CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1. Het onderzoek "Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom"

Raadsvergadering 27 november 2025, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Rapportage onderzoek Faillissement Facilitair Bedrijf20.851 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

4.2.1

Maatschappelijk belang

Feiten De gemeente Bergen op Zoom ervaart sport- en zwemlocaties als een basisvoorziening voor haar inwoners die gelegenheid biedt tot actieve en passieve sportbeoefening, bewegingsonderwijs en recreatiemogelijkheden. Het Sportbedrijf faciliteert deze voorzieningen: het huurt en beheert twee zwembaden, vier sporthallen en drie gymzalen namens de gemeente. De locaties zijn onder andere bestemd voor zwemmers, sporters, leerlingen bewegingsonderwijs, recreatieve bezoekers en toeschouwers van activiteiten in alle verschijningsvormen van sport en bewegen. De activiteiten die het Sportbedrijf organiseert, dienen overeen te komen met de speerpunten uit het gemeentelijk sportbeleid: een samenhangend en divers sport- en beweegaanbod; komen tot sterke sportverenigingen; kwalitatieve en betaalbare sport- en beweegaccommodaties; verbinding tussen breedtesport en topsport. De doelstelling van het Sportbedrijf is hierop afgestemd: het verbeteren van het sport- en beweeggedrag, het komen tot sterke sportverenigingen, het bevorderen van een gezonde leefstijl, het door middel van sport vergroten van de leefbaarheid in de wijken, het vergroten van de jongerenparticipatie bij sport- en beweegactiviteiten en het bijdragen aan talentherkenning.

Het Sportbedrijf heeft de vrijheid om commerciële activiteiten in de accommodaties te organiseren, zolang de publieke functie intact blijft en prioriteit houdt, en er wordt voldaan aan algemene wet- en regelgeving. Het maatschappelijk belang van het Sportbedrijf zoals hierboven beschreven staat onder andere uitgebreid vastgelegd in de exploitatieovereenkomst (d.d. 23 maart 2023), en in beperkte mate in de huurovereenkomst (d.d. 23 maart 2023) en de statuten (laatste wijziging van 20 januari 2022). Beelden Uit de interviews komt een vrij consistent beeld naar voren dat het sportbeleid van de gemeente Bergen op Zoom gedateerd is (het komt uit 2012), weinig concreet en beperkt richtinggevend is om het maatschappelijk belang van het Sportbedrijf te onderbouwen. Er is wel het voornemen om een nieuw, concreter sportbeleid te ontwikkelen, maar dat proces moet nog beginnen. Aansturing van het Sportbedrijf en beoordeling van prestaties vinden vooral plaats op basis van de exploitatieovereenkomst, financiële kaders en praktische afspraken, niet op basis van een actueel inhoudelijk beleidsplan. Beleidsmatige vragen worden incidenteel gesteld, meestal naar aanleiding van een concreet issue (bijvoorbeeld rond het buitenbad) en niet vanuit een structurele beleidsagenda.

Er wordt vooral gemonitord op legitimiteit van besteding van middelen en op gebruiksdata, zonder dat deze systematisch aan beleidsdoelen worden gekoppeld. Tegelijkertijd wordt in de interviews het maatschappelijk belang breed geïnterpreteerd. Het Sportbedrijf wordt gezien als een essentiële schakel in de bevordering van een gezonde leefstijl, sociale cohesie en laagdrempelige sportdeelname. De Fitfabriek en het zwembadaanbod worden genoemd als middelen om juist ook kwetsbare doelgroepen te bereiken.

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

4.2.2

23/49

Formeel-juridische relatie

Feiten Het Sportbedrijf is een besloten vennootschap. De gemeente Bergen op Zoom is zowel opdrachtgever voor beheer en exploitatie van de verschillende sportlocaties als (de enige) aandeelhouder van het Sportbedrijf. De gemeente besluit als aandeelhouder over thema’s in relatie tot strategische bedrijfsvoering zoals langetermijn-financiën en risicobeheersing. In de vergaderingen wordt bijvoorbeeld de jaarrekening en financiële en personeelsstrategie goedgekeurd en worden directieleden formeel benoemd. Dergelijke besluiten worden genomen in aandeelhoudersvergaderingen die twee keer per jaar plaatsvinden. De aandeelhoudersfunctie wordt ingevuld door de wethouder Financiën, die in zijn rol als aandeelhouder ambtelijk wordt ondersteund door het cluster Financiën en door Personeel & Organisatie. Gesprekken over het toekennen van subsidie, (inhoudelijke) prestatieafspraken, en afstemmen van activiteiten op vigerend sportbeleid voert het Sportbedrijf met de portefeuillehouder Sport, die ambtelijk wordt ondersteund door het cluster Werken en Recreëren (Sport). Dit cluster levert ook de ambtelijk accounthouder. De ambtelijk accounthouder is de directe contactpersoon vanuit de gemeente voor het Sportbedrijf. Het Sportbedrijf is verantwoordelijk voor uitvoering van het onderhoud, en ontvangt hier een subsidie voor van de gemeente.

Het Sportbedrijf levert jaarlijks begrotings- en verantwoordingsstukken op aan de gemeente. Daaronder valt ook een meerjarenonderhoudsplan (MJOP) met betrekking tot het beheer en onderhoud van accommodaties. Op basis van dit plan stelt de gemeente financiële middelen beschikbaar voor uitvoering van groot onderhoud. Het MJOP wordt tussentijds geactualiseerd. De gemeente en het Sportbedrijf hebben hun afspraken als opdrachtgever en opdrachtnemer voor beheer en exploitatie vastgelegd in een reeks overeenkomsten, namelijk de exploitatieovereenkomst, beheerovereenkomst en huurovereenkomst.

4.2.3

Bestuurlijke invloed

Feiten De betrokken wethouders en ambtenaren ontvangen de jaarrekening, de begroting, het jaarverslag en eventueel andere documenten ter voorbereiding op de aandeelhoudersvergaderingen. De exploitatiebijdrage aan het Sportbedrijf is voor de raad inzichtelijk via de gemeentelijke begroting. De gemeenteraad heeft een kaderstellende en controlerende bevoegdheid. De raad stelt bijvoorbeeld inhoudelijke beleidskaders (zoals het sportbeleid) vast. De gemeenteraad heeft daarnaast een controlerende rol doordat hij achteraf via de P&C-cyclus en indirect via het college kan controleren hoe het Sportbedrijf presteert. Daarvoor kan de raad de stukken van het Sportbedrijf opvragen. Beelden Uit de interviews blijkt dat bestuurlijke invloed vooral is geconcentreerd bij de wethouders verantwoordelijk voor sport respectievelijk financiën, die deelnemen aan de aandeelhoudersvergaderingen. De strategische koers (bijvoorbeeld over verduurzaming of tariefstelling) wordt vaak in overleg met deze portefeuillehouders afgestemd, waarbij ruimte voor maatwerk door zowel Sportbedrijf als gemeente belangrijk wordt gevonden.

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

24/49

De gemeenteraad stuurt op hoofdlijnen. Zolang prestaties en begroting op hoofdlijnen op orde zijn, is er voor de raad geen aanleiding zich meer bezig te houden met de details van het Sportbedrijf of de uitvoering van de taken.

4.2.4

Financiële relatie

Feiten Het budget van het Sportbedrijf bestaat voornamelijk uit een jaarlijkse exploitatiebijdrage van de gemeente, aangevuld met eigen inkomsten en subsidie. Voor 2025 ontvangt het Sportbedrijf via drie stromen middelen van de gemeente: € 2.288.690 voor exploitatiebijdrage, € 483.134 voor groot onderhoud en een subsidie van € 523.547 voor de Fitfabriek. De huur voor accommodaties bedraagt € 1.174.464 en die wordt betaald aan de gemeente. De jaarlijkse gemeentelijke bijdrage is vastgelegd in de exploitatieovereenkomst (2023) en wordt jaarlijks geïndexeerd. De hoogte is gebaseerd op historische kosten en efficiencydoelen, zoals het verminderen van fte’s. De gemeente betaalt in vier termijnen en vergoedt altijd niet-verrekenbare btw via de SPUK-regeling. Het Sportbedrijf heeft een opdrachtgever-opdrachtnemerrelatie met de gemeente waarbij het Sportbedrijf een exploitatievergoeding ontvangt. Tot 2024 ontving het Sportbedrijf middelen voor de Fitfabriek via een subsidie; inmiddels gebeurt dit via een gemeentelijke vergoeding. Het Sportbedrijf stelt in het najaar een begroting op, stemt deze af met de ambtelijke accounthouder en legt deze in het vierde kwartaal voor aan de aandeelhoudersvergadering. In het eerste of tweede kwartaal van het volgende jaar verantwoordt het Sportbedrijf zich via de jaarrekening in een aandeelhoudersoverleg.

