CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1. Rekenkamerrapport RKWB - Evaluatie Schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Raadsvergadering 26 september 2024, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Rekenkamenrapport Evaluatie beleid en uitvoering schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom32.833 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

Financiën In tabel 2.4.1 staat een overzicht van de begrote en gerealiseerde programmakosten regelingen over de jaren 2021, 2022 en 2023. In 2021 was er een financieel nadeel van €178.000 aan belastingaanslagen voor kwijtscheldingen. Op andere onderdelen waren de uitgaven voor minimabeleid €64.000 lager en was er een voordeel van €44.000 op de ontvangen coronacompensatie minimabeleid 2021. Deze gelden zijn overgeheveld naar 2022. Per saldo was er in 2021 op het minimabeleid dus een nadeel van €57.000. In 2021 was er op de bijzondere bijstand een incidenteel voordeel van €816.000,- vanwege minder TONK-uitgaven dan gedacht. Per saldo was er ook op de bijzondere bijstand een overschot van €82.000,- vanwege aanzienlijk meer terugvorderingen dan begroot. De kosten van de bijzondere bijstand waren wel €47.000,- hoger.

Tabel 2.4.1 Overzicht begrote en gerealiseerde programmakosten regelingen Programmakosten regelingen

2021

2022

2023

Begroting

Realisatie

Begroting

Realisatie

Begroting

Realisatie

Individuele bijzondere bijstand

€ 1.277.590

€ 1.350.132

€ 1.398.000

€ 1.393.524

€ 1.401.000

€ 1.890.645

Kwijtschelding gem. Belastingen

€ 1.665.175

€ 1.829.276

€ 1.665.000

€ 1.528.975

€ 1.714.950

€ 1.733.544

Individuele inkomenstoeslag (inc. referte periode)

€ 376.673

€ 333.354

€ 363.000

€ 363.941

€ 370.000

€ 432.597

Collectieve zorgverzekering

€ 781.947

€ 799.656

€ 817.000

€ 789.626

€780.000

€ 815.298

Regeling sociaal-culturele bijdrage voor de minima

€46.233

€ 27.780

€ 46.973

€ 29.362

€48.382

€ 36.624

€ 249.987

€ 216.846

€ 5.789.647 € 241.648

€ 5.543.000 € 271.698

€5.615.755 €294.217

€5.264.400 € 237.113

Energietoeslag Bevordering van maatschappelijke participatie door schoolgaande kinderen (Stichting leergeld)

33 Aan het in ontwikkeling zijnde PvA Armoedeverzachting zijn wel KPIs gekoppeld.

48

Rekenkameronderzoek

Tegemoetkoming kosten kinderopvang Sociaal Medische Indicatie Totaal

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

€ 39.760

€ 38.422

€ 4.437.365

€ 4.595.465

€ 40.396 € 10.361.664

€ 55.322 € 9.975.448

€ 46.000 € 10.270.304

In 2022 waren de kosten op het minimabeleid €385.000 lager dan begroot. De grootste oorzaken zijn €136.000 minder kwijtscheldingen voor onder andere onroerendezaakbelasting (OZB), afvalstoffen- en rioolheffing. Daarnaast was er €70.000 begroot voor inhuur voor het project energiearmoede, maar hier is geen invulling aan gegeven. Op de energietoeslag is €245.000 overgehouden naar aanleiding van de energietoeslag. Dit geld is bestemd voor 2023.

49

€71.146 € 10.481.366

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

3. Uitvoering, resultaten en verantwoording schuldhulpverlening 3.1. Taakverdeling schuldhulpverlening in Bergen op Zoom In de onderstaande tabel staat per onderdeel aangegeven hoe de taakverdeling in de uitvoering van de schuldhulpverlening is ingericht. Tabel 3.1.1 Taakverdeling uitvoering schuldhulpverlening in Bergen op Zoom Dienst/ product Vroegsignalering

Toelichting Vroegsignalering bij betalingsachterstanden

Uitvoerder ISD Brabantse Wal

Informatie en advies

Voor vragen rond financiën.

ISD Brabantse Wal

Aanmelding

Eerste stap in de schuldhulpverlening.

ISD Brabantse Wal

Intake Stabilisatie Budgetbeheer

Budgetbegeleiding

Budgetcursus

Schuldregeling

Nazorg

In de intake wordt het individuele verhaal in beeld gebracht en wordt een plan van aanpak opgesteld Een duurzaam stabiele financiële situatie creëren voor de inwoner. (Vrijwillig) beheer van de financiën van de inwoner budgetplan op dat past bij je financiële doelen en behoeften. Dit helpt om de uitgaven onder controle te houden en geld te besparen. Aanleren van kennis en vaardigheden om burgers financieel zelfredzamer maken en gezond financieel gedrag bevorderen. Regeling tussen een hulpvrager en schuldeisers voor een minnelijke regeling van de totale schuldenlast. Nazorg voor inwoners die de schuldregeling succesvol hebben afgerond.

ISD Brabantse Wal ISD Brabantse Wal34 WijZijn

WijZijn

WijZijn

Kredietbank Nederland

Kredietbank Nederland

Te zien is dat naast de ISD, de Kredietbank Nederland verantwoordelijk is voor het realiseren van een schuldregeling en dat WijZijn de taken rond budgetbeheer uitvoert. Bij het budgetbeheer zet de Kredietbank Nederland het beheer in gang, het klantcontact loopt volledig via WijZijn.

3.2. Vroegsignalering 3.2.1. Uitvoering Sinds 1 januari 2021 is Vroegsignalering een wettelijke taak voor gemeenten. De gemeente Bergen op Zoom heeft de uitvoering van vroegsignalering bij de ISD belegd. Per 1 januari 2022 hanteert de gemeente Bergen op Zoom, evenals de andere twee gemeenten van de ISD, de werkwijze voor vroegsignalering zoals deze is weergegeven in figuur 4.3.1 35.

34 Alleen bij uitzonderingen doet de Kredietbank Nederland de stabilisatie. 35 Uitvoeringsplan Vroegsignalering schulden ISD Brabantse Wal 2022-2023

50

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Figuur 3.2.1. Schematische weergave aanpak Vroegsignalering in Bergen op Zoom.

Bron: Uitvoeringsplan Vroegsignalering schulden ISD Brabantse Wal 2022-2023

3.2.2. Evaluatie vroegsignalering36 37 In maart 2023 heeft er een evaluatie van de uitvoering van de Vroegsignalering plaatsgevonden. De conclusie van deze evaluatie is dat de gemeente Bergen op Zoom voldoet aan de wettelijke taak Vroegsignalering. Echter ging de start van de Vroegsignalering in Bergen op Zoom gepaard met een stroeve implementatie van het vroegsignaleringssysteem en met een bezuiniging op de financiële ondersteuning van WijZijn Traverse. Mede hierdoor kent de integrale samenwerking een aantal knelpunten. Aan het begin van deze nieuwe werkwijze, liep de gemeente aan tegen de implementatie van het vroegsignaleringssysteem. Door de nieuwe ICT aanbieder verliep dit stroef, en ook de koppeling met het BRP liet te lang op zich wachten. Hierdoor is er onvoldoende gekeken naar de samenstelling van de huishoudens in 2022, wat van belang is in dreigende situaties (bijvoorbeeld bij een dreigende uithuiszetting in een gezin met kinderen). In 2023 is de koppeling met het BRP gerealiseerd. Door bezuinigingen is er in Bergen op Zoom gekozen voor een goedkopere aanpak van de Vroegsignalering, hierdoor is de benadering minder outreachend en niet integraal. Zo heeft WijZijn Traverse zich mede vanwege financiële bezuinigingen moeten terugtrekken waardoor de uitvoering van de Vroegsignalering volledig in handen is gelegd van ISD.

Alleen in crisissituaties, zoals een dreigende huisuitzetting, wordt WijZijn betrokken bij huisbezoeken. Dit is in 2022 slechts drie keer voorgevallen. Aandachtspunten voor de huisbezoeken zijn aangedragen. Zo worden huisbezoeken, ondanks dat dit staat beschreven in het plan voor Vroegsignalering, niet aangekondigd. Het gevolg is dat de deur vaak niet worden opengedaan of de hulp wordt in eerste instantie afgewezen, daarbij worden bezoeken daarna niet opgevolgd. In de gemeenten Steenbergen en Woensdrecht wordt in zulke gevallen doorgepakt totdat de inwoner de hulp ontvangt die hij of zij nodig heeft. In dat opzicht is de aanpak in Bergen op Zoom onvoldoende outreachend. Alleen aan de meest zorgwekkende signalen wordt de hoogste prioriteit gegeven.

