Bijlage 1. Jaarstukken 2023
Tekst van het document
BESTEMMINGSBELASTINGEN Afvalstoffenheffing Afvalstoffenheffing (Bedragen x € 1.000)
B 2023
R 2023
Kosten taakveld(en)
€
8.292
€
7.947
Netto kosten
€
8.292
€
7.947
Overige toe te rekenen kosten
• •
BTW compensatiefonds
€
1.200
€
1.593
Kwijtschelding
€
725
€
751
•
Overhead (1 fte)
€
61
€
61
Totale kosten
€
10.278
€
10.352
Opbrengst heffing
€
10.168
€
10.127
Vermindering van de voorziening
€
110
€
225
Bij de afvalstoffenheffing wordt voor het restafval een tariefdifferentiatie toegepast: per inworp in de ondergrondse container of per lediging van een grote of van een mini container. Ten opzichte van 2023 is bij de categorieën huishoudens met een container het totaal aantal ledigingen toegenomen, bij de inworpen is het totaal ook toegenomen. Daarnaast werden er in 2023 in totaal 246 extra containers uitgegeven. De extra-
comptabele kosten zijn hoger dan begroot omdat het plafond voor de BTW-compensatie is vervallen. Het exploitatiesaldo (€225.000) wordt onttrokken uit de voorziening. Tevens wordt de boekwaarde van de Milieustraat (€800.000) aan de voorziening onttrokken. De opbrengsten van de deelneming Saver N.V (€40.000) worden aan de voorziening toegevoegd.
Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023 73
Rioolheffing Rioolheffing Kosten taakveld(en)
B 2023
R 2023
€
4.806
€
3.527
Kapitaallasten
€
5.596
€
5.333
Netto kosten
€
9.391
€
8.860
Overige toe te rekenen kosten •
Rente
€
-115
€
-115
•
Kwijtschelding
€
900
€
883
•
Overhead
€
770
€
966
•
BTW compensatiefonds
€
1.836
€
1.663
€
13.793
€
12.257
Opbrengst heffing
€
13.793
€
13.970
Vermeerdering aan de voorziening
€
0
€
1.713
Totale kosten
Voor het beheer en onderhoud op de lange termijn is een gemeentelijk rioleringsplan (GRP) 2020-2023 opgesteld, waarin onder andere de kosten zijn opgenomen die via de opbrengsten van de rioolbelasting moeten worden gedekt. Voor 2022 is het tarief rioolheffing enkel verhoogd met de inflatie 3 procent. Doordat de opbrengst hoger was dan de kosten wordt het verschil van €1,713 miljoen in de voorziening riolering gestort. Deze voorziening wordt gebruikt om het
tarief rioolheffing in de toekomst minder snel te laten stijgen. De opbrengst rioolheffing is in 2023 nagenoeg gelijk aan de begrote opbrengst: €177.000 hoger ofwel 1,3 procent van de begrote opbrengst. In 2024 zal worden onderzocht of de huidige systematiek van investeren en afschrijven wordt omgezet naar een zogenaamde “spaarvariant”. De voorziening kan (gedeeltelijk) worden aangewend om ongewenste tariefschommelingen te dempen.
RETRIBUTIES Leges omgevingsvergunningen Leges omgevingsvergunningen (bedragen x € 1.000)
B 2023
Kosten taakveld(en)
€
Overhead Totale kosten Opbrengst heffing
€
1.385
€
€
564
€
563
€
1.949
€
2.183
984
€
Dekkingspercentage In de regel gaat het hierbij om het verstrekken van documenten of het verlenen van vergunningen. Leges behoren tot de retributies en worden geheven voor het in behandeling nemen van de aanvraag en worden geheven van de aanvrager. Ook als de aanvraag niet leidt tot een positief resultaat moeten leges worden betaald. De verschillen in de kosten worden nader toegelicht bij programma 4.
R 2023
51%
1.619
939 43%
Leges burgerzaken De leges publieksdienstenburgerzaken bestaan uit de leges voor reisdocumenten voor inwoners van de gemeente Bergen op Zoom, reisdocumenten voor niet-ingezetenen en rijbewijzen. De totale opbrengsten voor 2023 zijn begroot op €1.254.000. 2023 was een daljaar in de aanvragen van reisdocumenten. Het aantal reisdocumenten is lager, waardoor we in 2023 minder inkomsten hebben gegenereerd. Hierdoor ontvangen we minder leges (-132 N). Daar tegenover staat dat we minder kosten maken. Zo dragen we minder af aan het Rijk (+55 V).
Havengeld, kadegeld en liggeld Havengeld, kadegeld en liggeld (bedragen x € 1.000) Kosten taakveld(en)
B 2023 €
2.056
R 2023 €
2.212
Overhead
€
184
€
139
Totale kosten
€
2.240
€
2.395
Opbrengst heffing
€
473
€
Dekkingspercentage
21%
Deze retributie wordt geheven van vaartuigen die gebruik maken van voorzieningen in of langs de Theodorushaven.
74 Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023
448 19%
Marktgeld Marktgeld (bedragen x € 1.000)
B 2023
Kosten taakveld(en)
€
Overhead Totale kosten Opbrengst heffing
R 2023
34
€
34
€
0
€
0
€
34
€
34
€
29
€
26
Dekkingspercentage 84% 76% Deze retributie wordt geheven voor het recht voor het innemen van een standplaats op de weekmarkt. Dit wordt geheven van de vergunninghouder.
Lijkbezorgingsrechten Lijkbezorgingsrechten (bedragen x € 1.000)
B 2023
Kosten taakveld(en)
€
Overhead Totale kosten Opbrengst heffing
€
Dekkingspercentage
R 2023
72
€
91
€
0
€
0
€
72
€
91
33
€
21
46%
23%
Deze retributie wordt geheven voor het gebruik van de begraafplaats en voor verleende diensten in verband met de begraafplaats. De lagere opbrengst hangt direct samen met het aantal begravingen.
KWIJTSCHELDINGSBELEID Het kwijtscheldingsbeleid is een belangrijk instrument van de gemeente om armoede te bestrijden. Het beleid van de raad is erop gericht om de laagste inkomens zoveel mogelijk te ontzien, waarbij wordt uitgegaan van zelfredzaamheid en eigen verantwoordelijkheid. Kwijtschelding van betaling van gemeentelijke heffingen wordt op dit moment uitsluitend verleend ter zake van onroerendezaakbelastingen, de rioolheffing en een deel van de afvalstoffenheffing. Bij het berekenen van de betalingscapaciteit gaat de gemeente uit van de zgn. 100 procent norm. In de praktijk betekent dit, dat huishoudens zonder eigen vermogen en een inkomen niet hoger dan de bijstandsnorm, voor volledige kwijtschelding in aanmerking komen. De invorderingsambtenaar beslist op een kwijtscheldingsverzoek. In een aantal situaties wordt de kwijt-
schelding ambtshalve verleend of kan worden volstaan met een verkorte procedure. Omdat de uitvoering van de belastingwerkzaamheden is opgedragen aan de GR Belastingsamenwerking West-Brabant (BWB), kan tegen de beslissing van de invorderingsambtenaar administratief beroep ingesteld worden bij het Dagelijks Bestuur van de BWB. Het totaalbedrag aan verleende kwijtscheldingen in 2023 bedraagt €1.634.000, terwijl hiervoor in de begroting 2023 een bedrag van €1.715.000 was geraamd, zijnde 5 procent minder. Aan kwijtscheldingen zijn verleend: 5.209 aanslagen voor afvalstoffenheffing/diftar, 2.614 voor rioolheffing en 3 voor OZB. Daarnaast is er in 50 gevallen een medische vrijstelling voor afvalstoffenheffing toegekend.
KADERSTELLENDE BELEIDSDOCUMENTEN Beleidsnota Belastingmaatregelen 2023 (RVB22-0056)
Vastgesteld 2022
Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023 75
PARAGRAFEN
3.5 WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOBEHEERSING INLEIDING In deze paragraaf worden de risico’s in beeld gebracht en gerelateerd aan de weerstandscapaciteit. Het berekenen van de weerstandscapaciteit is gebaseerd op de methode van het bureau NAR (Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement). Periodiek zijn de afgelopen jaren de risico’s in kaart gebracht en ingevoerd in de database. Een aantal keren per jaar wordt deze exercitie herhaald waarbij reeds ingevoerde risico’s opnieuw beoordeeld c.q. bijgesteld worden en nieuwe risico’s eventueel toegevoegd worden.
