Bijlage 1. (Concept) Erfgoedbeleid 2026-2032
Tekst van het document
Erfgoedbeleid 2026-2032 gemeente Bergen op Zoom
Bouwstenen voor de toekomst
Gemeente jļí Bergen op Zoom
Foto titelblad: Zicht op de Peperbus vanuit de Kerkstraat. Bron: gemeente Bergen op Zoom.
1
2
Inhoudsopgave Inleiding Waarom een nieuw erfgoedbeleid? Definitie cultureel erfgoed Cultureel erfgoed en beleid in Bergen op Zoom Pijler 1: Erfgoed behouden en borgen 1.11n kaart brengen van de cultuurhistorische waarden 1.2 Actualiseren van archeologiebeleid 1.3 Nieuwe monumenten aanwijzen 1.4 Zijn alle gemeentelijke monumenten nog wel monumentwaardig? 1.5 Voorbereiden op het omgevingsplan - 2032 1.6Actualiseren subsidieregeling 1.7 Versterken adviesrol en digitale zichtbaarheid
Pijler 2: Toekomstbestendig erfgoed 2.1 Afwegingskader verduurzaming monumenten 2.2 Ondersteunen verduurzaming monumenten 2.3 Behoud en renovatie boven sloop 2.4 Cultuurhistorie en klimaatadaptatie
Pijler 3: Erfgoed als beleving 3.1 Optimaliseren kunst in de openbare ruimte 3.2 Monumentenschildjes 3.3 Historische winkelpuien 3.4 Historische beleefroutes 3.5 Zelf ons erfgoed beter gebruiken en ontsluiten 3.6 Meer zichtbaarheid voor maquettes 3.7Linie van de Eendracht 3.8 Immersieve erfgoedbeleving
Pijler 4: Erfgoed als verbindende en verhalende kracht 4.1 Inventariseren immaterieel erfgoed 4.2 Opnieuw lanceren lokale erfgoedprijs 4.3 Fysieke toegankelijkheid erfgoed 4.4 Herinnerings- en herdenkingserfgoed 4.5 Vastenavend 4.6 De Bergse Weervisserij 4.7 Verhalen en sporen van migratie 4.8 Kermiserfgoed 4.9 Erfgoed verbinden aan de lokale economie 4.10 Erfgoededucatie op een erfgoedlocatie 4.11 Stimuleren van jeugdinitiatieven
5 6 7 7 11 11 12 12 13 13 13 14 16 16 16 17 17 19 19 20 20 20 21 21 21 22 24 24 24 24 25 25 25 25 26 26 26 26
3
Erfgoedbeleid - Uitvoeringsprogramma 2026-2032
29
Bijlage I: Wettelijke kaders
33
(Bijlagen evt. nog verder aan te vullen)
4
Inleiding "Goed bouwen," schreef de Romeinse bouwmeester Vitruvius, "vereist drie kwaliteiten: firmitas, utilitas en venustas - stevigheid, bruikbaar heid en schoonheid." Deze klassieke drieslag is meer dan een techni sche handleiding uit de oudheid. Ze vormt nog altijd een inspirerend uitgangspunt voor hoe we naar onze leefomgeving kijken en in het bij zonder naar erfgoed. Vandaag de dag geven we aan deze waarden een nieuwe invulling. Uti litas verwijst naar de gebruikswaarde van onze gebouwen en ruimten: ze moeten functioneel zijn en dienstbaar aan het dagelijks leven. Ve nustas herinnert ons aan de belevingswaarde, hoe een plek voelt, oogt en tot de verbeelding spreekt. En firmitas kan vertaald worden naar toe komstwaarde: duurzaam gebouwd en flexibel genoeg om generaties lang mee te kunnen. Erfgoed raakt aan al deze waarden. Een monumentaal pand dat op nieuw in gebruik wordt genomen, een historisch straatbeeld dat sfeer en herkenning geeft, een archeologische vindplaats die inzicht biedt in ons verleden, dit zijn stuk voor stuk uitingen van ruimtelijke kwaliteit. Erfgoed geeft karakter aan onze leefomgeving én nodigt uit tot zorgvul dige omgang met ruimte en tijd. Bovendien heeft erfgoed een unieke kracht: het verbindt mensen. Het vormt een gedeeld geheugen, een bron van verhalen en betekenissen die bewoners met elkaar én met hun omgeving verbinden.