36 Evaluatie Vroegsignalering van schulden ISD Brabantse Wal 2022, maart 2023. 37 Oplegnotitie Dagelijkst bestuurd ISD Brabantse Wal Evaluatie Vroegsignalering, 2023.

51

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Ook de integrale aanpak van Bergen op Zoom is geëvalueerd. Voor de Vroegsignalering waren WijZijn Traverse en woningcorporatie Stadlander betrokken bij de schuldhulpverlening. Stadlander heeft zich teruggetrokken uit tweewekelijkse overleggen met WijZijn Traverse nadat het Erop af-team van WijZijn zich op eigen initiatief hierbij heeft aangesloten. Stadlander geeft aan geen meerwaarde meer te zien in hun aanwezigheid. WijZijn Traverse is ook niet meer aangesloten bij de overleggen door de wijziging in de taakstelling en het ontbreken van tijd. Overigens is er een wederzijdse ontevredenheid over de werkwijze van Stadlander en ISD. ISD is niet blij met de handelswijze van Stadlander richting inwoners met huurachterstanden. Stadlander is daarentegen niet tevreden over de samenwerking met ISD. Stadlander geeft aan dat het voor hen lijkt dat ISD te veel werk heeft, waardoor telefonisch contact en huisbezoeken zoals benoemd in het uitvoeringsplan, blijven liggen. Ook de terugkoppeling naar vaste lasten partners schiet tekort, wat betreft frequentie en specificatie.

3.2.3. Aanpassingen in de werkwijze van vroegsignalering Op basis van de evaluatie zijn er in 2024 enkele aanpassingen in de werkwijze doorgevoerd. Deze aanpassingen zijn beschreven in het Uitvoeringsplan vroegsignalering Bergen op Zoom pilot 2024. Belangrijke doelstelling is het vergroten van het bereik van de vroegsignalering 38. Een belangrijke verandering is dat men de inwoner zo snel mogelijk laat bellen door een callcenter (Certin) aan de hand van een belscript en informatie uit het registratiesysteem RIS. Op dat moment wordt er geprobeerd een afspraak te maken het Vroegsignaleringsteam. Het team Er op af gaat langs bij niet bereikte zorgwekkende meldingen. Voor deze nieuwe werkwijze was extra geld beschikbaar (ruim € 200.000), maar deze middelen zijn eind 2023 toegevoegd aan de algemene middelen. Voor 2024 is er nog geen financiering van de nieuwe werkwijze. Deze wordt nu tijdelijk gefinancierd uit het minimabeleid en andere middelen die beschikbaar zijn. Ook voor 2025 is er weer het reguliere budget van € 23.000, begroot. Dit betekent dat zonder aanpassing van de begroting de nieuwe werkwijze niet te handhaven is. Daarnaast is de kwetsbaarheid rond personeel een aandachtspunt. Er is op dit moment 1 vaste medewerker bij de ISD voor schuldhulpverlening. Daarnaast is er externe inhuur.

De Nationale Ombudsman heeft in het rapport “Hoe eerder, hoe beter”(februari 2024) een onderzoek gedaan naar de stand van zaken rond de vroegsignalering in Nederland. Voor tien gemeenten is de werkwijze bekeken en deze stappen komen overeen met de werkwijze van de gemeenten Bergen op Zoom: Er zijn in het land wel variaties in wie de huisbezoeken uitvoert. Veelal is dit in handen van de gemeenten. Maar bijvoorbeeld in de gemeente Amsterdam worden de huisbezoeken uitgevoerd door de buurtteams. De buurtteams voeren tevens de schuldhulpverlening tot en met de stabilisatie uit en ook de maatschappelijke dienstverlening. De filosofie hierbij is dat er vanuit een dergelijke organisatie direct breder wordt gekeken naar de problematiek. De nieuwe aanpak is ook in de ogen van ketenpartners nodig: in de enquête geven zij aan dat de uitvoering beter kan volgens hen, onder meer in het benutten en inzetten van de beschikbare ondersteuningsvormen. Eén van de genoemde oorzaken hiervoor is het gebrek aan capaciteit om outreachend te werk te gaan bij vroegsignalering (huisbezoek, meerdere contactpogingen). Zoals vanuit de Stadlander wordt opgemerkt: “De huur betaalt men als laatste niet door, dus het is belangrijk tijdig bij iemand over de vloer te komen. Als het signaal van een te late huurbetaling komt, is er al meer aan de hand”.

38 Overigens kampen meer gemeenten met het probleem om mensen te bereiken in het kader van

vroegsignalering. Zie hiervoor https://www.nationaleombudsman.nl/nieuws/nieuwsbericht/2024/gemeenten-moeten-meer-doen-omburgers-met-dreigende-schulden-te-bereiken

52

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

3.2.4. Indicatoren en resultaten vroegsignalering De ISD monitort en rapporteert halfjaarlijks de volgende gegevens op het gebied van vroegsignalering: • Het aantal signalen dat binnenkomt, per melder; • Het aantal en soort opgepakte signalen, inclusief combinaties van VLP’s bij meervoudige op opeenvolgende signalen; • Het aantal signalen waarbij wel contact is gezocht maar geen contact gelegd kon worden met reden (niet thuis, weigering); • Het aantal signalen waarop wel actie werd ondernomen, met resultaat: hervatten betaling, doorverwijzing schuldhulpverlening of andere hulpverlening; • Het aantal gesprekken met de medewerkers Vroegsignalering; • Het aantal keer verzoek huisbezoek door WijZijn Traverse op prioriteitsmelding • Het aantal keer waarbij WijZijn Traverse een huisbezoek heeft afgelegd. De rapportages uit het systeem zijn uit te draaien op basis van wijk, buurt, datum, team en resultaat. Daarbij houden zowel ISD als WijZijn Traverse de terugkoppelingen op het meldingensysteem Inforing bij39. De Nationale Ombudsman heeft in het rapport “Hoe eerder, hoe beter”(februari 2024) een onderzoek gedaan naar de stand van zaken rond de vroegsignalering in Nederland. In dit rapport trekt de Ombudsman een aantal conclusies die ook voor de gemeente Bergen op Zoom relevant zijn: - Signalen prioriteren is lastig.

Ook andere gemeenten hebben moeite om op basis van de ontvangen signalen in te schatten hoe groot de financiële problemen van een burger zijn. Omdat Vastelastenpartners niet veel informatie mogen verstrekken bij het doorsturen van signalen, is het voor gemeenten lastig om te bepalen op welke manier zij het best contact kunnen zoeken met een burger. Gemeenten kunnen zelf regelen door, binnen de wettelijke kaders, zo veel mogelijk beschikbare informatie te combineren om een goed beeld te krijgen van de financiële situatie van de burger. Ook kan een goede samenwerking zorgen voor meer bewustwording bij vastelastenpartners dat zij zich moeten inspannen om sociaal te incasseren. - Bereik van vroegsignalering is beperkt Het lukt gemeenten niet om alle inwoners over wie een signaal is afgegeven tijdig te bereiken en te helpen. Sommige inwoners willen geen hulp van de gemeente of denken geen hulp nodig te hebben. Voor hen komt vroegsignalering te vroeg; ze zijn nog niet klaar om een hulpaanbod te accepteren. Het is belangrijk dat gemeenten zich dat realiseren. Door meerdere contactpogingen te ondernemen, wordt de kans vergroot dat zij meer inwoners bereiken en vroegsignalering tot een succes maken. - Er is weinig zicht op welke aanpak werkt. Er is nog geen duidelijk beeld welke aanpak het meeste effect heeft. Sommige gemeenten worstelen dan ook bij het maken van beleidskeuzes.

De beschikbare kennis en expertise die er is, wordt door verschillende organisaties aangeboden. Het zou goed zijn als al deze kennis en expertise bij elkaar wordt gebracht en voor gemeenten via een centraal punt te raadplegen is.