Deze paragraaf is een dwarsdoorsnede van de jaarrekening op het aspect risicobeheersing. Risicomanagement is niet alleen rekenkundig, dat is de reden waarom we in deze paragraaf ook niet-financiële risico’s benoemen. Bij de actualisatie van de risico’s wordt per afdeling de lijst doorgenomen met als doel de risico’s, ook de niet financiële, zo compleet mogelijk in beeld te krijgen. Daarnaast worden de risico’s periodiek in het
college van B&W geagendeerd. Voor het grondbedrijf wordt een andere werkwijze gevolgd omdat voor dit onderdeel een langetermijnvisie Grondbedrijf is vastgesteld, waarin diverse scenario’s aan de orde komen. Uit de totale set van risico’s geven wij onderstaande toelichting op de grootste financiële en niet-financiële risico’s.
RISICOKAART Risico’s worden op basis van gevolg en kans in klassen ingedeeld en kunnen geplaatst worden in een risicokaart (zie afbeelding). De risicokaart geeft inzicht in de spreiding van de risico’s naar gevolg en kans. De nummers in de risicokaart corresponderen met de aantallen risico’s met een bepaalde risico-omvang. De hoogte van de risico-omvang blijkt ook uit de kleurindeling met een groen, oranje en rood gebied.
Gevolg financieel én of niet - financieel
2 1
3. middel 2. laag / middel
In de risico-kaart wordt de netto-risicoscore weergegeven; hetgeen betekent dat de score van de risico-omvang is bepaald inclusief de genomen beheersmaatregelen om de risico’s te beperken.
Verdeling Top25 risico's naar netto risico-omvang (kans en impact)
5. hoog 4. middel / hoog
Per risico is bepaald welke beheersmaatregelen er kunnen worden genomen om een risico te beperken. Voorbeelden hiervan zijn het opnemen van een reserve, verbetering van proceswerkafspraken, interne controles of aanpassingen beleid.
2
3
3 2
6
5
1
1. laag Kans
1. x < 20%
2. 20% < x < 40% 3. 40% < x < 60%
Een risicoscore in het groene gebied, vormt geen direct gevaar voor de continuïteit van de bedrijfsvoering. Risico’s die in het oranje gebied zitten vragen om aandacht. Ze vormen individueel nog geen reëel gevaar voor de continuïteit van de bedrijfs-
76 Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023
4. 60% < x < 80%
5. x > 80%
voering, maar naarmate de tijd vordert, kan het risico wel een bedreiging gaan vormen. Een risicoscore in het rode gebied, vereist directe aandacht om te voorkomen dat de continuïteit van de bedrijfsvoering wordt bedreigd.
GROOTSTE RISICO’S De omvang van de Algemene Uitkering (AU, gemeentefonds) is gekoppeld aan de rijksuitgaven (trap op trap af). Daarmee lopen we het risico dat de Algemene Uitkering Gemeentefonds lager uitvalt dan geraamd. We voorspellen nu op basis van de laatst bekende circulaire slechts geringe bijstellingen van de Algemene Uitkering, maar daarbij komen ook nieuwe taken (ofwel taakmutaties) op de gemeente af. De Algemene Uitkering kent in 2026 een enorme teruggang. We proberen daar nu al op voor te sorteren met ons uitgavepatroon. We volgen de berekeningen van de Algemene Uitkering op de voet, zodat taakmutaties snel in beeld zijn en er op geanticipeerd kan worden.
Inflatie Door diverse oorzaken is er sprake van een zeer turbulente tijd waarbij de inflatie op loopt tot wel 10 procent. Dat laat zich op veel onderdelen in de gemeentelijke huishouding voelen. Ondanks dat hier op diverse onderdelen op voorgesorteerd is, valt niet uit te sluiten dat bij herziening van contracten we de komende jaren nog voor aanzienlijke prijsstijgingen komen te staan die nu nog niet in beeld zijn. Ditzelfde geldt voor door ons gesubsidieerde instellingen en verbonden partijen. We zijn kritisch op de doorberekeningen van inflatie door de ons gesubsidieerde instellingen en verbonden partijen. We houden daarbij rekening met de compensatie die we van het Rijk krijgen hiervoor.
Het niet realiseren van bezuinigingen De gemeente heeft nog een aantal taakstellingen. Door diverse oorzaken kan realisatie daarvan vertraging oplopen of gedeeltelijk niet plaatsvinden. Voorbeelden zijn de betrokkenheid en afhankelijkheid van externe partners en de personele capaciteit (zowel in kwantiteit als kwaliteit) om de bezuinigingen tot stand te brengen. In 2024 is het dashboard operationeel om de taakstellingen beter te kunnen volgen. Daarnaast wordt periodiek over de taakstellingen gerapporteerd.
Kwantitatief en kwalitatief personeelstekort Als gevolg van het afnemend imago van de gemeente Bergen op Zoom als werkgever, de noodzaak tot bezuinigingen, een krappe arbeidsmarkt, werkdruk en de fundamentele verandering van vereiste competenties, bestaat het risico dat de gemeente onvoldoende gekwalificeerde en gemotiveerde medewerkers kan aantrekken en behouden om haar dienstverlening op peil te houden. De consequentie daarvan is onvoldoende flexibiliteit, oplopende wachtlijsten, niet rechtmatige besluiten, klachten, het niet realiseren van ombuigingen en inefficiënte bedrijfsvoering. De gemeente heeft de uitdaging om in de krappe arbeidsmarkt de juiste mensen aan zich te binden en om de betrokkenheid en het vertrouwen van medewerkers te vergroten. Arbeidsmarktcommunicatie, werving, selectie en onboarding zijn daarbij belangrijke instrumenten.
Gecombineerd Risico Sociaal Domein (Jeugdwet, Participatie en WMO) De risico’s sociaal domein worden onderverdeeld in een drietal
aandachtsgebieden met ieder hun specifieke risico’s: Algemene voorzieningen Taakstelling subsidies Op grond van het amendement, vastgesteld bij de 1e begrotingswijziging 2021, dient het college een bezuiniging te realiseren door een ombuiging op de subsidies. Het gaat om €3,0 miljoen in de periode 2022-2024. De eerste €1,5 miljoen voor 2022 en 2023 worden gerealiseerd. Deze taakstelling is naar evenredigheid verdeeld onder de subsidies sociaal domein. Dit kwam neer op een korting van 10,4 procent per gesubsidieerde partij. Het risico bestaat dat de bezuinigstaakstelling op subsidies direct de partijen in het voorliggend veld raakt. Het zal zorgen voor een verschraling van het aanbod of zelfs wegvallen van aanbod. Dit terwijl het aanbod van het voorliggend veld juist hard nodig is om het aantal indicaties maatwerk terug te dringen. Bezuinigen op het voorliggend veld staat daarmee haaks op de transformatie opgave. Tekorten door open eind financiering van maatwerkvoorzieningen WMO De aantallen cliënten zijn altijd onzeker. Deze zijn niet te voorspellen. Zodra cliëntaantallen dalen of stijgen, kan dit gelijk een groot financieel effect hebben. Er zal dan ook altijd rekening gehouden moeten worden met een afwijking van 5 procent naar boven of beneden.
Er is geen rekening gehouden met stijging van cliëntaantallen ondanks de vergrijzing en de extramuralisering van zorg (het streven om buiten de muren van de instelling gelijkwaardige zorg te bieden). Dit omdat we er door de inzet van maatschappelijke business cases en projecten naar streven dat de kosten niet verder stijgen. Omdat de tarieven voor de WMO volgens landelijke regelgeving reëel moeten zijn, is voor huishoudelijke ondersteuning en begeleiding een indexering toegepast die voldoet aan de AmvB reële kostprijs. Jeugd Het aantal jeugdigen dat ondersteuning nodig heeft is niet te voorspellen en zal daarmee altijd onzeker zijn. Zodra het aantal jeugdigen met jeugdhulp stijgt, kan dit grote financiële gevolgen hebben. Er moet dan ook altijd rekening gehouden worden met een afwijking van 5 procent naar boven of beneden. Bijvoorbeeld bij één extra jeugdige in een hoogcomplex arrangement lopen de kosten op tot 135.000 euro. Tevens werken we met resultaat financiering. De betaling van de 2e 50 procent van een arrangement is daardoor steeds onzeker doordat er geen einddatum verbonden zit aan deze vorm. De kosten fluctueren hierdoor jaarlijks. Beschermd Wonen Omdat we als regio sinds 2018 extra worden gecompenseerd
Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023 77
voor de uitvoering beschermd wonen, is het de afgelopen jaren slechts éénmaal voorgekomen dat er achteraf door de gemeenten een klein bedrag bijgelegd moest worden. We worden gecompenseerd, omdat onze regio door het huidige verdeelmodel te weinig geld krijgt om het beschermd wonen uit te kunnen voeren. BUIG De hoogte van de rijksbijdrage BUIG beweegt mee met de conjunctuur. Dus bij een minder goede economie waardoor meer mensen een beroep doen op de bijstand is het budget voor BUIG ook hoger. Dit geldt ook andersom. Wanneer de instroom in de bijstand lager is en de uitstroom in de bijstand hoger is dan gemiddeld in Nederland, kan een gemeente een voordeel op de rijksbijdrage voor de BUIG hebben. Dat is echter van een aantal factoren afhankelijk, zoals gemeentegrootte en of de gemeente behoort tot de zogenoemde ‘voordeelgemeente’ op BUIG of juist niet. Daarnaast tellen sinds 2022 de prestaties van de gemeente op het gebied van garantiebanen en beschut werk mee; hoe meer garantiebanen met Loonkostensubsidie ten opzichte van het gemiddelde van alle andere gemeenten, hoe hoger de uitkering BUIG (en andersom). In oktober vóór het betreffende jaar, wordt het voorlopige budget BUIG bekend gemaakt door het Rijk. Vervolgens wordt in mei het nader voorlopige budget BUIG door het Rijk bekend gemaakt.