In een sa menleving die voortdurend in beweging is, biedt erfgoed houvast, iden titeit en inspiratie. Met dit erfgoedbeleid kiest de gemeente Bergen op Zoom ervoor om het verleden niet te conserveren in stilstand, maar levend te houden als fundament voor de toekomst. Erfgoed als motor voor ruimtelijke kwali teit, en als brug tussen generaties, wijken, dorpen en mensen.
5
Waarom een nieuw erfgoedbeleid?
Een tweede doel van dit beleidsplan is om de juiste kaders te scheppen voor de toekomst, bij voorbeeld door het opnemen van erfgoed en cul tuurhistorische waarden in het omgevingsplan,
Aanleiding De gemeente Bergen op Zoom bezit een unieke rijkdom aan cultureel erfgoed, die de geschiede nis als eeuwenoude handelsstad en vestingstad
het beschermen van ‘jong’ erfgoed en het verder versterken van de maatschappelijke betrokken heid. Daarnaast willen we de speerpunten uit de Nota
weerspiegelt. Om deze rijkdom aan cultureel erf
Materieel Erfgoed die nog niet tot uitvoering zijn
goed in de gemeente Bergen op Zoom volledig tot
gekomen, maar nog steeds actueel zijn, opnieuw
zijn recht te laten komen, is het belangrijk om de
bekrachtigen in dit beleidsplan. De Vestingvisie
wensen, ambities en doelen te verankeren in een
zal als afzonderlijke visie van kracht blijven, maar
richtinggevend beleidsdocument. In het verleden
daarin gaan we nieuwe prioriteiten aanbrengen.
is dit al gebeurd met de Nota Materieel Erfgoed
Het nieuwe erfgoedbeleid voorzien we van een
(2013) en aanvullend daarop de Vestingvisie
uitvoeringsprogramma waarin we aangeven hoe
(2019). Beide visiedocumenten zijn door de ge
we de doelen en ambities gaan bereiken.
meenteraad met afzonderlijke uitvoeringsprogramma’s vastgesteld, die in de jaren daarna ge deeltelijk zijn uitgevoerd, maar waarvan de uit voeringstermijnen inmiddels verstreken zijn.
Totstandkoming van het conceptbeleid Bij de voorbereiding van dit beleidsplan is uitge breid overleg gevoerd met interne en externe be
De samenleving is echter continue in beweging.
langhebbenden. Het Cultuurhistorisch Overleg
Dit heeft ook zijn weerslag op het denken over en
2.0 (CHO 2.0), waarin 25 cultuurhistorische ver
de rol van cultureel erfgoed in de samenleving.
enigingen verenigd zijn, hebben we op meerdere
Maatschappelijke thema’s als burgerparticipatie,
momenten betrokken bij de totstandkoming. Op
inclusiviteit, duurzaamheid en immaterieel erf
12 maart hebben we de opzet van het beleid ge
goed zijn steeds belangrijker geworden. Daar
presenteerd, die positief is ontvangen. Vervol
naast is op 1 januari 2024 de Omgevingswet van
gens hebben we met het CHO 2.0 op 9 april jl. een
kracht geworden, die nieuwe verplichtingen
participatieavond georganiseerd, waarbij we met
schept op het gebied van de omgang met cultu
elkaar dieper op de thema’s zijn ingegaan.
reel erfgoed, maar ook nieuwe instrumenten biedt om dit te borgen (bijlage I). Al deze ontwik kelingen vormen de aanleiding voor een integrale herziening van het erfgoedbeleid om richting te geven aan hoe we als gemeente in de toekomst om willen gaan met ons cultureel erfgoed. Doel van het beleid
Daarnaast is een enquête uitgezet onder inwo ners om te peilen hoe erfgoed in de samenleving gewaardeerd wordt en wat inwoners belangrijk vinden als het cultureel erfgoed aangaat. De en quête is verspreid via het burgerpanel en via de gemeentelijke social media kanalen. De uitkom sten van de participatie zijn als input meegeno men in het conceptbeleid.
