Bijlage 1. Concept regionale investeringsagenda(RIA)
Tekst van het document
Regionale investeringsagenda Stedelijke Regio West-Brabant West
2
Stedelijke Regio West-Brabant West De Stedelijke Regio West Brabant West is, als grensregio, een internationaal
We zetten voor de komende jaren stevig in op:
goed verbonden regio met water-, spoor-, weg-, -lucht en buisverbindingen
^
van- en naar de wereldsteden Rotterdam en Antwerpen, de provincies
Regionale systeemvisie voor het landelijk gebied, met perspectief voor de agrarische sector, robuustere natuur en natuurlijke systemen
Zeeland en Zuid-Holland en het overige deel van Stedelijk Brabant. West-
^
Hoogwaardig woon- en leeflandschap als robuuste tegenhanger van het
^
Stevige economische samenwerking met onze Triple Helixpartners;
Brabant-West bevindt zich daarmee op een belangrijk knooppunt van
industriële landschap
infrastructuren (snelwegen, buisleidingen, waterwegen, spoorwegen, luchthaven, hoogspanningsleidingen, waterstof) tussen drie aanpalende
sterke economische knopen in Bergen op Zoom, Roosendaal,
industriegebieden (Rotterdam, Antwerpen en Zeeland). Om richting de
Woensdrecht, Moerdijk en Steenbergen
toekomst als regio vitaal te blijven is het van belang dat de wereld niet
^
meedogenloos door ons heen raast, maar dat we de vruchten plukken van
Een integraal ontwikkelperspectief voor de ontwikkling van Powerport Moerdijk
onze unieke ligging. Dat vraagt om een omslag van 'transito' naar 'plek' en
^
van 'snel doorvoeren' naar 'meerwaarde creëren', waarbij we streven naar een
Focus op revitalisering en herstructurering om kwalitatieve toevoegingen ten opzichte van het bestaande mogelijk te maken (wonen en werken)
ontspannen woonklimaat tussen alle drukte om de regio heen. Dit in relatie
^
tot de grote transitievraagstukken waar we ons voor gesteld zien staan.
Kwalitatief hoogwaardige spoorzones als onderdeel van het nationaal stedelijk netwerk (Roosendaal en Bergen op Zoom, maar ook Oudenbosch, Zevenbergen)
^
Een hoogwaardige OV-verbinding tussen Moerdijk/Zevenbergen, Steenbergen/Dinteloord, Bergen op Zoom, Woensdrecht en Antwerpen.
3
^
Een energiesysteem met lokale meerwaarde
^
Vitaliteit en leefbaarheid van onze (dorps)kernen
1.
Aanleiding en context
6
2.
DNA van West-Brabant West
11
3.
Ambitie 2040: hoogproductieve leef- en transitielandschappen
16
3.1.
Zelfs als we niks doen gaat onze regio veranderen
16
3.2.
Ambitie: Een nieuw toekomstperspectief voor West-Brabant West.
19
4.
Investeringsagenda
22
4.1.
Klimaatadaptatie, water, natuur en landschap
28
4.2.
Economie
38
4.3.
Energie
46
4.4.
Wonen
54
4.5.
Mobiliteit
62
5.
Investeringsraming en prioritering
71
I.
Bijlage
73
REGIONALE INVESTERINGSAGENDA REGIO WEST-BRABANT WEST
1. Aanleiding en context Stedelijke Regio West Brabant West (SRWBW) wil zich in de periode tot 2040
is immers schaars. Bovendien is de verwachting dat de volgende en
duurzaam ontwikkelen. Om richting te geven aan deze ontwikkeling zijn er
mogelijk laatste grote bouwopgave het komend decennium zal plaatsvinden
afgelopen tijd belangrijke stappen gezet, leidend tot voorliggend document:
(volgens de prognoses zal de bevolking daarna afnemen). Daarmee is het
de Regionale Investeringsagenda (RIA). Hierin staat welke investeringen
des te belangrijker om de bouwopgave(n) als hefboom te gebruiken voor de
(interventies) nodig zijn op regionale schaal om de gewenste duurzame
noodzakelijke ruimtelijk-economisch- en maatschappelijke opgaven.
ontwikkeling mogelijk te maken. Verder omvat de verstedelijkingsstrategie ook de nodige relaties over en weer
Aanleiding
met opgaven in het landelijke gebied en de agrarische sector (o.a. BPLG) en
In de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) van het Rijk, zijn ideeën uitgewerkt
energie (o.a. provinciale MIEK), inclusief de opgaven die daar liggen (zoals
over de toekomstige ontwikkeling van de leefomgeving in Nederland.
natuurontwikkeling en natuurbehoud). Deze investeringsagenda is geen
Een belangrijk onderdeel van die NOVI gaat over 'verstedelijking en
regionale invulling van het Nationaal Programma Landelijk Gebied, maar
verstedelijkingsopgaven'. Dit betreft alles wat te maken heeft met wonen,
er liggen wel duidelijke verbanden. In de uitwerking is het belangrijk hier de
werken, bereikbaarheid, klimaatadaptatie, economische ontwikkeling,
koppeling te blijven leggen, zodat daardoor de integraliteit van opgaven én
landschap, energietransitie, recreatie, duurzaamheid, gezondheid en de
aanpak geborgd is. Dit geldt ook voor het vastgestelde Ruimtelijk Voorstel,
groene omgeving, waarbij een groot deel van Nederland functioneert als een
waar sterke koppeling ligt met voorliggende RIA.
stedelijk netwerk. De verstedelijkingsstrategie sluit aan bij de economische agenda van De NOVI is op provinciaal niveau doorvertaald naar een "Brabantse
de Economic Board West-Brabant. Daarin wordt gekozen om onze
Verstedelijkingsstrategie”. In deze Brabantbrede Verstedelijkingsstrategie
procesindustrie te transformeren naar plantbased en circulaire grondstoofen
is aangegeven hoe Noord-Brabant kan bijdragen en wil omgaan met de
en daarnaast in te zetten op de ontwikkeling van hoogwaardige
duurzame verstedelijkingsopgave en de aanpalende vraagstukken. Parallel
luchtvaartindustrie rondom de vliegbasis Woensdrecht.
daarin is er ook op regionale schaal een verstedelijkingsstrategie opgesteld:
In de verstedelijkingsstrategie en de voorliggende Regionale
'De Regionale Verstedelijkingsstrategie West-Brabant West' (vastgesteld
Investeringsagenda (RIA) gaan we uit van een integrale aanpak en een
door de colleges met inachtneming van zienswijzen). Er liggen grote bouw-,
integrale afweging van belangen op het gebied van economie, wonen,
transformatie- en herstructureringsopgaven en volop kansen in het verschiet.
mobiliteit, natuur, landschap, water, sociaal domein en duurzaamheid (o.a
Een goede integrale strategie hiervoor is essentieel. De beschikbare ruimte
energie, stikstof7CO2, water, klimaatadaptatie en natuurontwikkeling).
6
Van strategie naar Investeringsagenda
Investering | Maatregel | Interventie - Wat is het verschil?
Met bovenstaande strategieën als vertrekpunt wordt de volgende stap
In deze investeringsagenda wordt toegewerkt naar investeringen, waarmee
gezet: Welke interventies (maatregelen) zijn nodig op regionale schaal om
een volgende stap gezet kan worden in de duurzame ontwikkeling
de gewenste duurzame ontwikkeling mogelijk te maken? Als opmaat in
van Stedelijke Regio West-Brabant West. In deze agenda worden de
dit vraagstuk is de 'Hoofdlijnnotitie RIA SR West-Brabant West' opgesteld,
termen investering, maatregel en interventie door elkaar heen gebruikt:
waarin een aanzet gedaan is richting deze Investeringsagenda. Met deze
Dat verdient wat toelichting. We kennen de huidige situatie (zie ook
documenten als vertrekpunt, werkateliers en gesprek en expertise vanuit
verstedelijkingsstrategie voor uitgebreider beeld) en we hebben een
de regio als belangrijke sturingsmechanismen worden in dit document de
ambitie, of 'stip op de horizon'. Om vanuit de huidige situatie naar de
investeringen geschetst. De interventies in dit stuk hebben dus met name
gewenste situatie te komen hebben we interventies nodig. In sommige
betrekking op gezamenlijke maatregelen, welke als doel hebben een goed
gevallen geldt dat dat een heel concrete investering is, met een benodigd
leefklimaat en een duurzame productie te stimuleren. Interventies moeten
investeringsbedrag. In andere gevallen kan dat een maatregel of onderzoek
daarbij niet alleen gezamenlijk gedragen en besloten worden, het is ook een
zijn, of nog abstracter, zoals een aanzet tot intensievere samenwerking. In
gezamenlijke opdracht om deze interventies te financieren en uit te voeren,
alle gevallen geldt dat we toewerken naar zaken waar we als regio in willen
waarbij ook kan worden afgesproken dat de uitvoering plaatselijk wordt
investeren en waar samenwerkingspartners (zoals Rijk en provincie) vragen
geregeld. Als stedelijke regio werken we daarbij aan onder meer: (a) het
met ons mee te doen. Op basis van deze agenda willen we dat gesprek
begeleiden van projecten/programma die andere overheden draaien en (b)
voeren.
het zelf opzetten van projecten en programma's om de regio de versterken. Als regio vragen we daarbij ook expliciet hulp van onze partners, zoals Rijk, provincie en triple helix. De projecten in deze RIA en het Novex programma kunnen we niet alleen dragen, dat moet in gezamenlijkheid. Met de voorliggende investeringen in deze investeringsagenda kunnen we samen met onze partners de volgende stap zetten in de duurzame ontwikkeling van Stedelijke Regio West-Brabant West.