Dit budget is dan meestal bijgesteld, aan de hand van gegevens over onder meer werkloosheid en conjunctuur. Pas in september van het betreffende jaar wordt het definitieve BUIG budget bekend gemaakt. Omdat het rijksbudget BUIG gedurende het jaar bijgesteld wordt, is een prognose over een tekort of overschot niet goed in te schatten.
Onvoldoende governance De gemeente heeft een groot deel van haar verantwoordelijkheid voor het leveren van gemeentelijke voorzieningen ondergebracht bij organisaties en instellingen buiten de gemeente; denk aan verbonden partijen en deelnemingen. Het risico bestaat dat deze partijen de gevraagde dienstverleningen niet kunnen leveren met de ter beschikking gestelde middelen en mogelijk extra geld nodig hebben om verplichtingen na te komen. Een ander risico bestaat dat een partij failliet gaat en dat er geen prestatie wordt geleverd voor de door de gemeente verstrekte gelden. De gemeente kan aangesproken worden op het terugbetalen van deze verplichtingen (de balansrisico’s van een GR). Niet alle gemeenschappelijke regelingen bouwen eigen vermogen op en daardoor komen tegenvallers ten laste van het vermogen van de deelnemende gemeenten. Met name bij partijen waar de gemeente een van weinige belanghebbenden is, bestaat het risico op vervaging van klanten aandeelhoudersrol. Met de Nota verbonden partijen stelt de gemeente kaders vast voor beleidsmatige en financiële aansturing. Er zijn regievoerders aangesteld die aansluiten bij de planning- en control cyclus van de betreffende partijen. De klant- en aandeelhoudersrol wordt belegd bij verschillende wethouders.
Rente De rente voor langlopende leningen is opgelopen tot 3,5%. De
78 Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023
gemeente Bergen op Zoom heeft een bancaire schuld van eind 2023 €166 miljoen. Jaarlijks moet een gedeelte van de financieringsportefeuille geherfinancierd worden. Oude leningen worden dan vervangen door nieuwe. In de begroting wordt rekening gehouden met een tarief voor nieuwe leningen van 3,5%. Het risico is dat dit een hoger percentage wordt dan nu voorzien, mocht de rente de komende jaren verder stijgen. Dit zal dan leiden tot hogere rentelasten voor de gemeente dan nu begroot. Omdat het saldo op de rente binnen de begroting ingezet wordt als algemeen dekkingsmiddel betekenen hogere rentelasten minder begrotingsruimte. Tegelijkertijd is het zo dat een oplopende rente pas geleidelijk tot hogere lasten leidt omdat de rente over haar financieringen (=leningen) voor langere tijd vastliggen. De afgelopen jaren is ervoor gekozen nieuwe leningen tegen een relatief lange looptijd af te sluiten. Hiermee is het renterisico verder teruggebracht.
Grondbeleid Sinds halverwege 2023 is de huizenmarkt aan het afkoelen. De prijsstijgingen zoals in de jaren ervoor vlakken af. Het is voor het eerst sinds 10 jaar dat er een woningprijsdaling op jaarbasis heeft plaatsgevonden. De woningmarkt is onzeker vanwege teruglopend opbrengstpotentieel en een onzekere toekomst van kostenniveaus die druk uitoefent op de haalbaarheid van bouwprojecten en de hoge rentestand bemoeilijkt de financiering van veel vastgoedobjecten. Het is onzeker in hoeverre deze op de woningmarkt in 2024 wordt doorgezet. In de paragraaf grondbeleid worden de grondexploitaties nader toegelicht. Voor de risico’s is een specifieke blokkering gelegd op het weerstandsvermogen van de gemeente Bergen op Zoom. Deze wordt berekend op basis van de IFLO-plus methode.
Nieuwe Containerterminal wordt niet gerealiseerd Sinds 2000 is de gemeente druk doende met de verplaatsing van de (tijdelijk) containerterminal aan de Vierlinghweg te Bergen op Zoom naar de “buitendijkse” locatie nabij het Zuidersluispad te Bergen op Zoom. Door de ontstane vertraging in de afgelopen jaren (om verschillende redenen) verwachten wij dat de beoogde ontwikkeling van de buitencontainerterminal met Markiezaat Containerterminal B.V. (onderdeel van Firma H. Esser B.V.) nog circa vijf jaar in beslag zal nemen. Bij de Provincie Noord-Brabant is het vergunningstraject in behandeling. De benodigde gronden zijn juridisch alsook economisch overgedragen aan ontwikkelaar, echter onder de ontbindende voorwaarden dat vergunning verleend wordt én een CEF subsidie toegekend wordt. Tot bedrijfsverplaatsing moet ook rekening gehouden worden met inkomstenderving door het mogelijk ontbinden van de grondovereenkomst alsook het kunnen vervreemden van de huidige locatie (Vierlinghweg 25).
Aantasting vertrouwelijkheid, integriteit of beschikbaarheid van informatiesystemen Voor het functioneren en de dienstverlening aan de inwoners gebruikt de gemeente Bergen op Zoom steeds meer gegevens, die we steeds meer uitwisselen en bewerken. Mede als gevolg van de decentralisaties in het sociaal domein heeft de gemeente steeds meer (bijzondere) persoonsgegevens in beheer. Ook wordt steeds meer informatie digitaal opgeslagen en overgedragen en worden systemen en data steeds vaker aan
elkaar gekoppeld. Een recente ontwikkeling is het toegenomen thuiswerken. Dit soort gebeurtenissen wordt steeds groter in aantal en vernuftiger. Niet alleen de kans op deze gebeurtenissen neemt toe, maar ook de impact waarbij gedacht kan worden aan het in geding komen van de bedrijfscontinuïteit, vertrouwelijke gegevens die in verkeerde handen komen, imagoschade, financiële schade (herstelkosten, boetes claims etc.) en ontwrichting van processen met maatschappelijke, economische of sociale gevolgen.
Achteruitgang Economie Een terugval van de economie raakt ook de gemeente Bergen op Zoom. Dit is weliswaar in een aantal financiële risico’s ingecalculeerd maar heeft gevolgen op diverse gemeentelijke beleidsvelden. Voorbeelden hiervan zijn de eerdere lockdowns waarbij ingrijpende maatregelen moesten worden genomen vanwege een opleving van het coronavirus, met alle gevolgen van dien. Daarnaast hebben we met een crisis in Oekraïne te maken, met tal van gevolgen die we nu nog niet kunnen overzien.
Kwetsbare groepen in de knel De dienstverlening van de gemeente Bergen op Zoom staat op verschillende terreinen onder druk. De kans bestaat dat met name - de zorg voor - de kwetsbare burgers verschraalt. Het risico is dat meer inwoners in de knel komen, dat kwetsbare groepen het nog zwaarder krijgen en er minder geld is om te helpen. Meer eenzaamheid bij ouderen, meer mensen met financiële problemen, bedrijven die omvallen. En ook keuzes die de gemeente Bergen op Zoom misschien moet gaan maken bij de WMO en in de Jeugdzorg.
•
Het risico is dat een achterstand ontstaat in het toekennen van indicaties en/of dat indicaties niet binnen de wettelijke termijn worden toegekend bij WMO, doordat bij de uitvoerende medewerkers (bij de toegang) een tekort is aan mensen. • Het risico is dat de doelgroep die zorgmijdend is in de knel komt, doordat deze niet bediend kan worden op de manier die wij zouden willen . De doorontwikkeling en innovatie van het zorglandschap vindt in onvoldoende mate plaats.
WEERSTANDSVERMOGEN In lijn met de jaren gehanteerde methode van het NAR (Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement) wordt op basis van het risicoprofiel de benodigde weerstandscapaciteit berekend. Deze berekening kan worden afgezet tegen de beschikbare weerstandscapaciteit, dat is de vrije reserve die beschikbaar is om de risico’s af te dekken. Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en alle financiële risico’s waarvoor geen maatregelen zijn getroffen of waar na het treffen van maatregelen nog restrisico’s overblijven.