Er is behoefte aan een integraal en richtingge vend beleidsdocument waarin de doelen en am bities voor de omgang met cultureel erfgoed voor
Leeswijzer n.t.b.
de komende jaren worden bepaald en die aan sluiten bij de doelstellingen van andere beleids terreinen. Met andere woorden: een belangrijk doel is om de positionering van cultureel erfgoed binnen de gemeentelijke organisatie en het ge meentelijk beleid weer een stevige basis te ge ven.
6
Definitie cultureel erfgoed
Cultureel erfgoed en beleid in
Wat is cultureel erfgoed?
Bergen op Zoom
De definitie van het begrip ‘cultureel erfgoed’ is in
In de Omgevingsvisie heeft de gemeente samen
de loop der tijd steeds breder geworden. Waar het
met de gemeenschap, aan de hand van verschil
eerst nog uitsluitend over materiële zaken ging,
lende gebiedsprofielen, die ambities voor de fy
zoals archeologie en gebouwen, gaat het van
sieke leefomgeving voor de lange termijn vastge
daag de dag ook over tradities, gebruiken en am
legd waarbij de behoeften, kansen en ontwikkel-
bachten maar ook de verhalen en over eigenaar
richtingen op hoofdlijnen zijn uitgezet. Andere
schap. In 2016 is het in de Erfgoedwet gedefini
meer concrete ambities en doelen zijn er bijvoor
eerd als:
beeld ook op het gebied van woningbouwontwik-
“Uit het verleden geërfde materiële en immateriele bronnen, in de loop van de tijd tot stand ge bracht door de mens of ontstaan uit de wissel werking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigin gen, kennis en tradities en die aan hen en toe komstige generaties een referentiekader bieden”.
keling (7000 nieuwe woningen in 2040), duur zaamheid (klimaatadaptatie, energietransitie) en op het gebied van cultuur, economie, vrije tijd en recreatie (Bergen op Zoom BeLeefstad). Erfgoed kan en moet een bijdrage leveren aan deze opga ven en uitdagingen. Gelukkig gebeurt dit al bij ver schillende projecten, zoals de verschillende wo ningbouwopgaven door erfgoed op te nemen in de verschillende Programma’s van Eisen. Toch kan het fundament van cultureel erfgoed als inte
We bewegen dus steeds meer van een sectorale
graal onderdeel bij de verschillende opgaven nog
erfgoedbenadering,
steviger worden gelegd.
naar
een
integrale
erf-
goedbenadering. Ook wordt “erfgoedbeleving” steeds belangrijker naast het behoud van cultu
De wettelijke basis
reel erfgoed. Het begrip “cultureel erfgoed” is on
De basis van de gemeentelijke taken bestaat
der te verdelen in de volgende categorieën:
voor een belangrijk deel uit de uitvoering van wettelijke taken, gericht op het behoud van en
^
Monumenten
^
Archeologische monumenten
^
Stads- en dorpsgezichten
^
Cultuurlandschappen
zaamheden die betrekking hebben op de advise
^
Roerend en immaterieel cultureel erf
ring in het kader van omgevingsvergunningen,
goed
handhavingszaken en ruimtelijke ontwikkelin
een zorgvuldige omgang met erfgoed. Het betreft dan vooral onroerend erfgoed, zoals gebouwde monumenten en archeologie. Het gaat om werk
gen, het aanwijzen van nieuwe monumenten, het begeleiden van archeologisch onderzoek en het beheer van het gemeentelijk archeologisch depot. Ambities en thema’s tot2035 In 2021 is door de gemeenteraad de Toekomstvi sie 2035 vastgesteld. Het betreft een overkoepe lende visie, waarbij is ingezet op duurzame ont wikkeling op verschillende thema’s met de over koepelende ambitie: Bergen op Zoom als verbindende en duurzame Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
BeLeefstad aan de Schelde.
