Bijlage 1. Jaarstukken 2022.
Tekst van het document
87
Paragraaf 3.1
Lokale heffingen Inleiding In deze paragraaf lichten we de heffingen en tarieven voor 2022 toe. Daarbij gaan we in op: • Ons beleid ten aanzien van de lokale heffingen; • De begrote en gerealiseerde inkomsten per heffing; • De ontwikkeling van de gemeentelijke woonlasten; • De mate waarin de tarieven kostendekkend zijn; • De mogelijkheden voor kwijtschelding.
Beleid lokale heffingen Beleidsuitgangspunten met betrekking tot de gemeentelijke fiscale heffingen in 2022 zijn vastgelegd in het Focusakkoord. De uitgangspunten zijn: 1. De lastendruk voor de burger neemt niet meer toe dan met de trendmatige inflatiecorrectie; 2. Bij het bepalen van het inflatiepercentage is uitgegaan van een inflatie van 1,6 procent; 3. Voor wat betreft de leges en andere gemeentelijke retributies geldt de inflatie van 1,6 procent voor zover de kostenontwikkeling daartoe aanleiding geeft. In het coalitieakkoord is daarover vastgelegd dat de leges en de riool- en afvalstoffenheffing worden geheven naar kostendekkende tarieven (rekening houdend met
88
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2022
kostentoerekening binnen de wettelijke kaders en/of door het Rijk vastgestelde tarieven). Waar in het akkoord “leges” wordt vermeld, geldt dat uitgangspunt ook voor de andere retributies; 4. Ook de komende jaren zal door de gemeenschappelijke regeling Belastingsamenwerking West-Brabant (BWB) en deelnemers aandacht gegeven worden aan het verkrijgen van meer inzicht in de opbouw en samenstelling van de diverse belastingen en belastingplichtigen. Op deze manieren trachten we tot betere ramingen van de opbrengsten te komen.
Gerealiseerde inkomsten Naast de algemene belastingen, zoals de onroerendezaakbelasting (OZB) en de toeristenbelasting, heft de gemeente ook bestemmingsbelastingen en retributies. Bestemmingsbelastingen zijn belastingen waarvan de opbrengsten zijn bedoeld voor specifieke taken of voorzieningen. Hierbij kan gedacht worden aan riool- en afvalstoffenheffing. De gemeente mag hiervoor niet méér belasting heffen dan de kosten die zij voor deze taak of voorziening maakt.
Retributies worden betaald voor het leveren van een specifieke dienst door de gemeente. Voorbeelden zijn leges voor het aanvragen van een paspoort of een vergunning. Ook hiervoor geldt dat de belasting niet hoger mag zijn dan de kosten die hiervoor worden gemaakt. De inkomsten per heffing staan in onderstaande tabel. Inkomsten per heffing (Bedragen * €1.000) Algemene belastingen • OZB • Parkeerbelasting • Precariobelasting • Toeristen- en watertoeristenbelasting Bestemmingsbelastingen • Afvalstoffenheffing • Rioolheffing Retributies • Leges • Haven- en kadegelden • Marktgelden • Lijkbezorgingsrechten
Ontwikkeling gemeentelijke woonlasten Het Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden (COELO) geeft sinds 1997 met de “Atlas van de lokale lasten” inzicht in de woonlasten per gemeente en de posities die de gemeenten ten opzichte van elkaar innemen in Nederland. Hierbij geldt dat nummer 1 Rijssen-Holten de goedkoopste gemeente is met woonlasten van €667 en nummer 344 Bloemendaal de duurste met woonlasten van €1.736. In de atlas 2022 neemt Bergen op Zoom plaats 237 in op basis van de woonlasten zoals COELO deze berekent (2021: plaats 271). Overigens liggen de woonlasten van 65 procent van de gemeenten tussen €800 en €1.000, terwijl de landelijk gemiddelde woonlasten €904 bedragen. Wat betreft de omringende gemeenten zijn de woonlasten als volgt (op basis van de COELO-norm 2022):
Jaarstukken 2021
Begroting 2022
Jaarstukken 2022
16.978 3.673 95 354
17.161 4.821 186 547
16.037 4.238 147 455
9.175 12.341
9.142 13.293
9.283 13.210
3.113 428 20 41
2.759 475 28 32
2.946 431 24 51
Gemeente
Gemiddelde woonlasten
Rangnr. Coelo
Tholen
€792
39
Etten-Leur
€816
58
Woensdrecht
€821
64
Breda
€861
109
Rucphen
€867
113
Oosterhout
€868
118
Moerdijk
€869
119
Halderberge
€877
131
Steenbergen
€901
157
Roosendaal
€938
209
Loon op Zand
€952
226
Bergen op Zoom
€963
237
Zundert
€1.078
313
Omschrijving indicator
Gemiddeld Landelijk
BoZ 2021
BoZ 2022
Bron
OZB-tarief woningen
0,0978%
0,0983%
0,0926%
COELO
Afvalstoffenheffing meerpersoonshuishouden
317,00
314,70
321,88
COELO
Rioolheffing meerpersoonshuishouden
207,00
335,82
341,19
COELO
Woonlasten meerpersoonshuishouden
904,00
880,00
963,00
COELO
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2022
89
De belastingen, heffingen en retributies van de gemeente Kosten overhead De kosten voor overhead zijn kosten die samenhangen met de sturing en ondersteuning van de medewerkers in het primaire proces. Deze kosten zijn verantwoord op productgroep 503 Overhead (onderdeel van programma 5). Bij de
berekening van de tarieven mogen de kosten van overhead worden meegenomen. Het bedrag voor overhead is een uniforme opslag per fulltime equivalent (fte) en bedraagt 2022 €63.676 per fte.