7
Lokaal
Regionaal
Provinciaal
Nationaal
REGIONALE INVESTERINGSAGENDA REGIO WEST-BRABANT WEST
8
Context en speelveld
in beide stukken en vormen een belangrijke leidraad voor concretisering
Er wordt momenteel volop gewerkt aan de ontwikkeling van de regio, waarin
van wat er nodig is voor de regio. Maar er zit ook een verschil: Waar het
er meerdere parallelle projecten en processen tegelijkertijd lopen. Zo wordt
Ruimtelijk Voorstel is opgesteld vanuit de provincie, in goede samenwerking en
er vanuit de provincie, Rijk, gemeenten en andere samenwerkingspartners
afstemming met de regio, is de Regionale Investeringsagenda opgesteld vanuit
gewerkt aan de toekomst van de regio, bijvoorbeeld via de Ruimtelijke puzzel
de regio, in goede samenwerking en afstemming met onder meer provincie.
het Brabants Programma Landelijk Gebied (BPLG), de Gebiedsgerichte
De opgaven en rode draad zijn daarmee sterk verweven, maar tegelijkertijd
Aanpak (GGA), provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en
kunnen er ook verschillen ontstaan door aard, vorm en totstandkoming van de
Klimaat (PMIEK) en Powerport Moerdijk. Ook wordt er momenteel gewerkt
twee stukken. De gedachte daarbij is om te werken als één overheid, waarbij we
aan het opstellen van een regionaal mobiliteitspakket als uitwerking van
parallel werken aan de vier 'schuivende lagen' (Nota Ruimte incl. Novex en Mooi
de verstedelijkingsstrategie (waarover in Ontwikkelperspectief NOVEX
Nederland; Ruimtelijk Voorstel; Regionale Investeringsagenda en (ontwerp)
Stedelijk Brabant en in BO MIRT/BO Leefomgeving afspraken zijn gemaakt).
omgevingsvisies). Dat kan en mag wat schuren, maar uiteindelijk werken we
Om inzicht te krijgen in de relaties is in het figuur links de context en het
toe naar overeenstemming en een gedeeld beeld over waar we met elkaar qua
speelveld geschetst waarin deze RIA op is gesteld. Vanzelfsprekend is dit
ruimtelijke agenda naar toe willen.
overzicht niet compleet. Wel geeft dit inzicht in de verhoudingen tussen de verschillende processen, de schaalniveaus en de samenhang. In de
Relatie Ontwikkelperspectief stedelijke opgaven Brabant
totstandkoming van deze RIA is waar mogelijk geprobeerd de koppeling te
Als onderdeel van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI/NOVEX) en de
leggen met relevante programma's en processen. Juist ook in de verdere
provinciale Omgevingsvisie hebben provincie en Rijk als gelijkwaardige
uitwerking blijft het de uitdaging om vanuit integraliteit te werken aan een
partners samen met de Brabantse waterschappen en gemeenten aan de
duurzame verstedelijking van de regio.
realisatie van het ontwikkelperspectief voor de stedelijke opgaven van Brabant gewerkt. Dit ontwikkelperspectief voor de stedelijke opgaven
Relatie Ruimtelijk Voorstel
van Brabant is oktober 2023 vastgesteld. Momenteel werken de partners
De provincie Noord-Brabant heeft in opdracht van het Rijk en in samenwerking
gezamenlijk aan het opstellen van een uitvoeringsagenda en vertalen van het
met regio's, gemeenten en waterschappen gewerkt aan het Ruimtelijk
ontwikkelperspectief naar hun eigen beleid.
Voorstel. Dit ruimtelijk voorstel is opgeleverd en geeft een eerste inzicht in wat er ruimtelijk mogelijk is in de provincie. In december 2023 is het voorstel
Dit betekent dat er op meerdere schaalniveaus wordt gewerkt aan interventies
aangeboden aan het Rijk. Dit voorstel krijgt een vervolg in de Nota Ruimte, met
voor de regio. Zowel in deze RIA worden interventies benoemd (op regionale
wellicht ook een ruimtelike arangement.
schaal) als in de uitvoeringsagenda Ontwikkelperspectief (waar ook bovenregionale investeringen in staan, zoals het goederenvervoer). In deze RIA ligt de focus op interventies niet op gemeentelijke schaal en niet op
Er is sterke samenhang tussen het Ruimtelijk Voorstel en deze Regionale Investeringsagenda. De verschillende opgaven op onder meer gebied van
bovenregionale schaal, maar juist op de regioanle schaal: interventies waar we
wonen, werken, mobiliteit, klimaat, energie, natuur en landbouw komen terug
elkaar als regio voor nodig hebben. 9
Middelburg
Eindhoven
Zandgronden
Kleigronden
Vestingssteden
Naad van Brabant
eHMİ
I
Natuur netwerk
Snelweg
Delta Rhine corridor
Pijpleidingen Bedrijventerrein
HBO-opleiding
Bebouwd gebied
WO-opleiding
Landschapsparken
Campus
Vliegveld
Kloppende harten
2.
DNA van West-Brabant-West
Deels gevormd door de Zuidwestelijke Delta en zijn unieke (ontstaans-)
harten' wordt gewerkt aan de economische topsectoren agrofood
geschiedenis vormt de Stedelijke Regio West Brabant West (SRWBW -
(plantbased en eiwittransitie), groene chemie, circulaire economie,
Halderberge, Roosendaal, Woensdrecht, Steenbergen, Bergen op Zoom, Moerdijk en Rucphen en het waterschap Brabantse Delta) een complex
luchtvaartmaintenance en logistiek. We hebben een unieke economische
en enigszins atypisch netwerk van wonen, werken, recreëren en innoveren
triple-helix samenwerkingen.
propositie die een vruchtbare voedingsbodem is voor verdere innovatie en
- we kennen de unieke samenkomst van stad en land, van goed leven en duurzaam produceren. In onze regio geven 24.000 bedrijven werk aan circa
*
Verscheidenheid aan functies in redelijke harmonie naast elkaar. Waar elders
125.000 mensen. Inwoners zijn hier tevreden over hun leefomgeving en de
wonen, werken, landbouw en natuur elkaar beconcurreren in ruimtevraag
sociale cohesie is hoog.
(functiedruk) is dat in grote delen van West Brabant West nog minder het
Door de strategische positie van de regio in de Schelde Rijn Delta, tussen
geval. De beschikbare ruimte maakt het mogelijk om voor de toekomst
de Zuidelijke Randstad en Antwerpen, Zeeland en de provincie Brabant
nog afwegingen te maken, waardoor die harmonie blijft bestaan. Er zijn
is de SRWBW sterk Noord-Zuid en Oost-West via diverse modaliteiten
hierbij wel plekken van aandacht: rondom Haven- en Industrieterrein
georiënteerd. Hiermee hebben de A4, de innovatieve campus- en
Moerdijk moeten systeemkeuzes worden gemaakt (onder meer tussen
industriegebieden langs de A4, het spoor, ontsluiting per lucht, de
industrie en ruimte voor energieprojecten, wonen en leefbaarheid - daar
buisleidingen en waterwegen een belangrijke rol om de regio als toekomstige
loopt de Ontwerptafel Powerport Moerdijk). De Natura2000-gebieden
koploper plantbased en circulaire industrie in een regionaal, nationaal en
op de Brabantse Wal vragen om verduurzaming van de lokale industrie
grensoverschrijdende context te profileren.
in Woensdrecht en Bergen op Zoom. Het Natuurnetwerk Brabant (NNB) vraagt om investeren in zaken als nieuwe groene 'overloopgebieden',
Een aantal karakteristieken van West-Brabant West: ^
landschapsparken of een bossenstrategie.