7
Hierna wordt een beknopt overzicht gegeven van
^
Pijlervisie Economie
de belangrijkste overkoepelende beleidsstukken en cultureel erfgoed daarin is opgenomen.
De Pijlervisie Economie is een richtinggevend do cument en heeft in de eerste plaats ook een pa
^
Bestuursakkoord 2022-2026
In het Bestuursakkoord 2022-2026 ‘Samen Ber gen verzetten’ wordt onder meer ingezet op het op de kaart zetten van Bergen op Zoom als BeLeefstad. Niet alleen door de aanpak van de histori sche binnenstad, maar ook door het beter benut ten van bijzondere erfgoedlocaties, zoals het Ra velijn, de Waterschans en Fort de Roovere. Door evenementen mogelijk te maken op deze iconi
raplufunctie. Op onderdelen is de Pijlervisie dan ook al nader uitgewerkt, met de visie Toekomst beeld Binnenstad en een visie voor het buitenge bied. In de pijlervisie wordt het historisch erfgoed in de gemeente nadrukkelijk benoemd als onder deel van het economisch DNA van de gemeente voor het gewenste woon- en leefklimaat en het streven van een ‘Place to buy’te worden naar een ‘Place to be’.
sche locaties willen we meer bezoekers aantrek
Het erfgoed in onze gemeente is hét unique
ken van binnen en buiten. De bestuurlijke ambi
selling point van Bergen op Zoom als BeLeefstad.
ties en doelstellingen worden verder geconcreti
De positionering van Bergen op Zoom als BeLeef
seerd in vier pijlervisies, waarvan de Omgevings-
stad is een logische keuze, omdat in de gemeente
visie en de Pijlervisie Economie samen het kader
sprake is van historisch beleven, natuurlijk bele
voor het fysieke domein vormen met betrekking
ven, waterrijk beleven en cultureel beleven. Een
tot de ruimtelijk-economische ontwikkelingen
unieke uitgangspositie die veel kansen biedt.
binnen de gemeente. De hiervoor genoemde
Door leegstand in de binnenstad aan te pakken,
doelstellingen zijn verder uitgewerkt in de Pijlervi
nieuwe passende economische dragers te cre-
sie Economie.
eren voor iconische erfgoedlocaties en het cultu
^
Omgevingsvisie Bergen op Zoom 2035
In de Omgevingsvisie zijn de hoofdlijnen uitgezet op weg naar een betekenisvol en aantrekkelijk
rele en recreatieve aanbod te versterken zal de aantrekkelijkheid van de gemeente worden ver groot. De basis op orde
Bergen op Zoom. Dit is gedaan aan de hand van de ‘Canvas Betekenisvolle Plek’, vier gebiedspro-
We willen een nieuwe solide basis creëren om
fielen en drie sleutelgebieden. Het canvas be
erfgoed stevig te positioneren ten aanzien van de
schrijft de plek die we willen zijn en geeft de waar
toekomstige opgaven. Er zullen namelijk opgaven
den weer die we op een betekenisvolle plek graag
op ons afkomen die schuren met het belang van
terugzien in Bergen op Zoom. Met de gebiedspro-
erfgoed. De vraag naar ruimte voor nieuwe wonin
fielen onderscheiden we vier gebieden met elk ei
gen en bedrijven wordt bijvoorbeeld groter, maar
gen karakteristieken en kwaliteiten, namelijk: ste
het ruimteaanbod binnen de gemeentegrenzen is
delijk netwerk, waterrijk leven, landelijk leven en
beperkt. Dan is het van belang de erfgoedwaar-
natuurlijk beleven. Met de sleutelgebieden rich
den vanaf het begin in de planvorming te betrek
ten we de energie op gebieden waar de meeste
ken en te sturen op creatieve en erfgoedinclu-
mogelijkheden liggen om te ontwikkelen. De drie
sieve oplossingen. Daarnaast is het ook belang
sleutelgebieden zijn: Bergse Entree, Waterfront
rijk vanuit het erfgoedveld de eigen doelen en am
en Bos in Beweging. Met de historische binnen
bities bij te stellen en de speerpunten te bepalen
stad en dorpskernen, vestingrelicten en fortifica
voor de komende jaren.
ties en het historisch gelaagd landschap zijn cul tureel erfgoed en cultuurhistorie in brede zin hier onlosmakelijk onderdeel van.