4.2.5

Ambtelijk contact en afstemming

Feiten De gemeentelijk accounthouder en de directie en/of managers van het Sportbedrijf vergaderen formeel-ambtelijk ongeveer twee keer per jaar ter voorbereiding op de aandeelhoudersvergadering. Afhankelijk van de kernonderwerpen (bijvoorbeeld sport- of personeelsbeleid, of vastgoed) sluiten soms collega’s van andere disciplines bij de overleggen aan, bijvoorbeeld van vastgoed of financiën. Ieder kwartaal overlegt de gemeente ambtelijk met het Sportbedrijf over subsidieafspraken en aansluiting van Sportbedrijf-gerelateerde activiteiten op het gemeentelijk sportbeleid. Deze overleggen vinden doorgaans plaats tussen de directie van het Sportbedrijf, vertegenwoordigd door de operationeel en statutair directeur, en de ambtelijk accounthouder. Beelden In de praktijk blijkt uit interviews dat de ambtelijke lijnen kort zijn en dat er tussentijds vaak informeel contact is. Dit wordt gezien als effectief voor het snel oplossen van operationele vragen of onvoorziene omstandigheden, zoals technische storingen of acute onderhoudsvragen. Omdat het niet om beleidsinhoudelijke of bestuurlijke kwesties gaat, is het ook niet nodig om dit op de tafel van de wethouder of het college te agenderen.

4.2.6

Bestuurlijk contact en afstemming

Feiten Het Sportbedrijf houdt twee keer per jaar een aandeelhoudersvergadering. Hierbij zijn de gemeentelijk aandeelhouder (de wethouder Financiën), de wethouder Sport, de statutair en operationeel directeur van het Sportbedrijf en een of meerdere ambtelijk vertegenwoordigers van de gemeente aanwezig.

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

25/49

De vergaderingen hebben ten doel om formeel te besluiten over jaarstukken zoals de begroting en jaarrekening, en om strategische bedrijfsvoering te bespreken. Onderwerpen die ter sprake komen, betreffen bijvoorbeeld onderhoud aan vastgoed, personeelscapaciteit en energiekosten. Beelden Uit de interviews blijkt dat deze overleggen naast formele besluitvorming ook worden benut voor strategische afstemming over thema’s als verduurzaming, onderhoudsplannen en personeelsbeleid. De relatie wordt beschreven als constructief en oplossingsgericht, waarbij goede persoonlijke verstandhoudingen bijdragen aan efficiënt overleg. Omdat veel praktische zaken tijdens het jaar in afstemming tussen de directie van het Sportbedrijf en de gemeentelijke accounthouder worden opgelost, is er weinig aanleiding voor bestuurlijk contact buiten de aandeelhoudersvergaderingen om.

4.2.7

Verantwoording

Feiten Het Sportbedrijf legt jaarlijks verantwoording af tijdens de aandeelhoudersvergadering. De jaarrekening bevat ook de vergoeding voor beheer- en exploitatiediensten. Daarnaast levert het Sportbedrijf twee keer per jaar een bestuursrapportage over beleid en bedrijfsvoering aan. Minimaal twee keer per jaar overleggen het Sportbedrijf en de gemeente in haar rol als aandeelhouder over bedrijfs- en beleidsontwikkelingen. Ook organiseert de gemeente als opdrachtgever minimaal twee keer per jaar een overleg over maatschappelijk relevante ontwikkelingen. Beelden In de praktijk wordt de verantwoording door geïnterviewden ervaren als meer dan een papieren proces: het is een moment voor dialoog over inhoud, toekomstplannen en knelpunten. Wel wordt aangegeven dat de focus in rapportages soms sterk financieel is, terwijl maatschappelijke impact en gebruikstevredenheid minder systematisch in beeld worden gebracht.

4.2.8

Algemeen beeld

De gemeente Bergen op Zoom heeft als enig aandeelhouder en door verschillende contractuele afspraken diverse sturingsmogelijkheden op het Sportbedrijf, aangevuld met een regelmatig bestuurlijk en ambtelijk overleg. In de praktijk wordt de effectiviteit versterkt door korte lijnen, wederzijds vertrouwen en een gedeeld belang in het versterken van het maatschappelijk belang van de sportvoorzieningen. De uitdaging ligt vooral in het structureel monitoren van de beoogde maatschappelijke effecten (onder meer op basis van een geactualiseerd sportbeleid) naast de financiële prestaties.

4.3

Parkeerbeheer

Parkeerbeheer Bergen op Zoom BV is een gemeentelijke bv die verantwoordelijk is voor het gereguleerd parkeren in de stad. Het bedrijf beheert parkeergarages, parkeerterreinen en fietsenstallingen en verzorgt taken zoals vergunningverlening, handhaving en inning van parkeergelden. Daarnaast adviseert het over parkeerbeleid en voert het parkeeronderzoeken uit. Parkeerbeheer is een verbonden partij, omdat de gemeente een bestuurlijke rol heeft bij Parkeerbeheer als enig aandeelhouder. Ook is Parkeerbeheer onderdeel van coöperatie Parkeerbeheer Zuidwest Nederland. Via deze constructie voert Parkeerbeheer parkeertaken uit voor meerdere gemeenten in de regio.

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

4.3.1

26/49

Maatschappelijk belang

Feiten De gemeente beschouwt het beheren en exploiteren van parkeergarages, parkeerplaatsen, parkeerterreinen en fietsenstallingen in Bergen op Zoom als een taak van algemeen maatschappelijk belang. Parkeerbeheer voert als besloten vennootschap namens de gemeente parkeertaken uit gericht op doelmatige en economisch verantwoorde uitvoering. Onder de werkzaamheden van Parkeerbeheer valt afgifte van en beroep op parkeervergunningen, ontheffingen, parkeerhandhaving, advies voor parkeerbeleid, advies voor parkeeronderzoeken en beheer van parkeergarages. Het maatschappelijk belang van Parkeerbeheer is vastgelegd in de akte van oprichting en de dienstverleningsovereenkomst (DVO). Beelden Het maatschappelijk belang van Parkeerbeheer is dus vastgelegd in de akte van oprichting en uitgewerkt in de dienstverleningsovereenkomst. Daarmee is het vooral technisch en uitvoeringsgericht ingevuld. In de interviews benadrukken betrokkenen dat dit belang verder reikt dan alleen de jaarlijks verwachte parkeeropbrengsten. Het gaat ook om leefbaarheid, bereikbaarheid van het centrum en handhaving die zichtbaar bijdraagt aan de kwaliteit van de openbare ruimte.

4.3.2

Formeel-juridische relatie

Feiten Parkeerbeheer is een bv met beperkte aansprakelijkheid. De gemeente Bergen op Zoom is net als bij het Sportbedrijf enig aandeelhouder. Deze functie wordt formeel vertegenwoordigd door de wethouder Financiën. Parkeerbeheer heeft tot doel om jaarlijks alle taken rondom gereguleerd parkeren en beheer van parkeergarages bij de gemeente uit handen te nemen, en dit op doelmatige en economisch verantwoorde manier te doen. Parkeerbeheer is de enige partij die deze taken uitvoert namens de gemeente. Parkeerbeheer stelt jaarlijks een dienstverleningsovereenkomst op waarin concrete afspraken over (financiële) prestaties, parkeertarieven en financiering voor het komende jaar worden vastgelegd. De voorwaarden van de DVO worden jaarlijks tijdens de aandeelhoudersvergadering ondertekend. De wethouder Financiën treedt formeel op als aandeelhouder, terwijl een tweede lid van het college van B en W optreedt als klantwethouder in de functie als informele opdrachtgever. De functie van klantwethouder is niet statutair geborgd.

