Bijlage 1. Jaarstukken 2020
Tekst van het document
Gecombineerd Risico Sociaal Domein Verder integreren we risicomanagement in het portfolio(Jeugdwet, Participatie en WMO) management wat we op willen starten. Ook keken we in hoe- Dit risico is de optelsom van verschillende risico’s binnen verre Naris nog een gepaste tool is om mede invulling te het Sociaal Domein. De uitvoering van Jeugdzorg en WMO geven aan het risicomanagement. Vooralsnog kiezen we brengt risico’s met zich mee omdat het hier om openeindervoor het gebruik van Naris te continueren. regelingen gaat. De budgetten voor de gedecentraliseerde WMO en Jeugdzorg zijn gekoppeld aan de ontvangen rijksVoor het grondbedrijf volgen we een andere werkwijze omdat bijdragen. De werkelijke kosten kunnen als gevolg van niet te voor dit onderdeel een langetermijnvisie Grondbedrijf is vast- beïnvloeden factoren hoger uitkomen. De structurele risico’s gesteld waarin diverse scenario’s aan de orde komen. die voortvloeien uit de taken in het sociaal domein blijven daardoor lastig te kwantificeren. Denk aan het ontoereikend Belangrijke Risico’s budget voor uitvoering Jeugdwet als gevolg van openeinderegeling en externe verwijzingen. Daarbij vormt de toenemenIn de database van Naris zijn zo’n 165 risico’s benoemd. de vraag naar jeugdhulp en Wmo een structureel budgettair Hieronder geven wij toelichting op de elf grootste financiële risico.
Voor de voorzieningen Wmo is een abonnementstarief risico’s. Daarnaast geven we ook een opsomming van vier ingevoerd. Door het invoeren van een abonnementstarief niet-financiële risico’s. voor Wmo-voorzieningen ontvangen we minder eigen bijdragen en maken we extra kosten door de mogelijke toenemende vraag naar Wmo- maatwerkvoorzieningen. Invoering van het abonnementstarief kan een aanzuigende werking hebben.
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2020
91
Over de transformatie die is ingezet binnen het sociaal domein vinden we het belangrijk om te melden dat wij afhankelijk zijn van onze samenwerkingspartners in de samenleving en van de ontwikkelingen binnen de samenleving. Tegenvallers in deelname in gemeenschappelijke regelingen De gemeente neemt deel in diverse Gemeenschappelijke Regelingen waar financiële verplichtingen uit voortvloeien. Als deelnemende gemeente aan een Gemeenschappelijke Regeling (GR) zijn we verplicht om zorg te dragen dat het openbaar lichaam te allen tijde over voldoende middelen beschikt om aan al zijn verplichtingen jegens derden te kunnen voldoen. Wij als deelnemende gemeente kunnen aangesproken worden op het terugbetalen van deze verplichtingen (de balansrisico’s van een GR). Een aantal gemeenschappelijke regelingen bouwen geen eigen vermogen op en vallen bij tegenvallers direct terug op het vermogen van de deelnemende gemeenten.
Momenteel zijn de financiële gevolgen van zoveel factoren afhankelijk dat geen zinvolle inschatting is te geven. Het Rijk heeft aangegeven dat de gemeenten een reële vergoeding voor de Coronakosten krijgen, maar wees in de Kamerbrief van 22 juni 2020 ook nadrukkelijk op de eigen verantwoordelijkheid van de gemeenten. De mogelijkheid bestaat dat niet alle kosten worden vergoed.
Uittreden ICT WBW Door besluit om uit te treden bij de gemeenschappelijke regeling ICT-samenwerking West-Brabant-West, lopen we risico wat betreft de uittreding, de aanbesteding en de migratie. De volgende gebeurtenissen kunnen zich voordoen: • de aanbestedingskosten en/of de kosten voor de migratie vallen hoger uit • het lukt niet op tijd om geschikte mensen te vinden voor de functies in de regieorganisatie (de arbeidsmarkt is lastig voor ICT-personeel) waardoor we (duur) moeten inhuren wat leidt tot budgetoverschrijding • de migratie loopt uit (het is een complex traject) waardoor Ervaringen uit het verleden leren dat we hier soms met tegener aanvullende maatregelen moeten worden genomen om vallers geconfronteerd worden. Om die reden is dit algemene de gemeentelijk dienstverlening door te laten lopen risico opgenomen. • (gedeeltelijke) uitval gemeentelijke dienstverlening waardoor de betrouwbaarheid en doorontwikkeling van Rente de gemeentelijke dienstverlening onder druk komt te staan De gemeente Bergen op Zoom kent in vergelijking met geomdat deze sterk afhankelijk is van de betrouwbaarheid en meenten van dezelfde omvang een relatief hoge schuld. Jaarflexibiliteit van de gemeentelijke ICT-infrastructuur. lijks moeten we een gedeelte van de financieringsportefeuille herfinancieren.
