Bijlage 1. (Concept) Erfgoedbeleid 2026-2032
Tekst van het document
carnavalsvieringen in het land. Later volgden vluchtelingen uit onder meer voor malig Joegoslavië, Irak, Syrië en recent Oekraïne.
25
Deze migratiegolven lieten niet alleen sociale en economische sporen na, maar ook immaterieel erfgoed: verhalen van vertrek en aankomst, van verlies én nieuwe worteling. In verschillende wij ken in onze gemeenten zijn deze invloeden bij voorbeeld zichtbaar in de aanwezigheid van ge bedshuizen, winkels en gemeenschapsinitiatieven. Het erfgoed van migratie is levend en voort durend in ontwikkeling. Door deze verhalen en sporen te erkennen, verrijken we het historisch verhaal van Bergen op Zoom met perspectieven die generaties overstijgen.
van een bezoeker (hoe zou een toerist het erfgoed fotograferen/beleven) de openbare ruimte in te richten. Door ook nog de (horeca-)ondernemers te betrekken in de place branding ontstaat zo ex tra economische spin-off. Een ander voorbeeld is het koppelen van de voor malige suikerbietenindustrie met de hedendaagse plant-based economie. Denk aan het gebruik van plant-based materialen in nieuw te realiseren kunstwerken, winkelpuien, informa tieborden, zitbankjes en toeristische merchan
Voor dit type erfgoed is het van belang om de ko mende jaren met name in te zetten op positieve belevingen en op het actief betrekken van deze gemeenschappen. We willen als gemeente na drukkelijk de doelgroepen zelf stimuleren nieuwe initiatieven en projecten te starten om die waar mogelijk te faciliteren of ondersteunen. 4.8 Kermiserfgoed In 2024 heeft UNESCO het kermiserfgoed van Frankrijk en België toegevoegd aan de Represen tatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erf goed. Er gaan stemmen op om ook het Neder landse deel daarin te borgen. Lokaal ligt er in ie der geval de wens om het kermiserfgoed van Ber gen op Zoom te borgen, beschermen en uit te dra gen (bijv. het Kermismuseum). Het gaat dan om een bewustwordingscampagne voor de kermiscultuur, het opnemen van de kermisgeschiedenis in educatie en het promoten van de familiege schiedenis bij kermissen zelf. Daarnaast worden historische elementen uit vroegere kermissen waar mogelijk - weer extra gepromoot, zoals mu ziek, kijkwerk en theater. In nauwe samenwerking met het Markiezenhof gaan we onderzoeken hoe we hier invulling aan kunnen geven. 4.9 Erfgoed verbinden aan de lokale economie Het is van belang om erfgoed te verbinden aan actuele economische ontwikkelingen. Erfgoed is geen statisch bezit, maar draagt ook sociale, toe ristische en economische meerwaarde in zich.
Een concreet voorbeeld hiervan is het benutten van het gaaf gebleven historische decor van de stad voor film-, televisie- en mediaproducties, bijvoorbeeld over de Tachtigjarige Oorlog. Dit ver sterkt niet alleen het cultureel-economische pro fiel van de stad, maar genereert ook weer extra werkgelegenheid. Belangrijk is om door de bril
dise. Het (bezoek aan het) regionale erfgoed kan ook functioneren als neutrale gemene deler voor diverse ondernemers, waardoor de samenwer king en uiteindelijk de regionale innovatiekracht kan worden bevorderd. 4.10 Erfgoededucatie op een erfgoedlocatie Door in te zetten op integrale educatie, in samen werking met Geopark Schelde Delta, House of History, scholen en onze cultuurhistorische part ners, kunnen elkaar versterkende effecten ont staan in het onderwijs tussen vakken, zoals aard rijkskunde, biologie en geschiedenis - een soort heemkunde 2.0. Door jongeren vaker uit te nodigen op diverse erfgoedlocaties wordt de binding (en daarmee ho pelijk het eigenaarschap) versterkt met de lokale omgeving. Ook het bevorderen van het gebruik van materialen, technieken en vaardigheden die gebaseerd zijn op traditie valt daaronder: denk aan de circulaire methodes van weerhoutkap of traditionele methodes in de monumentenzorg (zoals rieten daken leggen). We staan hierin als gemeente niet aan de lat, maar hebben wel een belangrijke verbindende rol te vervullen om par tijen uit het onderwijs, de overheid, de gemeen schap en de markt bij elkaar te brengen. 4.11 Stimuleren van jeugdinitiatieven Door erfgoedparticipatie onder jongeren te bevor deren, kunnen we een bijdrage leveren aan het keren van de afname van vrijwilligers op lange ter mijn.