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

4.3.3

27/49

Bestuurlijke invloed

Feiten Het college van B en W is formeel in zijn aandeelhoudersrol betrokken bij Parkeerbeheer. Ook stelt de gemeente operationele kaders via de gemeentebegroting. De wethouder Financiën vertegenwoordigt het college als aandeelhouder in de aandeelhoudersvergadering en neemt geen deel aan het bestuur. De burgemeester is statutair formeel de vertegenwoordiger van de gemeente als aandeelhouder, maar die rol is in de praktijk bij de wethouder belegd. De portefeuillehouder Parkeren treedt in de praktijk op als ‘klantwethouder’ die beleidswensen aan Parkeerbeheer kenbaar maakt. De aandeelhouder ontvangt jaarlijks de jaarrekening, de begroting en DVObijlagen van Parkeerbeheer. De gemeenteraad heeft een kaderstellende rol door het vaststellen van beleidskaders en tarieven rond parkeren, bijvoorbeeld via de nota parkeerbeleid. Ook stelt de gemeenteraad de gemeentelijke bijdrage aan Parkeerbeheer vast als onderdeel van de gemeentelijke begroting. De controlerende bevoegdheid van de raad uit zich vooral in de gemeentelijke begrotingscyclus. De raad keurt de gemeentebegroting goed waarin de bijdrage aan Parkeerbeheer en de verwachte parkeeropbrengsten zijn opgenomen, en controleert deze bijdrage bij de jaarrekening. Beelden Op papier oefent het college invloed uit via de aandeelhoudersrol en stelt de raad kaders zoals tarieven en parkeerbeleid.

Jaarstukken, begroting en DVO-bijlagen worden jaarlijks door de aandeelhouder beoordeeld. In de praktijk wordt bestuurlijke invloed door geïnterviewden omschreven als procedureel: de aandeelhoudersvergadering is het formele moment, maar de strategische koers wordt weinig besproken. Beleidsafspraken ontstaan vaak bilateraal tussen klantwethouder en Parkeerbeheer, buiten de formele sturingslijnen om.

4.3.4

Financiële relatie

Feiten Parkeerbeheer ontvangt inkomsten vanuit twee stromen: parkeeropbrengsten en een gemeentelijke vergoeding voor de uitvoering van zijn taken. Onder de eerste stroom vallen inkomsten uit parkeerheffingen, vergunningen, naheffingsaanslagen en parkeergarageopbrengsten, maar ook inkomsten voor werkzaamheden via de coöperatie Parkeerbeheer Zuidwest Nederland. Via deze constructie voert Parkeerbeheer parkeertaken uit voor meerdere gemeenten in de regio, waar het financieel voor wordt gecompenseerd. Daarnaast ontvangt Parkeerbeheer een beheersvergoeding en een gedeelte van de overheadkosten. De vergoeding bedraagt in 2025 ongeveer 1,9 miljoen euro. De gemeentelijke vergoeding wordt jaarlijks geïndexeerd. Het indexatiepercentage is lager dan het jaarlijkse percentage stijging van de lasten. Uiterlijk twee maanden na het einde van het kalenderjaar vindt de eindafrekening plaats. Wanneer de winst-/verliesmarge minder dan 10% is, vindt geen verrekening van de vergoeding plaats. Na de financiële verantwoording in de aandeelhoudersvergadering wordt het jaarresultaat verwerkt in de gemeentelijke jaarrekening.

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

4.3.5

28/49

Ambtelijk contact en afstemming

Feiten De ambtelijke overlegstructuur tussen gemeente en Parkeerbeheer verloopt tussen de strategisch regisseur parkeren van de gemeente en de directeur van Parkeerbeheer. Afhankelijk van het thema sluiten andere ambtelijk vertegenwoordigers (bijvoorbeeld financieel beleidsmedewerkers) aan bij het ambtelijk overleg. De ambtelijke overlegstructuur is voornamelijk informeel, maar vindt zeer regelmatig plaats. Beelden Uit interviews blijkt dat de formele verdeling van rollen niet altijd overeenkomt met de praktijk. Zo fungeert de strategisch regisseur parkeren feitelijk als opdrachtgever, hoewel die rol formeel niet bestaat. Er is zoals hierboven geschetst geen verplicht periodiek ambtelijk overleg, maar het contact is intensief, persoonsgebonden en effectief voor snelle afstemming. Zowel bij de gemeente als bij Parkeerbeheer zijn al lang dezelfde mensen betrokken, die elkaar snel en makkelijk weten te vinden. Beslissingen worden vaak in direct contact genomen. Dat levert weliswaar snelheid op, maar het kent daardoor wel minder formele borging.

4.3.6

Bestuurlijk contact en afstemming

Feiten De gemeente en Parkeerbeheer overleggen minimaal eens per jaar bestuurlijk, en vaker als de gemeente of Parkeerbeheer daar behoefte aan heeft. De aandeelhoudersvergadering vindt jaarlijks plaats voorafgaand aan de vaststelling van de jaarrekening (voor het komende jaar). Bij de meeste bestuurlijke overleggen zijn de portefeuillehouder Financiën als aandeelhouder, de portefeuillehouder Parkeren, de directeur van Parkeerbeheer en de ambtelijk accounthouder aanwezig. Beelden In de praktijk ervaren betrokkenen de bestuurlijke afstemming bij de aandeelhoudersvergadering vooral als formeel en terugblikkend. Incidentele bestuurlijke overleggen buiten de ava vinden nauwelijks plaats en er wordt ook weinig structureel over de toekomstvisie op Parkeerbeheer gesproken. Wel is er informeel contact tussen de klantwethouder en Parkeerbeheer voor beleidsissues (voor zover niet al in rechtstreeks contact met de regisseur parkeren afgekaart).

4.3.7

Verantwoording

Feiten Parkeerbeheer legt voornamelijk verantwoording af over besteding van publieke middelen via de jaarrekening en aandeelhoudersvergadering. De jaarrekening dient voorzien te zijn van een accountantsverklaring. Parkeerbeheer heeft enkele aanvullende afspraken ten behoeve van verantwoording gemaakt. Parkeerbeheer verplicht zich bijvoorbeeld om voorvallen die van belang zijn voor correcte uitvoering van de primaire doelstelling, direct te melden bij de gemeente. Beelden De interviews laten zien dat de verantwoording in de praktijk sterk financieel is gestuurd. Inhoudelijke prestatie-indicatoren en maatschappelijke effecten komen beperkt aan bod. Sommige geïnterviewden signaleren dat hierdoor te weinig strategisch wordt gestuurd op kwaliteit en effect van de parkeeractiviteiten.

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

4.3.8

29/49

Algemeen beeld

De gemeente beschikt over mogelijkheden om te sturen via het aandeelhouderschap, de dienstverleningsovereenkomst en het formeel overleg. Tegelijkertijd wordt de feitelijke sturing sterk beïnvloed door informele, persoonsgebonden lijnen aan ambtelijke kant en relatief beperkte strategische discussie in formele gremia. Dit zorgt voor snelheid en flexibiliteit, maar is wel kwetsbaar uit het oogpunt van de structurele borging van belangen en het bewaken van langetermijndoelen.

4.4

Stichting Podiumkunsten

Stichting Podiumkunsten beheert en exploiteert theater De Maagd en poppodium Gebouw-T. De stichting organiseert voorstellingen, concerten en culturele projecten en biedt een leeromgeving voor podiumkunsten in samenwerking met onderwijsinstellingen. Ze ontvangt een jaarlijkse gemeentelijke subsidie en speelt daarmee een rol in het culturele aanbod van Bergen op Zoom. Stichting Podiumkunsten is een afhankelijke partij en geen verbonden partij, omdat de gemeente geen bestuurlijk belang heeft in de vorm van stemrecht of vertegenwoordiging in het bestuur. Er is volgens het besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten pas sprake van een verbonden partij als het gaat om een privaatrechtelijke of publiekrechtelijke organisatie waarin de gemeente zowel een bestuurlijk als een financieel belang heeft. Stichting Podiumkunsten is dus ook niet expliciet vermeld in de gemeentelijke jaarstukken onder de paragraaf verbonden partijen. De stichting is een afhankelijke partij omdat er wel sprake is van een financiële relatie tussen de stichting en de gemeente in de vorm van subsidie.