Oude leningen worden dan vervangen door Nieuwe Containerterminal wordt niet gerealiseerd nieuwe. Dit zal, door de huidige lage rentestanden, bijna altijd Al geruime tijd is de gemeente druk bezig met de verplaatsing tegen een lager percentage zijn dan de lopende financiering. van de (tijdelijk) containerterminal aan de Vierlinghweg in Hiermee hebben we echter al rekening gehouden. Het risico Bergen op Zoom naar de ‘buitendijkse’ locatie bij het Zuideris dat dit een hoger percentage wordt dan nu voorzien mocht sluispad in Bergen op Zoom. Door de ontstane vertraging in de rente de komende jaren gaan stijgen. Dit zal dan leiden tot de afgelopen jaren (om verschillende redenen) verwachten hogere rentelasten voor de gemeente dan nu begroot. Omdat wij dat de beoogde ontwikkeling van de buitencontainerterhet saldo op de rente binnen de begroting ingezet wordt als minal met MCT nog zeker vijf jaar in beslag neemt. Naast het algemeen dekkingsmiddel betekenen hogere rentelasten nog niet kunnen behalen van economische doelstellingen minder begrotingsruimte.
Tegelijkertijd is het zo dat een en het verbeteren van de woonomgeving (onder andere in oplopende rente pas geleidelijk tot hogere lasten leidt omdat Nieuwe Vesting) moeten we ook rekening met inkomstenderde rente over haar financieringen (=leningen) voor langere ving door het nog niet kunnen verkopen van de toekomstige tijd vastliggen. locatie aan het Zuidersluispad en de huidige locatie aan de Vierlinghweg. De MCT is inmiddels overgenomen door een De renteontwikkelingen worden nauwgezet gevolgd om tijdig ander bedrijf. te kunnen anticiperen op rentestijgingen. Tekort Wet Langdurige Zorg Corona Vanaf 2021 kunnen cliënten die langdurig zorg ontvangen een Als gevolg van het coronavirus, de beperkende maatregeberoep doen op de Wet Langdurige Zorg (Wlz). De rijksbijlen en de economische neergang bestaat de kans dat op drage is hiervoor gekort. Het is nog onbekend of het aantal verschillende beleidsterreinen nog sprake kan blijven van cliënten dat daadwerkelijk een Wlz-indicatie krijgt, overeenhogere lasten en lagere baten zowel op korte(re) als op de komt met de doorgevoerde korting. langere termijn.
92
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2020
Er zijn ontwikkelingen met betrekking tot beschermd wonen die een forse budgettaire impact kunnen hebben. In de meicirculaire 2020 is de uitname voor Wlz opgenomen. Deze is voor het volledige bedrag van 16,3 miljoen in mindering gebracht op het budget beschermd wonen. De uitname is gebaseerd op de aanname dat een fors percentage van de cliënten die nu gebruik maken van beschermd wonen, na de openstelling van de Wet langdurige zorg (Wlz) voor mensen met een psychische stoornis, een WLZ-indicatie krijgen en dus zorg ontvangen vanuit de Wlz en niet meer vanuit de gemeente. De uitname is echter substantieel hoger dan wij verwachtten. In de meicirculaire 2021 vindt nacalculatie plaats en vinden mogelijk bijstellingen plaats. De nacalculatie vindt plaats op basis van werkelijke kosten. Hiermee is er in principe geen budgettair risico voor de gemeente aangezien de uitname niet groter is dan de minderkosten voor de gemeente. Het niet realiseren van bezuinigingen De gemeente staat voor een forse bezuinigingsopgave. Door diverse oorzaken kan realisatie daarvan vertraging oplopen of niet helemaal worden gerealiseerd.
Aantasting vertrouwelijkheid, integriteit of beschikbaarheid informatiesystemen, de informatie daarin of de diensten die er afhankelijk van zijn – we weten niet wat we niet weten Voor het functioneren en voor de dienstverlening aan hun inwoners gebruikt de gemeente steeds meer gegevens, wisselt ze die steeds meer uit en bewerkt ze die. Mede als gevolg van de decentralisaties in het sociaal domein heeft de gemeente daarbij steeds meer (bijzondere) persoonsgegevens in beheer. Ook slaan we steeds meer informatie digitaal op en we dragen deze informatie ook meer over. We koppelen systemen en data steeds vaker aan elkaar. Een recente ontwikkeling is het toegenomen thuiswerken. Door deze ontwikkelingen is het risico aanzienlijk toegenomen. We onderscheiden daarin vier verschillende risicogebeurtenissen: • extern en ongericht, bijvoorbeeld grootschalige phishingen ransomwarecampagnes • intern en onbedoeld, bijvoorbeeld fouten van medewerkers met incidenten als gevolg • extern en gericht, bijvoorbeeld doelgerichte pogingen om geld of informatie buit te maken • intern en gericht, bijvoorbeeld fraude en ondermijnende activiteiten van eigen medewerkers.