Cijfers Vroegsignalering

2022

2023

Aantal signalen

1.802

2.973

Aantal zorgwekkend

392 (22%)

823 (28%)

Bereik

160 (9%)

400 (13%)

39 Uitvoeringsplan Vroegsignalering schulden ISD Brabantse Wal 2022-2023.

53

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Het aantal meldingen is gestegen van 1.802 in 2022 naar 2.973 in 2023. Het aandeel zorgwekkende meldingen is gestegen van 22 naar 28 procent en het bereik is gestegen naar 13 procent. Landelijk is het gemiddelde bereik 15,8% in 2022. In 2023 heeft 17 procent van de meldingen geleid tot een contact. Landelijk was dit percentage 20 procent. Van de bereikte inwoners van de gemeente Bergen op Zoom heeft in 2023 13 procent de hulp geaccepteerd. Landelijk ligt dit percentage op 35 procent.

3.3. Toegang en uitvoering schuldhulpverlening 3.3.1. Toegang en uitvoering Inwoners van de gemeente Bergen op Zoom kunnen zich bij verschillende organisaties melden voor hulp- en ondersteuningsvragen rond schulden. De ISD Brabantse Wal voert de regie over de uitvoering en is de centrale plek voor de aanmelding voor de schuldhulpverlening. De ISD streeft ernaar de toegang zo laagdrempelig mogelijk te maken en zo weinig mogelijk drempels op te werpen. Een voorbeeld is dat het niet nodig is om veel stukken mee te nemen op de eerste afspraken. Binnen toegang en de uitvoering spelen vrijwilligersorganisaties als Humanitas Thuisadministratie en Schuldhulpmaatje een rol. Zij ondersteunen inwoners bij het op orde brengen van de administratie. Inwoners kunnen zich daar direct aanmelden. Ook kunnen inwoners zich melden bij WijZijn en natuurlijk direct bij ISD. Aanmelding en intake Het eerste aanmeldgesprek vindt plaats bij de ISD. Tijdens dit gesprek wordt de hulpvraag geïnventariseerd. De stabilisatie wordt door de ISD opgepakt. Samen met de klant wordt gekeken naar het inkomen en de vaste lasten en worden de inkomsten en uitgaven in evenwicht gebracht. Ook wordt gekeken of de klant gebruik maakt van mogelijke regelingen. Stabilisatie en schuldregeling De stabilisatie gebeurt door de Kredietbank Nederland.

De gegevens van de klant worden warm overgedragen naar de Kredietbank Nederland. De Kredietbank Nederland is ook verantwoordelijk voor de schuldregelingsfase. Budgetbeheer Het budgetbeheer wordt uitgevoerd door de Kredietbank: Hiervoor worden de systemen van de Kredietbank gebruikt, maar het klantcontact loopt volledig via WijZijn. De budgetcoaching wordt uitgevoerd door WijZijn. Nazorg Kredietbank Nederland levert ook de nazorg aan klanten na afloop van de schuldregeling. De gevolgen van de verkorting van de termijn van de minnelijke en wettelijke schuldregeling40 van 36 naar 18 maanden moeten nog worden vertaald naar het beleid 41.

40 Een minnelijke schuldregeling is een regeling waarbij, in het geval van Bergen op Zoom, de Kredietbank

Nederland, probeert met de schuldeisers tot een regeling te komen. De Kredietbank Nederland doet de schuldeisers een percentagevoorstel tegen finale kwijting. Als alle schuldeisers dat accepteren krijgen ze 1,5 jaar lang een percentage van de afloscapaciteit en schelden ze de rest van de schuld kwijt. Voor dit recht op een nieuwe start moet iemand met schulden zich wel 1,5 jaar maximaal inspannen om de schulden af te betalen. Iemand met schulden kan ook worden doorverwezen naar het wettelijke traject, de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wsnp). Dat kan meestal pas aangevraagd worden als een minnelijke regeling niet lukt en verloopt via de rechtbank. Voor meer informatie https://www.nvvk.nl/onswerkveld/minnelijke-schuldhulpverlening 41 Voor meer informatie kijk o.a. op https://vng.nl/sites/default/files/2023-05/2023_qa_verkorting_mnsp.pdf

54

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

De verkorting van de termijn van de minnelijke schuldregeling is ingevoerd, omdat het bijdraagt aan de kabinetsdoelstelling om inwoners sneller uit de problematische schulden te helpen. Het verkorten van de aflosperiode minnelijke schuldregeling naar 18 maanden heeft als belangrijkste doel dat: • De drempel voor een aanvraag schuldhulpverlening wordt verlaagd; • Meer inwoners hulp krijgen; • Inwoners sneller van hun schulden af zijn; • De Msnp en Wsnp goed op elkaar aansluiten, elkaar aanvullen en elkaar niet verdringen. Het geeft inwoners sneller perspectief op een duurzaam schuldenvrije toekomst. Passende begeleiding (maatwerk) en nazorg aan inwoners is in dat kader van belang.

3.3.2. Toegang en uitvoering in perspectief Ketenpartners geven in de enquête aan dat de toegang tot en het aanbod aan schuldhulpverlening ‘adequaat’, ‘zorgvuldig’ en compleet is. Vanuit de ISD is de zorg dat inwoners mogelijk (te) lang blijven bij de vrijwilligersorganisaties, voordat ze echt de schuldhulpverlening in gaan. De ketenpartners geven aan de aanvraagprocedure voor inwoners omslachtig en ingewikkeld te vinden. Ketenpartners zouden ook hierbij graag zien dat er meer inzet wordt gepleegd om inwoners te ondersteunen en hen voor uitval uit het traject (of al bij de aanvraag) te behoeden. Vanuit de ISD wordt aangegeven dat de bereikbaarheid, de transparantie en de niet duidelijke vindbaarheid van de dienstverlening van de ISD rond schuldhulpverlening belangrijke aandachtspunten zijn. Ook vanuit ketenpartners en de Adviesraad Sociaal Domein wordt aangegeven dat er veel verschillende, ook commerciële, aanbieders zijn die zich bezighouden met schuldhulpverlening. Voor inwoners is het niet altijd duidelijk welke organisatie kwalitatief ook goed zijn. Ook vragen verschillende ketenpartners om een versterking van de positie van de onafhankelijke cliëntadviseur van WijZijn. Deze persoon helpt inwoners, zorgt ervoor dat ze goed begeleid worden en maakt het vinden en aanvragen van regelingen makkelijker voor de inwoner.

Als onderdeel van dit onderzoek is een vragenlijst onder de doelgroep voor schuldhulpverlening rondgestuurd (zie bijlage 11 voor de uitwerking van de resultaten). De resultaten van deze enquête zijn indicatief, omdat de respons niet voldoende is om betrouwbare uitspraken te doen. Ruim 7 op de 10 respondenten (72 procent) vindt dat de ISD Brabantse Wal goed bereikbaar is bij vragen over schulden. Over de medewerkers zijn de respondenten ook overwegend positief. Als rapportcijfer geven respondenten een 7,8 voor zowel de kwaliteit van de hulp als de aansluiting van de hulp bij hun hulpvraag. Echter noemt ook een aantal respondenten dat ze te lang moesten wachten, sneller doorverwezen hadden moeten worden en dat er te hoge verwachtingen werden gewekt. Ook licht een aantal respondenten in hun antwoord toe dat de communicatie beter kan. Zo wordt genoemd dat er niet duidelijk is uitgelegd wat er gaat gebeuren. Het is dan ook het laagste rapportcijfer van de vragenlijst (een 7,2). Van de respondenten heeft 40 procent hulp gekregen van WijZijn, met name budgetbeheer. Het contact met de medewerkers wordt positief beoordeeld. Ook de rapportcijfers laten een positieve beoordeling zien. Zo wordt een 7,5 gegeven voor de kwaliteit van de hulp en een 7,7 voor de aansluiting van de hulp bij hun hulpvraag.

55

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Ruim 6 op de 10 respondenten (62 procent) heeft hulp gekregen van de Kredietbank Nederland. De aansluiting bij de hulpvraag wordt door respondenten beoordeeld met een 7,5 en de kwaliteit van de hulp met een 7,4. Verder heeft 91 procent er vertrouwen in geen nieuwe schulden te gaan maken en 82 procent heeft sinds de hulp geen nieuwe schulden gemaakt. Als suggestie voor de gemeente wordt gevraagd om meer persoonlijke benadering, een snellere reactie en betere follow-up. Tot slot is er aandacht gevraagd voor de gevolgen van de verkorting van de termijn van de schuldregeling van 36 maanden naar 18 maanden42. De verwachting is dat de inwoner die na 18 maanden uitstroomt meer begeleiding nodig heeft. De nieuwe manier van nazorg dient te worden ingericht en zal naar verwachting van de ISD meer geld gaan kosten. Zonder aanvullend beleid zal er, zo vreest de ISD, meer recidive zijn. De bedoeling is dat dit in het beleidsplan 2025 wordt opgenomen.