4.4.1

Maatschappelijk belang

Feiten De gemeente ziet het culturele leven in Bergen op Zoom als maatschappelijk belang. Dit is vastgesteld in het cultuurbeleid. Stichting Podiumkunsten draagt bij aan dit belang door activiteiten op het terrein van kunst en cultuur in het algemeen en podiumkunst in het bijzonder aan te bieden en te (doen) ontwikkelen, met inbegrip van media, wetenschap en onderwijs. Het maatschappelijk belang ligt in het beschikbaar stellen en ontwikkelen van culturele voorzieningen en activiteiten voor inwoners en bezoekers van Bergen op Zoom. De stichting wil podiumkunsten, popmuziek en andere kunstvormen toegankelijk maken, talentontwikkeling stimuleren en een plek bieden voor educatie en co-creatie. Daarnaast draagt zij bij aan een levendig cultureel klimaat door samen te werken met onderwijs, overheid en bedrijfsleven en door innovatieve projecten te organiseren. Dit uit zich onder andere in het beheren en exploiteren van Gebouw-T en theater De Maagd, het programmeren en presenteren van kunstuitingen, het bieden van leer- en werkplekken, en het creëren van een platform voor makers. Ook het faciliteren van horeca en het onderhouden van een dialoog met belanghebbenden ondersteunen deze maatschappelijke functie. Het maatschappelijk belang zoals hierboven beschreven is expliciet gemaakt in de jaarlijkse subsidiebeschikking en in de statuten van de stichting.

Beelden Onze gesprekspartners herkennen dat Stichting Podiumkunsten actief bijdraagt aan de cultuurdoelen van de gemeente. Dit gebeurt onder andere via het aanbod van voorstellingen, het aantrekken van nieuwe doelgroepen en de samenwerking met onderwijsinstellingen.

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

30/49

De organisatievorm als stichting biedt ruimte voor cultureel ondernemerschap en maakt het mogelijk om flexibel in te spelen op maatschappelijke en artistieke ontwikkelingen. De subsidierelatie met de gemeente zorgt ervoor dat het theater niet volledig commercieel opereert, maar zijn maatschappelijke functie behoudt. Tegelijk blijft de gemeente bewust op afstand in de inhoudelijke sturing, om niet te tornen aan de artistieke vrijheid. Gesprekspartners geven aan dat Stichting Podiumkunsten bijdraagt aan maatschappelijke doelen. De opdracht voor Podiumkunsten is goed ingebed in zowel de beleidsmatige kaders als de dagelijkse praktijk. De combinatie van ondernemerschap, artistieke vrijheid en publieke verantwoording zorgt ervoor dat het maatschappelijk belang van podiumkunsten wordt geborgd.

4.4.2

Formeel-juridische relatie

Feiten Stichting Podiumkunsten is een stichting en heeft een directeur-bestuurder, een raad van toezicht en een raad van advies. De directeur-bestuurder stuurt de organisatie, is eindverantwoordelijk voor beleid, uitvoering, financiën en personeel, en vertegenwoordigt de stichting. De raad van toezicht houdt toezicht op het dagelijks bestuur en de strategie, en is verantwoordelijk voor het goedkeuren van bijvoorbeeld het jaarplan en de jaarrekening. De raad van advies geeft nietbindend advies aan Stichting Podiumkunsten en werkt als een klankbordgroep. Het college van B en W benoemt leden van de raad van toezicht, de directeur-bestuurder benoemt leden voor de raad van advies. De stichting heeft zoals veel culturele organisaties een anbi-status. Ook is Stichting Podiumkunsten geen verbonden, maar een afhankelijke partij, omdat het college van B en W geen bestuurlijk belang heeft in de stichting. De gemeente onderhoudt een subsidierelatie en een huurrelatie met Stichting Podiumkunsten. Prestatieafspraken worden jaarlijks vastgelegd in de subsidiebeschikking. De stichting legt jaarlijks via de jaarrekening en het jaarverslag verantwoording af. In deze stukken worden financiële en inhoudelijke resultaten toegelicht. De stukken worden gecontroleerd door een accountant en de auditcommissie van de rvt, waarna ze aan de gemeente worden overgelegd.

De gemeente toetst of de afgesproken prestaties en indicatoren gehaald zijn (bijvoorbeeld bezoekersaantallen, bereik van nieuwe doelgroepen, resultaten van publieksenquêtes en naleving van de governancecode Cultuur).

4.4.3

Bestuurlijke invloed

Feiten De wethouder Cultuur vervult de rol van subsidieverstrekker namens het college van B en W. De wethouder voert periodiek bestuurlijk overleg met de stichting. Leden van de raad van toezicht worden benoemd door het college van B en W. De gemeenteraad kan op aanvraag via het college documentatie en ontwikkelingen van Stichting Podiumkunsten ontvangen. De gemeenteraad heeft bij de oprichting van Stichting Podiumkunsten ook ingestemd met het toekennen van een eenmalig weerstandsvermogen en de daarmee samenhangende impact op de gemeentebegroting. Het college, vertegenwoordigd door de wethouder Cultuur, bepaalt daarentegen de prestatieafspraken voor het verlenen van subsidie. De raad is verantwoordelijk voor het vaststellen van cultuurbeleid en het formeel vaststellen van subsidie als onderdeel van de gemeentelijke begrotingscyclus. Beelden De gemeente wil een regierol vervullen waarbij zij bewust op afstand staat van de dagelijkse inhoudelijke aansturing van de stichting. Deze afstand is bedoeld om artistieke vrijheid en

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

31/49

ondernemerschap te bevorderen. Tegelijkertijd is er sprake van een duidelijke subsidierelatie, waarbij de gemeente via prestatieafspraken en verantwoording kaders stelt voor de maatschappelijke en financiële doelen van de stichting. De bestuurlijke invloed wordt vooral uitgeoefend via periodieke overleggen, zoals formele gesprekken tussen het bestuur van de stichting en de gemeente, en daarnaast via documenten zoals jaarverslagen, begrotingen en beleidsplannen. Er is ook sprake van informele invloed, die voortkomt uit persoonlijke relaties en korte lijnen tussen gemeente en stichting. Deze worden als belangrijk gezien om snel te kunnen schakelen bij urgente kwesties of incidenten. In de interviews wordt benadrukt dat de stichting ruimte heeft om ondernemender op te treden, wat haar in staat stelt om snel in te spelen op trends en om haar publiek te verbreden: bijvoorbeeld door samenwerkingen met organisaties zoals Stichting Leergeld om kwetsbare doelgroepen te bereiken. Tegelijkertijd leeft het besef dat de gemeente niet altijd voldoende zicht heeft op de inhoudelijke werking van culturele organisaties. Dit vraagt om een goede balans tussen afstand en betrokkenheid, waarbij de gemeente faciliteert en stuurt op hoofdlijnen, maar ook alert blijft op maatschappelijke thema’s zoals toegankelijkheid, inclusiviteit en financiële duurzaamheid.

4.4.4

Financiële relatie

Feiten Stichting Podiumkunsten ontvangt inkomsten vanuit ticketverkoop en horeca-inkomsten, sponsoring, rentebaten en via een gemeentelijke exploitatiesubsidie. De exploitatiesubsidie vormde in 2025 ongeveer 50% van de inkomsten van de stichting. Jaarlijks vóór 1 oktober dient Stichting Podiumkunsten een subsidieaanvraag voor het komende jaar in. De gemeente heeft ook een huurrelatie met Stichting Podiumkunsten. Ze beheren en exploiteren twee locaties: theater De Maagd en poppodium Gebouw-T. De jaarlijkse huurkosten bedragen voor beide gebouwen gezamenlijk ongeveer 0,5 miljoen euro. Financiële verantwoording verloopt via de jaarstukken. Na afloop van elk jaar levert de stichting vóór 1 juli haar jaarrekening en jaarverslag in. Deze worden gecontroleerd door een accountant en tonen aan dat de subsidie rechtmatig en doelmatig is besteed. Het college neemt kennis van de jaarstukken en verwerkt de informatie in de gemeentelijke jaarrekening. De raad behandelt de gemeentelijke jaarrekening bij de jaarrekeningcontrole, waarmee de cyclus rond is.