Verschillende "kloppende harten", ook buiten de steden. In contrast met andere stedelijke regio's kent West Brabant West niet één dominante
*
Grote bedrijven, maar niet lokaal verankerd. Door de aard van de
plaats waarin alle agglomeratie en innovatiekracht is geconcentreerd.
bedrijven betreft het in onze regio vaak grote dochterbedrijven van
De twee steden Roosendaal en Bergen op Zoom huisvesten veel van de
multinationals. Dit soort vestigingen levert veel werkgelegenheid
regionale voorzieningen en zijn goed verbonden via het spoorwegennet.
met name op technisch gebied op, maar besluiten over investeringen
Daarbuiten hebben we drie krachtige economische clusters: Haven- en
en desinvesteringen worden buiten de regio genomen (soms in
Industrieterrein/ Powerport Moerdijk, het Agro Food Cluster Dinteloord en
direct overleg met het Rijk). De regio heeft daar in directe zin weinig
Aviolanda Business Park Woensdrecht. Binnen en rondom deze 'kloppende
invloed op waardoor lokale belangen en meerwaarde kunnen
11
REGIONALE INVESTERINGSAGENDA REGIO WEST-BRABANT WEST
ondersneeuwen (uiteraard hebben we wel indirecte invloed via het
aanpalende industriegebieden (Rotterdam, Antwerpen en Zeeland) waarmee
economisch vestigingsklimaat, en realiseren van randvoorwaarden als
de regio internationaal feitelijk één cluster vormt en waarbinnen de regio zich
beschikbaarheid ruimte en woningbouw).
zou moeten profileren.
Divers netwerk van landschappen. De Stedelijke Regio West Brabant West
We zoomen op een zestal plekken die symbool staan voor de economische
maakt onderdeel uit van de Zuidwestelijke Delta en ligt daarmee op het
kracht van onze regio:
snijvlak van "zand”, "klei” en "water. Deze 3 elementen vormen al eeuwenlang
^
Delta Agrifood Business en Green Chemistry Campus - Bergen op Zoom
benut, zowel in tijden van economische bloei als in de tijden van strijd en
^
Stedelijke spoorzone - Roosendaal
defensie. Het spel van water en land maakt onze regio zeer divers, met
^
Business Park Aviolanda - Woensdrecht
verschillende culturele en economische landschappen die onze geschiedenis
^
Haven en Industriegebied - Moerdijk
getekend hebben en dat nu nog doen. Voorbeelden zijn de Brabantse Wal,
^
Agro Food Cluster - Steenbergen
het Grenspark, het GeoPark, Dintelse Gorzen en Naad van Brabant. In het
^
Kleinschalig zandlandschap - Halderberge en Rucphen
kader van de Gebiedsgerichte Aanpak (GGA) Brabantse Wal en Brabants Programma Landelijk Gebied (BPLG) maken we ons sterk om de unieke
Bergen op Zoom - Matchmaker in plantbased en groene chemie
kwaliteiten van ons landschap te behouden en te versterken. Verder draagt
Bergen op Zoom heeft een lange geschiedenis in plantbased productie, met
een divers netwerk van landschappen bij aan de ontwikkeling van een sterk
activiteiten zoals het winnen van rode kleurstof uit Meekrap en het produceren
agrocluster, door verschillende sectoren die elkaar versterken.
van suiker uit suikerbieten sinds de negentiende eeuw. De Green Chemistry Campus, gestart op het terrein van SABIC, fungeert als een incubator voor
Op het snijvlak van landen en provincies. De Stedelijke Regio West Brabant
biobased circulaire innovaties, waarbij reststromen worden omgezet in nieuwe
West is, als grensregio, een internationaal goed verbonden regio met water-,
materialen en producten, zoals gerecyclede plastics voor biobased woningbouw.
spoor-, weg- en buisverbindingen met onder andere de wereldsteden
Het Delta Agrifood Business centrum richt zich op het vinden van innovatieve
Antwerpen, Rotterdam en de provincies Zeeland en Zuid-Holland en het
manieren om voedsel, grondstoffen en hulpstoffen te verbouwen. Bergen op
overige deel van Stedelijk Brabant. West-Brabant-West bevindt zich daarmee
Zoom staat voor de uitdaging om haar woon-, werk- en leefklimaat te verbeteren,
op een belangrijk knooppunt van infrastructuren (snelwegen, buisleidingen,
waarbij de vergroening van de industrie, herstructurering van de stad en
waterwegen, lucht, spoorwegen, hoogspanningsleidingen) tussen drie
ontwikkeling van biodiverse gebieden centraal staan, met plannen om 7.000 nieuwe woningen te bouwen op strategische locaties.
12
DNA VAN DE STEDELIJKE REGIO WEST-BRABANT-WEST
Roosendaal - Schaalsprong in stedelijke spoorzone
in de regio. Vanaf de jaren vijftig werd gesproken over de oprichting van een
Roosendaal ontwikkelde zich historisch gezien vanuit grootschalige
groot industrieterrein, wat uiteindelijk leidde tot de realisatie van het Haven
turfwinning tot een stad, verheven tot stad in 1809 door Napoleon, en later een
en Industriegebied Moerdijk. Ondanks initiële uitdagingen groeide dit gebied
spoorknooppunt met diverse industrieën en religieuze complexen. Na de Tweede
geleidelijk uit tot een belangrijk economisch centrum, met diverse bedrijven
Wereldoorlog onderging Roosendaal een bevolkingsgroei en industrialisatie,
actief in onder andere chemie, logistiek en recycling.
met een verschuiving naar de dienstensector en de vestiging van diverse grote bedrijven zoals Philips en Liga. In latere decennia transformeerde Roosendaal
Steenbergen - Plantbased Agro Food Cluster
tot een transitostad door de aanleg van snelwegen en het bouwen van
Steenbergen, gelegen op een hoger gelegen uitloper van de Brabantse Wal,
distributiecentra en een designer outlet. Momenteel werkt de stad aan diverse
groeide uit tot een middeleeuws handelsstadje dankzij de zout- en turfwinning
projecten om de stad op te waarderen, waaronder het transformeren van opslag
en haar positie als doorvoerhaven. In de zeventiende eeuw werd Steenbergen
naar inspiratie en het toevoegen van duizenden nieuwe woningen.
een vestingstad. Na overstromingen ontstonden vruchtbare kleigronden die werden ingepolderd, waar agrarische dorpen zoals Dinteloord en Stampersgat
Woensdrecht - Civiel-Militair cluster
ontstonden. Vanaf de negentiende eeuw bloeide Steenbergen op met sui
Het dorp Woensdrecht kende een bloeiende periode tussen de vijftiende en
kerbieten, en tegenwoordig richt de stad zich op innovatieve agrofood en het
zestiende eeuw, maar werd zwaar getroffen tijdens de Tachtigjarige Oorlog,
aantrekken van nieuw talent, met uitdagingen zoals het behouden van lokaal
waarna het economisch zwaartepunt verschoven is van Antwerpen naar
opgeleide jongeren en het verbeteren van de OV-bereikbaarheid.
Amsterdam. In de negentiende eeuw revancheerde Woensdrecht zich met de aanleg van een zweefvlieg- en oefenveld, dat later uitgroeide tot Vliegbasis
Halderberge en Rucphen - Vitale dorpen in een kleinschalig
Woensdrecht, en de ontwikkeling van nieuw land voor houtproductie en
zandlandschap
landbouw. De vliegbasis trok diverse bedrijven aan, waaronder Fokker, en groeide
Aan de oostkant van de regio liggen de dorpen van gemeenten Halderberge
uit tot het op een na grootste onderhoudscentrum voor vliegtuigen in Nederland,
en Rucphen, met Stampersgat aan de Dintel op kleigrond, Oudenbosch en
met plannen voor verdere uitbreiding en het streven om een expertisecentrum te
Oud-Gastel op de overgang van klei naar zand, en verder naar het zuiden Sint
worden voor onderhoud in composieten.
Willebrord, Hoeven, Sprundel, Rucphen, Bosschenhoofd, Zegge en Schijf. De regio kende een geschiedenis van turfwinning en ontginning van woeste
Moerdijk - Balans tussen industrie en omgeving
gronden, gevolgd door landbouwactiviteiten en de opkomst van industrie na
Zevenbergen heeft een lange geschiedenis die teruggaat tot de dertiende
de Tweede Wereldoorlog. Oudenbosch kenmerkt zich door haar religieus erf
eeuw, toen het dorp ontstond aan de (Oude) Mark op een hoger gelegen donk
goed, en had vroeger een onderwijsfunctie voor de regio. Tegenwoordig zijn er
in een moerassig veengebied. In latere eeuwen ontwikkelde Zevenbergen zich
uitdagingen op het gebied van mobiliteit, behoud van lokale voorzieningen en
tot een belangrijke suikerstad, met meerdere suikerfabrieken en regionale
het vinden van een balans tussen landbouw, recreatie en wonen, waarbij een
tramlijnen voor het vervoer van suikerbieten. De aanleg van spoorlijnen en
regionale dorpenstrategie kan helpen om nieuwe inspiratie op te doen voor
verkeersbruggen zorgde voor verdere bereikbaarheid en economische groei
een duurzame toekomst.