Door initiatieven vanuit de jeugdverenigin gen zelf te stimuleren en te faciliteren, kunnen we de erfgoedparticipatie onder jongeren verster ken. We willen nadrukkelijk organisaties in de
26
gemeenschap aanjagen om hiervoor met ideeën te komen. Dit kan uiteenlopen van het organise ren van historische evenementen, het gebruiken van bijzondere erfgoedlocaties zoals het Ravelijn, tot het namaken van monumenten met moderne bouwsteentjes.
Xamp Xijk in de pof
Bergen op 3oom
Militair tentenkamp in het huidige stadspark Kijk in de Pot. Foto: Ch. van Velsen, 1900. Bron: West-Brabants Archief.
27
28
Erfgoedbeleid - Uitvoeringsprogramma 2026-2032 Tot en met 2032 willen we uitvoering geven aan de actiepunten en ambities die we in de voorgaande hoofd stukken hebben beschreven. In onderstaand overzicht geven we een overzichtelijke weergave van de actie punten waarbij we beknopt weergeven: wat we willen bereiken, wat we daarvoor willen gaan doen en wan neer we het gaan doen.
Pijler 1: Erfgoed behouden en borgen Wat willen we berei ken?
Wat gaan we daarvoor doen?
Wanneer gaan we dat doen?
In kaart brengen van de cultuurhistorische waarden
Het laten opstellen van een gebiedsdekkende cultuurhistorische waardenkaart.
Q2 2026 - Q4 2027
Actualiseren van archeologiebeleid
Het opstellen van een archeologische verwachtingen- en beleidskaart en regels m.b.t. onderzoeksverplichtingen, lokale onderzoeks agenda.
2026
Nieuwe monumenten aanwijzen
Op basis van de drie beschreven thema’s inventariseren van potentiele monumenten, door onderzoek en de erfgoedscan een definitieve selectie maken en deze voordragen voor aanwijzing.
2026-2027
Monumenten afvoeren
De bestaande gemeentelijke monumenten opnieuw beoordelen a.d.h.v. de erfgoedscan. Indien no dig een selectie voordragen om ob jecten af te voeren van de gemeen telijke monumentenlijst.
2030-2032
Voorbereiden op het Omgevingsplan
We inventariseren en verzamelen alle data m.b.t. cultuurhistorische waarden in de gemeente en stellen concept(regels) op om de waarden te borgen in het omgevingsplan.
2028
Actualiseren subsidie regeling
In kaart brengen van verbeterpunten, opstellen van een nieuwe sub sidieregeling, aanbieden ter vast stelling.
2026
Versterken adviesrol en digitale zichtbaar heid
Inzichtelijk maken van verbeterpunten, verzamelen en prioriteren van informatie, inrichten van nieuwe pagina op de gemeente website.
Q1-Q2 2026
29
Pijler 2: Toekomstbestendig erfgoed Wat willen we berei ken?
Wat gaan we daarvoor doen?
Wanneer gaan we dat doen?
Verduurzaming monu menten met behoud van monumentale waarden
Het vaststellen van een afwegings kader voor het verlenen van omgevingsvergunningen voor het ver duurzamen van monumenten.
Q1-Q2 2026
Verduurzaming ge meentelijke monu menten stimuleren
Bij de actualisatie van de subsidie regeling voor gebouwd erfgoed pas sende energiebesparende maatre gelen subsidiabel maken
Q1-Q3 2026
Behoud karakteris tieke bebouwing door renovatie i.p.v. sloop
Onderzoeken hoe we renovatie van karakteristieke bebouwing kunnen stimuleren i.s.m. interne en externe stakeholders
Doorlopend
Cultuurhistorie als in spiratie voor klimaatadaptatie
Kansenkaart klimaatadaptatie op basis van cultuurhistorie
2028
30
Pijler 3: Erfgoed als beleving Wat willen we berei ken?
Wat gaan we daarvoor doen?
Wanneer gaan we dat doen?
Optimaliseren kunst in de openbare ruimte
Blijvend onderhouden van kunst werken; het opstellen van kunstpaspoorten per kunstwerk en het opstellen van beleidskaders en af spraken m.b.t. bestaande en nieuwe kunstwerken (buitenkunstloket).