Dit soort gebeurtenissen wordt steeds groter in aantal en vernuftiger. Niet alleen de kans op deze gebeurtenissen neemt toe, maar ook de impact. Daarbij kun je denken aan: • de bedrijfscontinuïteit is/komt in het geding • vertrouwelijke gegevens komen in verkeerde handen • er ontstaat imagoschade • er ontstaat financiële schade (onder andere herstelkosten, boetes, claims) • processen raken ontwricht met maatschappelijke, economische of sociale gevolgen Verborgen zaken in de openbare ruimte Bergen op Zoom kent een aanzienlijk areaal oevers en kades dat het nodige onderhoud vergen. Het risico is aanwezig dat hier in de onderhoudsplannen niet altijd voldoende middelen voor zijn gereserveerd waardoor we geconfronteerd worden met eenmalige extra uitgaven. De kosten van – toekomstig – beheer en onderhoud, zodra projecten zijn afgerond, blijven een aandachtspunt. Uit de periodieke monitoring van de kwaliteit van de openbare ruimte moet blijken of de middelen voldoende zijn om de afspraken met de gemeenteraad over de kwaliteit kunnen worden nagekomen.
Algemene Risico’s Dit zijn de belangrijkste niet-financiële risico’s. Kwantitatief en kwalitatief personeelstekort Er bestaat een risico dat de gemeente onvoldoende controle heeft over de personeelsplanning. Daar zijn verschillende oorzaken voor: • het afnemende imago van de gemeente Bergen op Zoom, • de beoogde bezuinigingen, • de mismatch op de arbeidsmarkt, • de fundamentele verandering van vereiste competenties en mentaliteit in combinatie door afnemende betrokkenheid. Deze oorzaken kunnen invloed hebben op: • het vertrouwen van de medewerkers, • een toename van verloop of uitval, • of de gemeente zowel kwalitatief en kwantitatief onvoldoende de juiste mensen aan zich kan binden, • of de gemeente er in slaagt de medewerkers te ontwikkelen Gevolgen hiervan kunnen zijn: • demotivatie • mismatch in vaardigheden, competenties en mentaliteit Dit risico kent overigens ook een financiële component.
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2020
93
Tekortschietend Stakeholdermanagement Als gevolg van ontoereikend stakeholdermanagement (denk aan communicatie, profilering en gedragingen) is de kans aanwezigheid dat de totaalindruk die alle stakeholders – bijvoorbeeld medewerkers, klanten, leveranciers, pers, politiek en de omgeving – hebben van en de binding met de gemeente in een negatieve spiraal terecht komt. Mogelijke effecten zijn: • het op achterstand raken ten opzichte van andere partijen en daardoor missen van kansen, • misbruik van de situatie waarin de gemeente verkeert, • niet de juiste mensen aan kunnen trekken. Kwetsbare groepen in de knel De dienstverlening van de gemeente komt op de verschillende terreinen onder druk te staan door kwalitatieve en kwantitatieve te magere bezetting en noodzakelijke bezuinigingen. Hierdoor bestaat de kans dat met name – de zorg voor – de kwetsbare burgers verschraalt. De risico’s zijn: • meer inwoners komen in de knel • kwetsbare groepen krijgen het nog zwaarder als de crisis langer duurt • er minder geld is om te helpen • meer eenzaamheid bij ouderen • meer mensen met financiële problemen • bedrijven die omvallen • de gemeente moet misschien keuzes maken bij de Wmo en de Jeugdzorg.
Rolzuiverheid onder druk Omdat er in Bergen op Zoom geen sprake is van een ‘gewoon’ coalitieakkoord met een meerderheid in de raad en wethouders die gebonden zijn aan hun fracties, komt er veel druk te staan op de zuiverheid in de rollen tussen raad, college en ambtelijke organisatie. Een mogelijk gevolg van dat de rollen te veel door elkaar gaan lopen is een gemeenteraad die te veel op de stoel van het college gaat zitten, het college dat te veel op de stoel van het management van de organisatie gaat zitten en een ambtelijke organisatie waarin risicomijdend gedrag leidend is.