3.4. Sturing en verantwoording schuldhulpverlening Voor de schuldhulpverlening is het beleidsplan 2020 – 2024 leidend voor de verantwoording. De centrale doelstelling (‘De gemeente Bergen op Zoom voorkomt zo veel mogelijk problematische schulden en zet daarom de komende periode in op preventie en vroegtijdige signalering) is in de verantwoording in de jaarrekeningen verwoord als: “Terugdringen van zorgvragen voor schuldhulpverlening”, met als subdoelen: 20. Preventie en vroegsignalering van schulden. 21. Geen huisuitzettingen meer door huurschulden. 22. Bevordering van uitstroom uit het bestuursrechtelijk premieregime Zorgverzekeringswet van bijstandsgerechtigden (wanbetalersregeling). De negen doelstellingen vanuit het beleidsplan komen hierin niet terug, evenals de pijlers en de voortgang van het uitvoeringsprogramma. In de verantwoording geeft de gemeente een tekstuele toelichting. In 2021 en 2022 betrof dit met name het opzetten van de vroegsignalering. De voortgang van de acties uit het uitvoeringsplan zijn nog niet geëvalueerd. De evaluatie van het uitvoeringsplan staat gepland voor het tweede kwartaal van 2024. Ontwikkeling schuldhulpverlening In het onderstaande staan de belangrijkste ontwikkelingen en resultaten van de schuldhulpverlening weergegeven. Het aantal aanmeldingen schuldhulpverlening is behoorlijk stabiel de laatste jaren.

Ook bij de andere onderdelen is de instroom stabiel. Het aantal geslaagde schuldregelingen is wel gedaald. Het succespercentage van de schuldhulpverlening is groot: 96 procent van de stabilisaties en 97 procent van de schuldregelingen is succesvol. Van de nieuw opgestarte trajecten inkomensbeheer is 9 procent herhaalde instroom (recidive). Bij de aanvraag schuldregeling heeft 2 procent van de klanten al eerder een schuldhulpverleningstraject gehad. Er zijn geen landelijke recidive cijfers schuldhulpverlening bekend. Tabel 3.4.1 Ontwikkeling diensten schuldhulpverlening 2020 – 2023 A. Cijfers Schuldhulpverlening

2021

2022

2023

Aantal gestarte: 42 Deze wijziging is per 1 juli 2023 ingegaan De looptijd van een wettelijke schuldregeling (Wsnp-traject)

en een minnelijke schuldregeling (MSNP) wordt hiermee in beginsel verkort naar 18 maanden. Het is mogelijk om deze termijn indien omstandigheden dit vereisen naar 36 maanden. Zie onder meer https://vng.nl/sites/default/files/2023-05/2023_qa_verkorting_mnsp.pdf

56

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Aanmeldingen/ intakes

156

179

162

Stabilisaties43

93

88

91

Schuldregelingen

94

74

77

Aantal afgesloten: Stabilisaties - Waarvan succesvol Minnelijke Schuldregelingen - Waarvan succesvol

2

4

63

57

5 96% 78 97%

Aantal geslaagde schuldregelingen

61

45

65

Aantal toeleidingen WSNP

1

6

11

Recidive - Aanvraag inkomensbeheer -

9%

Aanvraag schuldregeling

2%

Financiën In 2021 waren de kosten van de schuldhulpverlening €163.000,- lager dan begroot en was er een financiële meevaller van € 127.000, - aan coronacompensatie. Dat geld is bestemd voor 2022. In 2022 is er geen toelichting op de financiën gegeven in de jaarrekening. Kwaliteit Kredietbank Nederland is aangesloten bij de NVVK, de branchevereniging voor schuldhulpverlening in Nederland. De Kredietbank Nederland werkt ook volgens de standaarden van de branchevereniging NVVK en heeft toegang tot de convenanten die landelijk worden afgesloten. WijZijn en de ISD zijn geen lid van de NVVK. De Kredietbank is tevreden over de wijze waarop de dossiers aangeleverd worden vanuit de ISD en de wijze waarop de ISD regie houdt over het traject. Dit is een teken dat de kwaliteit van dienstverlening op orde is bij de gemeente.

43 De stabilisaties wordt in principe uitgevoerd door ISD Brabantse Wal en bij uitzondering door de

Kredietbank Nederland. De cijfers gaan over de stabilisaties uitgevoerd door de ISD.

57

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

4. Samenwerking In dit hoofdstuk gaan we nader in op de wijze waarop er wordt samengewerkt in Bergen op Zoom rond armoede en schulden.

4.1. Algemeen Ketenpartners vinden het maatschappelijke veld compleet; er zijn voldoende organisaties die ondersteuning bieden voor inwoners met financiële problematiek. Omtrent hun onderlinge samenwerking zien ketenpartners verbeterpunten. Zo zouden ze meer onderling kunnen doorverwijzen en meer contact kunnen hebben. De gemeente geeft aan dat ze werken aan meer samenhang tussen organisaties, zodat er minder versnippering is. Voor het opstellen van het Actieplan Armoedeverzachting zijn er meerdere bijeenkomsten geweest en die zijn door de betrokkenen als heel waardevol ervaren. Hier wordt echter geen vervolg aan gegeven. Vanuit de gemeente is er wel periodiek bestuurlijk contact met de verschillende ketenpartners. In de regio is er een samenwerkingsverband “Samen in de Regio”. Die organiseert regelmatig themabijeenkomsten. Hierin zitten ook partijen van de Brabantse Wal die breder gaan dan alleen Bergen op Zoom. Echter, er dienen lidmaatschapskosten betaald te worden om lid te zijn van Samen in de Regio. Dit wordt door sommigen als een obstakel ervaren. Er zijn verschillende gemeenten met een actief Armoedepact. In de gemeente Almelo zijn er circa 57 organisaties actief in het Armoedepact (https://armoedepact.nl/) . Het armoedepact in Almelo verbindt verschillende organisaties die zich bezig houden met het bestrijden van armoede in Almelo.

Het is met name gericht op informatie-uitwisseling en persoonlijke kennismaking tussen organisaties, vrijwilligers en belangstellenden die zich inzetten voor armoedebestrijding in de gemeente Almelo. De regie op het armoedepact ligt bij de organisaties. Ook in veel andere gemeenten zijn er vormen van armoedepacten. De mate waarin de gemeente de regie heeft verschilt. Dit heeft met name te maken met de doelstelling. In sommige gemeenten is het armoedepact ook betrokken bij de beleidsvorming, in andere gemeenten is het doel meer op het netwerk en informatie-uitwisseling gericht. Uit de afgenomen enquête onder de minimadoelgroep blijkt dat 12 procent van de respondenten is doorverwezen. Van de groep die is doorverwezen is een ruime meerderheid (85 procent) naar de juiste organisatie doorverwezen en heeft de meerderheid meer ondersteuning gekregen (79 procent). Ketenpartners rapporteren in de afgenomen enquête dat ze positief zijn over de samenwerking met de gemeente Bergen op Zoom; ze waarderen dat ze makkelijk kunnen schakelen met de gemeente en dat er korte communicatielijnen zijn. Daarnaast geven ze aan dat de gemeente een verbeterslag heeft gemaakt in het samenbrengen van de verschillende maatschappelijke organisaties; dit wordt gewaardeerd.

Als verbeterpunt noemen ketenpartners dat de gemeente beter op de hoogte moet blijven van de ondersteuning via maatschappelijke organisaties en hier ook meer naamsbekendheid aan kan geven.

4.2. Samenwerking rond armoedebestrijding De samenwerking met ISD Brabantse wal wordt wisselend beoordeeld. Enerzijds geven ketenpartners aan dat er goed contact is en snelle doorverwijzing. Anderen benoemen juist dat er een intensievere samenwerking zou kunnen zijn qua (snelheid van) doorverwijzing en een betere uitwisseling van gegevens. Uit de interviews is een niet-geverifieerd beeld ontstaan dat rond armoedebestrijding de ISD meer intern dan extern gericht is. Er gaat veel aandacht van de ISD Brabantse Wal naar de interne uitvoering. Er zijn daarover weinig contacten met de 58

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

gemeente. Ook de aansluiting met andere ketenpartners zoals WijZijn vindt men voor verbetering vatbaar. Zo geven ketenpartners aan dat de klantmanagers van de ISD Brabantse Wal soms lastig te bereiken zijn. Men dient contact op te nemen via het algemene nummer. Klanten kunnen zelf niet altijd juist de informatie overbrengen. Door het ontbreken van een directe telefoonlijn wordt niet alle aanwezige informatie juist overgebracht. Daarnaast is er veel verloop bij de medewerkers van de ISD Brabantse Wal. Hierdoor gaat er veel tijd zitten in het onderhouden van de relatie. Ook zijn nieuwe medewerkers niet altijd goed op de hoogte van de regelingen en het aanbod van organisaties in de gemeente.