Doorlopend
Monumenten zicht baar maken en infor matie over monumen ten ontsluiten
Samen met externe partners reali seren we uniforme monumenten schildjes voor Bergen op Zoom. Door die te voorzien van QR-codes kan informatie over de monumen ten digitaal worden ontsloten.
2026-2027
Stimuleren behoud en herstel historische winkelpuien
I.s.m. team Binnenstad onder zoeken we de mogelijkheden waarop de gemeente het behoud en herstel van dit erfgoed kan sti muleren.
2026
Aantrekkelijke toeris tische routes met een duidige huisstijl
Samen met team VTE en externe partijen maken we een uniforme huisstijl voor de ontsluiting en be geleiding van toeristische routes.
2028 e.v.
Beter gebruikmaken van erfgoed in eigen bezit
Onderzoeken hoe we ons monu mentaal vastgoed beter en op meerdere manieren kunnen inzet ten en of hieraan het ontsluiten van gemeentelijke collecties (archeolo gie) te koppelen is.
2026 e.v.
Meer zichtbaarheid voor maquettes
I.s.m. externe partners de mogelijk heden verkennen om historische maquettes op een centrale plek te ontsluiten voor publiek.
2028 e.v.
Beleefbare Linie van de Eendracht
Het realiseren van toeristische beleefroute met twee fysieke beleefpunten i.s.m. gemeente Tholen, Steenbergen en met de Zuiderwaterlinie
Afronding 2026
Immersieve erfgoedbeleving
Het toepassen van nieuwe tech nieken aanjagen bij projecten/ini tiatieven m.b.t. erfgoedbeleving.
2026-2032
31
Pijler 4: Erfgoed als verbindende en verhalende kracht Wat willen we berei ken?
Wat gaan we daarvoor doen?
Wanneer gaan we dat doen?
Kennis over en waar dering voor immateri eel erfgoed vergroten
Inventariseren van lokaal immateri eel erfgoed
2029
Waardering voor vrij willige inzet voor erf goed
Het opnieuw lanceren van de lo kale erfgoedprijs.
N.t.b.
Erfgoed voor iedereen toegankelijk maken
Knelpunten inventariseren. Aan passingen stimuleren en mogelijk maken die bijdragen aan een be tere toegankelijkheid.
2026-2032
Meer zichtbaarheid voor herinnerings- en herdenkingserfgoed
Mogelijkheden onderzoeken om dit erfgoed een betere plaats te geven binnen het bestaande toeristische aanbod.
2028-2032
Behoud van de weervisserij
We ondersteunen de transitie van beroepsvisserij naar het instand houden van de traditie door vrijwil ligers.
Heden-2032
Meer zichtbaarheid voor erfgoed van mi gratie
Aanjagen en faciliteren van initia tieven vanuit de diverse gemeen schap omtrent de verhalen en spo ren van migratie in de gemeente.
Doorlopend
Kermiserfgoed in de kijker zetten
Mogelijkheden onderzoeken om het kermiserfgoed voor een breder publiek te ontsluiten.
N.t.b.
Erfgoed als economi sche kracht
Mogelijkheden verkennen om ons erfgoed in te zetten als inspiratie of bron voor economische en innova tieve ontwikkelingen
2029-2031
Meer betrokkenheid van jongeren bij erf goed
Erfgoed gerelateerde activiteiten van jeugdverenigingen stimuleren en faciliteren.
Doorlopend
32
Bijlage I: Wettelijke kaders De taken, rollen en verantwoordelijkheden voor erfgoedzorg zijn belegd op de verschillende schaalniveaus, zowel internationaal als nationaal. In deze bijlage worden de meest relevante daarvan kort uiteengezet en de betekenis voor de omgang met cultureel erfgoed geduid.
Internationaal Werelderfgoed Conventie - 1972 In 1992 is Nederland toegetreden tot de Werelderfgoed Conventie. Daardoor kan Nederland cultureel erf goed van universele betekenis voor de geschiedenis van de mensheid voordragen voor plaatsing op de Lijst van het Werelderfgoed van UNESCO. Verdrag van Granada - 1985 Dit verdrag uit 1985 is een aanvulling op en een uitwerking van de Europese Culturele Conventie en van de Werelderfgoed Conventie van UNESCO. Het verdrag geeft onder andere een bredere definitie van erfgoed, dat sindsdien ook categorieën omvat, zoals industrieel erfgoed, ensembles, roerend erfgoed en cultuur landschappen. In het verdrag zijn daarnaast bepalingen opgenomen die betrekking hebben op inventari satie, documentatie, bescherming en restauratie. Ook deed met dit verdrag de ruimtelijke ordening voor het eerst zijn intrede als instrument voor instandhouding van erfgoed. Het verdrag is door Nederland in 1994 geratificeerd. Verdrag van Malta (Valetta) - 1992 Het doel van het Verdrag van Malta is het behoud en de bescherming van het archeologisch erfgoed, dat wordt beschouwd als bron van Europa’s collectieve geheugen. De ruimtelijke ordening is daarvoor het be heersinstrument. Nederland heeft in 2007 het verdrag geratificeerd en sindsdien de landelijke wetgeving daarop aangepast.