Algemene belastingen Onroerende-zaakbelastingen De heffingsmaatstaf van de onroerendezaakbelastingen is de WOZ-waarde (WOZ: Waardering onroerende zaken) van de woning of niet-woning. Er wordt belasting geheven naar een percentage van deze vastgestelde WOZ-waarde. De grondslag van de OZB voor het jaar 2022 is de waarde van onroerende zaken op 1 januari van het peiljaar 2021. Bij de vaststelling van RVB21-0074 door de gemeenteraad, belastingvoorstellen 2022 waarbij de tarieven worden bepaald, was het waardeontwikkeling cijfer tot oktober 2021 bekend. Voor woningen was de stijging toen 7,9 procent en voor niet-woningen was dit een waardestijging van 1,7 procent. Deze stijgingen zijn als correctie in het OZB-tarief voor 2022 opgenomen. De begrote OZB-opbrengst voor 2022 was €16.132.000 en de gerealiseerde opbrengst is €16.037.000. De OZB-opbrengst voor woningen komt €129.000 lager uit dan begroot. Dit komt omdat de OZB over voorgaande jaren nadeliger is uitgekomen dan was verwacht. De OZB-opbrengst voor niet-woningen komt €175.000 hoger uit dan begroot. Bij het 1e en 2e Concernbericht 2022 is de opbrengst voor niet woningen voor 2022 met in totaal €600.000 verlaagd. In werkelijkheid is de daling iets minder fors geweest, omdat de waardeontwikkeling gunstiger was dan waarmee bij de vaststelling van het tarief rekening is gehouden.
Daarnaast is de voorziening belastingdebiteuren met €140.000 opgehoogd. Deze storting in de voorziening was niet begroot. Parkeerbelasting Deze belasting wordt geheven voor het gedurende een aaneengesloten periode laten staan van een voertuig binnen de gemeente op een aangewezen plaats, wijze en tijdstip. De belasting wordt geheven van degene die het voertuig heeft
90
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2022
laten staan of de houder van het voertuig of degene die de vergunning heeft aangevraagd. Terugkijkend naar 2022 hebben we in het eerste kwartaal een veel lagere parkeeropbrengst gehad door de coronamaatregelen. Vanaf het tweede kwartaal zijn de parkeeropbrengsten gestegen, echter nooit tot het niveau van voor covid-19. Als gevolg van covid-19 is er de afgelopen jaren meer online-shopgedrag en door het verdwijnen van de Mediamarkt uit de Parade is het parkeergedrag verandert. In het 1e en 2e Concernbericht 2022 is de parkeeropbrengst al met €0,5 miljoen verlaagd. De bijgestelde begrote parkeeropbrengst komt uit op €4.322.000, de werkelijke parkeeropbrengst voor 2022 bedraagt €4.238.000. Met de correcties uit de concernberichten resteert nog een tekort van afgerond €83.000. Precariobelasting De precariobelasting is een belasting op het hebben van een terras op voor de openbare dienst bestemde gemeentegrond. De opbrengst precariobelasting 2022 bedraagt €146.800 (begroot: €186.400). Hierbij is rekening gehouden met RVB220015, de eerste wijziging verordening precariobelasting 2022, waardoor er geen precario verschuldigd is voor de perioden in 2022 dat de terrassen door Covid-19 niet konden worden gebruikt. Toeristen- en watertoeristenbelasting De toeristenbelasting is een algemene belasting voor het houden van verblijf met overnachting tegen een vergoeding door niet-ingezetenen.
De opbrengst van de toeristenbelasting is afhankelijk van het aantal overnachtingen in de gemeente. Er is een extra tariefsverhoging voor 2022 doorgevoerd met RVB21-0074 als derde uitwerking focusakkoord om de baliefunctie VVV te behouden. De begrote opbrengst voor 2022 is €547.000. De gerealiseerde opbrengst voor 2022 is uitgekomen op €455.000.
Bestemmingsbelastingen Afvalstoffenheffing
Begroting 2022
Kosten taakveld(en)
€
7.820.020
€
7.777.327
Baten taakveld(en)
€
681.695
€
902.525
Netto kosten
€
7.138.325
€
6.874.802
Overige toe te rekenen kosten • BTW compensatiefonds
€
1.200.000
€
1.200.000
• Kwijtschelding
€
740.000
€
783.601
• Overhead (1 fte)
€
63.676
€
63.676
Totale kosten
€
9.142.001
€
8.922.079
Opbrengst heffing
€
9.142.001
€
9.283.267
Storting in de voorziening
€
0
€
361.188
Jaarrekening 2022
Bij de afvalstoffenheffing wordt voor het restafval een tarief- • 4.466 huishoudens met een 140 liter container en gemiddifferentiatie toegepast: per inworp in de ondergrondse condeld 10,4 keer (2021: 12,2) tainer of per lediging van een grote of van een mini container. • 14.825 huishoudens met een 240 liter container en gemidTen opzichte van 2021 is bij de categorieën huishoudens met deld 14,3 keer (2021: 16,4) een container het gemiddeld aantal ledigingen afgenomen, bij • 10.248 huishoudens met inworp in een ondergrondse de inworpen is het juist toegenomen. Ook werden er in 2022 container en gemiddeld 59 inworpen (2021: 32,2) in totaal 234 extra containers uitgegeven.
Rioolheffing
Begroting 2022
Kosten taakveld(en)
€
9.557.000
€
8.589.441
Baten taakveld(en)
€
0
€
0
Netto kosten
€
9.557.000
€
8.589.441
Overige toe te rekenen kosten • Rente
€
208.000
€
193.000
• Kwijtschelding
€
915.000
€
886.659
• Overhead
€
927.000
€
968.410
• BTW compensatiefonds
€
1.687.000
€
1.168.230
Totale kosten
€
13.293.000
€
11.805.740
Opbrengst heffing
€
13.293.000
€
13.210.462
0
€
1.404.722
Storting in de voorziening Voor het beheer en onderhoud op de lange termijn is een gemeentelijk rioleringsplan (GRP) 2020-2023 opgesteld, waarin onder andere de kosten zijn opgenomen die via de opbrengsten van de rioolbelasting moeten worden gedekt. Voor 2022 is het tarief rioolheffing enkel verhoogd met de inflatie 1,6 procent. Er waren 31.492 aansluitingen in 2022 en naar 68 grootverbruikers is een aanslag gestuurd. De
Jaarrekening 2022
toelichting op de lagere kosten wordt in programma 4 gegeven. Doordat de opbrengst hoger was dan de kosten wordt het verschil €1,4 miljoen in de voorziening riolering gestort. Deze voorziening wordt gebruikt om het tarief rioolheffing in de toekomst minder snel te laten stijgen. De opbrengst rioolheffing is in 2022 nagenoeg gelijk aan de begrote opbrengst: €83.000 lager ofwel 0,6 procent van de begrote opbrengst.