4.3. Samenwerking rond schuldhulpverlening De samenwerking is zowel in de interviews als in de enquête onder de ketenpartners aan de orde geweest. In het algemeen zijn de organisaties zeer tevreden over de onderlinge samenwerking. Er vinden periodiek contactmomenten en indien nodig, bij bijvoorbeeld een ingewikkelde casus, zo vaak als nodig. De ISD stelt duidelijke eisen aan de ketenpartners. Het wordt gewaardeerd dat de gemeente kritische vragen durft te stellen. Hieruit blijkt zorgvuldigheid en een hoge standaard, aldus de ketenpartners. Vanuit de ISD wordt aangegeven dat de relatie met WijZijn enerzijds voor verbetering vatbaar is en dat de ISD graag beter bereikbaar wil zijn. Er is bij de ISD nu slechts één persoon verantwoordelijk voor het contact en dat vindt men erg kwetsbaar. In bredere zin is de uitvoering van de ISD rond schuldhulpverlening kwetsbaar. Er is slechts één medewerker in vaste dienst en de overige twee medewerkers worden extern ingehuurd. Het verloop in personeel dat dit met zich meebrengt, wordt zowel door de ISD als de ketenpartners als lastig ervaren. Het onderhouden van het netwerk kost zo relatief veel tijd. De ISD heeft behoefte om met WijZijn duidelijkere werkkaders en afspraken te maken vanwege de kwetsbaarheid bij de ISD. Anderzijds wordt vanuit de ISD de samenwerking met de Kredietbank Nederland en WijZijn als positief beoordeeld.

Voor de ISD zijn er twee vaste aanspreekpunten bij de Kredietbank Nederland. De ISD is verder positief over de doorlooptijden van de Kredietbank. In de samenwerking met Kredietbank Nederland en WijZijn houdt de ISD duidelijk de regie. Er is regelmatig overleg tussen de organisaties over casussen. Kredietbank Nederland is positief over de wijze waarop de klantmanagers bij de ISD de regie houden. De ISD houdt ook het contact met de klant. Kredietbank Nederland is zeer tevreden over de kwaliteit van de dossiers die men van de ISD krijgt. De overdracht is goed en daar besteedt de gemeente ook uitgebreid tijd aan. Ook WijZijn is tevreden met de samenwerking met de ISD. Enerzijds houden de klantmanagers de touwtjes in handen, maar anderzijds krijgt WijZijn daarin veel verantwoordelijkheden en worden ze vrijgelaten in hun kwaliteiten en kennis. Bewindvoerders spelen een belangrijke rol in de schuldhulpverlening. De samenwerking tussen de ISD en bewindvoerders is nog niet goed. Het is de bedoeling dat de ISD met een aantal toegewijde bewindvoerders zou gaan werken. Maar de ISD loopt tegen de lage kwaliteit aan van de bewindvoerders. De ISD geeft aan dat er nu maar circa drie bewindvoerders zijn die kwalitatief goed zijn. De optie om bewindvoerders zelf in huis te halen, is onderzocht, maar dit bleek te duur.

Een aandachtspunt bij bewindvoering is dat inwoners langzaam in staat worden gesteld uit het bewind te komen. Daarnaast signaleert de ISD een mogelijk knelpunt: de standaard termijn van 5-jaars bewind past niet meer bij de inkorting van de WSNP naar 1,5 jaar44.

44 Zie tekstkader onder paragraaf 4.3.1. Voor meer informatie kijk o.a. op

https://vng.nl/sites/default/files/2023-05/2023_qa_verkorting_mnsp.pdf

59

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Er zijn verschillende gemeenten in Nederland die convenanten hebben gesloten met bewindvoerders. 45. Zo heeft de gemeente Amsterdam een convenant beschermingsbewind. Hier zijn drie doelstellingen aan gekoppeld: 1. Het zo snel mogelijk beëindigen van een schuldsituatie of perspectief op een schuldenvrij bestaan creëren 2. Het aanbieden van de meest passende hulp en ondersteuning. Specifiek niet meer of langer ondersteuning bieden dan nodig. In dat kader werken partijen actief aan uitstroom uit beschermingsbewind 3. Kwalitatief hoogwaardige dienstverlening. Tussen partijen vindt een continue en constructieve dialoog plaats over de efficiëntie en effectiviteit van geboden dienstverlening. Bewindvoerders worden gestimuleerd convenantpartner te worden. Hiermee krijgen ze een aantal voordelen: 1. Direct aanmelden bij de kredietbank voor een saneringskrediet zonder nadere toetsing 2. Doorverwijzing naar convenantpartners: partijen in de uitvoering (of waarmee de gemeente een financiële of subsidierelatie heeft) verwijzen door naar de convenantpartijen voor een aanvraag beschermingsbewind. De klant kiest zelf met welke partij zij in zee willen gaan. 3. Meerjarige verstrekking bijzondere bijstand.

45 https://www.amsterdam.nl/sociaaldomein/voor-intermediairs-werk-participatie-en/schuldhulpverlening-

amsterdam/bewindvoerders/convenant-beschermingsbewind/

60

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

5. Rol van de gemeenteraad In de gevoerde gesprekken is de rol van de gemeenteraad besproken. Ook is met een deel van de gemeenteraad zelf gesproken. De gemeenteraad is vrij actief rond het thema schulden en armoede. Er zijn diverse moties geweest rond het verbreden van de vroegsignalering rond schulden, de energietoeslag en rond menstruatiearmoede. In de laatste begroting is een doelstelling rond armoedebeleid opgenomen rond het vergroten van de bestaanszekerheid. Dit komt mede voort uit het opzetten van een doelenboom die nog vertaald moet worden naar indicatoren. Dat zal het raamwerk voor de verantwoording worden. In het plan van aanpak rond armoedeverzachting zitten verschillende moties verwerkt die in de gemeenteraad zijn aangenomen. Het gaat om de al eerder genoemde moties, maar ook bijvoorbeeld over een motie rond de Markiezaatpas, een bestaanszekerheidsfonds en de fix brigade. Er wordt gesteld dat het plan van aanpak feitelijk een uitwerking van de doelstelling in de begroting is. Het is de uitvoering van de vastgestelde begroting. De raad wordt nog via een informerende bijeenkomst ingelicht over het plan en er wordt een raadsinformatiebrief gestuurd. De gemeenteraad acteert wat passief in haar kaderstellende en controlerende rol. De raad blijft wil enerzijds controle uitoefenen en anderzijds het vertrouwen geven aan het college.

Vanuit het perspectief van de gemeenteraad zelf wordt de verantwoordelijkheid over de controle en kaderstelling niet altijd duidelijk belegd. Dit leidt tot een spanningsveld. Enerzijds treedt de raad niet altijd proactief naar voren met haar wensen. Anderzijds wordt zij ook niet altijd voldoende geïnformeerd. Een complexiteit in de controle op de uitvoering van het minimabeleid en de schuldhulpverlening is dat beiden in de gemeenschappelijke regeling van de ISD Brabantse Wal worden uitgevoerd. Voorstellen voor veranderingen gaan eerst via de ambtelijke lijn naar het college en dan naar de raad. Dit leidt tot een vertraging in de besluitvorming. Het maakt de organisatie minder wendbaar om iets uit te voeren en stelt de gemeenteraad minder in staat actief te sturen.