Daar waar de huidige Visie Materieel Erfgoed en de Vestingvisie sterk zijn afgekaderd tot respec tievelijk monumentenzorg, archeologie, cultuur historie en het vestingverleden, willen we met deze nieuwe visie cultureel erfgoed in de brede zin van het woord opnemen: van gebouwd
8
erfgoed en archeologie tot landschappelijk erf goed en immaterieel erfgoed. Daarnaast moet ook vanuit erfgoed worden ingespeeld op actuele ontwikkelingen, zoals verduurzaming, klimaatadaptatie en burgerparticipatie en inclusiviteit. In de volgende hoofdstukken zal dit verder worden uitgewerkt aan de hand van de volgende pijlers: ^
Pijler 1: Erfgoed behouden en borgen
^
Pijler 2: Toekomstbestendig erfgoed
^
Pijler 3: Erfgoed als beleving
^
Pijler 4: De verbindende en verhalende kracht van Erfgoed
Iedere pijler diepen we verder uit en aan elke pij ler koppelen we een uitvoeringsagenda voor de komende 6 jaar. In 2032 actualiseren we de uit voeringsagenda in de vorm van een Programma Erfgoed onder het nieuwe Omgevingsplan.
9
belangrijke aandachtsgebieden: het in kaart
Pijler 1:
brengen van cultuurhistorische waarden1, het
Erfgoed behouden en borgen
opstellen van archeologisch beleid en het aanwij zen van nieuwe gemeentelijke monumenten, met
Erfgoed en cultuurhistorische waarden vormen
de komende jaren bijzondere aandacht voor de
een onlosmakelijk verbonden en belangrijk on
volgende
thema’s:
de Wederopbouwperiode
derdeel van onze leefomgeving. De variatie en
(1940-1965) en de Post-65 periode (1965-1990),
rijkdom aan cultureel erfgoed in de gemeente
archeologische monumenten en ‘vergeten mo
Bergen op Zoom draagt in hoge mate bij aan een
numenten’ uit de periode tot 1940.
prettig en aantrekkelijk woon- en vestigingskli maat. Er wordt bovendien steeds meer waarde gehecht aan de samenhang tussen gebouwd erf goed, archeologische waarden en (historisch) stedenbouwkundige en landschappelijke struc turen. Dit belang komt ook steeds meer tot uit drukking in het gemeentelijk beleid, zoals de Pijlervisie Economie en de visies op de binnenstad en het buitengebied. Maar de ruimtevraag neemt toe: ontwikkelingen in woningbouw, energietransitie en economie
Het naoorlogse (vm.) politiebureau aan de Wassenaarstraat omstreeks 1950. Foto: onbekend. Bron: West-Brabants Ar
leggen allemaal een claim op de beschikbare
chief.
ruimte. De ambities zijn groot en die vragen een zorgvuldige omgang met onze leefomgeving. Daarom is het van belang dat iedereen zich be wust is en wordt van de belangrijke bijdrage die
1.1 In kaart brengen van de cultuurhistorische waarden Een fundament van het erfgoedbeleid is het iden
erfgoed en cultuurhistorische waarden leveren
tificeren en vastleggen van cultuurhistorisch
aan de omgevingskwaliteit. Die zorgen ervoor dat
waardevolle gebouwen, (groen)structuren en an
men zich thuis voelt en verbindt inwoners en be
dere objecten in de gemeente Bergen op Zoom.
zoekers aan hun omgeving. De aanwezige cul
Dit proces is essentieel om een goed overzicht te
tuurhistorische waarden verdienen nadrukkelijk
krijgen van ons erfgoed en de cultuurhistorie en
een plek tussen al deze ontwikkelingen. We gaan
om de cultuurhistorische waarden te borgen in de
erfgoed en cultuurhistorie daarom een stevig fun
fysieke leefomgeving.