94
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2020
Weerstandsvermogen Conform de methode van het NAR wordt op basis van het risicoprofiel de benodigde weerstandscapaciteit berekend. Deze berekening kan worden afgezet tegen de beschikbare weerstandscapaciteit, dat het geheel aan middelen vormt dat aanwezig is om de risico’s in financiële zin af te dekken. Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en alle risico’s waarvoor geen maatregelen zijn getroffen of waar na het treffen van maatregelen nog restrisico’s overblijven. Benodigde Weerstandscapaciteit Op basis van het risicoprofiel kunnen we de benodigde weerstandscapaciteit berekenen. We doen dit op basis van een risicosimulatie. Uitgangspunt hierbij is een statistische benadering die er van uit gaat dat nooit alle risico’s zich tegelijkertijd en in maximale omvang voordoen. Door deze benadering kunnen we op een verantwoorde manier minder weerstandscapaciteit aanhouden in tegenstelling tot de situatie waarin we de optelsom van alle risico’s als uitgangspunt nemen. Wanneer alle risico’s zich tegelijk in hun maximale omvang zouden voordoen, is hiermee een bedrag gemoeid van € 62 miljoen. Bij een zekerheidspercentage van 90% (waarbij niet alle risico’s zich tegelijkertijd voordoen) betekent de uitkomst dat er een bedrag van € 13,5 miljoen nodig is om de risico’s in financiële zin af te dekken.
Aan dit bedrag, dat € 1,2 miljoen hoger is dan de berekening bij de begroting 2021, moeten we een extra bedrag van € 7 miljoen toevoegen. Deze 7 miljoen is het risico van het niet realiseren van de bezuinigingen in 2021-2024. Met toevoeging van die € 7 miljoen bedraagt de omvang van de risico’s ultimo 2020 € 20,5 miljoen. Dit kan worden afgezet tegen de beschikbare weerstandscapaciteit om zo de ratio van het weerstandsvermogen te kunnen bepalen. Beschikbare Weerstandscapaciteit De weerstandscapaciteit wordt berekend door de algemene reserve af te zetten tegen de risico’s. Er wordt hierbij geen rekening gehouden met stille reserves: meerwaarden van activa die lager dan de marktwaarde zijn gewaardeerd. Een algemeen kenmerk van stille reserves is dat men er om allerlei redenen niet direct over kan beschikken. Om deze reden worden stille reserves niet tot de beschikbare weerstandscapaciteit gerekend.
Het weerstandsvermogen ziet er als volgt uit: Omschrijving
Bedrag
Stand Algemene Reserve per 1/1/21
28.164.372
Blokkeringen Stedelijke vernieuwing Grondbedrijf Resultaat(bestemming) 2020 Totaal Weerstandsvermogen voor rentecorrectie Rentecorrectie 2 % * 2,5
-
3.025.188 4.200.000 2.574.000
-
9.799.188
-
18.365.184 918.259
Weerstandsvermogen
17.446.925
In deze opstelling hanteren een correctiefactor voor de rente omdat aanwending ervan ertoe leidt dat de renteopbrengst van de Algemene Reserve niet langer kan worden ingezet als algemeen dekkingsmiddel gebaseerd op het interne rentepercentage van 2%. Een toelichting op de diverse blokkeringen voor aan grondbedrijf gerelateerde activiteiten vindt u verderop in deze paragraaf.
Ratio Weerstandsvermogen:
Beschikbare weerstandscapaciteit € 17.446.925 = Benodigde weerstandscapaciteit € 20.500.000
Beoordeling weerstandsvermogen Om de ratio voor het weerstandsvermogen te kunnen beoordelen, gebruiken we onderstaande waarderingstabel die in samenwerking tussen NAR en de Universiteit Twente is opgesteld. De raad heeft zich geconformeerd aan deze waarden. Waarderingscijfer A B C D E F
Ratio >2 1,4 – 2 1 – 1,4 0,8 – 1 0,6 – 0,8 < 0,6
In het voorgaande is zowel de benodigde (zie toelichting hiervoor) als de beschikbare weerstandscapaciteit bepaald. In deze paragraaf leggen we een relatie tussen deze beiden om het weerstandsvermogen van de gemeente Bergen op Zoom te bepalen en daarover een oordeel te vellen. Op basis van de beschikbare weerstandscapaciteit is de ratio:
Betekenis Uitstekend Ruim voldoende Voldoende Matig Onvoldoende Ruim onvoldoende
=
0,85
De ratio bedraagt voor de Gemeente Bergen op Zoom 0,85. Dit betekent dat de Gemeente Bergen op Zoom op dit moment beschikt over een vermogenspositie die gekwalificeerd wordt als ‘matig’ om de risico’s in financiële zin af te dekken. Deze geschatte ratio per 1 januari 2021 is 0,34 hoger dan de uitkomst bij de begroting 2021 (0,51). Bovenstaand ratio is de stand per 1 januari 2021. Door positieve resultaten bij het grondbedrijf en te realiseren begrotingsoverschotten kan de ratio de komende jaren groeien naar een niveau van 1,63 medio 2024.