61

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Bijlage 1. Normenkader onderzoek Onderzoeksvraag A Gemeentelijk beleid armoede en schuldhulpverlening: 1. Welke kaders, richtlijnen en uitgangspunten hebben raad en college met elkaar afgesproken ten aanzien de uitvoering van het armoedebeleid en de schuldhulpverlening en de samenhang tussen beide? 2. Welke ambities, doelen en eisen en bijbehorende effect- en prestatie-indicatoren heeft de gemeente vastgesteld? 3. Heeft de gemeente voldoende zicht op de gevolgen van de sterke stijging van prijzen op de financieel-economische positie van haar inwoners en is het beleid daar op afgestemd? Is dat beleid voldoende robuust en toekomstgericht? B Monitoring, evaluatie en resultaten 4. Leiden de gemeentelijke inspanningen, in samenwerking met die van netwerkpartners, aantoonbaar tot het realiseren van de geformuleerde doelen in het Beleidsplan schuldhulpverlening en het beleidstukken inzake de minimaregelingen? 5. Zijn de gemeentelijke inspanningen, in samenwerking met die van netwerkpartners doelmatig? (Hoe verhouden inspanningen en kosten zich tot de bereikte resultaten in het kader van schuldhulpverlening en armoedebeleid). 6. Wat is de actuele situatie met betrekking tot de armoede- en schuldenproblematiek in de gemeente (aantallen, type problematiek, ernst problemen)? 7.

Wat leert een vergelijking van de situatie en de armoedeaanpak en schuldhulpverlening in Bergen op Zoom met die in andere gemeenten? Zoals eerder aangegeven vergelijken we de gemeente Bergen op Zoom in elk geval met de gemeenten Roosendaal, Drimmelen en Etten-Leur. Daarnaast vergelijken we met gemeenten van vergelijkbare grootte. KWIZ voert jaarlijks voor circa 50 gemeenten onderzoek naar de doelgroep voor armoedebeleid en schuldhulpverlening uit en beschikt over een benchmarkdatabase. 8. Wat is de actuele situatie met betrekking tot c. het gebruik van de diverse vormen van schuldhulpverlening door elk van de betrokken instanties; d. aantal (en %) mensen die na een afgrond traject zich opnieuw meldt in het kader van schuldhulpverlening? 9. Heeft de gemeente voldoende zicht op de gevolgen van de sterke stijging van prijzen op de financieel-economische positie van haar inwoners en is het beleid daar op afgestemd? Is dat beleid voldoende robuust en toekomstgericht? C Ervaringen van de klantgroep en samenwerkingspartners 10. Sluiten de gestelde doelen en daaruit voortvloeiende inspanningen en voorzieningen aan bij hulpvragen en wensen van de inwoners? Zijn ze goed geholpen? Is het beleid in hun beleving effectief? Wat vinden de inwoners van de mate waarin regelingen/voorzieningen m.b.t. armoedebeleid goed op elkaar zijn afgestemd, ook qua communicatie naar de burgers? 11.

Vinden de lokale organisaties waarmee de organisatie samenwerkt in de aanpak rondom schuldenproblematiek en schuldhulpverlening adequaat? En in hoeverre is er sprake van een effectieve samenwerking bij de uitvoering van de schuldhulpverlening in de keten van (voorliggende) voorzieningen en organisaties? 12. Is de dienstverlening rond schuldenproblematiek in Bergen op Zoom adequaat? Wat vinden de cliënten/klanten daarvan?

62

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

D Uitvoering algemeen 13. Zijn de regelingen/voorzieningen m.b.t. armoedebeleid goed op elkaar afgestemd, ook qua communicatie naar de burgers? 14. Welke initiatieven zijn genomen door gemeente en/of partners in de uitvoering om het gebruik van regelingen en voorzieningen in het kader van armoede en schuldhulpverlening bekendheid te geven en die te optimaliseren? Aanvullend op deze onderzoeksvraag willen we hierbij ook de vraag vanuit de Rekenkamer beantwoorden rond best practices en voorbeelden elders in het land. E Organisatie en uitvoering schuldhulpverlening 15. Welke taken heeft de gemeente t.a.v. schuldhulpverlening bij andere organisaties belegd en welke afspraken zijn hierover gemaakt? 16. Hoe is de samenwerking met de partners binnen ISD Brabantse Wal, WijZijn, Voedselbank, Stichting Leergeld, Kredietbank, vaste lasten partners, onderwijsinstellingen, Over Rood e.a. geregeld? In elk van de drie pijlers. 17. Hoe worden taken, die bij ISD Brabantse Wal, WijZijn en de Kredietbank zijn belegd, gemonitord en geëvalueerd? 18. Worden de uitgangspunten van de schuldhulpverlening door elk van de betrokken instanties (goed) toegepast? 19. Hoe zijn vroegsignalering en preventieve aanpak ingericht en geïmplementeerd? 20.

Is de lokale organisatie en aanpak rondom schuldenproblematiek en schuldhulpverlening adequaat? En in hoeverre is er sprake van een effectieve samenwerking bij de uitvoering van de schuldhulpverlening in de keten van (voorliggende) voorzieningen en organisaties? F Rol van de gemeenteraad 21. Welke informatie krijgt de gemeenteraad over de stand van zaken van de voortgang van de doelen van het armoede- en schuldhulpverleningsbeleid? 22. Is de informatie die de raad krijgt van het college toereikend om de kaderstellende en controlerende rol goed in te kunnen vervullen?

63

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Bijlage 2. Sociaal economische kenmerken In deze bijlage staat en sociaaleconomische schets van de gemeente Bergen op Zoom vergeleken met enkele omliggende gemeentes. In deze bijlage wordt daarnaast ook vergeleken met Nederland, gemeentes in Nederland met 50.00-100.000 inwoners en gemeentes in Nederland met stedelijkheidsscore 2. Demografie, werk en inkomen De gemeente heeft een hogere bevolkingsdichtheid dan gemiddeld in Nederland. Het aandeel huurwoningen is vergelijkbaar met de andere gebieden waarmee wordt vergeleken. De huurprijs ligt hoger ten opzichte van de gebieden waarmee in tabel B2.1 wordt vergeleken. Qua werk en inkomen valt te zeggen dat Bergen op Zoom een lager inkomen (zowel gemiddeld als mediaan) dan de gebieden waarmee in de tabel wordt vergeleken. Dit geldt tevens voor het vermogen. Het aantal banen per 1.000 inwoners en ook het percentage zzp’ers is in Bergen op Zoom lager, wat een mogelijke verklaring kan zijn voor het hogere aantal bijstandsuitkeringen per 10.000 inwoners. Het percentage huishoudens met problematische schulden is ook hoger ten opzichte van de gebieden waarmee is vergeleken.

Inwoneraan tal 50.000100.000 (gemiddeld)

Stedelijkhei dsscore 2 (gemiddeld)

Huurwoning

Nederland

Demografische kenmerken Aantal inwoners per gemeente Bevolkingsdichtheid per gemeente (inwoners per km2) Wonen Gemiddelde huur onder huishoudens die huurtoeslag ontvangen: eenpersoonshuishouden (€) Gemiddelde huur onder huishoudens die huurtoeslag ontvangen: meerpersoonshuishouden (€)

Bergen op Zoom

Tabel B2. 1 Bergen op Zoom in vergelijking: relevante kenmerken 46 47

68.864

-

69.403

74.428

861

529

1.252

1.738

588

573

571

577

650

631

630

639

41%

43%

38%

41%

34,3

35,8

35,8

36,1

Inkomen en werk Gemiddeld persoonlijk inkomen (x 1.000 euro) Mediaan persoonlijk inkomen (x 1.000 euro)

27,2

28,1

28,5

28,7

Gemiddeld vermogen (x 1.000 euro)

196,1

260,7

262,9

251,6

Mediaan vermogen (x 1.000 euro)

82,3

87,3

111,5

106,8

Aantal banen per 1.000 inwoners

620,9

704,0

662

672

% ZZP'ers

6,0%

8%

7%

7%

Bijstandsuitkeringen per 10.000 inwoners

505

431

356

395

% huishoudens met problematische schulden

9,1%

7,9%

7,5%

7,8%

Gezondheid, sociale kenmerken en mobiliteit In tabel B2.2 staan relevante kenmerken van de gemeente Bergen op Zoom in vergelijking met dezelfde gebieden als in tabel B2.1. In Bergen op Zoom zijn meer personen met 2 of meer chronische aandoeningen en meer personen met diabetes type I of II. Daarnaast ligt het aantal 46 Statline (z.d.). https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/. 47 Waar staat je gemeente (z.d.). https://www.waarstaatjegemeente.nl/dashboard/dashboard/demografie.

64

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

niet-sporters hoger. Dit zou te maken kunnen hebben voor de lagere levensverwachting voor Bergen op Zoom ten opzichte van de vergeleken gebieden. De gemiddelde afstand tot het treinstation, basisschool of voortgezet onderwijs is lager dan in de andere gebieden. Verder ligt het aantal mensen dat zich eenzaam voelt relatief hoog evenals het aantal laaggeletterden48.