13
REGIONALE INVESTERINGSAGENDA REGIO WEST-BRABANT WEST
14
DNA VAN DE STEDELIJKE REGIO WEST-BRABANT-WEST
i iiii
NI ü!
3.
Ambitie 2040: hoogproductieve leef- en transitielandschappen
West-Brabant West is in vele opzichten een transitielandschap. Dat begint
bodem- water en natuursysteem.
al bij de ondergrond met dynamische overgangen tussen nat en droog, zand
Energietransitie - De nationale doelstelling om klimaatverandering tegen te
en klei, hoog en laag, zoet en zout. West-Brabant West is ook een landschap
gaan is om in 2050 (bijna) energie- en CO2 neutraal te zijn. Makkelijk is deze
van stromen, sporen, buizen en wegen waarlangs mensen, energie, goederen en grondstoffen onderweg zijn tussen Rotterdam, Antwerpen, Zeeland en Brabant.
transitie niet. Er is transportschaarste op het elektriciteitsnetwerk. Dat vormt
Het open landschap veranderde in de afgelopen decennia van kleur. Ze werd
onze regio, maar ook voor de toekomst van onze bestaande bedrijven. De
geschikt gemaakt voor suikerbieten, aardappelen, chemie, logistiek, energie
energietransitie vraagt om een andere benadering van energienetwerken in
en glastuinbouw. Opnieuw staan we aan de vooravond van grote transities.
relatie tot ruimtelijke ontwikkeling. En komen veel nieuwe ruimteclaims op ons
Het stedelijk gebied, de dorpen, onze landbouw, de economie, industrie en
af. Met nieuwe aanlandingen van wind op zee, nieuwe hoogspanningsmasten,
het energie-, natuur- en watersysteem, allemaal staan ze voor een grote
converterstations, waterstofcorridors, warmteleidingen, geothermieparken,
verandering. Tijden van transitie vragen om reflectie van wat we hebben in
windmolens, zonneparken, elektrolysers, grootschalige batterijopslag en
een groot risico voor de verdere ruimtelijk-economische ontwikkeling van
het heden en om het uitzetten van een duurzame koers richting een betere
waterstofcentrales. Dit vraagt om additionele afspraken om leefbaarheid en
toekomst.
ruimtelijke kwaliteit toekomstbestendig te borgen.
3.1. Zelfs als we niks doen gaat onze regio veranderen
Transitie van de economie - West-Brabantse ondernemers,
Meebewegen en anticiperen op de klimaattransitie - Het klimaat verandert. De
onderwijsinstellingen en overheden zetten brede welvaart (gezondheid,
effecten hiervan zijn steeds vaker en heviger zichtbaar. Het wordt warmer,
persoonlijke ontwikkeling, sociale cohesie, maatschappelijke betrokkenheid,
natter en droger en de zeespiegel stijgt. En dat zorgt voor nieuwe uitdagingen
tevredenheid over het leven en huisvesting, veiligheid en milieukwaliteit)
(onder meer versterkt door versteningsdruk en gemaakte keuzes in het
voorop als doel voor regionaal-economische ontwikkeling (Raboresearch,
watersysteem). Zo hebben de extreem warme en droge zomers van de
2023). Dat vraagt om meer samenwerking en netwerkvorming voorbij de
afgelopen jaren geleid tot watertekorten in de agrarische gebieden, verzilting,
grenzen van sectoren, streken, regio's en landen. Verbindingen moeten
verdroging van natuur en bossen en hittestress voor bewoners en bezoekers
volgens Pieter Tordoir (Economische Hub West-Brabant, 2018) worden
van de steden en dorpskernen. We moeten in betere balans komen met ons
gelegd met kennis, innovaties en specialisten van buiten (Breda-Tilburg,
16
Brainportregio Eindhoven, TU Delft, Wageningen en Vlaanderen). En het
geworden, om aantrekkelijk te zijn voor jong talent en hoogopgeleid
lokale onderwijs moet nauw aansluiten bij de specialisaties en behoeften
personeel. Er wordt in de regio nog onvoldoende gebruik gemaakt van de
in het regionale bedrijfsleven. Vanzelfsprekend is regio-overstijgende
bestaande spoorverbindingen. Het voor- en natransport van de treinstations
samenwerking niet. West-Brabant West heeft als grensregio te maken met
naar de kernen en topsectoren (in Woensdrecht, Moerdijk en Dinteloord)
de barrièrewerking vanuit culturele en bureaucratische verschillen tussen
is onvoldoende, mede omdat hoogwaardig openbaar vervoer buiten onze
twee landen en meerdere provincies. Om aantrekkelijk te zijn voor de
twee grootste steden nagenoeg ontbreekt. Om te komen tot rendabel en
beroepsbevolking is volgens Tordoir een goed bereikbaar en hoogwaardig
goed OV zijn massa en slimme bundeling een belangrijke randvoorwaarde.
vestigings- en woonklimaat nodig. Met meer strategische bundeling en
Voor kleinere kernen is maatwerk (zoals vormen van flexibel, vraaggerichte
massa in de stedelijke centra en intergemeentelijke afstemming op het vlak
deelmobiliteit) een belangrijke randvoorwaarde om tot een fijnmazig
van bereikbaarheid, bedrijven, kantoren, wonen en voorzieningen.
vervoersoplossing te komen.
Dóórontwikkeling bestaande kracht - Onze bestaande sterktes koesteren we.
De duurzame uitwisseling van goederen is cruciaal voor onze regionale
We zorgen voor een doorontwikkeling van sectoren die sterk zijn, zoals
economie. Goederenvervoer over spoor gaat naar verwachting dan ook
agrofood, groene chemie, circulaire economie, aerospace maintenance en
toenemen, evenals het vervoer per buis. Nu al zijn er plannen voor uitbreiding
logistiek. De logistieke sector ontwikkelt zich door in de algehele lijn van deze
van de spooremplacementen in Roosendaal en Lage Zwaluwe. Deze
RIA, waarbij we synergie zoeken met onze topsectoren.
realiteit dreigt te botsen met ambities voor verhoging van treinfrequenties (personenvervoer) en het beter benutten van onze spoorzones (inclusief
Landbouw- en grondstoffentransitie - De traditionele landbouw die voorheen
potentie van binnenstedelijk verdichten). Een duurzame visie van Rijk,
succesvol was, heeft het moeilijk op de mondiale markt. Boeren zoeken
provincie en regio gezamenlijk is nodig op de relatie tussen lokale
naar een nieuw en volhoudbaar toekomstperspectief. Dat perspectief komt
leefbaarheid en de toename van goederenvervoer over rails.
er vanuit de vraag van een andere sector. Niet alleen fossiele brandstoffen, maar ook fossiele grondstoffen worden schaarser. De petrochemische
Transitie tussen de gevels - Hoe binnendorps en binnenstedelijk te reageren
industrie is daarom naarstig op zoek naar plantaardige grondstoffen die op
op vergrijzing, huishoudensverdunning, klimaatverandering en hittestress?
termijn fossiele grondstoffen kunnen vervangen. Op veel plaatsen in de regio
En hoe om te gaan met de 15.000 woningen in kwetsbare buurten? (12Vo van
doet zich een stikstofprobleem voor (voor een groot gedeelte veroorzaakt
de totale regionale woonvoorraad). Als we blijven doen wat we deden zet de
door het Antwerpse Havengebied), waarbij de oplossing zowel van de (deels
uitholling van onze steden en dorpen verder door (ter illustratie: in 1930 kende
buitenlandse) industrie als de landbouw moet komen.
het stedelijk gebied van Bergen op Zoom 150 inwoners per hectare, in 1960 was dit nog maar 90 en in 2020 was het gedaald tot 40 inw/ha). Waar in 2000
Mobiliteitstransitie - Goed aangesloten zijn op het stedelijk netwerk van
een kwart van alle huishoudens uit 1 persoon bestond is de verwachting
OV en fiets is in de afgelopen decennia een cruciale vestigingsvoorwaarde
dat dit in 2040 gegroeid is tot 40Vo. Resultaat hiervan is dat het bestaand
17
REGIONALE INVESTERINGSAGENDA REGIO WEST-BRABANT WEST
verstedelijkt gebied feitelijk een doorgaande inwonerskrimp kent. Het aantal
maar er werd tegelijkertijd een aanslag gepleegd op de waterkwaliteit en
inwoners per hectare daalt omdat er steeds minder mensen in dezelfde
ecologische waarden. Ook de landschappelijke en historische waarden in
huizen wonen. Verhuisalternatieven zijn er nauwelijks omdat 800z0 van de
de regio kwamen onder druk te staan. Historische stadskernen verloren
regionale woonvoorraad bestaat uit dorpse/ suburbane rijtjeswoning-milieus. Als gevolg van de krimp daalt zowel het draagvlak voor voorzieningen, als het
hun verbinding met het water en oude vestingen liggen geïsoleerd in het landschap. Schaalvergrotingen in de landbouw leidden tot herinrichting van
draagvlak voor infrastructuur.
het buitengebied. Onzorgvuldige inpassing van logistiek, energie en infra leidt tot verdozing en verrommeling. Uitdaging is om de kwaliteit van onze
Ruimtelijke transitie - Grote delen van de regio zijn door de Deltawerken de directe verbindingen met zee kwijtgeraakt. Het bracht veiligheid
leeflandschappen te versterken en om te komen tot natuurherstel.