Europees Landschapsverdrag - 2000 Het verdrag streeft naar de bescherming van het natuurlijke, rurale en urbane landschap vanwege zijn identiteitsbepalende belang. Het verdrag is in 2005 door Nederland geratificeerd. UNESCO Verdrag inzake Bescherming van het Immaterieel Cultureel Erfgoed - 2003 Het verdrag beschrijft immaterieel erfgoed als de bron van culturele diversiteit en als een garantie voor duurzame ontwikkeling. Op de internationale lijst van het UNESCO verdrag staat nu één Nederlands im materieel erfgoed: het ambacht van molenaar. Verdrag van Faro - 2005 Het verdrag van Faro benadrukt de sociale waarde van erfgoed voor de samenleving en het belang van par ticipatie door de samenleving bij erfgoed. In 2024 is het verdrag door Nederland ondertekend en de ratifi catie is in voorbereiding.
Nationaal Erfgoedwet - 2016 De Erfgoedwet omvat bepalingen over alle soorten cultureel erfgoed, dus van gebouwd erfgoed tot arche ologie en museale collecties. In de wet is geregeld bij wie welke verantwoordelijkheid ligt en hoe het toe zicht daarop is georganiseerd. In de wet worden een aantal wettelijke taken benoemd, waarvan de verant woordelijkheid bij de gemeenten ligt. Zo moet de gemeente een erfgoedregister bijhouden voor aangewe zen cultureel erfgoed en is onder meer bepaald dat gemeenten het bevoegd gezag zijn voor de vergunning verlening, toezicht en handhaving inzake rijksmonumenten. Alleen bij herbestemming van rijksmonumen ten, reconstructie of (gedeeltelijke) sloop heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) nog een 33
formele adviestaak. Bij archeologische rijksmonumenten is een advies van de RCE bindend. Tot slot is het certificeringsstelsel in de archeologie in de Erfgoedwet geregeld, waarin is vastgelegd wie bevoegd is om opgravingen te verrichten en opgravingsrapporten te beoordelen. Omgevingswet - 2024 Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Daarin zijn alle oude wetten samengevoegd die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving. Ook de bepalingen uit de Erfgoedwet die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving zijn overgegaan in de Omgevingswet. De Omgevingswet beschermt de fysieke leefomgeving en omvat de veiligheid en de gezondheid van burgers en de kwaliteit van de omge ving waarin zij wonen, werken en recreëren. Een verplichting in de wet is de onderwerpen die daarmee sa menhangen in een integrale omgevingsvisie op te nemen. Hierbij valt te denken aan luchtkwaliteit, milieu, bouwen, wonen en ook erfgoed. Voor specifieke onderwerpen kan een aparte uitwerking van de omge vingsvisie worden opgesteld in de vorm van een programma. De regels die concreet vorm moeten geven aan de omgevingsvisie en eventuele programma’s worden opgenomen in het omgevingsplan. Het omge vingsplan bevat alle regels voor de fysieke leefomgeving van het gemeentelijk grondgebied. Uiterlijk in 2032 moeten alle gemeenten een nieuw omgevingsplan hebben vastgesteld.
Met betrekking tot erfgoed zijn gemeenten volgens de wet minimaal verplicht om al het beschermd erfgoed op te nemen in het omge vingsplan. Daarnaast biedt de omgevingswet de mogelijkheid om ook de omgeving van (beschermd) erf goed een plaats te geven. De wet gaat uit van een meer gebiedsgerichte benadering dan een benadering op objectniveau. Voor beschermde monumenten betekent het dat de omgeving geen negatieve invloed mag hebben op de monumentale waarden van het erfgoed. Dit versterkt de rol van erfgoed en cultuurhis torie als inspiratie voor ruimtelijke ontwikkelingen.
34