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2022
91
Retributies Leges Omgevingsvergunningen
Havengeld, kadegeld en liggeld Begroting Jaarrekening 2022 2022
Begroting Jaarrekening 2022 2022
Kosten taakveld(en)
€
1.936.900
€
1.638.100
Kosten taakveld(en)
€
1.753.000
€
1.794.000
Overhead
€
586.000
€
437.300
Overhead
€
191.000
€
191.000
Totale kosten
€
2.522.900
€
2.075.400
Totale kosten
€
1.944.000
€
1.985.000
Opbrengst heffing
€
1.505.500
€
1.816.900
Opbrengst heffing
€
475.000
€
431.000
Dekkingspercentage
60%
88%
In de regel gaat het hierbij om het verstrekken van documenten of het verlenen van vergunningen. Leges behoren tot de retributies en worden geheven voor het in behandeling nemen van de aanvraag en worden geheven van de aanvrager. Ook als de aanvraag niet leidt tot een positief resultaat moeten leges worden betaald. De verschillen in de kosten worden nader toegelicht bij programma 4. De opbrengst leges omgevingsvergunningen is bij het 1e en 2e Concernbericht 2022 met in totaal €550.000 verhoogd. Uiteindelijk is de opbrengst nog €311.000 hoger uitgekomen. In 2022 zijn een aantal grote projecten ingediend (Gageldonk), waarvan niet de verwachting was dat deze nog in 2022 zouden worden ingediend en dat daar dus leges over geheven zouden kunnen worden. Daarnaast waren er wat langslepende dossiers die in 2022 zijn vergund. De verwachting was dat deze pas in 2023 vergund zouden worden en op dat boekjaar zouden rusten. Leges publieksdiensten De leges publieksdiensten bestaan uit de leges voor reisdocumenten voor inwoners van de gemeente Bergen op Zoom, reisdocumenten voor niet-ingezetenen en rijbewijzen. De totale opbrengsten zijn 2022 begroot op €1.153.000. In de afgelopen jaren waren er vanwege covid-19 minder reisdocumenten aangevraagd. In 2022 is deze vraag hersteld. Bij het 2e Concernbericht is de opbrengst met €100.000 verhoogd.
De werkelijke opbrengst leges publieksdiensten is uitgekomen op €1.130.000. Uiteindelijk is de verwachte meeropbrengst van de reisdocumenten niet geheel gerealiseerd (€65.000) en ook de opbrengst van naturalisatie en rijbewijzen is iets (€51.000) achtergebleven bij de raming. Doordat de opbrengsten lager zijn hebben we ook minder aan het Rijk hoeven af te dragen dan begroot. Dit betreft een voordeel van €53.000.
Dekkingspercentage
24%
22%
Deze retributie wordt geheven van vaartuigen die gebruik maken van voorzieningen in of langs de Theodorushaven. Marktgeld Begroting Jaarrekening 2022 2022 Kosten taakveld(en)
€
33.000
€
29.000
Overhead (0 fte)
€
0
€
0
Totale kosten
€
33.000
€
29.000
Opbrengst heffing
€
28.000
€
23.800
Dekkingspercentage
85%
82%
Deze retributie wordt geheven voor het recht voor het innemen van een standplaats op de weekmarkt. Dit wordt geheven van de vergunninghouder. Het in 2021 gestarte onderzoek naar het toekomstbestendig maken van de markt is in 2022 afgerond en zal in 2023 verder worden uitgewerkt. Lijkbezorgingsrechten Begroting Jaarrekening 2022 2022 Kosten taakveld(en)
€
70.000
€
58.000
Overhead (0 fte)
€
0
€
0
Totale kosten
€
70.000
€
58.000
Opbrengst heffing
€
32.000
€
51.500
Dekkingspercentage
46%
89%
Deze retributie wordt geheven voor het gebruik van de begraafplaats en voor verleende diensten in verband met de begraafplaats. De hogere opbrengst hangt direct samen met het aantal begravingen. Als gevolg van positieve resultaten van de Rooms-katholieke en Protestantse begraafplaats is in 2022 geen tegemoetkoming in de kosten aan hen verstrekt waardoor onze kosten lager zijn uitgekomen dan begroot.
92
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2022
Kwijtscheldingsbeleid Het kwijtscheldingsbeleid is een belangrijk instrument van de gemeente om armoede te bestrijden. Het beleid van de raad is erop gericht om de laagste inkomens zoveel mogelijk te ontzien, waarbij wordt uitgegaan van zelfredzaamheid en eigen verantwoordelijkheid. Kwijtschelding van betaling van gemeentelijke heffingen wordt op dit moment uitsluitend verleend ter zake van onroerendezaakbelastingen, de rioolheffing en een deel van de afvalstoffenheffing. Bij het berekenen van de betalingscapaciteit gaat de gemeente uit van de zgn. 100 procent norm. In de praktijk betekent dit, dat huishoudens zonder eigen vermogen en een inkomen niet hoger dan de bijstandsnorm, voor volledige kwijtschelding in aanmerking komen. De invorderingsambtenaar beslist op een kwijtscheldingsverzoek. In een aantal situaties wordt de kwijtschelding ambtshalve verleend of kan worden volstaan met een verkorte procedure. Omdat de uitvoering van de belastingwerkzaamheden is opgedragen aan de GR Belastingsamenwerking West-Brabant (BWB), kan tegen de beslissing van de invorderingsambtenaar administratief beroep ingesteld worden bij het Dagelijks Bestuur van de BWB.