Wanneer alle risico’s zich tegelijk in hun maximale omvang zouden voordoen, is hiermee een bedrag gemoeid van €65 miljoen. Op basis van de inschatting van kans en omvang van financiële schade is een bedrag van €15,0 miljoen benodigd om de risico’s in financiële zin af te dekken. Dit bedrag is licht hoger dan bij de begroting 2024 (€14,8 miljoen).
Benodigde weerstandscapaciteit
Beschikbare weerstandscapaciteit
Op basis van het risicoprofiel kan de benodigde weerstandscapaciteit worden berekend. Uitgangspunt hierbij is een statistische benadering die ervan uitgaat dat nooit alle risico’s zich tegelijkertijd en in maximale omvang voordoen. Door deze benadering kan op een verantwoorde manier minder weerstandscapaciteit worden aangehouden in tegenstelling tot de situatie waarin de optelsom van alle risico’s als uitgangspunt wordt genomen.
De weerstandscapaciteit wordt berekend door de algemene reserve af te zetten tegen de risico’s. Er wordt hierbij geen rekening gehouden met stille reserves: meerwaarde van activa die lager dan de marktwaarde zijn gewaardeerd. Een algemeen kenmerk van stille reserves is dat men er om allerlei redenen niet direct over kan beschikken. Om deze reden worden stille reserves niet tot de beschikbare weerstandscapaciteit gerekend. Het weerstandsvermogen ziet er als volgt uit:
De benodigde weerstandscapaciteit wordt afgezet tegen de beschikbare weerstandscapaciteit, dit noemen we de weerstandsratio.
Omschrijving
Bedrag (x €1.000)
Stand Algemene Reserve per 31/12/23
€
72.333
Blokkeringen
€
-/-8.754
€
63.578
• •
Stedelijke vernieuwing: €5.954.000 Grondbedrijf: €2.800.000
Weerstandsvermogen
Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023 79
Weerstandsratio Hiervoor is zowel de benodigde als de beschikbare weerstandscapaciteit bepaald. In deze paragraaf wordt een relatie Bedragen in 1 miljoen
gelegd tussen beiden, om de ratio van het weerstandsvermogen van de gemeente Bergen op Zoom te bepalen en daarover een oordeel te vellen. R 2020
R 2021
R 2022
B 2023
R 2023
A
Beschikbare weerstandscapaciteit
€17,4
€31,4
€47,2
€52,6
€63,6
B
Benodigde weerstandscapaciteit
€20,5
€18,2
€14,8
€19,0
€15,0
Ratio weerstandsvermogen (=A/B)
0,85
1,73
3,19
2,78
4,24
(R: Jaarrekening, B: Begroting, 1e CB: 1e Concernbericht, 2e CB: 2e Concernbericht)
Weerstandsratio 5
Jaarrekening Begroting
4
Norm Bestuursakkoord
3 2 1 0
2021
2022
2023
Om de ratio voor het weerstandsvermogen te kunnen beoordelen wordt gebruik gemaakt van de waarderingstabel hiernaast die in samenwerking tussen NAR en de Universiteit Twente is opgesteld. De raad heeft zich geconformeerd aan deze waarden. De ratio bedraagt voor de gemeente Bergen op Zoom 4,24. Dit betekent dat de gemeente Bergen op Zoom op dit moment beschikt over een vermogenspositie die gekwalificeerd wordt als uitstekend om de risico’s in financiële zin af te dekken. De ratio is per 31 december 2023 1,05 hoger dan de uitkomst bij de jaarrekening 2022 (ratio was toen 3,19). Dit komt vooral door een aanzienlijk hogere algemene reserve. De toename van de algemene reserve is de afgelopen sowieso de meest bepalende factor geweest bij de verbetering van deze ratio.
Jaar
Bovenstaande ratio is de stand per 31 december 2023. Het ligt voor de hand dat de ontwikkeling van de algemene reserve zeer bepalend zal blijven voor de ontwikkeling van deze ratio. De andere factor is de ontwikkeling van de risico’s. Met name de ambitie tot het bouwen van 7.000 woningen kan leiden tot een toename van de risico’s (en hiermee een neerwaartse druk op de ratio veroorzaken). Waarderingscijfer A B C D E F
Ratio >2 1,4 – 2 1 – 1,4 0,8 – 1 0,6 – 0,8 < 0,6
Betekenis Uitstekend Ruim voldoende Voldoende Matig Onvoldoende Ruim onvoldoende
KENGETALLEN, STRESSTEST In lijn met het BBV (Besluit Begroting en Verantwoording), nemen wij in deze paragraaf ook vijf financiële kengetallen op. De kengetallen geven meer inzicht in de financiële positie van de gemeente. Vanaf de jaarstukken 2021 hebben we de stresstest geïntegreerd in de paragraaf weerstandsvermogen en rapporteren we in deze paragraaf over de ontwikkelingen van de kengetallen zoals afgesproken met de auditcommissie. Bij elk planning en control document werken we de kengetallen bij. Op deze manier houden we de ontwikkeling in de gaten en houden we de grip op onze financiën. Hieronder geven we per kengetal de berekening in een tabel en laten we het verloop zien in een
80 Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023
grafiek. We lichten de ontwikkelingen vervolgens toe. In de grafieken worden de kengetallen voor de gemeente Bergen op Zoom afgezet tegen de norm die hiervoor is opgenomen in het Bestuursakkoord. Daarnaast worden in de grafieken ook de kengetallen opgenomen van de gemeenten tussen de 50.000 en 100.000 inwoners. Voor de gemeente Bergen op Zoom hebben we de kengetallen op basis van de Jaarstukken 2021, 2022 en 2023 opgenomen. Ook hebben we de kengetallen op basis van de Begroting 2023 opgenomen.
Netto schuldquote
A B
Bedragen in 1 miljoen
R 2021
R 2022
B 2023
1e CB 2023
2e CB 2023
R 2023
Netto schulden
€229,5
€196,3
€208,1
€209,5
€180,2
€166,2
Totaal baten begroting*
€298,2
€323,4
€264,0
€263,7
€263,7
€301,9
Netto schuldquote (=(A/B)*100%)
77,0%
60,7%
78,8%
79,5%
68,3%
55,1%
Netto schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen
76,2%
60,2%
77,8%
78,9%
67,8%
54,6%
(R: Jaarrekening, B: Begroting, 1e CB: 1e Concernbericht, 2e CB: 2e Concernbericht)
*BatenSchuldquote zijn hier inclusief de onttrekkingen aan de reserves Netto
1,0
Jaarrekening Begroting
0,8
1e Concernbericht
0,6
2e Concernbericht Norm Bestuursakkoord
0,4 0,2 0,0
2021
2022
2023
Dit kengetal geeft inzicht in het niveau van de gemeentelijke schuldenlast ten opzichte van het totaal van de baten. Het geeft daarmee een indicatie van het beslag dat de financieringslasten op de exploitatie leggen en daarmee op de vrije ruimte in de exploitatiebegroting. Hoe hoger de schuld, hoe hoger de netto schuldquote. Daarnaast wordt de netto schuldquote, gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen, als apart cijfer gepresenteerd. Zo wordt duidelijk wat het aandeel van de verstrekte leningen in de exploitatie is en wat dit betekent voor de schuldenlast. De netto schuld is in 2023 afgenomen van €196 miljoen naar €166 miljoen. Dit wordt vooral veroorzaakt door het positieve rekening resultaat van €8 miljoen, opbrengsten van het
Jaar grondbedrijf (netto €5 miljoen) en een positieve ontwikkeling van de overige vorderingen / schulden (debiteuren, crediteuren, te ontvangen bedragen etc.). Opgemerkt dient te worden dat de ontwikkeling van de overige vorderingen / schulden een tijdelijke is. Begin 2024 vond een tegengestelde ontwikkeling plaats waardoor de schuld begin 2024 circa €10 miljoen hoger is dan eind 2023. De ontwikkeling in 2024 wordt toegelicht in het 1e concernbericht 2024. Een schuldquote van 55,1 procent is beter dan de doelstelling uit het Bestuursakkoord van 90 procent. Bij gemeenten met 50.000 tot 100.000 inwoners was de gemiddelde schuldquote bij de Jaarrekening 2022 45,0 procent.