AMBITIE 2040: HOOGPRODUCTIEVE LEEF- EN TRANSITIELANDSCHAPPEN
3.2. Ambitie: Een nieuw toekomstperspectief voor West-Brabant West.
dat we de vruchten plukken van onze unieke ligging. Dat vraagt om een omslag
Hoogwaardig robuust landschap van wereldklasse in balans met een vitale regio.
relatie tot de grote transitievraagstukken waar we ons voor gesteld zien staan.
van 'transito'naar 'plek' en van 'snel doorvoeren'naar ‘meerwaarde creëren'. Dit in
De Stedelijke Regio West Brabant West is, als grensregio, een internationaal goed verbonden regio met water-, spoor-, weg-, -lucht en buisverbindingen
Economisch onderscheidend - Juist West-Brabant West biedt goede
van- en naar de wereldsteden Rotterdam en Antwerpen, de provincies Zeeland
randvoorwaarden om richting de toekomst koploper te worden in circulaire ketens. De chemische industrie en agrosector vervullen op Europees
en Zuid-Holland en het overige deel van Stedelijk Brabant. West-Brabant-
niveau een voortrekkersrol in de transitie naar een biobased economie. Dit
West bevindt zich daarmee op een belangrijk knooppunt van infrastructuren (snelwegen, buisleidingen, waterwegen, spoorwegen, luchthaven,
mede dankzij de unieke samenkomst van zowel organische grondstoffen (uit de land- en tuinbouw) als de verwerkende (chemische) industrie.
hoogspanningsleidingen, waterstof) tussen drie aanpalende industriegebieden (Rotterdam, Antwerpen en Zeeland). Om richting de toekomst als regio vitaal te
Voorbeelden zijn er eindeloos. In Bergen op Zoom zijn meerdere bedrijven
blijven is het van belang dat de wereld niet meedogenloos door ons heen raast, maar
gevestigd die werken aan de vergroening van de productielijnen. Het gaat
19
AMBITIE 2040: HOOGPRODUCTIEVE LEEF- EN TRANSITIELANDSCHAPPEN
dan bijvoorbeeld om het gebruik van groene plastics of verf op basis van
van het benodigde menselijk kapitaal niet zonder een aantrekkelijke leef
plantaardig materiaal. De aanwezigheid van campussen, zoals Green
, woon- en werkomgeving. Om weerstand te bieden tegen grootschalige
Chemistry Campus en DAB, dragen bij aan de ontwikkeling van innovatieve
bedrijvenclusters, windparken en bietenvelden, moet de groene contramal
methoden. Op de Green Chemistry Campus ontwikkelt innovatief MKB,
(het leeflandschap) minstens van eenzelfde robuuste orde - en even zicht-/
samen met universiteiten en kennisinstellingen nieuwe methoden voor de
herkenbaar zijn als het industriële landschap. We moeten vandaag beginnen
valorisatie van organisch restmateriaal (zoals bietenpulp). Bij Protix (op DAB)
te werken aan de hoogproductieve leef- en transitielandschappen van morgen.
wordt gewerkt aan de eiwittransitie door eiwitten en vetten te produceren
Onze vestingsteden, de voorzieningen van Roosendaal en Bergen op Zoom en
uit insecten (geschikt voor diervoeding). Shell bouwt in Moerdijk aan
het omringende landschap (Zuiderwaterlinie, Vliet, Dintel, Mark, de turfvaarten,
pyrolyse-installaties die 'problematische' afvalplastics chemisch recyclen
Brabantse Wal, Grenspark Kalmthoutse Heide, GeoPark Schelde Delta, het
tot nieuwe grondstof voor de chemie. Business Park Aviolanda is het op
Volkerak, Naad van Brabant, Rucphense Bossen en de Dintelse Gorssen) spelen
een na grootste onderhoudscentrum voor vliegtuigen in Nederland en heeft
in dit opzicht een cruciale rol. Om uit te groeien tot een leeflandschap van
de ingrediënten in huis om hét mondiale expertisecentrum te worden voor
wereldklasse moeten we onze kwaliteiten borgen waarin we de groene parels
onderhoud in composieten. In het Cosun Innovation Center (Dinteloord)
versterken en vergroten en nieuwe groene robuuste structuren binnen- en
wordt onderzoek gedaan naar het gebruik van suiker, cellulose, vezels
rondom onze regio met elkaar verbonden worden.
en andere nuttige stoffen uit suikerbiet, bietenblad en vezelgewassen. Veelbelovende ingrediënten zijn er dus al in de regio maar om koploper te
(Inter)nationaal goed verbonden - Om onze centrale ligging tussen Vlaanderen,
worden moeten we actie ondernemen. We koesteren onze campussen: Deze
Zeeland, Randstad en Brabantstad beter uit te nutten transformeren
stelsels van samenhangende economische en maatschappelijke functies die
we Bergen op Zoom en Roosendaal van pleisterplaats langs de A4/A17
gemeentegrens-overschrijdend zijn bieden ons economisch perspectief. We
naar integraal onderdeel van het Stedelijk Netwerk Nederland, inclusief
gaan rondom deze veelbelovende clusters in Roosendaal, Bergen op Zoom,
een connectiviteit naar Antwerpen en de rest van Vlaanderen. Dankzij
Moerdijk, en Woensdrecht een agenda voeren met focus op human capital
ontwikkelingen in de Spoorzone van Roosendaal en binnenstedelijke
(behoud en aantrekken van talent) - en met triple helix samenwerking tussen
sleutellocaties in Bergen op Zoom worden we integraal onderdeel van deze
overheid, opleidingsinstituten en het bedrijfsleven.
krachtige netwerkstructuur van stedelijke en landelijke regio's, waarbij we onze eigen positie versterken en bijdragen aan geheel van het netwerk. Onze
Leeflandschap van wereldklasse - Werken aan vernieuwing binnen de agrofood,
economische clusters in Moerdijk, Dinteloord en Woensdrecht krijgen een
groene chemie, circulaire economie, maintenance en logistiek vraagt ruimte. De
stevige OV-aantakking op het Stedelijk Netwerk Nederland (met verbindingen
optelsom van fabrieken met milieu- en veiligheidscontouren, converterstations,
richting Antwerpen, Breda en Rotterdam).
industrieterreinen, glazen complexen, silo's, koeltorens, hoogspanningsmasten, zonneweides, windmolens, batterijen en waterstofcentrales levert zonder sturing geen lokale meerwaarde op. Tegelijkertijd kunnen we bij het aantrekken
21
4.
Investeringsagenda
4P-V* ‘ ’
'
. ( Ju»
Si/ Van ambitie naar realisatie De opgave en ambitie is geschetst. Maar wat is er nodig om de ambitie te verwezenlijken? In dit hoofdstuk worden de investeringen geschetst, waarmee we als Stedelijke Regio de goede stappen kunnen zetten om onze gedeelde ambitie voor 2040 waar te maken. Dat gebeurt in twee stappen: Allereerst wordt er per thema een 'stip op de horizon' geschetst, volgend op het eerder beschreven DNA en ambitie (deel A), vervolgens worden daar investeringen aan gekoppeld (deel B). Met deze investeringen kunnen we de volgende stap zetten in de duurzame ontwikkeling van Stedelijke Regio WestBrabant West.