Het totaalbedrag aan verleende kwijtscheldingen in 2022 bedraagt €1.528.975, terwijl hiervoor in de begroting 2022 een bedrag van €1.665.000 was geraamd, zijnde 8 procent minder. Het bedrag voor medische vrijstellingen komt neer op een bedrag van €2.815. Aan kwijtscheldingen zijn verleend: 5.584 aanslagen voor afvalstoffenheffing/diftar, 2.781 voor rioolheffing, 7 voor hondenbelasting en 16 voor OZB. Daarnaast is er in 51 gevallen een medische vrijstelling voor afvalstoffenheffing toegekend.
Kaderstellende documenten voor deze paragraaf Beleidsnota Vastgesteld Belastingmaatregelen 2022 (RVB21-0074) 2021
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2022
93
Paragraaf 3.2
Weerstandsvermogen en risicovermogen Inleiding In deze paragraaf worden de risico’s in beeld gebracht en gerelateerd aan de weerstandscapaciteit. Het berekenen van de weerstandscapaciteit is gebaseerd op de methode van het bureau NAR (Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement). Periodiek zijn de afgelopen jaren de risico’s in kaart gebracht en ingevoerd in de database. Een aantal keren per jaar wordt deze exercitie herhaald waarbij reeds ingevoerde risico’s opnieuw beoordeeld c.q. bijgesteld worden en nieuwe risico’s eventueel toegevoegd worden.
is vastgesteld, waarin diverse scenario’s aan de orde komen. Uit de totale set van risico’s geven wij onderstaande toelichting op de grootste financiële en niet-financiële risico’s.
Risicokaart
Risico’s worden op basis van gevolg en kans in klassen ingedeeld en kunnen geplaatst worden in een risicokaart (zie afbeelding). De risicokaart geeft inzicht in de spreiding van de risico’s naar gevolg en kans. De nummers in de risicokaart corresponderen met de aantallen risico’s met een bepaalde risico-omvang. De hoogte van de risico-omvang blijkt ook uit Deze paragraaf is een dwarsdoorsnede van de jaarrekening de kleurindeling met een groen, oranje en rood gebied. op het aspect risicobeheersing. Risicomanagement is niet Per risico is bepaald welke beheersmaatregelen er kunnen alleen rekenkundig, dat is de reden waarom we in deze worden genomen om een risico te beperken. Voorbeelden paragraaf ook niet-financiële risico’s benoemen. Bij de actua- hiervan zijn het opnemen van een reserve, verbetering van lisatie van de risico’s wordt per afdeling de lijst doorgenomen proces- werkafspraken, interne controles of aanpassingen met als doel de risico’s, ook de niet financiële, zo compleet beleid. mogelijk in beeld te krijgen. Daarnaast worden de risico’s periodiek in het college van B&W geagendeerd.
In de risico-kaart wordt de netto-risicoscore weergegeven; hetgeen betekent dat de score van de risico-omvang is Voor het grondbedrijf wordt een andere werkwijze gevolgd bepaald inclusief de genomen beheersmaatregelen om de omdat voor dit onderdeel een langetermijnvisie Grondbedrijf risico’s te beperken. Gevolg financieel én/of niet financieel
Verdeling Top25 risico’s naar netto risico-omvang (kans en impact)
5. hoog
1
3 1
4. middel/hoog
1
1
3. middel
2
8
1
5
2
3. 40% < x < 60%
4. 60% < x < 80%
2. laag/middel 1. laag Kans
1. x < 20%
2. 20% < x < 40%
Een risicoscore in het groene gebied, vormt geen direct gevaar voor de continuïteit van de bedrijfsvoering. Risico’s die in het oranje gebied zitten vragen om aandacht. Ze vormen individueel nog geen reëel gevaar voor de continuïteit
94
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2022
5. x > 80%
van de bedrijfsvoering, maar naarmate de tijd vordert, kan het risico wel een bedreiging gaan vormen. Een risicoscore in het rode gebied, vereist directe aandacht om te voorkomen dat de continuïteit van de bedrijfsvoering wordt bedreigd.
Grootste risico’s Algemene Uitkering De omvang van de Algemene Uitkering (AU, gemeentefonds) is gekoppeld aan de rijksuitgaven (trap op trap af). Daarmee lopen we het risico dat de Algemene Uitkering Gemeentefonds lager uitvalt dan geraamd. We voorspellen nu op basis van de meicirculaire forse bijstellingen van de algemene uitkering, maar daarbij komen ook nieuwe taken (ofwel taakmutaties) op de gemeente af. Conclusie is dat er op dit moment veel speelt rond het gemeentefonds, maar het is afwachten wat de gevolgen zijn.
Gecombineerd Risico Sociaal Domein (Jeugdwet, Participatie en WMO) De risico’s sociaal domein worden onderverdeeld in een drietal aandachtsgebieden met ieder hun specifieke risico’s: 1.
Taakstelling subsidies Op grond van het amendement, vastgesteld bij de 1e begrotingswijziging 2021, dient het college een bezuiniging te realiseren door een ombuiging op de subsidies. Het gaat om €3,0 miljoen in de periode 2022-2024. De eerste €1,5 miljoen voor 2022 en 2023 worden gerealiseerd. Deze taakstelling is naar evenredigheid verdeeld onder de subsidies sociaal domein. Dit kwam neer op een korting van 10,4 procent per gesubsidieerde partij.