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2020
95
Kengetallen
Solvabiliteit:
In lijn met hetgeen bepaald door het BBV (Besluit Begroting en Verantwoording) nemen wij voortaan in deze paragraaf ook een vijftal financiële kengetallen op. De kengetallen hebben als een doel meer inzicht te geven in de financiële positie van de gemeente. De kengetallen hebben geen functie als normeringsinstrument in het kader van het financieel toezicht door de provincie maar zijn voornamelijk bedoeld om de financiële positie voor raadsleden inzichtelijker te maken. Het gaat om de volgende kengetallen:
Netto Schuldquote
netto schulden
(248.905.000)
totale baten begroting
(264.277.000)
Dit kengetal geeft een indicatie over de omvang schuldenlast en de hiermee gepaarde omvang rentelasten en hoe die op de begroting drukken. Deze is in 2020, tegen de verwachting in, fors gedaald van 105% naar 94%. Voornaamste redenen zijn hogere ontvangsten bij het grondbedrijf, minder investeringen en een meevallend exploitatietekort. netto schulden Netto Schuldquote -/- verstrekte leningen (246.374.000) gecorrigeerd voor verstrekte leningen: totale baten begroting (264.277.000) Dit kengetal corrigeert de netto schuldquote voor leningen die de gemeente zelf heeft verstrekt. Dit kengetal achten wij prima geschikt voor het duiden van de schuld. Bij dit kengetal wordt de schuldpositie gesaldeerd met de leningen die een gemeente heeft verstrekt. In Bergen op Zoom zijn dezelfde bedragen relatief beperkt maar voor de vergelijking met andere gemeenten (waar dit wel aan de orde kan zijn) is het wel van belang. Vervolgens wordt de omvang van de netto schuld gerelateerd aan de omvang van de exploitatie. Op die manier kunnen de lasten van deze schuld (rente en aflossing) in relatie tot de begroting worden gebracht. Het draait bij een blik op de schulden tenslotte om de vraag in hoeverre de lasten als gevolg van de schulden niet te veel begrotingsruimte opslokken.
eigen vermogen
(28.164.000)
balanstotaal
(336.840.000)
De ratio geeft inzicht in hoeverre de gemeente aan haar verplichtingen kan voldoen en in staat is tegenvallers op te vangen. Dit kengetal drukt uit in hoeverre het totale bezit op de balans is belast met schulden en zegt tevens iets over de weerstandscapaciteit en het vermogen om (incidentele) tegenvallers op te vangen. Dit kengetal is in aanzienlijke mate afhankelijk hoe het gemeentelijk bezit gewaardeerd wordt. Daarbij hebben we te maken met de gemeentelijke verslaggevingsregels die overwegend negatief uitpakken voor de solvabiliteit. Bijvoorbeeld het onderscheid tussen investeringen met maatschappelijk of economisch nut waarbij de eerste categorie voor een lagere waarde kan worden gewaardeerd/geactiveerd dan de aanschafwaarde. Verder is bij een aantal activasoorten (bijvoorbeeld vastgoed) niet mogelijk deze positief te herwaarderen maar is afwaardering wel verplicht wanneer daar aanleiding toe is. Dit soort regels vertekenen de solvabiliteit in aanzienlijke mate. Bovenstaande maakt duidelijk dat bij het begrip solvabiliteit diverse kanttekeningen geplaatst kunnen worden waardoor wij dit kengetal minder bruikbaar vinden voor het beoordelen van de schuldpositie. Deze ratio is in 2020 gelijk aan eind 2019 waar eerder een forse daling werd verwacht.
Met name het meevallende exploitatieresultaat 2020 en positieve resultaten bij het grondbedrijf zorgen ervoor dat de solvabiliteit gelijk is gebleven.
Grondexploitatie:
totaal alle bouwgronden (wel of niet in exploitatie) (34.987.000) totale baten
(264.277.000)
Dit geeft inzicht in hoeverre de waarde van de gronden zich verhouden tot de geraamde baten. (structurele baten -/Structurele structurele lasten) exploitatieruimte: totale baten
5.476.000 264.277.000
Dit kengetal is van belang om te kunnen beoordelen welke Vooral vanwege het argument dat lasten die voortvloeiend uit structurele ruimte een gemeente heeft om de eigen lasten te de schulden gerelateerd worden aan de inkomsten (begrodragen, of welke stijging van de baten of structurele daling tingstotaal) zijn wij van mening dat de netto schuldquote zich van de lasten daarvoor nodig is. uitstekend leent voor een beoordeling van de schuldenpositie. De VNG heeft hier inmiddels ook normen voor gedefiniwoonlasten per gezin (837,74) Belastingeerd: tot 90% groen, 90-130% oranje en > 130% rood. capaciteit: woonlasten landelijk gemiddelde (776) De netto schuldquote daalde – in lijn met het voorgaande kengetal – in 2020 fors.