4.4.5

Ambtelijk contact en afstemming

Feiten Ieder kwartaal vindt ambtelijk formeel overleg plaats tussen de ambtelijk accounthouder, financieel vertegenwoordiger en de directeur van Stichting Podiumkunsten. In deze overleggen worden financiën en prestaties van de stichting gemonitord en lopende ontwikkelingen besproken. Ook worden hierin bestuurlijke overleggen voorbereid. Daarnaast onderhouden de accounthouder Cultuur van de gemeente en de directeur van Stichting Podiumkunsten frequent informeel contact.

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

32/49

Beelden Ambtelijke overleggen vinden plaats met medewerkers van de afdelingen cultuur en financiën, en zijn vooral gericht op de financiële bestendigheid en inhoudelijke toetsing van subsidiecriteria. Deze vonden direct na de fusie vrij intensief plaats en nu nog ongeveer eens per kwartaal. Interviews bevestigen dat er frequent informeel contact is tussen accounthouder en directeur, wat snel schakelen mogelijk maakt bij operationele issues. Deze korte lijnen worden beschouwd als cruciaal voor het tijdig signaleren en oplossen van problemen.

4.4.6

Bestuurlijk contact en afstemming

Feiten Bestuurlijke overleggen vinden tweemaal per jaar plaats, waarbij doorgaans een wethouder en een vertegenwoordiger van de raad van toezicht aanwezig zijn. Daarnaast zijn er ad hoc momenten van afstemming, bijvoorbeeld bij werkbezoeken van nieuwe bestuurders, presentaties, of bij het opstellen van collegevoorstellen. Ook bij afwijkingen van subsidieaanvragen wordt het college betrokken. De afstemming richt zich op: •

subsidiecriteria en prestatieafspraken, inclusief toetsing op jaarbasis

•

financiële verantwoording, via de reguliere planning-en-controlcyclus

•

toekomstverkenningen, zoals investeringen in vastgoed of het opbouwen van weerstandsvermogen

•

specifieke thema’s zoals toegankelijkheid van het theater en het bereiken van specifieke doelgroepen.

Beelden De relatie tussen gemeente en stichting wordt gekenmerkt door een combinatie van ‘formeel’ en ‘informeel’. Het eerste komt in de gesprekken terug als ‘regierol’ en een ‘zakelijke en formele basis’, het tweede in de informele contacten die de stichting heeft met de wethouders. De nadruk ligt overigens wel op de formele kant. De wethouder onderhoudt daarnaast informeel contact met de rvt-voorzitter, wat volgens betrokkenen helpt bij het snel ingrijpen als er problemen ontstaan. Uit de gesprekken maakten we op dat de bestuurlijke overleggen soms nog te operationeel van aard zijn, terwijl ze ook bedoeld zijn om wat meer over doelen en visie in gesprek te zijn en om verder vooruit te kijken. Een van de voorwaarden die hiervoor worden genoemd is een nog wat strakkere ambtelijke voorbereiding, om de bestuurlijke tafel ook voor de bestuurlijke onderwerpen te kunnen benutten.

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

4.4.7

33/49

Verantwoording

Feiten Verantwoording over de subsidie verloopt voornamelijk via de jaarstukken. In deze stukken licht Stichting Podiumkunsten de bijdrage aan gemeentelijke beleidsdoelen en de correcte uitvoering van de subsidievoorwaarden toe. Deze stukken worden aangeleverd op initiatief van de stichting, zoals het ook formeel is vastgelegd. Bovendien is de stichting als culturele anbi wettelijk verplicht om bepaalde gegevens, waaronder een financiële verantwoording, openbaar te publiceren. Beelden De stichting werkt met duidelijke prestatieafspraken en indicatoren zoals publieksenquêtes en cijfers over het bereik. Governance en transparantie zijn versterkt via een raad van toezicht, een auditcommissie en een uitgewerkte verantwoordingscyclus. De gemeente wil als regiegemeente fungeren en stuurt via formele en informele overlegstructuren, zonder te dicht op de uitvoering te gaan zitten. Positieve exploitatiecijfers en een groeiend weerstandsvermogen zijn aanleiding voor verdere afspraken over financiële onafhankelijkheid. Want op dit moment is het aandeel van de gemeentelijke subsidie nog groot, wat de stichting in hoge mate van de gemeente afhankelijk maakt. Bij Podiumkunsten leeft ook de wens om de financiële afspraken meerjarig te maken, in plaats van volgens een cyclus van telkens een jaar.

De gemeenteraad wordt geïnformeerd via jaarverslagen en begrotingen, en is betrokken bij bijzondere gelegenheden. Er is weinig directe discussie over de stichting in de raad, tenzij er bredere debatten zijn over cultuurbezuinigingen. Raadsleden nemen soms informeel contact op over praktische zaken. In de praktijk is de gemeenteraad terughoudend in detailcontrole, zolang de hoofdlijnen kloppen en er geen urgente problemen zijn. Eigenlijk zouden de rapportages ook momenten zijn om breed naar bereik en maatschappelijke impact te kijken, maar financiële indicatoren wegen vaak nog zwaarder.

4.4.8

Algemeen beeld

De gemeente kan sturen via subsidieafspraken, huurcontracten en structureel overleg, maar de feitelijke effectiviteit wordt bepaald door korte lijnen, samenwerking en wederzijds vertrouwen. Podiumkunsten biedt de keuze voor een regiegemeente-aanpak, maar deze vraagt tevens om alertheid op borging van publieke belangen en financiële duurzaamheid.

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

34/49

HOOFDSTUK 5

Analyse en conclusie In dit hoofdstuk geven we antwoord op de onderzoeksvragen. We gaan in op zowel de verdieping van het onderzoek naar het faillissement van Facilitair Bedrijf als de verbreding van het onderzoek naar drie afhankelijke en verbonden partijen. Welke lessen zijn er te trekken?

5.1

Verdieping: Faillissement Facilitair Bedrijf

De deelvraag van het onderzoek naar het faillissement van het Facilitair Bedrijf luidt: Wat zijn de oorzaken van het faillissement van het Facilitair Bedrijf? Deelvragen die hierbij horen zijn: •

Hoe was de sturingsrelatie (juridisch, sturing, controle, verantwoording, afstemming) tussen gemeente Bergen op Zoom en Facilitair Bedrijf ambtelijk en bestuurlijk vormgegeven?

•

Hoe functioneerde deze sturingsrelatie (sturing, controle, verantwoording, afstemming) tussen gemeente en Facilitair Bedrijf op ambtelijk en bestuurlijk niveau?

•

Wat waren de onderlinge verhoudingen en/of hoe was de onderlinge dynamiek tussen de gemeente Bergen op Zoom en het Facilitair Bedrijf?

Om tot beantwoording van deze vraag te komen, geven we eerst een analyse van wat we in ons onderzoek zijn tegengekomen. Deze analyse vertelt het verhaal van het faillissement door onze ogen. Daarbij putten we uit het feitenrelaas zoals opgenomen in hoofdstuk 3, maar ook uit de gesprekken met diverse betrokkenen.

5.1.1

Analyse faillissement Facilitair Bedrijf

Met onderstaande analyse wordt antwoord gegeven op de hoofdvraag van het onderzoek: wat zijn de oorzaken van het faillissement van het Facilitair Bedrijf? Verzakelijking subsidierelatie gemeente Bergen op Zoom-Facilitair Bedrijf In 2001 is het Facilitair Bedrijf ontstaan vanuit een behoefte die er was in het culturele veld van Bergen op Zoom. In de beginfase trokken gemeente en Facilitair Bedrijf gezamenlijk op, waarbij de gemeente zorgde voor huisvesting en het Facilitair Bedrijf jaarlijks een subsidie ontving. Voor deze subsidie hoefde geen aanvraag of begroting te worden ingediend door het Facilitair Bedrijf. Deze werd ‘automatisch’ door het college beschikt. In beschikkingen wordt gesproken over een ‘vaste’ subsidie die in de gemeentebegroting is opgenomen. Wel diende het Facilitair Bedrijf jaarlijks een verslag in met een overzicht van de activiteiten en een door een belastingadviseur opgemaakte jaarrekening. Gedurende het jaar was er periodiek contact tussen het Facilitair Bedrijf en de gemeente, zowel ambtelijk als bestuurlijk. Ons beeld is dat sprake was van een informele manier van samenwerken, zowel ambtelijk als bestuurlijk. Dit past zowel bij de tijdsgeest als bij de fase waar het Facilitair Bedrijf in zat. In die periode waren de lijntjes kort en was er volgens diverse betrokkenen een grote mate van verwevenheid tussen het Facilitair Bedrijf en de gemeente.