dament geven in het toekomstig omgevingsplan. We laten daarom een cultuurhistorische waarDe gemeentelijke gereedschapskist
denkaart opstellen die als basis dient voor de toe
Een solide en goed georganiseerd gemeentelijk instrumentarium is essentieel voor de bescher ming en het behoud van ons cultureel erfgoed. Dit hoofdstuk richt zich op het versterken van deze basis, met als doel een goed voorbereid, over zichtelijk en daadkrachtig erfgoedbeleid. Het uit gangspunt hierbij is de voorbereiding op de komst van het Omgevingsplan (uiterlijk 2032), waarin cultuurhistorisch waardevolle elementen in de gemeente worden geanalyseerd, gedefinieerd en beschermd. We
concentreren
ons op
drie
1 Cultuurhistorische waarden kunnen bestaan uit: histori sche geografische structuren, historische
komstig te ontwikkelen beleidsmaatregels. Deze waarden en regels kunnen we opnemen in het nieuwe Omgevingsplan. Dit proces zal onder an dere ínhouden dat we de cultuurhistorische waarden in de gemeente per wijk of gebied in kaart brengen en daarbij zowel de bekende, als de minder zichtbare erfgoedelementen meenemen. Hierbij wordt nauw samengewerkt met deskundi gen, erfgoedorganisaties, bewoners en andere belanghebbenden om een representatief en breed gedragen overzicht van het erfgoed te
landschapsstructuren en elementen, architectuurhistori sche en bouwhistorische waarden, historische stedenbouw.
11
realiseren. De kaart en gegevens zullen we digi
waarbij
taal en openbaar ontsluiten, zodat initiatiefne
wordt geïntegreerd in de planningsfase van
mers en belangstellenden daar gebruik van kun
nieuwe ontwikkelingen. Als onderdeel van het
nen maken.
nieuwe beleid zal ook een lokale onderzoeks
1.2 Actualiseren van archeologiebeleid De gemeente Bergen op Zoom beschikt over een rijke bodemschat die niet over het hoofd mag worden gezien bij de stadsontwikkeling. Het hui dige archeologiebeleid dateert alweer uit 2008. De wettelijke grondslag voor het borgen van ar cheologische waarden via de ruimtelijke orde ning is sindsdien veranderd en opgegaan in de Omgevingswet. Bovendien zijn op basis van de bestaande beleidskaart in het huidige omge vingsplan slechts twee categorieën opgenomen: “geen archeologische waarde” of “archeolo gische waarde”. In het laatste geval wordt daarbij de strengste verstoringsgrens gehanteerd.
preventief
archeologisch
onderzoek
agenda worden opgesteld, zodat toekomstig ar cheologisch onderzoek zich kan richten op speci fieke speerpunten die van gemeentelijk belang zijn. Archeologie is namelijk overal en het is on mogelijk om alles te onderzoeken. Een focus is noodzakelijk, niet alleen vanuit wetenschappe lijk, maar ook vanuit maatschappelijk en financi eel oogpunt. Wanneer een vindplaats mogelijk belangrijke vragen kan beantwoorden, kan dat leiden tot een hogere waardering en een hogere prioriteit voor archeologisch onderzoek. 1.3 Nieuwe monumenten aanwijzen Onze gemeente telt ruim 300 rijksmonumenten, meer dan 400 gemeentelijke monumenten en
We gaan daarom aan de slag met een actualisatie van het archeologisch beleidskader. Dit beleid zal zich richten op het systematisch in kaart brengen van archeologische waarden in de gemeente, zo wel op het gebied van opgravingen als het behou den van belangrijke archeologische vindplaat sen. Het archeologisch beleidskader zal ook ver taald worden naar regels in het nieuwe omge vingsplan. Daarbij kunnen we een duidelijker on derscheid maken tussen een lage, middelhoge en hoge archeologische verwachtingswaarde en daaraan passende regels verbinden. Naast de vertaling van de beleidsregels naar het omge vingsplan, zal de archeologische beleidskaart di gitaal en publiek worden ontsloten. Op deze ma nier kunnen we scherper sturen op het noodzake lijke archeologisch onderzoek en weten initiatief nemers beter waar zij aan toe zijn. Een lokale onderzoeksagenda