96
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2020
De belastingcapaciteit geeft inzicht hoe de belastingdruk in de gemeente zich verhoudt ten opzichte van het landelijk gemiddelde.
Kengetallen
Rekening 2019
Begroting 2020
Rekening 2020
Netto Schuldquote
105%
108%
94%
Netto Schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen
103%
107%
93%
Solvabiliteitsrisico
8%
8%
8,4%
Structurele Exploitatieruimte
nnb
0%
2,07%
Grondexploitatie
14%
17%
13%
Belastingcapaciteit
110,79
107,96
107,96
Grondbedrijf In de begroting is het meerjarenprogramma grondbedrijf (MPG) - dat door de raad in 2020 is vastgesteld - verwerkt. Op basis van het MPG bedraagt het risicoprofiel € 4,2 miljoen per 1 januari 2021. Dit bedrag is in de Algemene Reserve als blokkering opgenomen. Als er nieuwe grondexploitaties worden vastgesteld, heeft dit vanzelfsprekend effect op de hoogte van het risicoprofiel. De methode om de hoogte van de risico’s te bepalen voor de lopende grondexploitaties is gebaseerd op de zgn. IFLO+-methode. In deze methode wordt de hoogte van het risico bepaald op basis van de boekwaardes, de nog te realiseren opbrengsten, en vanaf 2019 ook op basis van de nog te maken kosten. Het risicoprofiel wordt op de volgende manier bepaald: • 10% over de boekwaarde • 10% over de nog te realiseren opbrengsten • 5% over nog te maken kosten • 50% verwachtingswaarde omdat niet alle risico’s zich gelijktijdig voor zullen doen
Kerncijfers van de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing Omvang risico’s: € 20,5 mln Weerstandscapaciteit: € 17,4 mln Weerstandsratio:0,85 Risico’s Grondbedrijf: € 4,2 mln
Kaderstellende documenten voor het programma Beleidsnota Nota risicomanagement
Vastgesteld 2013
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2020
97
Paragraaf 3.3
Financiering Financiering gaat over de manier waarop de gemeente benodigde geldmiddelen aantrekt en (tijdelijk) overtollige geldmiddelen belegt. De uitvoering van de gemeentelijke financieringsfunctie vindt plaats binnen de kaders zoals gesteld in de Wet Financiering Decentrale Overheden (Wet FIDO). Deze
financieringsparagraaf is samen met de financiële verordening en het treasurystatuut, een belangrijk instrument voor het transparant maken en daarmee voor het sturen, beheersen en controleren van de financieringsfunctie.
Renteontwikkelingen
6,00
Geld- en kapitaalmarktrente
3 mnds Euribor
10 jrs Staat
Herfinancieringsrente ECB
5,00
Rentepercentage
4,00 3,00 2,00 1,00 0,00
01 -ja
n00 01 -ja n01 01 -ja n02 01 -ja n03 01 -ja n04 01 -ja n05 01 -ja n06 01 -ja n07 01 -ja n08 01 -ja n09 01 -ja n10 01 -ja n11 01 -ja n12 01 -ja n13 01 -ja n14 01 -ja n15 01 -ja n16 01 -ja n17 01 -ja n18 01 -ja n19 01 -ja n20 01 -ja n21
-1,00
In bovenstaande grafiek staan de ontwikkelingen van de kapitaalmarkrente (= de zogenaamde lange rente) en de geldmarktrente (= de korte rente). Voor beide rentes geldt dat deze nu al geruime tijd niveaus kennen die als extreem laag worden gezien op niveaus die tot enkele jaren geleden voor onmogelijk werden gehouden maar nu toch al langere tijd realiteit zijn. De ECB, die grote invloed heeft op de geldmarkrente door de door haar bepaalde depositorente, lijkt vooralsnog niet van plan deze te verhogen. Om die reden verwachten wij op korte termijn geen stijging van deze rente. De kapitaalmarktrente is wat minder makkelijk te voorspellen doordat ze afhankelijk is van veel meer factoren. Zoals hierboven beschreven bleef deze per saldo ongeveer gelijk in 2020. In het voorjaar 2021 vertoont deze rente inmiddels een lichte
98
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2020
stijging van -0,5% ultimo 2020 tot -0,25% eind februari. Toch is ook hier de algemene consensus dat geen grote stijgingen worden verwacht. Een argument hierbij is dat de grootste centrale banken hier geen belang bij hebben gezien de relatief grote omvang van de schulden van de aangesloten landen. Een vaak aangehaald voorbeeld hiervan is de ECB in relatie tot veel Zuid-Europese landen. Dit probleem is door Covid-19 nog groter geworden doordat schulden snel verder opgelopen zijn. Een en ander betekent dat de gemeentelijke financiering in 2020 weer heeft kunnen profiteren van deze relatief lage rentes en dit naar verwachting ook in 2021 weer het geval zal zijn. Tegelijkertijd blijven we benadrukken dat het voorspellen van de rente erg moeilijk is en de praktijk altijd anders uitpakt dan vooraf gedacht. We zullen de lage niveaus dan ook blijven gebruiken om leningen met relatief lange looptijden af te sluiten teneinde het renterisico te beperken.