Als het Facilitair Bedrijf iets nodig had of wilde, kon het aankloppen bij de gemeente en vice versa.

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

35/49

Gezamenlijk werd dan naar een oplossing gezocht. Van sturing vanuit de gemeente (vanuit beleidsdoelstellingen) was geen sprake. Op 18 december 2013 stelde de gemeenteraad van Bergen op Zoom de Cultuurvisie vast. In de daaropvolgende subsidiebeschikkingen aan het Facilitair Bedrijf staat vermeld dat het subsidiebeleid gaat wijzigen en dat dit gevolgen heeft voor de verdeling van de beschikbare middelen. In 2016 schrijft het college daarover aan het Facilitair Bedrijf dat de voorwaarden waartegen de subsidie wordt verstrekt, tegen het licht worden gehouden en dat specifieke subsidievoorwaarden worden opgesteld vanaf 2017. Daarmee is sprake van een eerste voorbode van de op handen zijnde verzakelijking van de subsidierelatie. Terwijl dus al langer de behoefte aanwezig was om de subsidierelatie tegen het licht te houden, kwam enige tijd daarna bij de gemeente een mail binnen waarin, kort gezegd, aandacht wordt gevraagd voor de wijze van financiering en verantwoording van het Facilitair Bedrijf. Dit leidde tot een doorlichting van de subsidierelatie en tot de in onze ogen terechte constatering dat daaraan het nodige mankeerde. Naar aanleiding van dit memo besloot het college tot verzakelijking van de subsidierelatie met het Facilitair Bedrijf. Het aanvragen en verantwoorden verloopt vanaf dat moment volgens de procedure zoals opgenomen in de verordening en regeling.

Ook wordt steeds explicieter de tijdelijke subsidie van € 65.000 onderwerp van gesprek. Nadat deze subsidie jarenlang is verstrekt zonder daaraan voorwaarden te verbinden, wordt daarover in de subsidiebeschikking 2018 opgenomen dat het Facilitair Bedrijf een plan dient op te stellen ter compensatie van de tijdelijke subsidie van € 65.000. Kortom, er vindt een verzakelijking plaats in de subsidierelatie waarbij subsidies via een vast stramien dienen te worden aangevraagd en verantwoord. Bovendien wordt door de gemeente het initiatief genomen om tot concrete afspraken te komen over het stopzetten van de tijdelijke subsidie inkomstenderving van € 65.000. Volgens betrokkenen speelde deze verzakelijking niet alleen bij de subsidierelatie tussen gemeente en Facilitair Bedrijf, maar breder binnen de gemeente. Aangegeven wordt dat de periode tot circa 2015 niet te vergelijken is met de huidige tijd. Binnen Bergen op Zoom was namelijk sprake van grote verwevenheid tussen gemeente en maatschappelijke organisaties. In het afgelopen decennium is er steeds meer aandacht gekomen voor het goed kunnen verantwoorden van gemeentelijke uitgaven, checks-and-balances, integriteit en het voorkomen van belangenverstrengeling. Dit had onder meer een verzakelijking en professionalisering van subsidierelaties tot gevolg.

De verzakelijking in de subsidierelatie leidde ertoe dat er door de gemeente gestuurd werd vanuit strakke financiële kaders waarbinnen het Facilitair Bedrijf diende te functioneren. Deze kaders hielden onder andere in dat de subsidie inkomstenderving (€ 65.000) kwam te vervallen per 2020, dat het Facilitair Bedrijf niet financieel geholpen werd met de investeringsachterstand (€ 185.000) op de inventaris en dat de gemeente niet wilde bijdragen aan de transitievergoeding in verband met het vertrek van de directeur van het Facilitair Bedrijf. Het uitgangspunt van de gemeente was dat het Facilitair Bedrijf verantwoordelijk was voor een sluitende exploitatie en het zelf opbouwen van investeringsreserves, ook na het wegvallen van de 65.000 euro. Elk toekomstscenario voor het Facilitair Bedrijf waarin er geld bij moest vanuit de gemeente, was daarmee niet bespreekbaar. Deze ‘nieuwe’ zakelijke houding van de gemeente was een trendbreuk ten opzichte van het verleden, waarbij de insteek doorgaans was om er gezamenlijk uit te komen. Daarmee heeft deze zakelijke houding bijgedragen aan het faillissement van het Facilitair Bedrijf – ook omdat het de vraag is in hoeverre het Facilitair Bedrijf op korte termijn in staat kon worden geacht om aan deze strakkere financiële kaders te voldoen.

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

36/49

Kwetsbare financiële situatie Facilitair Bedrijf Wij hebben geen diepgaand onderzoek gedaan naar de financiële situatie van het Facilitair Bedrijf. We zijn niet de boeken in gedoken om uitgaven en inkomsten op een rij te zetten om van daaruit tot een analyse te komen van de redenen van het faillissement. Ontegenzeggelijk heeft echter de financiële situatie van het Facilitair Bedrijf een rol gespeeld bij het faillissement. Uit het onderzoek komt naar voren dat het Facilitair Bedrijf niet in staat was het wegvallen van de subsidie inkomstenderving van 65.000 euro op te vangen. Het wegvallen van deze subsidie is de directe aanleiding voor het faillissement van het Facilitair Bedrijf. Wat in dit verband opvalt is dat het Facilitair Bedrijf niet in bezwaar is gegaan tegen het wegvallen van de € 65.000. Als je als Facilitair Bedrijf meent in je recht te staan, dan ligt een bezwaarprocedure voor de hand. Wij constateren dat door het Facilitair Bedrijf nooit serieus rekening lijkt te zijn gehouden met het scenario dat deze subsidie zou komen te vervallen, terwijl het om een tijdelijke subsidie ging. Dit was wel op zijn plaats geweest. Wij ontwaren echter bij het Facilitair Bedrijf de houding dat gezamenlijk met de gemeente tot een oplossing zou worden gekomen voor dit probleem. Deze houding proeven we in eerste instantie ook bij de gemeente.

Tijdens het bestuurlijk overleg eind 2017 geeft de gemeente nog aan graag te horen of het wegvallen van deze subsidie tot exploitatieproblemen bij de stichting leidt. Als dit het geval is, wordt de gemeente daarvan graag op de hoogte gesteld, zodat dit dan besproken kan worden en er naar oplossingen kan worden gezocht. Dit past nog bij de ‘oude’ verhoudingen en de eerder geconstateerde verwevenheid tussen gemeente en Facilitair Bedrijf. Verder speelt mee dat sprake was van een investeringsachterstand op de bedrijfs- en verhuurinventaris ad € 185.000. In de jaren ervoor blijkt onvoldoende te zijn gereserveerd om deze investeringen te kunnen doen. Daar spelen ongetwijfeld oplopende kosten, verhuizingen en investeringen in de nieuwe locaties een rol bij. Maar het is de verantwoordelijkheid van het Facilitair Bedrijf om ervoor te zorgen dat de balans op orde is. Dreigen problemen op dat vlak (op het gebied van investeringen/reserveringen), dan dient eerder in gesprek te worden gegaan met de gemeente en/of andere partijen en hierover afspraken te worden gemaakt om de financiële huishouding op orde te brengen. Dit is niet gebeurd en dat probleem kan niet worden ‘afgewenteld’ op de gemeente. Dat dit wel gebeurt heeft in onze ogen wederom te maken met een verkeerde verwachting van de verhoudingen gemeente-Facilitair Bedrijf.