Inflatie Door diverse oorzaken is er sprake van een zeer turbulente tijd waarbij de inflatie op loopt tot wel 10 procent. Met name de gestegen energieprijzen, mede als gevolg van de oorlog in Oekraïne, zijn daarvan de voornaamste oorzaak. Dat laat zich op veel onderdelen in de gemeentelijke huishouding voelen. Ondanks dat hier op diverse onderdelen op voorgesorteerd is, valt niet uit te sluiten dat op bij herziening van contracten we de komende jaren nog voor aanzienlijke prijsstijgingen komen te staan die nu nog niet in beeld zijn. Ditzelfde geldt voor door ons gesubsidieerde instellingen en verbonden partijen. Het niet realiseren van bezuinigingen De gemeente staat voor een forse bezuinigingsopgave. Door diverse oorzaken kan realisatie daarvan vertraging oplopen of gedeeltelijk niet plaatsvinden. Voorbeelden zijn de betrokkenheid en afhankelijkheid van externe partners en de personele capaciteit (zowel in kwantiteit als kwaliteit) om de bezuinigingen tot stand te brengen. Kwantitatief en kwalitatief personeelstekort Als gevolg van het afnemend imago van de gemeente Bergen op Zoom als werkgever, de noodzaak tot bezuinigingen, een krappe arbeidsmarkt, werkdruk en de fundamentele verandering van vereiste competenties, bestaat het risico dat de gemeente onvoldoende gekwalificeerde en gemotiveerde medewerkers kan aantrekken en behouden om haar dienstverlening op peil te houden.
De consequentie daarvan is onvoldoende flexibiliteit, oplopende wachtlijsten, niet rechtmatige besluiten, klachten, het niet realiseren van ombuigingen en inefficiënte bedrijfsvoering. De gemeente heeft de uitdaging om in de krappe arbeidsmarkt de juiste mensen aan zich te binden en om de betrokkenheid, het vertrouwen van medewerkers te vergroten. Arbeidsmarktcommunicatie, werving, selectie en onboarding zijn daarbij belangrijke instrumenten.
Algemene voorzieningen
Het risico bestaat dat de bezuinigstaakstelling op subsidies direct de partijen in het voorliggend veld raakt. Het zal zorgen voor een verschraling van het aanbod of zelfs wegvallen van aanbod. Dit terwijl het aanbod van het voorliggend veld juist hard nodig is om het aantal indicaties maatwerk terug te dringen. Bezuinigen op het voorliggen veld staat daarmee haaks op de transformatie opgave. 2.
Tekorten door open eind financiering van maatwerkvoorzieningen Wmo De aantallen cliënten zijn altijd onzeker. Deze zijn niet vooraf te voorspellen. Zodra cliëntaantallen dalen of stijgen, kan dit gelijk een groot financieel effect hebben. Er zal dan ook altijd rekening gehouden moeten worden met een afwijking van 5 procent naar boven of beneden. Er is geen rekening gehouden met stijging van cliëntaantallen ondanks de vergrijzing en de extramuralisering van zorg (het streven om buiten de muren van de instelling gelijkwaardige zorg te bieden). Dit omdat we er door de inzet van maatschappelijke business cases en projecten naar streven dat de kosten niet verder stijgen. Omdat de tarieven voor de Wmo volgens landelijke regelgeving reëel moeten zijn, is voor huishoudelijke ondersteuning en begeleiding een indexering toegepast die voldoet aan de AMvB reële kostprijs. Jeugd Het aantal jeugdigen dat ondersteuning nodig heeft is niet vooraf te voorspellen en zal daarmee altijd onzeker zijn. Zodra het aantal jeugdigen met jeugdhulp stijgt, kan
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2022
95
dit grote financiële gevolgen hebben. Er moet dan ook altijd rekening gehouden worden met een afwijking van 5 procent naar boven of beneden. Bijvoorbeeld bij één extra jeugdige in een hoogcomplex arrangement lopen de kosten op tot 135.000 euro. Tevens werken we met resultaat financiering. De betaling van de 2e 50 procent van een arrangement is daardoor steeds onzeker doordat er geen einddatum verbonden zit aan deze vorm. De kosten fluctueren hierdoor jaarlijks. Beschermd Wonen Omdat we als regio sinds 2018 extra worden gecompenseerd voor de uitvoering beschermd wonen, is het de afgelopen jaren slechts éénmaal voorgekomen dat er achteraf door de gemeenten een klein bedrag bijgelegd moest worden. We worden gecompenseerd, omdat onze regio door het huidige verdeelmodel te weinig geld krijgt om het beschermd wonen uit te kunnen voeren. 3.
BUIG De hoogte van de rijksbijdrage BUIG beweegt mee met de conjunctuur. Dus bij een minder goede economie waardoor meer mensen een beroep doen op de bijstand is het budget voor BUIG ook hoger. Dit geldt ook andersom. Wanneer de instroom in de bijstand lager is en de uitstroom in de bijstand hoger is dan gemiddeld in Nederland, kan een gemeente een voordeel op de rijksbijdrage voor de BUIG hebben. Dat is echter van een aantal factoren afhankelijk, zoals gemeentegrootte en of de gemeente behoort tot de zogenoemde ‘voordeelgemeente’ op BUIG of juist niet. Daarnaast tellen sinds 2022 de prestaties van de gemeente op het gebied van garantiebanen en beschut werk mee, hoe meer garantiebanen met Loonkostensubsidie ten opzichte van het gemiddelde van alle andere gemeenten, hoe hoger de uitkering BUIG (en andersom). In oktober vóór het betreffende jaar, wordt het voorlopige budget BUIG bekend gemaakt door het Rijk. Vervolgens wordt in mei het nader voorlopige budget BUIG door het Rijk bekend gemaakt. Dit budget is dan meestal bijgesteld, aan de hand van gegevens over onder meer werkloosheid en conjunctuur. Pas in september van het betreffende jaar wordt het definitieve BUIG budget bekend gemaakt. Omdat het rijksbudget BUIG gedurende het jaar bijgesteld wordt, is een prognose over een tekort of overschot niet goed in te schatten.