twee beschermde stadsgezichten. Dat geeft wel aan hoe bijzonder onze gemeente is. Toch is hier mee nog lang niet al het waardevolle erfgoed in onze gemeente beschermd. We willen daarom nog nieuwe gemeentelijke monumenten aanwij zen, maar we zijn ons er daarbij van bewust dat we hierin zorgvuldige keuzes moeten maken. Wat opvalt is dat het huidige monumentenbestand vrijwel volledig bestaat uit erfgoed uit de periode tot 1940. Dat betekent echter niet dat er uit de pe riode daarna geen waardevol erfgoed is in onze gemeente. Sinds 1940 zijn er namelijk grote veranderingen geweest in de opbouw van de stad, met name door de Wederopbouwperiode (1945-1965) en de Post-65 periode. Veel gebouwen uit deze perio des hebben waardevolle en soms unieke archi tectonische kenmerken en vormen omwille van
Het archeologisch beleid moet als doel hebben
de geschiedenis een belangrijk deel van het ver
om toekomstige ontwikkelingen te begeleiden zo
haal van onze gemeente. In dit kader wordt actief
dat belangrijke archeologische vondsten behou
gezocht naar gebouwen en structuren uit deze
den blijven en zorgvuldig worden behandeld. Bij
periodes die nog niet als monument zijn aange
het opstellen van dit beleid wordt gekeken naar
merkt, maar die van groot cultuurhistorisch be
de relatie tussen archeologie en de huidige ruim
lang kunnen zijn.
telijke ontwikkelingen, en hoe deze op een verant woorde manier met elkaar gecombineerd kunnen worden. We willen zorgen voor een goede afstem ming van archeologisch onderzoek met de plan ning van projecten en een proactieve benadering
Het aanwijzen van nieuwe gemeentelijke monu menten uit de Wederopbouwperiode en de Post65 periode zal bijdragen aan de verdere verrijking van het monumentenbestand en ervoor zorgen
12
dat ook deze recente periodes in onze stad zicht baar blijven en gekoesterd worden.
1.5 Voorbereiden op het Omgevingsplan - 2032 De overgang naar een nieuw Omgevingsplan
Daarnaast zijn er ook een aantal locaties in de ge
vormt een belangrijke mijlpaal in de wijze waarop
meente die uit oogpunt van archeologie zeer be
de gemeente haar erfgoed kan beheert. In het ka
langrijk zijn om te behouden. Om het behoud van
der van de wet- en regelgeving vanuit het Omge
het bodemarchief op deze locaties te garande
vingsplan zal er aandacht worden besteed aan
ren, willen we ze beschermen als gemeentelijk ar
het integraal aanpakken van cultureel erfgoed.
cheologisch monument. Hiermee geven we ook
Dit betekent dat alle cultuurhistorisch waarde-
deels uitvoering aan de eerder vastgestelde Ves-
volle elementen van de gemeente op een syste
tingvisie, waar deze ambitie in het uitvoeringspro-
matische manier worden opgenomen in het plan
gramma is opgenomen. Tot slot willen we kijken
en er duidelijke richtlijnen komen voor de be
of er uit de periode tot 1940 nog objecten zijn die
scherming, het beheer en de ontwikkeling van
een gemeentelijke monumentstatus verdienen
deze elementen. De al beschermde rijks- en ge
en, om welke reden dan ook, nog niet eerder zijn
meentelijke monumenten moeten volgens de
aangewezen: de zogenaamde ‘vergeten monu
Omgevingswet worden opgenomen in het omge
menten’.
vingsplan, maar het biedt ook de mogelijkheid ar
De komende tijd willen we ons op deze drie cate gorieën concentreren voor het aanwijzen van nieuwe gemeentelijke monumenten. Wanneer de behoefte of noodzaak ontstaat om meer aanwijsrondes te starten of individueel een monument aan te wijzen, biedt onze erfgoedverordening daarvoor de ruimte. Potentiële monumenten wor
cheologische
vindplaatsen,
cultuurhistorisch
waardevolle objecten (geen monumenten) en structuren op te nemen en daar beleidsregels aan te koppelen. Te denken valt aan waardevolle stedenbouwkundige en landschappelijke struc turen, maar ook aan fysieke locaties of routes die aan ons immaterieel erfgoed zijn verbonden.