Solvabiliteit Bedragen in 1 miljoen
R 2021
R 2022
B 2023
1e CB 2023
2e CB 2023
R 2023
A
Eigen vermogen
€40,0
€58,9
€60,5
€58,8
€63,2
€75,1
B
Balanstotaal
€345,3
€347,3
€345,0
€347,3
€350,0
€341,8
Solvabiliteit (=(A/B)*100%)
11,6%
17,0%
17,5%
16,9%
18,1%
22,0%
(R: Jaarrekening, B: Begroting, 1e CB: 1e Concernbericht, 2e CB: 2e Concernbericht)
Solvabiliteit 0,20
Jaarrekening Begroting
0,15
1e Concernbericht 2e Concernbericht
0,10
Norm Bestuursakkoord
0,05 0,00
2021
2022
2023
Jaar
Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023 81
Dit kengetal geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Het geeft de verhouding tussen het eigen vermogen (het totaal van de algemene reserve en de bestemmingsreserves) en de totale balansomvang weer. Hoe hoger dit percentage, hoe gunstiger dit is voor de financiële weerbaarheid van de gemeente. Door een aanzienlijk rekeningoverschot in 2023 en winstnames vanuit de grondexploitaties is het solvabiliteitspercentage toegenomen van 17 procent (2022) naar 22 procent (2023). Het eigen vermogen nam toe tot €75,1 miljoen terwijl het
balanstotaal licht afnam tot €341,8 miljoen (zie ook onderdeel 4.3 Balans van de Jaarrekening). Bij de activa is de grootste afname te zien in de overlopende activa en bij de passiva zijn de vaste schulden met een rentetypische looptijd van één jaar of langer verminderd. Het solvabiliteitspercentage ligt boven de doelstelling van het Bestuursakkoord (15%). Inmiddels is de kritische grens van 20 procent behaald. Daarmee is de solvabiliteit niet meer onvoldoende, maar valt het in de neutrale categorie voor de norm vanuit het provinciaal toezicht.
Grondexploitatie Bedragen in 1 miljoen
R 2021
R 2022
B 2023
1e CB 2023
2e CB 2023
R 2023
A
Totaal van alle bouwgronden (wel of niet in exploitatie)
€32,2
€20,5
€17,4
€17,2
€17,1
€19,2
B
Totaal baten begroting*
€298,2
€323,4
€264,0
€263,7
€263,7
€301,9
Grondexploitatie (=(A/B)*100%)
11,6%
6,3%
6,5%
6,5%
6,5%
6,5%
(R: Jaarrekening, B: Begroting, 1e CB: 1e Concernbericht, 2e CB: 2e Concernbericht) *Baten zijn hier inclusief de onttrekkingen aan de reserves
Grondexploitatie 0,20
Jaarrekening Begroting
0,15
1e Concernbericht 2e Concernbericht
0,10
Norm Bestuursakkoord
0,05 0,00
2021
2022
Jaar
2023
Het kengetal grondexploitatie geeft aan hoe groot de grondpositie (de waarde van de grond) is ten opzichte van de totale (geraamde) baten van de gemeente. In het algemeen geldt: hoe lager dit percentage hoe beter. Door de verkopen van
gronden daalt het balanstotaal van de bouwgronden. Het kengetal is lager dan de norm van 15 procent die in het Bestuursakkoord is opgenomen.
Structurele exploitatieruimte Bedragen 1 miljoen
R 2021
R 2022
B 2023
R 2023
A
Structurele baten -/- structurele lasten
€22,2
€20,0
€3,2
€5,4
B
Totaal baten begroting*
€301,1
€327,7
€264,0
€314,3
Structurele exploitatieruimte (=(A/B)*100%)
7,4%
6,1%
1,2%
1,7%
(R: Jaarrekening, B: Begroting, 1e CB: 1e Concernbericht, 2e CB: 2e Concernbericht) *Baten zijn hier inclusief de onttrekkingen aan de reserves
Structurele exploitatieruimte 0,08
Jaarrekening Begroting
0,06
Norm Bestuursakkoord
0,04 0,02 0,00
2021
2022
82 Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023
2023
Jaar
In dit kengetal komt tot uitdrukking of een gemeente over voldoende structurele baten beschikt om de structurele lasten te dekken. Een positief percentage betekent dat de structurele baten toereikend zijn om de structurele lasten (waaronder de
financieringslasten) te dekken. Een cijfer van rond nul (tussen -0,4 en 0,4) betekent dat structurele baten en lasten min of meer in evenwicht zijn.
Belastingcapaciteit Bedragen 1 miljoen
R 2021
R 2022
B 2023
R 2023
A
Woonlasten per gezin
€864
€963
€963
€1.003
B
Woonlasten landelijk gemiddelde Belastingcapaciteit (=(A/B)*100%)
€811
€904
€893
€944
106,6%
106,5%
107,8%
106,3%
Belastingcapaciteit 1,10
Jaarrekening Begroting
1,08 1,06 1,04 1,02 1,00
2021
2022
2023
Jaar
Dit kengetal geeft inzicht in hoe de woonlasten voor een gezin bij een gemiddelde WOZ-waarde in de gemeente zich verhouden tot de landelijk gemiddelde woonlasten van een gezin. Bij 100 procent zit je als gemeente op het landelijk gemiddelde. Om te kunnen bepalen of de gemeente nog ruimte heeft om de belastingen te verhogen is het nodig om na te gaan in hoeverre de riool- en afvalheffingen kostendekkend zijn en hoe
het OZB-tarief van de gemeente zich verhoudt tot het landelijk gemiddelde. De woonlasten voor een gemiddeld huishouden zijn in Bergen op Zoom met €59 dus 6,3% hoger dan het landelijke gemiddelde.
RISICOPROFIEL GRONDBEDRIJF In de Begroting 2024 is het meerjarenprogramma grondbedrijf (MPG) – dat door de raad in 2023 is vastgesteld – verwerkt. Op basis van het MPG bedraagt het risicoprofiel €2,8 miljoen per 1 januari 2024. Dit bedrag is in de Algemene Reserve als blokkering opgenomen. Als nieuwe grondexploitaties worden vastgesteld, heeft dit vanzelfsprekend effect op de hoogte van het risicoprofiel. De methode om de hoogte van de risico’s te bepalen voor de lopende grondexploitaties is gebaseerd op de zogenaamde
IFLO+-methode. In deze methode wordt de hoogte van het risico bepaald op basis van de boekwaardes, de nog te realiseren opbrengsten en vanaf 2019 op basis van de nog te maken kosten. Het risicoprofiel wordt op de volgende manier bepaald: • 10 procent over de boekwaarde; • 10 procent over de nog te realiseren opbrengsten; • 5 procent over de nog te maken kosten; • 50 procent verwachtingswaarde omdat niet alle risico’s zich gelijktijdig voor zullen doen.
KADERSTELLENDE BELEIDSDOCUMENTEN Beleidsnota
Vastgesteld
Nota Reserves en Voorzieningen
2020
Nota Risicomanagement
2013
Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023 83
PARAGRAFEN
3.6 FINANCIERING INLEIDING Financiering betreft de wijze waarop de gemeente benodigde geldmiddelen aantrekt en (tijdelijk) overtollige geldmiddelen belegt. De uitvoering van de gemeentelijke financieringsfunctie vindt plaats binnen de kaders zoals gesteld in de Wet Financiering Decentrale Overheden (Wet FIDO). Deze financieringsparagraaf is samen met de financiële verordening en het treasurystatuut, een belangrijk instrument voor het transparant maken en daarmee voor het sturen, beheersen, controleren en verantwoorden van de financieringsfunctie.
RENTEONTWIKKELINGEN
In bovenstaande grafiek worden de ontwikkelingen van de kapitaalmarkrente (= de zogenaamde lange rente) en de geldmarktrente (= de korte rente) weergegeven. Beide rentes, die zich gedurende langere tijd (2015 - 2022) op erg lage niveaus bevonden, kennen sinds eind 2021 een stijgende tendens die zich doorzette tot ver in 2023. Sinds december vertonen beide rentes een enigszins dalende trend. De geldmarktrente, vooral bepaald door de herfinancieringsrente van de ECB, toonde in 2023 een verder stijgende lijn. Waar deze begin 2022 nog op 0% stond bedraagt deze, in februari 2024, 4,5% Waar in het najaar 2023 nog de verwachting was dat er nog meerdere verhogingen op de rol stonden is die verwachting aanzienlijk neerwaarts bijgesteld. In plaats van verhogingen worden in de loop van 2024 een aantal verlagingen van dit tarief verwacht. Voor de afweging van de ECB blijft dit een keuze tussen enerzijds het beteugelen van de inflatie
84 Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023
(die daalt aanzienlijk) en anderzijds de huidige terugval van de economie. De kapitaalmarktrente is minder makkelijk te voorspellen doordat ze afhankelijk is van veel meer factoren. Deze kapitaalmarktrente is verder opgelopen tot rond de 3% in het najaar van 2023 maar vertoont, net zoals de geldmarktrente, een dalende trend sinds december 2023. Het valt niet of nauwelijks te voorspellen hoe dit de komende tijd verder gaat. Voor de gemeentelijke financiering betekent dit dat het iets goedkoper geworden is haar schuld te financieren dan bij de begroting ingeschat. Daarbij dient wel te worden vermeld dat het grootste gedeelte van de gemeentelijke financiering voor langere tijd vastligt. In 2024 moeten een tweetal leningen voor in totaal €20 miljoen afgelost worden. Deze zullen, op basis van de verwachte ontwikkeling van de schuld, geherfinancierd worden.