Terwijl de gemeente inzet op verzakelijking, leunt het Facilitair Bedrijf nog te veel op de gedachte dat de gemeente er is om hen overeind te houden. Dit komt eens te meer naar voren uit de ontwikkelscenario’s die het Facilitair Bedrijf eind 2018 aan de gemeente voorlegt. De gemeente had kort daarvoor vastgehouden aan de financiële kaders om het Facilitair Bedrijf in beweging te krijgen en meer eigen verantwoordelijkheid te laten nemen. In elk van de scenario’s die het Facilitair Bedrijf opstelde, moest er echter geld bij en in geen van de scenario’s is er rekening mee gehouden dat de subsidie van € 65.000 zou komen te vervallen. Hoewel het inmiddels vijf voor twaalf is voor de gemeente, lijkt dit niet doorgedrongen bij het Facilitair Bedrijf. De rol van het sluimerende governancevraagstuk De dubbelrol van de directeur en tevens raadslid van de gemeente Bergen op Zoom heeft een rol gespeeld bij de besluitvorming omtrent het stopzetten en afbouwen van de toenmalige subsidierelatie. Tegelijkertijd constateren wij op basis van stukken en gesprekken dat het geen grote rol was, maar eerder een bijkomend argument vormde. De financiële situatie en in het verlengde daarvan de ontevredenheid over het Facilitair Bedrijf waren leidend bij dit besluit. De dubbelrol werd binnen de gemeente als problematisch ervaren en als niet wenselijk gezien.

Dit had ermee te maken dat de directeur zich als bestuurder zou gedragen door bij bestuurlijke overleggen aan te schuiven en als directeur direct contact op te nemen met wethouders. Maar ook

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

37/49

omdat hij aanwezig was bij bijeenkomsten waarbij onduidelijk was vanuit welke rol hij participeerde. Er was te veel ruis en vermenging. Later komt hier nog het argument over het functioneren van de algemeen directeur bij. De gemeente verwijt hem dat het Facilitair Bedrijf vervreemd raakte van zijn hoofdgebruikers. Er zou geen draagvlak meer zijn voor de directeur. Dit wordt door de gemeente ook gedeeld met het bestuur van het Facilitair Bedrijf. Vanuit deze achtergrond wordt vanaf 2017 tijdens vrijwel elk bestuurlijk overleg aandacht gevraagd voor toepassing van de governancecode Cultuur en wordt ook dikwijls, op initiatief van de gemeente, gesproken over doorontwikkeling naar een raad-van-toezichtmodel. De gemeente doet dit om een oplossing te vinden voor de dubbelrol. Dit heeft echter geen wijzigingen binnen de governance van het Facilitair Bedrijf tot gevolg. In 2019 spreekt het college zijn voorkeur ervoor uit om de huidige subsidierelatie af te bouwen en stop te zetten. Een van de argumenten die tijdens de collegebehandeling over tafel gaan, is dat de directeur de doorontwikkeling van de stichting naar een raad-van-toezichtmodel conform de governancecode Cultuur in de weg zou staan. Uiteindelijk wordt in de subsidiebeschikking voor 2019 als voorwaarde gesteld dat de governancecode Cultuur binnen een jaar wordt doorgevoerd.

Wij hebben sterk het vermoeden dat dit erin is opgenomen om ervoor te zorgen dat de directeur zijn dubbelrol moet opgeven. Wij hebben ook het vermoeden dat de gemeente zich niet heeft gerealiseerd dat doorvoering van de governancecode Cultuur helemaal niet tot gevolg hoeft te hebben dat deze dubbelrol wordt opgegeven. Onvoldoende bereidheid om er samen uit te komen Uit de gesprekken komt naar voren dat er in de loop van de onderzoeksperiode een verharding plaatsvindt in de contacten tussen het Facilitair Bedrijf en de gemeente. Waar voorheen werd gewerkt op basis van gezamenlijkheid en vertrouwen, maakt dit nu plaats voor wantrouwen en partijen die tegenover elkaar komen te staan. De bereidheid om er samen uit te komen wordt vanuit het Facilitair Bedrijf niet meer ervaren, terwijl de gemeente vindt dat het aan het Facilitair Bedrijf is om verantwoordelijkheid te nemen en de gemeente niet als ‘pinautomaat’ te zien. Door gesprekspartners worden verschillende zaken genoemd die meespelen bij het afnemen van de bereidheid. Ten eerste betreft dat het afgenomen belang van het Facilitair Bedrijf voor de gemeente. Zo is de functie van productiehuis nooit van de grond gekomen en is het Facilitair Bedrijf vooral een huisvester van culturele instellingen – iets wat anderen ook op zich zouden kunnen nemen, zo is de gedachte.

Ten tweede is er volgens de gemeente ontevredenheid bij de gebruikers over de prestaties van Facilitair Bedrijf. Ten derde is de financiële ruimte beperkt. Er moet flink bezuinigd worden binnen de gemeente en de bereidheid om naar de raad te gaan met een verzoek om extra budget is beperkt. Dat de gemeenteraad zeer kritisch is op extra budget voor het Facilitair Bedrijf, komt wat ons betreft ook sterk naar voren rondom de besluitvorming over de € 89.000 ten behoeve van de inrichting van Eventum. Ten vierde wordt genoemd dat de onderlinge verhoudingen tussen de gemeente en het Facilitair Bedrijf zijn verslechterd. Ook dat heeft een negatief effect op de bereidheid om er gezamenlijk uit te komen.

5.1.2

Beantwoording deelvragen

Onderstaand volgt de beantwoording van de (overige) deelvragen van het onderzoek naar het Facilitair Bedrijf. 1. Hoe was de sturingsrelatie (juridisch, sturing, controle, verantwoording, afstemming) tussen gemeente Bergen op Zoom en Facilitair Bedrijf ambtelijk en bestuurlijk vormgegeven? 2. Hoe functioneerde deze sturingsrelatie (sturing, controle, verantwoording, afstemming) tussen gemeente en Facilitair Bedrijf op ambtelijk en bestuurlijk niveau?

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

38/49

De sturingsrelatie was organisch van aard. Hoewel het Facilitair Bedrijf ontegenzeggelijk voorzag in een maatschappelijke behoefte en daarmee ongetwijfeld ook een bijdrage leverde aan beleidsdoelstellingen van de gemeente Bergen op Zoom, werd er lange tijd niet gestuurd vanuit deze beleidsdoelstellingen. Dit veranderde in de laatste jaren in enige mate met het opnemen van prestatieafspraken op basis van het cultuurbeleid en het van toepassing verklaren van de reguliere aanvraag- en verantwoordingssystematiek voor subsidies. De subsidieverstrekking aan het Facilitair Bedrijf gebeurde jarenlang op basis van het originele besluit uit 2001. Het Facilitair Bedrijf hoefde niet jaarlijks een subsidieaanvraag in te dienen. Wel werd een jaarverslag en een jaarrekening ter verantwoording overgelegd. Wat daarbij opvalt, is dat er nooit een ambtelijke en bestuurlijke gesprekscyclus op gang is gekomen waarin wordt gesproken over doelstellingen, de betekenis van de cultuurvisie voor het Facilitair Bedrijf, en bijbehorende subsidie en verantwoording. Er was wel ambtelijk en bestuurlijk contact, maar dat richtte zich toch vooral op de korte termijn en had meer het karakter van bijpraten en afstemmen. Dit veranderde in enige mate in de laatste jaren.

Maar door de ‘nieuwe zakelijkheid’ vanuit de gemeente en de vele bestuurswisselingen aan beide kanten is het echt goede gesprek nooit op gang gekomen. Samengevat functioneerde de sturingsrelatie daarmee lange tijd naar tevredenheid van beide partijen. Wel vond de gemeente het ingewikkeld omgaan met de dubbelfunctie van de directeur van het Facilitair Bedrijf. Deze tevredenheid over de sturingsrelatie veranderde toen de status quo werd doorbroken en de gemeente daadwerkelijk ging sturen op het Facilitair Bedrijf – iets wat ze daarvoor niet deed. Wij vinden het niet meer dan logisch dat de gemeente deze omslag maakte. Dit volgt ook logischerwijs uit het beleid dat in de jaren daarvoor is aangenomen en uit verplichtingen die gelden vanuit wet- en regelgeving. 3. Wat waren de onderlinge verhoudingen en/of hoe was de onderlinge dynamiek tussen de gemeente Bergen op Zoom en het Facilitair Bedrijf? De onderlinge verhoudingen waren jarenlang goed. Zoals eerder aangegeven was er sprake van grote verwevenheid tussen de gemeente en het Facilitair Bedrijf. Wel werd de dubbelrol van de directeur binnen de gemeente Bergen op Zoom als problematisch ervaren. Dit is niet iets van de laatste jaren van het Facilitair Bedrijf, maar speelde al langer. Wij constateren verder dat gedurende de onderzoeksperiode 2017-2020 de verhoudingen verslechteren.