Ontwikkeling schuld De schuldpositie van de gemeente wordt bepaald door de omvang van de portefeuille opgenomen geldleningen in combinatie met de stand op de rekening-courant (= de bankrekening). Deze schuld is in 2020 gedaald van € 262 miljoen naar € 249 miljoen. Dit is fors lager dan voorzien in de begroting 2020 (€ 274 miljoen). De daling van de schuld in 2020 kent diverse oorzaken: • Opbrengsten bij het grondbedrijf De opbrengsten bedroegen daar € 18 miljoen terwijl er voor € 7 miljoen kosten werden gemaakt. Per saldo resulteert dit een bijdrage van € 11 miljoen aan de afname van de schuld. • Investeringen De investeringen bedroegen in 2020 € 17 miljoen. Voornaamste investeringen waren de investeringen in riolen (€ 5,4 miljoen), haven/brug (€ 3,0 miljoen), wegen (€ 2,3 miljoen) en de parkeergarage (€ 1,0 miljoen). Meer details vindt u in het kredietoverzicht 2020 in het bijlageboek. • Naast deze investeringen stond ook een desinvestering van € 4,7 miljoen door de verkoop van grond aan de Provincie. Rekening houdend met € 10 miljoen aan afschrijvingen nam de schuld vanuit de investeringen met € 2 miljoen toe (-/- € 17 miljoen investeringen, + € 5 miljoen verkoop, + € 10 miljoen afschrijven).
• Mutaties op balansposten Door mutaties op vlottende activa en passiva (bijvoorbeeld vooruit ontvangen bedragen) en financiering vanuit reserves en voorzieningen nam de schuld met € 5 miljoen af. De mutaties op vlottende activa en passiva zijn in principe eenmalige zaken die in een volgende periode weer anders uit kunnen vallen met een negatief effect voor de schuld.
De lagere schuld van € 14 miljoen (2019 € 262 miljoen -> 2020 € 249 miljoen) kent dus drie onderliggende factoren: Grondbedrijf + € 11 miljoen, investeringen -/- € 2 miljoen en mutaties op vlottende activa/passiva en reserves/voorzieningen + € 4 miljoen. De lagere schuld leidt ook tot een lagere schuldquote. Deze daalde in 2020 van 105% naar 94%. Naast eerdergenoemde factoren draagt het meevallende jaarrekeningresultaat bij aan de afname van de schuldquote. Naast de omvang van de schuld is de quote ook afhankelijk van de omvang van de totale baten/lasten van begroting/jaarrekening. Omdat die hoger uitvielen, reduceert ook deze factor de schuldquote. Bij het Beleidskader en de 2e uitwerking van het Focus akkoord komen we uitgebreid terug op de ontwikkeling van de schuldenlast en de netto schuldquote.
Renterisiconorm en Kasgeldlimiet De wet Fido vereist dat in de financieringsparagraaf van de jaarrekening de zogenaamde renterisiconorm en de kasgeldlimiet aan de orde komt.
Renterisiconorm Het doel van deze norm is om overmatige afhankelijkheid van het renteniveau in een bepaald jaar te voorkomen. De norm is gerelateerd aan het begrotingstotaal en bedraagt 20% van dit begrotingstotaal. Uitgaande van de gegevens per 1 januari 2020 bedroeg deze renterisiconorm € 50,8 miljoen (20% van € 254 miljoen). Omdat de omvang van de aflossingen in 2020 € 5,2 miljoen bedroeg, werd in 2020 ruimschoots voldaan aan deze norm. Ook de komende jaren zal dit het geval zijn.