REGIONALE INVESTERINGSAGENDA REGIO WEST-BRABANT WEST
Opbouw en structuur investeringsagenda
geprobeerd projecten en doelen slechts eenmaal te
Welke interventies (maatregelen) zijn nodig op regionale
noemen, om verwarring te voorkomen. Wel zijn er
schaal om de gewenste duurzame ontwikkeling
regelmatig koppelingen gelegd via bijvoorbeeld witte
mogelijk te maken? Dit hoofdstuk beschrijft de
blokken en koppelingen tussen (sub)doelen.
concrete investeringen. De investeringen volgen uit de Regionale Verstedelijkingsstrategie en voorliggende
Prioritering
hoofdstukken. De investeringen zijn opgebouwd in een
Er is een prioritering in de projecten toegekend. Voor
'boomstructuur': Van hogere ambitie naar concreet
de dikgedrukte, onderlijnde projecten geldt dat we
investeringsproject. Dit geeft inzicht in de verschillende
deze prioritair aan willen pakken. Prioritering is daarbij
investeringen, de samenhang, en de koppeling aan de
een lopend proces: Ontwikkelingen van buiten maar
hogere doelen uit de RIA.
ook een periodieke herijking van nut en noodzaak kan
Brede ambitie RIA
leiden tot herprioritering van projecten. De prioriteit gaat Van ambitie naar doel naar project
vooralsnog vooral toe naar (A) het ontwikkelen van
De boom is vanuit twee kanten opgebouwd. Van
de economische campussen en (B) het uitvoeren van
bovenaf via de hogere ambitie vanuit verstedelijking/
lopende processen (MMMP, Regiodeal Wonen, BPLG
de RIA, van onderaf via concrete projecten. Van
e.d. en Uitvoeringsagenda NOVEX Stedelijk Brabant.
boven gezien is allereerst de brede ambitie vanuit de RIA opgenomen. Vervolgens is voor elk van de vijf
Roltoedeling en taken
hoofdthema's uit de RIA de subambitie beschreven.
Ook is er een roltoedeling bepaald. Op basis van hiervan
Daarna is de ambitie van elk van die thema's
wordt duidelijk wat de SRWBW precies voor een project
geconcretiseerd in doelen ), gevolgd door een nog
gaat doen en welke inzet er voor gepleegd moet gaan
concretere laag. Als laatst vallen er concrete projecten
worden.
onder deze subdoelen.
^
N Projecten in samenwerking in het NOVEXprogramma uitvoeren
Samenhang en integraliteit
^
R Deelnemen en regionaal verbinden op inhoud
In deze strategie wordt uitgegaan van een integrale
in die gevallen waar een andere partij primair
aanpak en een integrale afweging van belangen op
verantwoordelijk is
Ingrediënten (zie bijlage)
het gebied van economie, wonen, mobiliteit, natuur,
^
O Onderzoeken vanuit de SRWBW
landschap, water, sociaal domein en duurzaamheid
^
U Uitvoeren als SRWBW
(o.a energie, stikstofZCO2, water, klimaatadaptatie en
^
K Kennisdeling
natuurontwikkeling). Soms zorgt dat voor dubbelingen
^
F (mee) Financieren of lobbyen
en/of doelen die onder meer ambities vallen. Er is altijd 24
Ingrediënten (zie bijlage)
Ingrediënten (zie bijlage)
REGIONALE INVESTERINGSAGENDA REGIO WEST-BRABANT WEST
Een nieuw toekomstperspectief voor West-Brabant West: Hoogwaardig robuust landschap van wereldklasse in balans met een vitale regio.
(
(
Klimaatadaptatie, ''ļ water, natuur en' |and««hap
zEconomie'
^
Ambitie: Koploper worden in circulaire ketens, chemie, maintenance en plantbased economie
Ambitie: Goed wonen, leven, werken Leeflandschap van wereldklasse V________________y
Passend Human Capital
Strategisch bundeling economie in centrumsteden Roosendaal en Bergen op Zoom (schaalsprong)
“
ÍSf8
Aantrekken en behoud HC, opleiding & campusontwikkeling als onderdeel transitie (triple helix)
a
v
SS
26
a-
SS
SS
'
'
Opstellen ecūnpmische
Versterking cultuur, toeristische economie, recreatie (koppeling
^ Transitie landbouw en toekomstbestendig buitengebied (onder
klimaatadapt. etc)
klimaatadapt. etc) - zie klimaat ^ Generiek: hefboomprincipe ontwikkeling zorgt voor meerwaarde regio
INVESTERINGSAGENDA
Een nieuw toekomstperspectief voor West-Brabant West: Hoogwaardig robuust landschap van wereldklasse in balans met een vitale regio.
Mobiliteit Ambitie: Hoogwaardig mobiliteitssysteem, voorwaardescheppend voor hoogwaardig woon- en leefklimaat
1
y
^
i
y «
■ŚSSE
1-
V
Beter benutten Roosendaal en Bergen op Zoom - de centrale OV-poorten naar binnen en buiten
Continueren energietransitie n RES, pMIEK en Pilot Miek Moerdijk
met positieve impact op de brede welvaart (realiseren lokale meerwaarde, ook bij nieuwe energie-infrastructuur)
v
v SS::.
principes
27
Verbeteren bereik baarheid HOV-oplossing voor de
s sz T
we ro
deoC
s-
Betere en duurzamere mobiliteitssysteem maatwerk in stad en dorp
Goederenvervoer over spoor, door buis en water
Sterke
4.1. Klimaatadaptatie, water, natuur en landschap Moerdijk
Haiderberge
Water Zandgronden Kleigronden
Rucphen
Naad van Brabant Natuur netwerk Kreken
Beken
Bebouwd gebied
Bergen op Zoom
Bedrijventerrein
Landschapsparken
Spoor
Woensdrecht
Goederenspoor Snelweg Treinstation
Vliegveld
Kloppende harten
Vestingsteden
Watersporten
\
Natuurbruggen
Stad land verbindingen
Een nieuw toekomstperspectief voor West-Brabant West: Hoogwaardig robuust landschap van wereldklasse in balans met een vitale regio.
Projecten
Roltoedeling en taken N R
O U K F
Projecten in samenwerking in het NOVEX-programma uitvoeren Deelnemen en regionaal verbinden op inhoud in die gevallen waar een andere partij primair verantwoordelijk is Onderzoeken vanuit de SRWBW Uitvoeren als SRWBW Kennisdeling (mee) Financieren of lobbyen
Projecten • Groenblauwe dooradering, oa versterking van de groen/blauwe dooradering van Bergen op Zoom en
^ Systeemvisie klimaatrobuuste laaggelegen zeekleipolders (O) ^ Systeemvisie water West-Brabant-West (O) ^ Uitvoeringsplan Hittelinten, Verkoelen stad vanuit buiten gebied en infiltratie hemelwater (O) ^ Systeemvisie hogere zandgronden en overgangsge bieden (O) • Onderzoeken opzetten stikstofbank (O) • Pilots duurzaam agrarisch perspectief (O)
Roosendaal (O) • Opzetten Bossenstrategie (O)
Projecten • Uitwerken aanpak klimaatbestendig inbreiden (zie NOVEX sted. Brb. ambitieladder): uitwerking Waterbodem-sturend voor inbreiding (O) • Verankering in omgevingsvisie, -plannen en waterschapsprogr. en verordeningen inclusief kwaliteitsprincipes; opzetten omgevingstafel (R)
^ Uitwerking BPLG West-Brabant West (R) -GGA(R)
Prioritaire projecten zijn dikgedrukt/onderstreept.
29
Projecten ^ Groene landschapscorridor AFC/Moerdijk en Roosendaal/Ruchen/Halderberge (R, F, N) ^ Opstellen plan groene corridor Woensdrecht/Roosendaal/Rucphen in samenhang met plannen van defensie (NPRD) ^ Plan doorontwikkeling landschapscorridor Brabantse Wal & Geopark Scheldedelta (R, F)
REGIONALE INVESTERINGSAGENDA REGIO WEST-BRABANT WEST
A. Stip op de horizon f
Toelichting opbouw/ structuur: De investeringen in de RIA zijn opgebouwd als doelenboom. Startend met de brede ambitie vanuit de RIA volgt vervolgens de subambitie per thema. Vervolgens is deze ambitie geconcretiseerd in doelen, gevolgd door subdoelen. Als laatst worden de concrete projecten onder deze subdoelen
V
Versterken/ beschermen natuur en landschap
\
Verbeteren klimaatadaptief woon- en leefsysteem
,
í
Transitie landbouw
Water en bodem sturend als voorwaarde
\
v
i
De geformuleerde doelen onder dit thema hangen sterk met elkaar samen,
benoemd, het zogenaamde 'middel' op het doel te bereiken.