Dit heeft vooral te maken met de verzakelijking vanuit de gemeente. Daarmee komt een einde aan de verwevenheid en gezamenlijkheid van voorheen. Deze veranderde opstelling vanuit de gemeente heeft zijn weerslag op de dynamiek en op de wederzijdse bereidheid om eruit te komen. Wij constateren tot slot dat rondom het faillissement een wereld van mystiek is gecreëerd. Niet zelden is gesuggereerd dat de gemeente het Facilitair Bedrijf en zijn directeur (vanuit politieke overwegingen) een hak heeft willen zetten en dat het faillissement het gevolg is van vertroebelde onderlinge verhoudingen. Dit is echter niet het geval. In onze analyse beschrijven we uitgebreid wat wel aan het faillissement ten grondslag ligt. Dit neemt niet weg dat het college met de situatie (de dubbelrol) in zijn maag zat en getracht heeft via de governancecode Cultuur dit telkens weer aanhangig te maken bij het bestuur van het Facilitair Bedrijf. Wij hadden het meer in de rede vinden liggen om goede afspraken met elkaar te maken over de dubbelrol, daar volledig transparant over te zijn en die dan ook te handhaven.

5.2

Verbreding: sturing op verbonden en afhankelijke partijen

Het verbredend onderzoek richt zich op de wijze waarop de sturing op drie andere afhankelijke en verbonden partijen momenteel is vormgegeven en wordt uitgevoerd. Bij de selectie van deze drie

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

39/49

andere partijen is rekening gehouden met de (uiteenlopende) vormgeving en financiering van die partijen. De onderzoeksvraag die daarbij hoort, luidt als volgt: Hoe is de sturing door de gemeente Bergen op Zoom op het Parkeerbedrijf, de Stichting Podiumkunsten en het Sportbedrijf vormgegeven en hoe wordt hier in de praktijk invulling aan gegeven? Om tot beantwoording van deze vraag te komen, geven we eerst een analyse van wat we in ons onderzoek zijn tegengekomen per verbonden of afhankelijke partij.

5.2.1

Introductie analyse verbonden partijen

Voor alle drie de partijen die zijn opgenomen in de verbreding van dit onderzoek, geldt dat de uitvoering van openbare taken is ondergebracht in aparte organisaties, terwijl de gemeente op hoofdlijnen richting geeft via formele afspraken en toezicht. Concreet betekent dit dat het Sportbedrijf en Parkeerbeheer als gemeentelijke bv’s functioneren met de gemeente als enig aandeelhouder, en Stichting Podiumkunsten als gesubsidieerde stichting opereert. Het Sportbedrijf en Parkeerbeheer zijn dus verbonden partijen, Stichting Podiumkunsten is een afhankelijke partij. De gemeente Bergen op Zoom treedt op als ‘regiegemeente’. Ze bepaalt de kaders (beleidsdoelen, financiële randvoorwaarden) en laat de (dagelijkse) uitvoering aan deze partijen. Sturing vindt bij het Sportbedrijf en Parkeerbeheer formeel plaats via de aandeelhoudersvergaderingen en exploitatie-/dienstverleningsovereenkomsten, en bij de Stichting Podiumkunsten via de bestuursvergadering en het subsidiecontract met prestatieafspraken. De gemeente behoudt zo invloed op een doelmatige en doeltreffende invulling van het maatschappelijk belang – bijvoorbeeld door goedkeuring van jaarplannen en begrotingen, of het stellen van prestatiecriteria – zonder zich te mengen in de dagelijkse bedrijfsvoering.

Bovendien zijn de partijen als zelfstandige organisaties flexibeler in het inspelen op bijvoorbeeld marktveranderingen of veranderende wensen vanuit de samenleving.

5.2.2 5.2.2.1

Maatschappelijk belang – formeel-juridische inrichting – afstand tot gemeente Maatschappelijk belang

De mate waarin de drie partijen aan het maatschappelijk belang bijdragen, verschilt sterk. Zowel het Sportbedrijf als Stichting Podiumkunsten bedienen verschillende maatschappelijke belangen door middel van aanbod van infrastructuur en programmering van activiteiten. Het Sportbedrijf vervult primair een publieke taak om sportvoorzieningen als basisvoorziening aan inwoners beschikbaar te stellen en daarmee bij te dragen aan bewegingsonderwijs, gezondheid en sociale participatie. Via het aanbod van het Sportbedrijf kan de gemeente mede invulling geven aan haar sportbeleid. Stichting Podiumkunsten bedient primair het culturele belang van de gemeenschap. De cultuursector is van oudsher een sector met een grote maatschappelijke betrokkenheid en functie. Door een bloeiend theater- en poppodiumaanbod te faciliteren vergroot de stichting de leefbaarheid, trekt publiek, biedt educatieve kansen en wordt de lokale economie ondersteund. Via de stichting biedt de gemeente invulling aan haar cultuurbeleid. Parkeerbeheer dient in tegenstelling tot de andere twee partijen vooral indirect een maatschappelijk belang. Het takenpakket om gereguleerd parkeren in de stad te faciliteren, is relatief afgebakend en operationeel van aard.

Hoewel parkeren minder ‘maatschappelijk’ in de zin van welzijn lijkt dan sport of cultuur, acht de gemeente deze taak van maatschappelijk belang vanwege de kwaliteit van de openbare ruimte, parkeerinkomsten en service aan inwoners.

Onderzoek naar sturing op verbonden en afhankelijke partijen in Bergen op Zoom

40/49

Voor alle drie afhankelijke en verbonden partijen geldt dat de maatschappelijke belangen en beleidsdoelen waaraan zij geacht worden bij te dragen, niet zo concreet (in de zin van specifiek of meetbaar) benoemd zijn, of dat de beleidsvisies waarin die doelen staan niet actueel zijn (zoals het sportbeleid uit 2012). De gedachte achter het op afstand plaatsen van een deel van de uitvoering is dat je als gemeente wel formuleert welke beleidsdoelen die partijen gaan helpen te bereiken en dat die doelen tegelijkertijd regelmatig worden geactualiseerd. Alleen dan kunnen raad en college hier gericht op sturen. Dat is lastig voor elkaar te krijgen in de context van Bergen op Zoom, waarin praktische uitvoering en informele contacten centraal staan.

5.2.2.2

Formeel-juridisch

De formeel-juridische inrichting van de partijen hangt samen met het maatschappelijk belang dat wordt nagestreefd en het daaruit volgende takenpakket. Voor Parkeerbeheer en het Sportbedrijf is gekozen voor een bv om bedrijfsmatig en flexibel te kunnen werken, terwijl de gemeente via het aandeelhouderschap toeziet op de naleving van beleidsdoelen. Bovendien acht de gemeente het gezien het relatief beleidsarme karakter van de partijen – zeker in het geval van Parkeerbeheer – geoorloofd om de organisaties tot op zekere hoogte ook te laten ondernemen en om commercieel te opereren. De formeel-juridische inrichting van Parkeerbeheer is een bv. Voor de vorm van een bv is al meer dan twintig jaar geleden gekozen en het is daarmee steeds meer een gegeven geworden. Parkeerbeleid leent zich voor een bedrijfsmatige aanpak en daarbij helpt het om autonoom, los van de gemeente, besluiten te nemen. Parkeerbeheer werkt bijvoorbeeld samen in de coöperatie Parkeerbeheer Zuidwest Nederland met andere gemeenten, zonder dat de gemeente Bergen op Zoom direct bestuurlijk of ambtelijk verbonden is. Deze samenwerking kon daardoor sneller worden opgezet.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=4e3d44f5-1cd9-4e40-bd72-55d7d5efc7f5