ONTWIKKELING VAN DE SCHULDPOSITIE De schuldpositie van de gemeente wordt bepaald door de omvang van de opgenomen geldleningen in combinatie met de stand op de rekening-courant. Eind 2022 bedroeg de schuld €196 miljoen. De verwachting was dat die in 2023 licht zou oplopen. In de loop van 2023 werd duidelijk dat dit niet het geval zou zijn en op 31 december staat er een schuld van €166 miljoen in de boeken, aanzienlijk lager dan aan het begin van het jaar. De verklaring van deze forse afname kent structurele en incidentele oorzaken. Aan de structurele kant droegen de inkomsten van het grondbedrijf van 5 miljoen (opbrengsten -/- kosten) bij aan de afname van de schuld. Een andere factor die zorgt voor een structurele reductie betreft het rekeningresultaat van €8 miljoen. Investeringen van €15 miljoen (gesaldeerd met de afschrijvingen van €12 miljoen) zorgden voor een toename van de schuld met €3 miljoen. Per saldo leiden deze drie posten tot een structurele reductie van de schuld met 10 miljoen. Incidentele factoren zorgden voor een reductie van de schuld met ongeveer 20 miljoen. Het gaat hier om afname van de vorderingen van 7 miljoen (bijvoorbeeld debiteuren en overige vorderingen) en een toename van de overige schulden van 8 miljoen (bijvoorbeeld crediteuren en vooruit ontvangen
bedragen). Daarnaast namen ook de voorzieningen toe met 5 miljoen. Deze drie incidentele factoren zijn tijdelijk van aard. Begin 2024 is de schuld met circa 10 miljoen toegenomen door mutaties van de vorderingen en de overige schulden. De lagere dan voorziene schuld heeft ook gevolgen voor de netto schuldquote. Deze ontwikkelt zich, opnieuw, aanzienlijk beter dan eerder voorzien. Deze schuldquote is niet alleen afhankelijk van de omvang van de schuld maar ook van de omvang van het begrotingstotaal. De schuldquote bedraagt eind 2023 55%. Eind 2022 bedroeg deze nog 80%. Beide percentages zijn lager (=beter) dan de doelstelling uit het Bestuursakkoord (90% in 2026). Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat er een éénmalig/ incidenteel effect in zit door een gunstige ontwikkeling van vlottende activa en passiva in 2023, een effect wat in 2024 (deels) gereduceerd zal worden. Voor 2024 moet dan ook rekening gehouden met een hoger percentage dan in 2023. Op basis van de huidige inschattingen verwachten we dat de schuld de komende jaren licht zal stijgen. In onderstaande grafiek is weergegeven hoe dit zich verhoudt tot de schuldquote. In die grafiek wordt duidelijk dat de lagere schuld in 2023 deels leidt tot een structureel lagere schuld.
Ontwikkeling Schuldquote 80,00% 75,00% 70,00% 65,00% 60,00% 55,00% 50,00%
2022
2023 Beleidskader 2024
2024
2025
2026
2027
Begroting 2024-2027
Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023 85
RENTELASTEN Uit de tabel hiernaast blijkt dat dat de rentelasten in de gemeentelijke begroting de afgelopen jaren zijn afgenomen en de komende jaren naar verwachting zullen stabiliseren. Dat wil zeggen dat de totale omvang van de rentelasten ongeveer gelijk blijft bij een min of meer gelijkblijvende schuld. Weliswaar is het afsluiten van langlopende financieringen duurder geworden door de gestegen kapitaalmarktrente maar hier staat tegenover dat relatief dure financieringen uit het verleden geherfinancierd kunnen worden. Daarnaast is het zo dat we bij de afgesloten langlopende leningen de afgelopen jaren gekozen hebben voor relatief lange looptijden waardoor de komende jaren geprofiteerd kan worden van relatief goedkope financiering vergeleken met het huidige renteniveau.
Jaar
Omvang Langlopende schuld
2014
200.000.000
2015 2016
Betaalde rente
Rente percentage
7.054.000
3,53%
210.000.000
7.301.000
3,48%
197.000.000
6.766.000
3,43%
2017
193.000.000
6.635.000
3,44%
2018
208.000.000
6.877.000
3,31%
2019
230.000.000
6.857.000
2,98%
2020
241.000.000
6.250.000
2,59%
2021
226.000.000
5.380.000
2,40%
2022
203.539.000
4.743.000
2,33%
2023
178.000.000
3.778.000
2,12%
2024
175.973.000
3.520.000
2,00%
2025
175.667.000
3.529.000
2,01%
2026
173.344.000
3.532.000
2,02%
2027
175.009.000
3.512.000
2,01%
RENTERISICOBEHEER Vanuit de wet Fido (Financiering Decentrale Overheden worden een aantal richtlijnen opgesteld die moeten voorkomen dat decentrale overheden te veel risico nemen bij hun financiering en/of beleggingen van overtollige middelen. Dit komt tot uiting in een drietal richtlijnen. Het renterisico is het volume aan uitstaande schuld dat in een jaar aan renteherziening onderhevig is. In de wet FIDO zijn eisen gesteld aan het maximum aan renterisico. Dit komt tot uitdrukking in de kasgeldlimiet voor leningen met een looptijd tot 1 jaar, en de renterisiconorm voor leningen met een looptijd vanaf één jaar. Deze normen bepalen de ruimte voor de gemeente om verantwoord te financieren. Ten behoeve van het doelmatig en risicoarm kasbeheer is de regeling schatkistbankieren van toepassing. Bedragen * €1 miljoen
Renterisico vlottende schuld (kasgeldlimiet) De externe financieringsbehoefte wordt ingevuld met kortlopende en langlopende leningen. Bij het aantrekken van kortlopende geldleningen met een looptijd tot 1 jaar, dient rekening gehouden te worden met de kasgeldlimiet, gemaximeerd in de Wet FIDO. De kasgeldlimiet is gelijk aan 8,5% van het begrotingstotaal en bedraagt in 2023 €22,7 miljoen. De kortlopende schuld mag structureel niet hoger zijn dan de kasgeldlimiet. Hiermee wordt het risico op grote fluctuaties in de korte rente beperkt en wordt voorkomen dat het begrotingsevenwicht in gevaar komt. In het 2e kwartaal werd deze limiet overschreden. Overschrijding is gedurende twee opeenvolgende kwartalen toegestaan. Omdat deze overschrijding in 3e kwartaal was weggewerkt werd voldaan aan deze norm.
KW1 2023
KW2 2023
KW3 2023
KW4 2023
Begrotingstotaal 2023
€267
€267
€267
€267
Kasgeldlimiet (8,5%)
€22,7
€22,7
€22,7
€22,7
Totaal vlottende schuld
€13,1
€28,2
€1,7
€7,3
Ruimte (+) / Overschrijding (-)
€9,6
- €5,5
€20,9
€15,4
Renterisico vaste schuld (rente risiconorm) Het renterisico is het risico dat de rentelasten van de gemeente ineens fors stijgen als nieuw aan te trekken leningen een hogere rente hebben dan de (oude) leningen die worden afgelost.
Om dit risico te beperken is er in de Wet Fido een renterisiconorm vastgesteld. Deze norm bedraagt 20% van het begrotingstotaal. In onderstaand overzicht blijkt dat de komende jaren ruimschoots wordt voldaan aan de risiconorm.
Renterisiconorm (bedragen x €1.000)
2023
2024
2025
2026
2027
Begrotingstotaal 2023
267.000
301.964
301.964
301.964
301.964
Renterisiconorm 20% van begrotingstotaal
53.400
60.393
60.393
60.393
60.393
Aflossingen vaste schuld
42.290
20.305
10.322
20.335
10.355
Ruimte onder de renterisiconorm
11.110
40.088
50.071
40.058
50.038
86 Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023
De aflossingen zullen de komende jaren (deels) geherfinancierd moeten worden door nieuwe leningen. Zoals eerder aangegeven hebben we de afgelopen jaren, gezien de relatief lage rentestand, bij nieuwe financieringen bijna altijd gekozen voor leningen met een looptijd van minimaal 10 jaar teneinde het renterisico te spreiden. Mede hierdoor maar ook door de snel teruggelopen schuld in de afgelopen twee jaar zullen er in 2024 ook leningen worden afgesloten met een kortere looptijd (1 a 3 jaar). Reden hiervoor is dat het gewenst is voldoende spreiding te houden in de portefeuille om te voorkomen dat er een situatie van overliquiditeit (meer financiering dan benodigd) optreedt.