waarbij ze ook niet zonder elkaar gerealiseerd kunnen worden. Zo heeft het
Ambitie
verbeteren van een klimaatadaptief woon-en leefsysteem sterke samenhang met hoe we het landschap gebruiken en willen ontwikkelen. Ook voor de landbouwtransitie geldt dat deze direct verbonden is met de andere thema's. Daarnaast hangt de uitwerking van deze doelen sterk samen met de gebiedsspecifieke kenmerken (een landbouwtransitie ziet er anders uit op kleidan op zandgrond). Daarom werken we deze doelen gebiedsgericht uit:
Ontwikkeling van biobased agro op de kleipolders (Cluster Steenbergen-Moerdijk) ^
Aan de noord- (Steenbergen, Moerdijk) en westzijde (Bergen op Zoom, Woensdrecht) van de regio ligt het zeekleigebied. De land- en tuinbouw ontwikkelt zich op deze kleipolders naar een steeds meer
Eerst schetsen we de subambitie voor dit thema:
hoogproductieve, innovatieve hightech branche die zich richt op Klimaatadaptatie, water, natuur en landschap
biobased circulaire economie. Daar hoort de transitie bij van de teelt van
Ambitie: Goed wonen, leven, werken - Leeflandschap van wereldklasse.
consumptiegewassen (zoals aardappelen en suikerbieten) naar nieuwe
De hogere RIA-ambitie specificeren we voor het thema klimaatadaptatie,
gewassen en teelten (bijv. vezels en grondstoffen voor agrochemie en
water, natuur en landschap. De twee belangrijkste elementen hierin zijn
biobased bouwen). AgroFood cluster (AFC), Cosun, Green Chemestry
enerzijds het toewerken naar een systeem waar bodem en water sturend
Campus (GCC) en DAB-lab (Delta Agro Business laboratorium)
zijn. Op systeemniveau ambiëren we een goed functionerend en duurzaam/
ontwikkelen zich tot de (kennis)centra van deze innovatieve land- en tuinbouw.
toekomstbestendig groen-blauw systeem. Anderzijds leven en wonen we in ^
dit systeem: Daarom zetten ook in op leeflandschap van wereldklasse.
Er ligt al een opgave met betrekking tot KRW, NNB en NNP die voor 2027 gerealiseerd moet zijn.
^
In de contramal van het hoogproductieve landschap investeren we in (recreatieve) kwaliteiten langs het Volkerak, de kreken, Zuiderwaterlinie, de Vliet, Dintel en Mark (mooi voorbeeld: Dintelse Gorzen)
30
INVESTERINGSAGENDA
^
^
Voorliggende uitdaging is het samen met onze (grensoverschrijdende)
^
Vanuit het kader 'bodem en water sturend' is de ambitie voor
partners toewerken naar een bodem- watersysteem dat voldoende
het watersysteem herstel van de sponswerking van de bodem,
zoetwaterbeschikbaarheid kan bieden om de gewenste teelten van
het bereiken van een robuust grondwatersysteem, beekherstel
voldoende gezond zoet water te voorzien in tijden van droogte en
en groenblauwe dooradering als onderdeel van het robuuste
moet robuust genoeg zijn om (lokaal) extra water te kunnen bergen in
landschap. Om dit te bereiken is het zaak water vast te houden op de
natte periodes (robuuste natuurlijke buffers). Dit moet ook zorgen voor
wal en minder af te voeren (zie ook traject Gebieds Gerichte Aanpak
'tegendruk' om verzilting tegen te gaan. Aanzet hiertoe wordt voorzien
Brabantse Wal). Om verdroging te bestrijden zal in de toekomst het
in het Brabants Programma Landelijk Gebied (BPLG) en Brabantse
grondwaterpeil omhoog moeten. Daardoor zal de landbouwkundige
Groenblauwe Gebiedsgerichte aanpak (GGA) De eerste investeringen zijn
geschiktheid op de flanken van de zandgronden fors verbeteren (die
al gedaan (Roode Vaart Zevenbergen en de krekenvisie).
worden minder droogtegevoelig. In de regio speelt landbouw een
De campussen van DAB/ Green Chemistry in Bergen op Zoom en Cosun
belangrijke rol, waarbij hoogwaardig voedsel wordt geteelt. Dit biedt
in Dinteloord ontwikkelen we verder om deze transitie te versnellen.
goede kansen voor hoogproductieve grondgebonden landbouw, met aandacht voor de juiste teelt op de juiste plek en voor het voorkomen/
^
^
Kringlooplandbouw in het kleinschalig zandlandschap
verminderen van emissies naar grond- en oppervlaktewater.
Aan de zuidzijde van de regio bevinden zich de hoge zandgronden met
De grondgebonden landbouw op de hoge gronden(ruggen) zal
aan de westzijde daarvan een uitgestrekte zandrug met steilranden (de
rekening moeten houden met droge omstandigheden en minder
Brabantse Wal). De zandgronden worden benut als stedelijk uitloopgebied
mogelijkheden voor beregening. Hier liggen voor agrarische
voor inwoners uit o.a. Bergen op Zoom, Roosendaal, Etten-Leur, Breda
ondernemers vooral kansen voor niet-grondgebonden circulaire
en Antwerpen en omstreken (denk o.a. aan Brabantse Wal, Rucphense
teelten (zoals substraatteelt, met behoud van waterinfiltratie en als
bossen, Pagnevaartbos, Grenspark Kalmthoutse Heide)
dit landschappelijk inpasbaar is), en verbreding van activiteiten zoals
Ambitie voor de zandgronden is om te komen tot een onderscheidend
zonne-energie, bosbouw en strokenlandbouw. Ook in de ring rondom
landschap (met aantrekkingskracht tot aan Antwerpen, Rotterdam
Natura2000-gebied de Brabantse Wal is ruimte voor nieuwe natuur en
en verder) waarin recreatie, natuur, water, economie, landbouw en
nieuw bos en worden grondwateronttrekkingen beperkt om verdroging
wonen samenkomen. Dat gaat in samenhang met de opgaven in de
van de natuur tegen te gaan. De veehouderij en plantaardige sectoren
Bossenstrategie en het benutten van logische plekken die uitermate
kunnen elkaar versterken in deze kringloop.
geschikt zijn als spons. Bijvoorbeeld door de ontwikkeling van nieuwe landschapselementen (zoals laanbeplanting, houtwallen, heggen en
Cluster Bergen op Zoom en cluster Woensdrecht-Brabantse Wal
bosjes), behoud van grootschaligheid op de hoge open delen (rondom
^
In dit deel van het zandgebied gaat het om het beter organiseren van
Wouw), ecologische verbindingszones, vloeiende groene overgangen
infiltratie van water op de hoge gronden, vasthouden van gezond
tussen de dorpskernen en het buitengebied, voorzieningen die zowel door
wal-water onderaan de Brabantse Wal en robuuster maken van de
bewoners als recreanten worden gebruikt, voedselbossen, recreatieve
beekstructuren. Voor een gezonde waterkwaliteit, samen met onze
natuurpoorten icm aantrekkelijke wandel- en fietsroutes.
Vlaamse buren, is een grensoverschrijvende samenwerking van
31
REGIONALE INVESTERINGSAGENDA REGIO WEST-BRABANT WEST
Transitie van het zandgebied: Dal van de Molenbeek. In stedelijk Roosendaal wordt de beweging ingezet naar meer ruimte voor de beek. Uitdaging is om het gehele tracé van de Molenbeek als 1 opgave op te pakken - in verbinding met de Rucphense Bossen en het Grenspark Kalmthoutse Heide. Niet sectoraal vanuit het halen van de Kaderrichtlijn Water maar vanuit het toekomstperspectief voor het hele aanliggende gebied. Ingrediënten zijn: ^ Stedelijke transformatie en kwaliteitsverbetering binnen de stad (o.a. aanpak centrum en kwetsbare buurten)
belang. Hierbij gaat het vooral om de Brabantse wal en het toevoegen van buffers romdom het Natura 2000-gebied. Daarnaast is een betere recreatieve zonering van belang. Zo moeten robuuste natuurlijke structuren en -verbindingen doorheen de regio gecreëerd worden. Dit kan door middel van bijvoorbeeld ecoducten over infrastructuur en robuuste
^ ^ ^
landschapsverbindingen langs beekdalen om natuurgebieden met elkaar te verbinden. Zo wordt de kwaliteit van de steden verbeterd met meer
Stad-landverbinding I recreatief-stedelijk uitloopgebied aan de zuidkant van Roosendaal Ruimte voor beek, bos en natuur Toekomstperspectief voor de landbouw
stedelijke uitloopgebieden. De recreatiebehoefte vanuit de steden kan dan meer afgeleid worden van de meest waardevolle natuurgebieden. Met het toevoegen van extra natuur verhoogt het gewenste stedelijke
Cluster Roosendaal en cluster Halderberge en Rucphen »
In dit cluster gaat het eveneens om het beter organiseren van infiltratie
karakter en kwaliteit van wonen. Dit betekent voor de korte termijn
van water op de hoge gronden en om versterken van de beekstructuren.