Renterisiconorm (bedragen x € 1.000)
2020
2021
2022
2023
Begrotingstotaal 2020
253.791
253.791
253.791
253.791
Renterisiconorm 20% van begrotingstotaal
50.758
50.758
50.758
50.758
Aflossingen vaste schuld
5.257
30.272
42.288
304
Ruimte onder de renterisiconorm
45.501
20.486
8.470
50.454
De aflossingen herfinancieren we de komende jaren (deels) door nieuwe leningen. Zoals eerder aangegeven, wij kiezen, gezien de relatief lage rentestand, bij nieuwe financieringen voor leningen met een looptijd van minimaal 10 jaar teneinde het renterisico te spreiden.
Kasgeldlimiet Volgens de wet Fido geldt, ter beperking van de renterisico’s op korte termijn, de kasgeldlimiet. Deze is gebaseerd op een percentage (8,5%) van het totaal van de begroting. Door deze richtlijn wordt een grens gesteld aan de kortlopende schuld. Deze ruimte is het afgelopen jaar in het eerste en tweede kwartaal overschreden. Volgens de wet Fido is een overschrijding gedurende maximaal twee opeenvolgende kwartalen toegestaan. Omdat in het derde kwartaal de overschrijding ruimschoots ongedaan werd gemaakt, leidde dit niet tot nader overleg met de toezichthouder.
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2020
99
Kasgeldlimiet (bedragen x € 1.000)
KW1
KW2
KW3
KW4
Begrotingstotaal 2020
253.791
253.791
253.791
253.791
Kasgeldlimiet 8,5%
21.572
21.572
21.572
21.572
Totale vlottende schuld
28.668
22.909
10.164
3.711
Ruimte (+) / Overschrijding (-)
-7.096
-1.337
11.408
17.861
Renteschema In dit overzicht staat hoe het renteresultaat tot stand komt. Zie hiervoor ook de renteomslag in het bijlagenboek. Renteschema a. De externe rentelasten over korte en lange financiering
6.249
Rentelasten financieringstekort
-/-
38 0
b. De externe rentebaten Saldo rentelasten en rentebaten
6.211
c2. De rente van projectfinanciering die aan het betreffende taakveld moet worden toegerekend
0 -/-
Aan taakvelden toe te rekenen rente
2.222 3.989
d1. Rente over eigen vermogen
1.910
d2. Rente over voorzieningen (gewaardeerd op contante waarde) Totaal aan taakvelden toe te rekenen rente
5.899
e. De aan taakvelden toegerekende rente (renteomslag)
-/-
6.010
f.
+
111
Renteresultaat op het taakveld treasury
Uit dit schema valt het volgende op te maken: • De totale rentelasten bedroegen in 2020 € 6.211.000. • Een bedrag van € 2.222.000 wordt toegerekend aan de grondexploitaties (2,19% over boekwaarde). Tegelijkertijd wordt € 1.910.000 rente bijgeschreven op de verliesvoorziening van het grondbedrijf (het maximaal toegestane percentage van 2,00%). • Aan overige activa wordt € 6.010.000 toegerekend. • Het renteresultaat bedraagt € 111.000 positief en is daarmee € 155.000 lager dan het begrote saldo (€ 266.000).
Rentebedrijf Het saldo van het rentebedrijf is dit jaar € 155.000 lager dan het geraamde saldo. Oorzaak hiervan vormt de lagere rentetoerekening aan grondexploitaties. De toe te rekenen rente op grondexploitaties is gebaseerd op de werkelijke rente die de gemeente over haar afgesloten financieringen betaald. Deze daalden waardoor er € 258.000 minder rente werd toegerekend aan grondexploitaties dan geraamd. Dit nadeel werd gecompenseerd door lagere rentelasten op de langlopende leningen van € 103.000.
100
Gemeente Bergen op Zoom Jaarstukken 2020
We merken op dat we het volledige saldo van het rentebedrijf, zowel in de begroting als de jaarrekening, inzetten als algemeen dekkingsmiddel. Dat houdt dus in dat een hogere rente op de geld- of kapitaalmarkt dan geraamd leidt tot hogere lasten. In de bijlage is de renteomslag opgenomen. Zoals opgenomen in het begin 2020 geactualiseerde treasurystatuut benutten wij, al een aantal jaren, de huidige lage rentes om bij financieringen te kiezen voor relatief langere looptijden (minimaal 10 jaar). In dat kader is in 2020 één langlopende financiering afgesloten van € 10 miljoen met een looptijd van 15 jaar (€ 10 miljoen, rente 0,185%). Hiermee is de gemiddelde looptijd van de leningenportefeuille verder toegenomen en daarmee het renterisico verder teruggebracht. Omdat de omvang van de terug te betalen financieringen in 2021 relatief gering is (€ 5 miljoen) en het investeringsniveau is teruggebracht, blijft de omvang van nieuwe financieringen relatief beperkt.