Schatkistbankieren De wet vSB (verplicht schatkistbankieren) houdt in dat decentrale overheden en door hen opgerichte gemeenschappelijke regelingen al hun overtollige liquide middelen en beleggingen moeten aanhouden bij het ministerie van Financiën. Er is een vrijstellingsgrens voor het afstorten van overtollige liquide middelen (het bedrag dat buiten het schatkistbankieren door de gemeente mag worden gehouden). Als het gemiddelde kwartaal bedrag van de positieve tegoeden minder is dan 2,00% van het begrotingstotaal, mag dit op de eigen bankrekeningen blijven staan. De vrijstellingsgrens voor 2023 bedroeg, afgerond, €5,3 miljoen (2,00 % van €267 miljoen). Aan deze limiet werd ruimschoots voldaan. Zie voor de berekening 4.4 Toelichting op de balans, onderdeel Schatkistbankieren.
RENTESCHEMA In onderstaand overzicht wordt aangegeven hoe het renteresultaat tot stand komt. Eerst wordt in beeld gebracht wat de rentekosten zijn. Die bestaan uit de rente die we aan externe financiers (=banken) betalen over onze kortlopende en langlopende schuld en uit de rente die we aan verliesvoorzieningen van de grondexploitatie toevoegen. Hier tegenover staat de
rente die we intern (2%) toerekenen aan de investeringen en aan de boekwaarde van de onderhanden grondexploitaties. Vervolgens ontstaat een saldo wat we het renteresultaat noemen en in de algemene middelen vloeit (= opbrengst in de exploitatie). Onderstaand is een en ander uitgewerkt. Zie hiervoor ook de renteomslag in het bijlagenboek.
Renteschema a.
De externe rentelasten over korte en lange financiering
3.548
Rentelasten verwacht financieringstekort b.
234
De externe rentebaten
-/-
Saldo rentelasten en rentebaten c1.
0 3.782
De rente die aan de grondexploitatie moet worden doorberekend
-/-
1.055 -/-
Aan taakvelden toe te rekenen rente
1.055 2.727
d1.
Rente over eigen vermogen
d2.
Rente over voorzieningen (gewaardeerd op contante waarde)
1.113
-
Totaal aan taakvelden toe te rekenen rente
3.840
e.
De aan taakvelden toegerekende rente (renteomslag)
5.661
f.
Renteresultaat op het taakveld treasury
1.821
Uit bovenstaand schema valt het volgende op te maken: De totale rentelasten bedroegen in 2023 op €3.782.000 Een bedrag van €1.055.000 wordt toegerekend aan de grondexploitaties. Tegelijkertijd wordt €1.133.000 rente bijgeschreven op de verliesvoorziening van het grondbedrijf (2,0%). • Aan overige activa wordt €5.661.000 toegerekend (2,0%). • Het saldo van het rentebedrijf bedraagt €1.821.000 positief.
• •
Rentebedrijf Het saldo van het rentebedrijf is dit jaar €634.000 hoger dan het geraamde saldo. Dit voordeel is ontstaan door fors hogere reserves en voorzieningen en overige passiva. Hierdoor diende minder geleend te worden doordat zaken konden worden gefinancierd uit eigen middelen. Ter illustratie: de omvang van de reserves en voorzieningen was op 1 januari 2023 €19 miljoen hoger dan begroot en op 31 december 2023 €33 miljoen meer
dan geraamd (voornaamste oorzaak was het rekeningresultaat 2022 van €25 miljoen). Ook de overige passiva (crediteuren, vooruit ontvangen bedragen etc.) namen in 2023 toe en fungeerden op die manier als (gratis) financieringsmiddel. Dit betekent dat we in 2023 maar 2 nieuwe langlopende geldleningen hoefden af te sluiten voor in totaal €20 miljoen ondanks dat er voor €42 miljoen aan aflossingen op langlopende leningen heeft plaatsgevonden.
Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023 87
Opgemerkt wordt dat het volledige saldo van het rentebedrijf, zowel in begroting als jaarrekening, wordt ingezet als algemeen dekkingsmiddel. Dat houdt dus in dat een hogere rente op de geld- of kapitaalmarkt dan geraamd leidt tot hogere lasten. In de bijlage is de renteomslag opgenomen. In 2024 dient er voor €20 miljoen afgelost te worden op de langlopende geldleningen. In tegenstelling tot voorgaande
jaren zal de herfinanciering, net zoals in 2023, grotendeels plaatsvinden via leningen met een relatief korte looptijd (1 á 3 jaar) waar in een wat verder verleden meestal voor een langere looptijd werd gekozen. Dat houdt verband met het feit dat er in de jaren 2025 en 2026 nog nauwelijks aflopende leningen zijn. Door leningen af te sluiten met een afloopdatum in die jaren brengen we verdere spreiding aan in de lening portefeuille.
KADERSTELLENDE BELEIDSDOCUMENTEN Beleidsnota
Vastgesteld
Financiële verordening ex artikel 212 Gemeentewet
2023
Treasurystatuut
2020
88 Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023
PARAGRAFEN
3.7 ONDERHOUD KAPITAALGOEDEREN
Het onderhoud van de kapitaalgoederen in onze gemeente legt een aanzienlijk beslag op onze budgettaire ruimte. Bij kapitaalgoederen kunt u niet alleen denken aan objecten in de openbare ruimte maar bijvoorbeeld ook ICT-apparatuur, bedrijfswagens etc. of ons eigen vastgoed. Met name de vernieuwingen in de openbare ruimte zijn een dynamisch proces, dit geldt voor zowel voor reconstructies als nieuwbouw. Aanleveren van revisiegegevens van deze uitgevoerde program-
meringen en tijdige verwerking van deze informatie vraagt de nodige aandacht. Als afdeling Beheer openbare ruimte hebben wij het initiatief tot het organisatorisch onderbrengen van de afdeling Geobasisregistratie bij Beheer openbare ruimte omarmd, waardoor de disciplines die voor een groot deel verantwoordelijk zijn voor een juiste en volledige registratie van de kapitaalgoederen zijn gecentraliseerd.
OPENBARE RUIMTE De openbare ruimte is van ons allemaal en draagt bij aan de diverse functies in het gebruik van de stad en de dorpen. Een goed ingerichte en onderhouden openbare ruimte is een primaire voorwaarde voor een schone, hele en veilige stad. De inrichting bestaat in hoofdzaak uit kapitaalgoederen in de vorm van wegen, riolering, groen, speelvoorzieningen, verlichting en openbare gebouwen. De kwaliteit van de kapitaalgoederen en de staat van onderhoud waarin zij verkeren, is bepalend voor het voorzieningenniveau en voor de jaarlijkse lasten Deze paragraaf heeft relatie met programma 4 maar heeft ook raakvlakken met de programma’s 2, 3 en 6 waarin de samenwerking is gezocht
Wat hebben we gerealiseerd? In december 2022 is het IBOR-plan 2023-2027 vastgesteld, waarbij de raad een keuze had om de beeldkwaliteitsniveaus te herijken. Voor de vastgestelde beeldkwaliteitsniveaus geldt de volgende onderverdeling van de CROW-beeldkwaliteitsniveaus A+ = zeer goed, A = goed, B = voldoende en functioneel, C = matig en D = slecht. Op basis van een viertal scenario’s heeft de raad een keuze gemaakt voor het scenario waarbij op het thema reiniging de beeldkwaliteit voor respectievelijk de binnenstad, buitengebieden/bossen en industriegebieden wordt verhoogd naar een A-niveau voor de binnenstad en een B-niveau voor laatstgenoemde structuurgebieden. Omdat de arealen geen statisch gegeven zijn, maar fluctueren met onder andere de opleveringen van (nieuw)bouwprojecten en herin-
richting van de buitenruimte wordt jaarlijks het accres in het 1e Concernbericht aangevraagd. Naast genoemd accres zal de raad ook worden geïnformeerd over het benodigd gemiddeld investeringsniveau. Inwoners, verenigingen en bedrijven creëren door hun inzet een plus in de openbare ruimte. Het aantal burgerinitiatieven is al enkele jaren dalend, het gaat echter nog steeds om ongeveer 80 burgerinitiatieven waarbij onze inwoners belangeloos en met positieve energie een bijdrage leveren aan een schone en veilige leefomgeving. Van deze 80 initiatieven zijn er 16 genoteerd op participatiekaart.nl, de website die wij voor het bijhouden van burgerinitiatieven hebben opgezet. Naar aanleiding van de motie “burgers aan de macht” willen wij deze site beter promoten onder onze inwoners en participanten.
Signalen In 2022 is de applicatie Signalen geïmplementeerd in onze organisatie, waarin onze inwoners via een webformulier of app de mogelijkheid hebben zaken te melden in de openbare ruimte. Het jaar 2023 is gebruikt om het proces te optimaliseren. Met behulp van kunstmatige intelligentie (machine learning) wordt het proces verbeterd, waarbij op basis van woordherkenningen meldingen direct worden doorgezet naar verantwoordelijken. Met een gerichte mediacampagne ‘Zo gemeld, Zo hersteld’ zal in 2024 meer bekendheid worden gegeven aan onze inwoners.