96
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2022
Onvoldoende governance De gemeente heeft een groot deel van haar verantwoordelijkheid voor het leveren van gemeentelijke voorzieningen ondergebracht bij organisaties en instellingen buiten de gemeente; denk aan verbonden partijen en deelnemingen. Het risico bestaat dat deze partijen de gevraagde dienstverleningen niet kunnen leveren met de ter beschikking gestelde middelen en mogelijk extra geld nodig hebben om verplichtingen na te komen. Een ander risico bestaat dat een partij failliet gaat en dat er geen prestatie wordt geleverd voor de door de gemeente verstrekte gelden. De gemeente kan aangesproken worden op het terugbetalen van deze verplichtingen (de balansrisico’s van een GR). Niet alle gemeenschappelijke regelingen bouwen eigen vermogen op en daardoor komen tegenvallers ten laste van het vermogen van de deelnemende gemeenten. Met name bij partijen waar de gemeente een van weinige belanghebbenden is, bestaat het risico op vervaging van klant- en aandeelhoudersrol. Met de Nota verbonden partijen stelt de gemeente kaders vast voor beleidsmatige en financiële aansturing. Er zijn regievoerders aangesteld die aansluiten bij de planning- en control cyclus van de betreffende partijen. De klant- en aandeelhoudersrol wordt belegd bij verschillende wethouders. Rente De gemeente Bergen op Zoom heeft een bancaire schuld van ruim €200 miljoen.
Jaarlijks moet een gedeelte van de financieringsportefeuille geherfinancierd worden waarbij oude leningen worden vervangen door nieuwe. Ondanks de recente stijging van de rente, blijven de tarieven voor gemeenten nu nog laag. Het risico bestaat dat de gemeente uiteindelijk een hoger rentepercentage gaat betalen dan nu is voorzien. Dit zal dan leiden tot hogere rentelasten voor de gemeente dan nu voor de lange termijn is begroot. De gemeente stuurt op herfinanciering binnen de renterisico-norm van 20 procent. Nieuwe leningen worden daardoor tegen een relatief lange looptijd afgesloten. Grondbeleid Sinds halverwege 2022 is de huizenmarkt aan het afkoelen. De prijsstijgingen zoals in de jaren ervoor vlakken af. Het is voor het eerst sinds 9 jaar dat er een woningprijsdaling op jaarbasis heeft plaatsgevonden. De woningmarkt is onzeker vanwege teruglopend opbrengstpotentieel en een onzekere toekomst van kostenniveaus die druk uitoefent op de haalbaarheid van bouwprojecten en de hoge rentestand bemoeilijkt de financiering van veel vastgoedobjecten. Het is onzeker in hoeverre deze op de woningmarkt in 2023 wordt doorgezet. In de paragraaf grondbeleid worden de grondexploitaties nader toegelicht. Voor de risico’s is een specifieke blokkering
gelegd op het weerstandsvermogen van de gemeente Bergen op Zoom. Deze wordt berekend op basis van de IFLOplus methode. Nieuwe Containerterminal wordt niet gerealiseerd Sinds 2000 is de gemeente druk doende met de verplaatsing van de (tijdelijk) containerterminal aan de Vierlinghweg te Bergen op Zoom naar de “buitendijkse” locatie nabij het Zuidersluispad te Bergen op Zoom. Door de ontstane vertraging in de afgelopen jaren (om verschillende redenen) verwachten wij dat de beoogde ontwikkeling van de buitencontainerterminal met Markiezaat Containerterminal B.V. (onderdeel van Firma H. Essers B.V.) nog circa vijf jaar in beslag zal nemen. Bij de Provincie Noord-Brabant is het vergunningstraject in behandeling. De benodigde gronden zijn juridisch alsook economisch overgedragen aan ontwikkelaar, echter onder de ontbindende voorwaarden dat vergunning verleend wordt én een CEF subsidie toegekend wordt. Tot bedrijfsverplaatsing moet ook rekening gehouden worden met inkomstenderving door het mogelijk ontbinden van de grondovereenkomst alsook het kunnen vervreemden van de huidige locatie (Vierlinghweg 25).
Achteruitgang Economie Een terugval van de economie raakt ook de gemeente Bergen op Zoom. Dit is weliswaar in een aantal financiële risico’s ingecalculeerd maar heeft gevolgen op diverse gemeentelijke beleidsvelden. Voorbeelden hiervan zijn de eerdere lockdowns waarbij ingrijpende maatregelen moesten worden genomen vanwege een opleving van het coronavirus, met alle gevolgen van dien. Daarnaast hebben we met een crisis in Oekraïne te maken, met tal van gevolgen die we nu nog niet kunnen overzien.
Kwetsbare groepen in de knel De dienstverlening van de gemeente Bergen op Zoom staat op verschillende terreinen onder druk. De kans bestaat dat met name – de zorg voor – de kwetsbare burgers verschraalt. Het risico is dat meer inwoners in de knel komen, dat kwetsbare groepen het nog zwaarder krijgen en er minder geld is om te helpen. Meer eenzaamheid bij ouderen, meer mensen met financiële problemen, bedrijven die omvallen. En ook keuzes die de gemeente Bergen op Zoom misschien moet gaan maken bij de Wmo en in de Jeugdzorg. • Het risico is dat een achterstand ontstaat in het toekennen van indicaties en/of dat indicaties niet binnen de wetteAantasting vertrouwelijkheid, integriteit of beschikbaarheid lijke termijn worden toegekend bij WMO, doordat bij de van informatiesystemen uitvoerende medewerkers (bij de toegang) een tekort is Voor het functioneren en de dienstverlening aan de inwoners aan mensen. gebruikt de gemeente Bergen op Zoom steeds meer gege• Het risico is dat de doelgroep die zorg mijdend is in de knel vens, die we steeds meer uitwisselen en bewerken. Mede als komt, doordat deze niet bediend kan worden hoe wij dat gevolg van de decentralisaties in het sociaal domein heeft zouden willen. de gemeente steeds meer (bijzondere) persoonsgegevens in beheer.