dat ingezet wordt op projecten zoals Wal Water (Water tussen Wal en
Maar hier ligt het accent minder op Natura 2000-gebieden, en juist
Schelde in het gebied houden), Zuidwestelijke Delta en water vasthouden
op de landelijke kwaliteit met een hoge recreatieve en landschappelijk
op de wal en minder af voeren. Om verdroging te bestrijden zal in
waarde voor de regio. Een waarde die ook onder druk staat. Dat wil
de toekomst het grondwaterpeil omhoog moeten. Daardoor zal de
zeggen dat we in dit gebied, in samenhang met het cluster Bergen op
landbouwkundige geschiktheid op de flanken van de zandgronden fors
Zoom en Woensdrecht op de korte termijn aan de slag moeten gaan met
verbeteren (die worden minder droogtegevoelig. Dit biedt goede kansen
de Bossenstrategie om daar voor de langere termijn een programma
voor hoogproductieve grondgebonden landbouw, met aandacht voor
met concrete maatregelen op te ontwikkelen. Het betekent ook dat er
de juiste teelt op de juiste plek en voor het voorkomen/verminderen
ingezet wordt op het versterken van de beekstructuren en het maken van
van emissies naar grond- en oppervlaktewater. De grondgebonden
meer oost-west-verbindingen. Voor de korte termijn ligt het accent dan
landbouw op de hoge gronden(ruggen) zal rekening moeten houden
enerzijds op het ontwikkelen van concrete plannen voor die verbindingen
met droge omstandigheden en minder mogelijkheden voor beregening.
en beken. Anderzijds wordt we op de korte termijn concreet doorgepakt
Hier liggen voor agrarische ondernemers vooral kansen voor niet-
op het versterken van het dal van Molenbeek. In dat gebied loopt
grondgebonden circulaire teelten (met behoud van waterinfiltratie als
immers al enige tijd een traject én ligt er een KRW-opgave die in 2027
dit landschappelijk inpasbaar is), en verbreding van activiteiten zoals
gerealiseerd moet zijn. Tegelijkertijd ligt er de vraag of deze beek alleen
bosbouw en strokenlandbouw. Ook in de ring rondom Natura2000-gebied
beschouwd moet worden als een hydrologische inrichtingsmaatregel, of
de Brabantse Wal is ruimte voor nieuwe natuur en nieuw bos en worden
dat er vanuit de stedelijke ontwikkeling en kwaliteiten van Roosendaal niet
grondwateronttrekkingen beperkt om verdroging van de natuur tegen te
breder en met meer ambitie naar de Molenbeek gekeken moet worden. Al
gaan.
dan niet op te pakken in fasen.
32
INVESTERINGSAGENDA
Natuurontwikkeling in de Naad van Brabant en Zuiderwaterlinie
Stad, dorp en landelijk gebied functioneren als spons
^
^
Op de overgang van zand naar klei, de zogeheten Naad van Brabant is de grondwaterdruk hoog en komt kwelwater aan de oppervlakte. Militaire
van meer groen en infiltratie, als ook voor het afkoppelen van de
strategen maakten slim gebruik van dit natuurlijk fenomeen. Zo konden
hemelwater van het rioolstelsel. Zo kan het water infiltreren in de bodem
ze voorkomen dat vijandelijke troepen de Brabantse vestingsteden
(en het grondwater aanvullen) en in combinatie met extra bomen wordt
konden belegeren. De polders in deze strook konden onder water gezet
hittestress tegengegaan (met name in de centra en bedrijventerreinen).
worden met water uit de beken, zonder dat het water vervolgens in de
Op de aanvoerroutes van koele lucht voorkomen we actief de vorming
bodem wegzakte. Als dit niet voldoende was of niet snel genoeg ging, kon
van hitte-eilanden in het verstedelijkte gebied (als gevolg van daar
er zoet water ingelaten worden uit de Maas of zout water uit het Hollands
gesitueerde bebouwing /verharding). ^
Diep of Volkerak. Het uitgebreide stelsel van ontwateringskanalen, vaarten
^
De groenambitie is om te komen tot een robuust en aaneengesloten
en sluizen dat door de eeuwen heen was aangelegd ten behoeve van
natuurnetwerk voor plant en dier. De groen-blauwe dooradering loopt
turfwinning en landbouw, kon nu gebruikt worden om het land juist weer
vanuit het landschap tot in de haarvaten van het stedelijk systeem (tot
gelijkmatig onder water te zetten. Samen vormden deze geïnundeerde
aan de voordeur). Het stedelijk gebied moet als spons en als gezonde
polders een landsbrede waterbarrière (de Zuiderwaterlinie).
waterbron gaan functioneren. Daarin staat het optimaal benutten
Voor wie het wil zien, is de Zuiderwaterlinie nog steeds herkenbaar
van water voorop. Dus hergebruik, berging en infiltratie, bovengronds
in het landschap als complex van fortificaties, vestingwerken en
afvoeren en (als echt niet anders kan) dan pas afvoeren van water. Dus:
inundatiegebieden. Van de fortificaties en vestingwerken is een groot
bijv. niet langer schoon regenwater lozen op de riolering, maar juist in
deel nog intact of gereconstrueerd. Andere vestingwerken zijn verlaten en
de bodem laten infiltreren of opvangen in meren, vijvers, bergingen en
veroverd door de natuur. De meeste van de voormalige inundatiegebieden
wadi's. Groen versterken we via landschapsparken (gebieden met grote
vormen ook nu nog open landschappen. Het natuurlijke fenomeen van
landschappelijke kwaliteit die bescherming behoeven, waar passende
de Naad van Brabant en de Waterlinie bieden aanknopingspunten voor
landbouw ook onderdeel van kan zijn), maar juist ook via doorweving
een toekomstperspectief waarin natte en woeste natuur samen kan gaan
en dooradering van groen in andere functies. Met meer groen en blauw
met extensieve natuurrecreatie en cultuurhistorie (met vestingsteden
zowel horizontaal als verticaal in parken, straten, langs gevels en op
Bergen op Zoom, Steenbergen, Willemstad en Klundert). In het Oudland
daken ontwikkelen we zo een klimaatbestendiger woonmilieu.
- Halstersch Laag is een ontwikkeling richting bijzondere kwelnatuur al in gang gezet (Natte Natuurparel). ^
^ In het verstedelijkte gebied zijn inspanningen nodig voor het creëren
De Zuiderwaterlinie voegt onbetwist landelijke kwaliteiten aan het landschap toe. Maar hoe verhoudt zich dat tot de 'plant-based-economy' en de druk die er vanuit de duurzame energie behoefte op dit gebied ligt?
33
REGIONALE INVESTERINGSAGENDA REGIO WEST-BRABANT WEST
KADER. Een duurzame toekomst voor de agrarische sector
veehouders komen daardoor zeer beperkt en met sterke vertraging
De diversiteit in ondernemers die in het gebied wonen en werken is groot.Dit
^10 jaar) op de markt. De behoefte aan extra ruimte voor verschillende maatschappelijke functies is niet steeds economisch gedreven terwijl
hangt samen met diverse historische ontwikkelingen. Waar met name in de
in realiteit de meestbiedende economische actor de beschikbare ruimte
jong ontgonnen polders van oorsprong een aantal gebieden door herenboeren
zal kunnen kopen. Binnen de agrarische sectoren zijn telers met het
werd beheerd, leverden zandgronden een veel minder hoog rendement op.
hoogste rendement per hectare het beste in staat om deze investering
Ook zijn landbouwers uit andere gebieden van Brabant of Nederland naar
te doen. Dit zijn eerder boomkwekers dan bijvoorbeeld melkveehouders.
deze regio verhuisd omdat ze kansen in deze regio zagen of elders onteigend
Ook Vlaamse landbouwers ondernemen over de grens en kopen gronden
werden.
in het gebied. Omdat grond waardevast is, wordt dit als interessante optie gezien om kapitaal in te investeren, dit kunnen ook investeerders
In de al eerder opgestelde Ruimtelijke Visie West-Brabant 2030 is
buiten de agrarische sector zijn. Op de grondenmarkt zijn dus meerdere
sprake van een agrarische hoofdstructuur. Hierbinnen worden twee
economische spelers actief wat bepalend is voor het al dan niet vrijkomen
ontwikkelingsperspectieven onderscheiden; het gemengd agrarisch gebied
van agrarische gronden voor nieuwe maatschappelijke functies en voor
en het primair agrarisch gebied. In dit primair agrarisch gebied wordt de
de termijn waarop dit gebeurt. De landbouwtransitie gaat niet vanzelf.