Bergen op Zoom

Nederland

Inwoneraan tal 50.000100.000 (gemiddeld)

Stedelijkhei dsscore 2 (gemiddeld)

Tabel B2.2 Bergen op Zoom in vergelijking: relevante kenmerken 49 50

Zorg- en gezondheidskenmerken Personen met 2 of meer chronische aandoeningen (% van alle verzekerden)

5,2%

4,5%

4,7%

4,6%

Gebruik diabetes type I of II

6,9%

5,9%

6,1%

6,0%

% Niet-sporters

53%

49%

41%

48%

Levensverwachting in jaren

81,2

81,8

82,0

81,9

Afstand tot treinstation (km)

2,7

5,1

6,2

3,7

Gemiddelde afstand tot basisschool (km)

0,6

0,7

0,7

0,7

Gemiddelde afstand tot VO (km)

1,4

2,4

2,5

1,8

Mobiliteit

48 Beleidsplan sociaal domein gemeenten Brabantse Wal 2018 t/m 2021. 49 Statline (z.d.). https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/. 50 Waar staat je gemeente (z.d.). https://www.waarstaatjegemeente.nl/dashboard/dashboard/demografie.

65

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Bijlage 3. Systematiek Armoede Index (doelgroep geen of laag vermogen) De Armoede Index is een door KWIZ ontwikkeld analysemodel, waarbij we inzicht verschaffen in de omvang en samenstelling van de armoededoelgroep (naar huishoudens en inkomenscategorieën) en het bereik van de minimaregelingen. De Armoede Index is samengesteld op basis van een combinatie van gemeentelijke gebruiksgegevens, geëxtrapoleerde CBS-gegevens en door ons ontwikkelde kengetallen op basis van ervaringscijfers bij andere gemeenten. Belangrijke toevoeging is dat we rekening houden met de vermogens en derhalve op deze wijze alleen inzoomen op de doelgroep die in aanmerking komt voor de minimaregelingen (oftewel de groep met een vermogen binnen de grenzen van de Participatiewet). Het aantal minimahuishoudens is bepaald op peildatum 1-1-2023. Op basis van de door KWIZ bewerkte CBS-informatie het aantal huishoudens in de gemeente met een inkomen tot 100%, 110%, 120% en 130% van het Wettelijk sociaal minimum (Wsm), met geen of een laag eigen vermogen. Een van de ‘controles’ op de cijfers die we doen is kijken naar het aandeel dat bijstandsgerechtigden vormen binnen de totale minimapopulatie. Het aantal bijstandsgerechtigden is immers een feit en een openbaar cijfer en dus een goede manier om de schatting te controleren.

Vanuit de ervaring van KWIZ met data-onderzoek binnen het armoedebeleid weten we binnen welke bandbreedte de verhouding bijstandsgerechtigden/ nietbijstandsgerechtigden moet liggen. Ook kijken we naar het totaal aantal huishoudens met de AOW-leeftijd in de gemeente. Is dit dusdanig hoog of laag waardoor te verwachten is dat dit invloed heeft op de minimahuishoudens met een dergelijke leeftijd? Voor de vermogenstoets gebruiken we door KWIZ opgevraagde cijfers van het CBS over de verdeling van hoog en laag vermogen onder huishoudens (65-minners en 65-plussers) met een laag inkomen in de gemeente.

66

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Bijlage 4. Wettelijk kader armoedebeleid In deze bijlage staat het landelijk beleidskader weergegeven voor het armoedebeleid. Gemeenten hebben een zorgplicht voor hun inwoners op het gebied van welzijn en sociale zaken. De Participatiewet (2015) biedt gemeenten een wettelijk kader voor maatregelen die zijn gericht op de inkomenssituatie van burgers. Daarbij vullen nationale en lokale regelingen elkaar aan. Geldzorgen hebben een negatief effect op het welzijn van burgers, bijvoorbeeld doordat ze deelname aan de samenleving belemmeren en tot stress leiden. Met armoedebeleid, werktoeleiding (Participatiewet), door ondersteuning op basis van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en met correcte uitvoering van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening kunnen gemeenten hun zorgplicht invullen. De Participatiewet draagt gemeenten op te voorzien in een bijstandsuitkering, waarvan het Rijk de hoogte en de criteria bepaalt. Gemeenten krijgen hiervoor deels financiële compensatie. Het Rijk verwacht van gemeenten dat ze maatwerk bieden bij de bestrijding van armoede en de arbeidsactivatie.

Met de Participatiewet hebben ze daarvoor meer beleidsruimte gekregen dan ervoor: ● De regeling voor individuele bijzondere bijstand voor daadwerkelijk gemaakte kosten is verruimd: bijzondere bijstand wordt niet meer categoriaal verstrekt maar wordt nu verstrekt op basis van de te maken noodzakelijke kosten; ● Er is extra aandacht voor gezinnen met kinderen, werkenden met een laag inkomen en ouderen met een klein pensioen. Dit houdt in: meer ruimte voor een aanvullende zorgverzekering of een pas voor culturele en maatschappelijke voorzieningen en sport; ● Mensen die langdurig moeten rondkomen van een laag inkomen (zonder zicht op verbetering), krijgen een jaarlijkse toeslag op individuele basis: de individuele inkomenstoeslag. In de Participatiewet is vastgelegd dat de gemeente een aantal minimaregelingen moet aanbieden. Hieronder vallen de (algemene) bijstand, de Individuele inkomenstoeslag, de Individuele studietoeslag, loonkostensubsidie en bijzondere bijstand. In het uitvoeren van deze regelingen heeft de gemeente weinig bewegingsruimte, maar heeft wel als taak om bepaalde lokale maatwerkvoorzieningen te treffen. Voorbeelden hiervan zijn het beoordelen van de noodzaak van kosten voor de bijzondere bijstand en het vaststellen van de hoogte en doelgroep van de Individuele inkomenstoeslag.

Daarnaast heeft de gemeente als plicht verordeningen vast te stellen met daarin regels voor een tegenprestatie van de bijstand, voor het niet nakomen van verplichtingen, voor de manier van arbeidsinschakeling en wie hier ondersteuning bij krijgt, en voor het aanbieden van beschut werk. Hierbij heeft de gemeente enige bevoegdheid om deze regels zelf vast te stellen. Elke gemeente in Nederland maakt aanspraak op een extra bedrag vanuit het Rijk om armoede onder kinderen te bestrijden. Dit bedrag dient uitsluitend in te worden gezet ten behoeve van kinderen, en de waarde daarvan dient in natura te worden verstrekt. Daarnaast is er vanaf 2022 extra geld beschikbaar gekomen voor financiële educatie in het onderwijs en voor maatschappelijke organisaties die kinderarmoede bestrijden.

67

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Bijlage 5. Wet gemeentelijke schuldhulpverlening De Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) regelt de taken en bevoegdheden van gemeenten voor het nemen van maatregelen, gericht op inwoners met schulden. De wet stelt dat de gemeente doelen moet formuleren voor integrale schulphulpverlening en hulpvragers moeten aan bepaalde eisen voldoen. Schuldhulpverleningsbeleid en armoedebeleid hebben raakvlakken met elkaar en tegelijkertijd zijn er duidelijke verschillen. De samenhang is op het eerste gezicht duidelijk: meer dan de helft van de huishoudens in de schuldhulpverlening heeft een bijstandsuitkering.51 Echter, circa 30% van de groep huishoudens in de schuldhulpverlening heeft een inkomen dat hoger ligt dan de bijstandsnorm. Problematische schuldsituaties ontstaan onder andere door onverwachtse gebeurtenissen als een scheiding of ontslag. Maar ook wordt voor een toenemende groep huishoudens de samenleving te complex: een wirwar aan inkomensondersteunende regelingen met eigen regels en ingewikkelde formulieren kan mensen in de problemen brengen, bijvoorbeeld wanneer toeslagen te hoog blijken en terugbetaald moeten worden.52 53 De gemeente is verantwoordelijk voor de schuldhulpverlening, maar mag deze mandateren aan een instantie (zoals de Kredietbank).