Ook wordt steeds meer informatie digitaal opgeslaDe doorontwikkeling en innovatie van het zorglandschap gen en overgedragen en worden systemen en data steeds vindt in onvoldoende mate plaats. vaker aan elkaar gekoppeld. Een recente ontwikkeling is het toegenomen thuiswerken. Weerstandsvermogen Conform de methode van het NAR wordt op basis van het Dit soort gebeurtenissen wordt steeds groter in aantal en ver- risicoprofiel de benodigde weerstandscapaciteit berekend. nuftiger. Niet alleen de kans op deze gebeurtenissen neemt Deze berekening kan worden afgezet tegen de beschikbare toe, maar ook de impact waarbij gedacht kan worden aan het weerstandscapaciteit, dat is de vrije reserve die beschikbaar in geding komen van de bedrijfscontinuïteit, vertrouwelijke is om de risico’s af te dekken. Het weerstandsvermogen gegevens die in verkeerde handen komen, imagoschade, bestaat uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscafinanciële schade (herstelkosten, boetes claims etc.) en paciteit en alle financiële risico’s waarvoor geen maatregelen ontwrichting van processen met maatschappelijke, economi- zijn getroffen of waar na het treffen van maatregelen nog sche of sociale gevolgen. restrisico’s overblijven.
In 2022 zijn de volgende maatregelen genomen: het opstellen van een crisisplan cybersecurity incidenten, het overstappen op de ICT infrastructuur van Sogeti en het uitfaseren van de oude infrastructuur van ICT WBW en zijn de eerste stappen gezet voor het op orde brengen van de processen incidentmanagement en wijzigingsbeheer. Tevens is in 2022 goedkeuring gegeven op het nieuwe mobile device beleid. Dit legt een basis die nodig is om de nieuwe telefoons en laptops van de gemeente beter te beveiligen.
Benodigde Weerstandscapaciteit Op basis van het risicoprofiel kan de benodigde weerstandscapaciteit worden berekend. Uitgangspunt hierbij is een statistische benadering die ervan uitgaat dat nooit alle risico’s zich tegelijkertijd en in maximale omvang voordoen. Door deze benadering kan op een verantwoorde manier minder weerstandscapaciteit worden aangehouden in tegenstelling tot de situatie waarin de optelsom van alle risico’s als uitgangspunt wordt genomen.
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2022
97
Wanneer alle risico’s zich tegelijk in hun maximale omvang zouden voordoen, is hiermee een bedrag gemoeid van €63,3 miljoen. Op basis van de inschatting van kans en omvang van financiële schade is een bedrag van €14,8 miljoen benodigd om de risico’s in financiële zin af te dekken. Dit bedrag is lager dan bij de Begroting 2023 werd ingeschat in verband met een lager risico op coronakosten, lager risico op extra kosten beheer, afronding van de uittreding uit de GR ICT WBW en het realiseren van een deel van de taakstellingen. De mogelijke extra kosten als gevolg van personeelstekort en inflatie zijn hoger ingeschat. De benodigde weerstandscapaciteit wordt afgezet tegen de beschikbare weerstandscapaciteit, dit noemen we de weerstandsratio.
Beschikbare Weerstandscapaciteit De weerstandscapaciteit wordt berekend door de algemene reserve af te zetten tegen de risico’s. Er wordt hierbij geen rekening gehouden met stille reserves: meerwaarde van activa die lager dan de marktwaarde zijn gewaardeerd. Een algemeen kenmerk van stille reserves is dat men er om allerlei redenen niet direct over kan beschikken. Om deze reden worden stille reserves niet tot de beschikbare weerstandscapaciteit gerekend. Het weerstandsvermogen ziet er als volgt uit:
Omschrijving Stand Algemene Reserve per 31/12/2022
Bedrag 56.510.000
Blokkeringen Stedelijke vernieuwing Grondbedrijf
-
Totaal Weerstandsvermogen
6.515.000 2.800.000 9.315.000 47.195.000
Ratio weerstandsvermogen Hiervoor is zowel de benodigde als de beschikbare weerstandscapaciteit bepaald. In deze paragraaf wordt een relatie gelegd tussen beiden, om de ratio van het weerstandsvermogen van de gemeente Bergen op Zoom te bepalen en daarover een oordeel te vellen. Bedragen *1 miljoen
Jaarstukken 2020
Jaarstukken 2021
Begroting 2022
Jaarstukken 2022
A
Beschikbare weerstandscapaciteit
€17,4
€31,4
€17,4
€47,2
B
Benodigde weerstandscapaciteit
€20,5
€18,2
€16,5
€14,8
Ratio weerstandsvermogen (=A/B)
0,85
1,73
1,05
3,19
4
Jaarrekening
Begroting
Norm weerstandsratio
3 2 1 0
2020
Beoordeling weerstandsvermogen Om de ratio voor het weerstandsvermogen te kunnen beoordelen wordt gebruik gemaakt van onderstaande waarderingstabel die in samenwerking tussen NAR en de Universiteit Twente is opgesteld. De raad heeft zich geconformeerd aan deze waarden.
98
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2022
2021 Waarderingscijfer A B C D E F
2022 Ratio >2 1,4 – 2 1 – 1,4 0,8 – 1 0,6 – 0,8 < 0,6
Betekenis Uitstekend Ruim voldoende Voldoende Matig Onvoldoende Ruim onvoldoende
De ratio bedraagt voor de gemeente Bergen op Zoom 3,19. Dit betekent dat de gemeente Bergen op Zoom op dit moment beschikt over een vermogenspositie die gekwalificeerd wordt als uitstekend om de risico’s in financiële zin af te dekken. De ratio is per 31 december 2022 0,41 hoger dan de uitkomst bij de Begroting 2023 (ratio was toen 2,78). Dit komt mede door een aanzienlijk hogere algemene reserve. Bovenstaand ratio is de stand per 1 januari 2023. Door de geraamde stortingen vanuit exploitatieoverschotten en te verwachten winstnames bij het grondbedrijf zal de Algemene Reserve de komende jaren toenemen waardoor ook de weerstandsratio zal toenemen.