PROJECTEN Sinds 2019 beschikken we over een 10-jaars programmering voor de integrale projecten in de openbare ruimte. Deze programmering wordt ieder jaar bijgesteld. Deze programmering biedt ons de mogelijkheid om in een vroeg stadium overleg te voeren met partners in de openbare ruimte zoals nutsbedrijven en woningbouwcorporatie en/of andere eigenaren van vastgoed. Doel is om zo vroeg mogelijk projecten gezamenlijk
te programmeren en vast te leggen in de tijd. De opzet is dat werkzaamheden zoveel als mogelijk in één werkgang worden uitgevoerd en de overlast voor de burgers wordt geminimaliseerd. Het is ook mogelijk om meer synergie te behalen door de gezamenlijke investeringen te bundelen: meer ‘werk met werk’ maken. Om als betrouwbare partner in werken in de openbare ruimte naar onze stakeholders te worden gezien, is
Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023 89
het van belang dat programmering voor een langere periode wordt vastgesteld. Voor de korte termijn van 1-3 jaar werken met een vastgestelde programmering, voor termijn van 4-6 jaar liggen samenwerkingsprojecten vast en voor de termijn 7-10 jaar is sprake van een oriëntatie op samenwerking. Om grip te kunnen houden op het volume van de investeringen binnen de gemeente gebruiken we al enkele jaren de moederkredieten. In het jaar 2023 zijn de volgende (integrale) projecten voorbereid dan wel in uitvoering genomen: • Halsterseweg Noord (uitgevoerd in 2022 en 2023) • Noord- en Zuidzijde haven kademuren (in voorbereiding) • Gageldonk West (doorlopend) • Scheldebalkon (doorlopend) • Vestinggronden Zuid (uitgevoerd in 2023) • Antwerpsestraatweg Noord van Olympialaan, Zuidsingel tot aan stalen brug (uitvoering in 2023, doorlopend in 2024) • Antwerpsestraatweg Noord van Olympialaan, stalen brug tot Olympialaan (in voorbereiding) • Antwerpsestraatweg Zuid (in voorbereiding) • Burgemeester Elkhuizenlaan (in voorbereiding) • F58 Ruytershoveweg (uitgevoerd in 2023, doorlopend in 2024) • Grebbe afvoer (in voorbereiding) • Halstersch Laag fietspad Landschap van Allure (in voorbereiding) • Jacob Obrechtlaan / Erasmuslaan (in voorbereiding) • Jankenberg (in voorbereiding) • Nieuwe Molenweg (uitgevoerd in 2023, doorlopend in 2024/2025) • Oeverbeschoeiing Cromvliet (uitgevoerd in 2022/2023) •
Oeverbeschoeiing Oude Vissershaven (uitgevoerd in 2022/2023) • Plasticslaan (in voorbereiding)
• • • • • • • • • • • • • • • •
Riolering, vervangen grondwatermeetnet (uitgevoerd in 2023) Rooseveltlaan (in voorbereiding) Stamriool, putrenovatie en inspectie leiding (in voorbereiding) Omvormingen groen Augustalaan (uitgevoerd in 2023) Omvormingen groen Scheldelaan (uitgevoerd in 2023) Omvormingen groen Churchillaan (in voorbereiding) Omvormingen groen Hyacintenveld (in voorbereiding) Omvormingen groen Hazelaar (in voorbereiding) Omvorming groen Dorpsstraat (in voorbereiding) Vervangen groen Boulevard (uitvoering in 2023, doorlopend in 2024) Vierlinghweg (uitvoering in 2023, doorlopend in 2024) Vervangen rioolgemalen (uitvoering in 2023, doorlopend in 2024) Vervangen verkeersregelinstallatie Randweg Noord / Burg. Wittelaan (uitvoering in 2023, doorlopend in 2024) Vervangen straatmeubilair (afvalvakken (uitvoering in 2023, doorlopend in 2024) Vervangen speelvoorzieningen (uitvoering in 2023, doorlopend in 2024) Wouwseweg (in voorbereiding)
Naast de investeringen vanuit het moederkrediet Openbare Ruimte is bij een groot aantal van bovengenoemde projecten sprake van een bijkomende investering vanuit het product riolering. Vanuit groot onderhoud wordt jaarlijks ook areaal in de openbare ruimte verbeterd om de levensduur te verlengen en de beeldkwaliteit te kunnen behouden. Dit vindt verspreid door de hele gemeente plaats. Het gebrek aan beschikbaar personeel, zowel binnen de gemeente als bij de betrokken aannemers, heeft in een aantal gevallen tot vertraging van de werkzaamheden geleid.
MEERJARENONDERHOUDSPLAN THEODORUSHAVEN In 2023 is het meerjarenonderhoudsplan Theodorushaven opgeleverd, waarin het volledig onderhoudsprogramma voor de periode 2023 t/m 2032 is uitgewerkt. De financiële effecten hiervan zijn in beeld gebracht en de aanvullende middelen zijn
aangevraagd in het 1e concernbericht 2023. Naast de aanvraag van de extra benodigde middelen is eveneens besloten om voor de haven een voorziening groot onderhoud haven in te stellen, vergelijkbaar met de IBOR-systematiek.
RIOLERING Het Gemeentelijk Waterprogramma (GWP) 2024-2027 is in december 2023 vastgesteld en beschrijft de invulling van de zorgplicht voor het afvalwater, hemelwater en grondwater en vormt de basis voor de vaststelling van de gemeentelijke rioolheffing. Voor het in stand houden en optimaliseren van
het functioneren van het systeem zijn maatregelen nodig in de vorm van rioolverbetering, vervanging of renovatie. In 2021 is het rioolstelsel van de kern Bergen op Zoom nauwkeurig geanalyseerd op het hydraulisch functioneren. In 2023 en 2024 vindt dit plaats voor de kernen Halsteren en Lepelstraat.
VERVANGINGSINVESTERINGEN Inmiddels wordt jaarlijks bij de vaststelling van accres een doorrekening gemaakt voor het totaal van de vervangingsinvesteringen in de openbare ruimte. Op basis van de cijfers over 2022 is gebleken dat het gemiddelde jaarlijks investeringsvolume was toegenomen tot €5,5 miljoen. Op basis van de cijfers
90 Gemeente Bergen op Zoom – Jaarstukken 2023
over 2023 blijkt dat dit volume is toegenomen tot €7,7 miljoen. Deze toenames zijn een resultaat van de prijsverhogingen en areaaluitbreidingen over jaren. Dit betekent ook dat we in de afgelopen jaren, vanwege budgettaire grenzen binnen de moederkredieten, mogelijk on-
voldoende hebben besteed aan vervangingen in de openbare ruimte. In 2023 is opdracht gegeven tot het uitvoeren van een visuele weginspectie met als doel meer inzicht te krijgen in de kwaliteit. Deze resultaten zijn later dan gewenst opgeleverd.
De resultaten van de inspectie zullen in 2024 worden geanalyseerd en worden vergeleken met de resultaten van de vorige inspectie of te zien of in de loop van de achterliggende periode (meer) achterstand is ontstaan.
GEMEENTELIJK VASTGOEDBEZIT Het gemeentelijke vastgoedbezit wordt onderhouden volgens het door de raad in 2012 vastgestelde gemeentelijk vastgoedbeleid. Daarbij is ook een uitvoerdocument onderhoudsbeheer vastgesteld, gelijktijdig met de herziening van het onderhoudsbeleid. Per pand is er een meerjarenonderhoudsprogramma (MJOP) wat de basis vormt voor het uit te voeren onderhoud in een jaar. Bij het onderhoud van het gemeentelijke vastgoed hanteren we verschillende onderhoudsniveaus. Op basis daarvan is per pand een normstorting onderhoud (jaarlijkse bijdrage aan de onderhoudsvoorziening) bepaald. Het onderhoud draagt hiermee bij aan de integrale vastgoedwaarden zoals opgenomen in het vastgoedbeleid. De gemeenteraad stemde in december 2020 in met het geactualiseerde onderhoudsbeleid met betrekking tot het vastgoed. Hierbij wordt gewerkt met de NEN 2767-methodiek. Gelijktijdig is op basis van deze NEN 2767-methodiek de meerjarenonderhoudsplanning geactualiseerd. De hiervoor benodigde middelen zijn beschikbaar gesteld en opgenomen in de begroting. Hierbij wordt gewerkt met een voorziening. Hiermee voldoen we aan de BBV-richtlijnen. De top 4 van de uitnames uit de voorziening in 2023: 1. Vervangen cv ketels en renovatie liften Stadskantoor 2. Schilderwerk, houtrot herstel Oude Raadhuis Halsteren 3. Renovatie Tuinmuur en veiligheidsvoorzieningen Gertrudiskerk 4.