De gemeente (of het gemandateerde orgaan) moet volgens de Wgs een plan opstellen voor integrale schuldhulpverlening voor een periode van 4 jaar. In dit plan moet worden vastgelegd wat de beoogde resultaten zijn en hoe de kwaliteit van integrale schuldhulpverlening wordt gewaarborgd, evenals verdere invulling van de schuldhulpverlening zoals de wachttijd en hoe wordt omgegaan met kinderen van schuldenaars. De gemeente heeft hierbij de bevoegdheid om de schuldhulpverlening zelf verder in te richten. Per 1 januari 2021 is de Wgs gewijzigd en maakt onderdeel uit van het actieplan Brede Schuldenaanpak. De wijziging heeft gemeenten meer mogelijkheden gegeven om persoonsgegevens van burgers met betalingsachterstanden in een vroeg stadium uit te wisselen met woningcorporaties, energie- en drinkwaterbedrijven en zorgverzekeraars. Hierdoor krijgen gemeenten mensen met schulden tijdig in beeld en kunnen zij schuldhulpverlening aanbieden (Bron: Rijksoverheid). Na de wetswijziging mogen hulpverleners op basis van signalen over betalingsachterstanden uit eigen beweging schuldhulp aanbieden. Op elk signaal moet een uitnodiging volgen, hoewel de hulp wel afgeslagen mag worden (Bron: Rijksoverheid). Deze signalen worden doorgegeven door de vaste lastenpartners wanneer er sprake is van enkele maanden betalingsachterstand (een vroegsignaleringssignaal).

Schulden kunnen zo eerder gesignaleerd en aangepakt worden. Gemeenten moeten zelf een convenant afsluiten met de vaste lastenpartners. Het uitwisselen van gegevens tussen gemeenten en instanties is nu ook al mogelijk, deze wetswijziging maakt dit enkel makkelijker. Zo wordt in de wet duidelijk aangegeven dat gemeenten als taak hebben om schulden te verhelpen en voorkomen. Dit kan vervolgens weer worden aangedragen als grond voor het uitwisselen van persoonsgegevens in het kader van de Algemene verordening gegevensbescherming (Avg). Op deze manier kunnen gegevens worden uitgewisseld zonder uitdrukkelijke toestemming van de cliënt. Het gaat hierbij dan wel uitsluitend om NAW-gegevens en het betreffende vroegsignaleringssignaal.

51 Jaarcijfers NVVK 2015, www.nvvk.eu 52 Panteia, Huishoudens in de rode cijfers, 2015 53 Berenschot, Evaluatierapport Wet gemeentelijke schuldhulpverlening, 2016

68

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Bijlage 6. Organisaties betrokken bij armoedebeleid Deze bijlage geeft een lijst met organisaties betrokken bij minima/armoedebeleid in de gemeente Bergen op Zoom weer. Stichting Leergeld Omschrijving: Stichting Leergeld is er voor kinderen van 4 tot 18 jaar die in een gezin wonen met financiële zorgen. De stichting steunt kinderen zowel op het gebied van school (aanschaf van schoolspullen), maar ook met buitenschoolse activiteiten (muziekles of een lidmaatschap bij een sportvereniging).54 Leger des Heils Omschrijving: Het Leger des Heils heeft een locatie met “buurthuiskamers” in Bergen op Zoom, hier worden dagelijks activiteiten en ontmoetingen georganiseerd 55. De andere locatie in Bergen op Zoom is een tweedehands kledingwinkel56. Bibliotheek het Markiezaat Omschrijving: Het Informatiepunt Digitale Overheid van de bibliotheek helpt mensen met het regelen van online zaken57. En het taalpanel zijn taalambassadeurs (ervaringsdeskundigen) die organisaties hulp kunnen bieden of informatie kunnen geven over het begrijpelijker maken van hun teksten58. WijZijn Traverse Omschrijving: WijZijn is een organisatie voor maatschappelijk welzijn en richt zich op alle mogelijke ondersteuningsvragen, denk hierbij onder andere aan maatschappelijk werk, (onafhankelijke) cliëntondersteuning, schuldhulpverlening, buurtbemiddeling, hulp bij huiselijk geweld en mantelzorgondersteuning.

Daarnaast organiseert WijZijn in Bergen op Zoom ook activiteiten zoals een computercursus.59 Stichting Samen Verdelen Omschrijving: Samen Verdelen organiseert een kerstdiner voor mensen voor wie het niet zo vanzelfsprekend is om een onbezorgde kerst te hebben. Ze bieden een 4 gangendiner en alle gasten (volwassenen en kinderen) ontvangen na afloop ook nog een kerstpakket dankzij alle sponsors van het initiatief.60 Schuldhulpmaatje Omschrijving: Schuldhulpmaatje biedt mensen met geldproblemen kosteloos hulp en ondersteuning. Het doel van Schuldhulpmaatje is mensen in een zo vroeg mogelijk stadium van geldproblemen te helpen.61 VGZ Omschrijving: VGZ biedt twee gemeentepolissen Collectieve zorgverzekering minima, waarvan één zonder eigen risico.62

54 https://www.leergelddebrabantsewal.nl/wie-zijn-wij 55 https://www.legerdesheils.nl/locatie/buurthuiskamerbergenopzoom 56 https://www.legerdesheils.nl/locatie/tweedehands-kledingwinkel-bergen-op-zoom 57 https://www.bibliotheek.nl/in-de-bibliotheek/informatiepunt-digitale-overheid.html 58 https://www.bibliotheekwb.nl/diensten/Taalpanels.html 59 https://www.wijzijn.nl/gemeentes/bergen-op-zoom 60 https://samenverdelen.nl/ 61 https://schuldhulpmaatje.nl/onze-aanpak/ 62 https://www.vgz.nl/zorgverzekering/gemeenten/gemeentepakket

69

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Stichting Goed Ontmoet Omschrijving: Stichting Goed Ontmoet is de Voedselbank in Bergen op Zoom en vijf andere gemeentes.63 Dierenvoedselbank Dappere Huisdieren Omschrijving: Dappere Huisdieren biedt (gratis) voeding en noodzakelijke spullen voor huisdieren aan mensen die zelf niet kunnen bekostigen door hun financiële omstandigheden. 64 Vincentiusvereniging Bergen op Zoom Omschrijving: Vincentiusvereniging is een kringloopwinkel met twee locaties in Bergen op Zoom. De doelstelling van deze vereniging luidt “Financiën te verwerven voor en verlenen van hulp en steun aan de hulpbehoevende medemens.” De producten die de vereniging aanbiedt zijn onder meer kleding, meubels en witgoed.65 De Kringloper Omschrijving: De Kringloper is een kringloopwinkel in Bergen op Zoom met een variërend assortiment. Naast kleding en huisraad, heeft De Kringloper ook speelgoed, telefoons, fietsen en meer.66 Droomfabriek Halsteren Omschrijving: Droomfabriek Halsteren is een kringloopwinkel. Deelboz Omschrijving: Deelboz is een doorgeefwinkel voor alles wat “met twee handen vast te houden is”. Mensen betalen voor de meeste producten €0,50; knuffels, boeken en stripboeken zijn gratis.67 Doorgeefpunt Omschrijving: Doorgeefpunt geeft spullen voor basisbehoeften door 68, het werkt via donaties. Het biedt gratis spullen en materialen ter ondersteuning van het dagelijks leven en zorg.

Stadlander Omschrijving: Stadlander is een woningcorporatie met (sociale) huurwoningen en een betrokken rol in de samenleving.69 Stadlander participeert onder meer in het kader van vroegsignalering schulden. SDW Omschrijving: SDW ondersteunt mensen (jong en oud) met een verstandelijke beperking of ontwikkelingsachterstand op de gebieden leven, leren, werken en wonen. Dit kunnen zowel kleine dingen zijn waar zij tegenaan lopen of grotere knelpunten. SDW zoekt naar passende ondersteuning om de cliënten zo veel mogelijk zelfstandig te kunnen laten leven. 70 Kredietbank Nederland Omschrijving: De Kredietbank Nederland helpt mensen met hun schulden of vragen over geldzaken. Ze bieden schuldhulpverlening, inkomensbeheer en kredietverlening. 71 63 https://www.goedontmoet.com/ 64 https://stichting-dapperehuisdieren.jimdofree.com/ 65 http://vincentiusboz.nl/ 66 https://kringloper.nl/kringloopwinkels/de-kringloper-bergen-op-zoom/ 67 https://doecentrumboz.nl/Deelboz 68 https://www.facebook.com/hetdoorgeefpunt/ 69 https://stadlander.nl/over-stadlander/de-organisatie/ 70 https://www.sdw.nl/over-sdw 71 https://www.kredietbanknederland.nl/

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=ddb4042b-0ca3-4193-b91e-b045203a27dd