Kengetallen (Stresstest) In lijn met hetgeen is bepaald door het BBV (Besluit Begroting en Verantwoording), nemen wij in deze paragraaf ook vijf financiële kengetallen op. De kengetallen hebben als doel meer inzicht te geven in de financiële positie van de gemeente. De kengetallen hebben geen functie als normeringsinstrument in het kader van het financieel toezicht door de provincie Noord-Brabant, maar zijn voornamelijk bedoeld om de financiële positie inzichtelijker te maken.
stresstest. Vanaf deze jaarstukken hebben we de stresstest geïntegreerd in de paragraaf weerstandsvermogen en rapporteren we in deze paragraaf over de ontwikkelingen van de kengetallen zoals afgesproken met de auditcommissie. Bij elk planning en control document werken we de kengetallen bij. Op deze manier houden we de ontwikkeling in de gaten en houden we de grip op onze financiën. Hieronder geven we per kengetal de berekening in een tabel en laten we het verloop zien in een grafiek. We lichten de ontwikkelingen vervolgens toe. In de grafieken worden de kengetallen voor de gemeente Bergen op Zoom afgezet tegen de norm die hiervoor is opgenomen in het bestuursakkoord. Daarnaast worden in de grafieken ook de kengetallen opgenomen van de gemeenten tussen de 60.000 en 80.000 inwoners. Voor 2020 en 2021 zijn deze kengetallen gebaseerd op de jaarstukken van deze gemeenten. Voor 2022 komen de kengetallen van de gemeenten tussen de 60.000 en 80.000 inwoners uit hun Begroting 2022. Voor de gemeente Bergen op Zoom hebben we de kengetallen op basis van de Jaarstukken 2020, 2021 en 2022 opgenomen. Ook hebben we de kengetallen op basis van de Begroting 2022 opgenomen.
Tot voor kort gaven wij de kengetallen weer in onze Netto schuldquote Bedragen *1 miljoen
Jaarstukken 2020
Jaarstukken 2021
Begroting 2022
Jaarstukken 2022
A
Netto schulden
€248,9
€227,7
€249,4
€196,3
B
Totaal baten begroting
€264,3
€298,2
€278,0
€323,4
Netto schuldquote (=(A/B)*100%) Netto schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen
94,2%
76,3%
89,7%
60,7%
93,2%
75,7%
88,7%
60,2%
100%
Landelijk (stedelijkheidsklasse 60.000 - 80.000)
Jaarrekening
Begroting
Norm Bestuursakkoord
90% 80% 70% 60% 50%
2020
Dit kengetal geeft inzicht in het niveau van de gemeentelijke schuldenlast ten opzichte van het totaal van de baten. Het geeft daarmee een indicatie van het beslag dat de financieringslasten op de exploitatie leggen en daarmee op de vrije ruimte in de exploitatiebegroting. Hoe hoger de schuld,
2021
2022
hoe hoger de netto schuldquote. Daarnaast wordt de netto schuldquote, gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen, als apart cijfer gepresenteerd. Zo wordt duidelijk wat het aandeel van de verstrekte leningen in de exploitatie is en wat dit betekent voor de schuldenlast.
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2022
99
De netto schuld is in 2022 afgenomen van €227,7 miljoen naar €196,3 miljoen. Dit wordt vooral veroorzaakt door het positieve rekening resultaat van €25,1 miljoen en de opbrengsten van het grondbedrijf (netto €12 miljoen). De daling van de schuldquote wordt versterkt doordat het totaal van de baten van de Jaarstukken 2022 €25,1 miljoen hoger ligt ten opzichte van de Jaarstukken 2021. Ten opzichte van de Begroting 2023 is het totaal van de baten bij de Jaarrekening 2022 zelfs €59 miljoen hoger. Wanneer we de huidige schuld van €196,3 miljoen zouden delen door de baten van de Begroting 2023 (€264 miljoen), komt de schuldquote 14 procent hoger uit. Doordat de baten bij iedere berekening anders zijn, fluctueert dit kengetal sterk per planning en control document.
Een schuldquote van 60,7 procent is fors beter dan de doelstelling uit het Bestuursakkoord van 90 procent (hoe lager, hoe beter). Bij gemeenten met 60.000 tot 80.000 inwoners was de gemiddelde schuldquote bij de Jaarrekening 2021 64,6 procent. Ervan uitgaande dat meer gemeenten een overschot op in de Jaarstukken 2022 zullen hebben, zal de schuldquote van Bergen op Zoom rond het landelijk gemiddelde uitkomen. In de grafiek is voor 2022 het kengetal op basis van de Begroting 2022 opgenomen van de gemeenten tussen de 60.000 en 80.000 inwoners.
Solvabiliteit Bedragen *1 miljoen
Jaarstukken 2020
Jaarstukken 2021
Begroting 2022
Jaarstukken 2022
A
Eigen vermogen
€28,2
€43,0
€23,6
€58,9
B
Balanstotaal
€336,8
€346,2
€343,3
€347,3
Solvabiliteit (=(A/B)*100%)
8,4%
12,4%
6,9%
17,0%
30%
Landelijk (stedelijkheidsklasse 60.000 - 80.000)
Jaarrekening
Begroting
Norm Bestuursakkoord
20%
10%
0%
2020
2021
Dit kengetal geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Het geeft de verhouding tussen het eigen vermogen (het totaal van de algemene reserve en de bestemmingsreserves) en de totale balansomvang weer. Hoe hoger dit percentage, hoe gunstiger dit is voor de financiële weerbaarheid van de gemeente.
2022
Door de forse rekeningoverschotten bij de Jaarstukken 2021 en 2022 en de winstnames vanuit de grondexploitaties is het solvabiliteitspercentage toegenomen van 8,4 procent (2020) naar 17,0 procent (2022). Het solvabiliteitspercentage ligt boven de doelstelling van het bestuursakkoord (15%), maar onder de norm vanuit het provinciaal toezicht dat een percentage van 20 procent voldoende vindt.
Grondexploitatie Bedragen *1 miljoen Totaal van alle bouwgronden A (wel of niet in exploitatie) B Totaal baten begroting Grondexploitatie (=(A/B)*100%)
100
Jaarstukken 2020
Jaarstukken 2021
Begroting 2022
Jaarstukken 2022
€35,0
€32,3
€15,9
€20,5
€264,3
€298,2
€278,0
€323,4
13,2%
10,8%
5,7%
6,3%
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2022