den gewaardeerd aan de hand van de vastge
De voorbereiding op het Omgevingsplan houdt in
stelde Erfgoedscan en aan de hand daarvan
dat er nu al gewerkt wordt aan het verzamelen van
wordt een definitieve selectie gemaakt.
gegevens, het uitvoeren van onderzoeken en het
1.4 Zijn alle gemeentelijke monumenten nog wel monumentwaardig?
opstellen van beleidsdocumenten die als basis kunnen dienen voor het uiteindelijke Omgevings plan. De gemeente zal hierbij samenwerken met
Behalve het beschermen van nieuwe monumen
erfgoedorganisaties en andere belanghebbenden
ten, kunnen we ons ook afvragen of we alle be
om ervoor te zorgen dat het erfgoedbeleid goed is
staande monumenten nog wel het beschermen
ingebed in het bredere ruimtelijke beleid van de
waard vinden. Verreweg de meeste gemeentelijke
gemeente en dat de cultuurhistorische waarden
monumenten zijn al aangewezen in de jaren ‘90
van Bergen op Zoom op een degelijke manier wor
van de vorige eeuw. Sindsdien is de wijze veran
den geborgd.
derd waarop we gebouwd erfgoed waarderen en zijn we kritischer gaan kijken. Voor sommige ge
1.6 Actualiseren subsidieregeling
meentelijke monumenten biedt de ligging binnen
De gemeente Bergen op Zoom vindt het belang
het beschermde stadsgezicht misschien wel vol
rijk dat de monumenten goed onderhouden wor
doende bescherming of kunnen we via het omge
den. Ze zijn namelijk erg belangrijk voor de histo
vingsplan een lichtere vorm van monumentenbe
rische uitstraling van onze gemeente. Onderhoud
scherming invoeren. Om het aantal gemeente
van een monument is vaak duurder dan voor een
lijke monumenten niet alleen maar toe te laten
niet-monumentaal pand. Aan onderhoud en res
nemen, willen we de al bestaande gemeentelijke
tauratie van monumenten worden meer eisen ge
monumenten opnieuw beoordelen aan de hand
steld en daarvoor is vaker een omgevingsvergun-
van de vastgestelde ‘Erfgoedscan’.
ning nodig.
13
Eigenaren van gemeentelijke monumenten kun nen voor onderhoud of restauratie van hun monu ment gebruik maken van onze subsidieregeling. Hiermee ondersteunen we onze monumenteigenaren in het onderhoud van hun pand en stimule ren we eigenaren op deze manier het onderhoudsniveau van de monumenten op peil te hou den en bij te dragen aan de aantrekkelijkheid van onze gemeente. De huidige regeling dateert uit 2016 en is daar mee bijna 10 jaar oud. We willen daarom de rege ling opnieuw tegen het licht houden en bekijken of de regeling nog tegemoetkomt aan de heden daagse eisen en wensen voor het onderhoud aan onze gemeentelijke monumenten. We willen ook onderzoeken of en op welke manier de subsidie regeling kan bijdragen aan de verduurzaming van gemeentelijke monumenten, door bijvoorbeeld maatwerkoplossingen voor verduurzaming subsi diabel te maken. 1.7 Versterken adviesrol en digitale zichtbaarheid We vinden het belangrijk dat eigenaren van mo numenten aan de voorkant goed geïnformeerd kunnen worden door de gemeente. We merken in de praktijk dat veel eigenaren direct een omgevingsvergunning aanvragen en dat dit regelmatig tot gevolg heeft dat procedures langer duren en een bouwplan vaker terugkomt bij de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit (CRK).
De CRK geeft uitein delijk een formeel advies aan het college van Bur gemeester en Wethouders over de aanvraag omgevingsvergunning. Toch kan er aan de voorkant van het proces al veel winst behaald worden door de adviesrol van de erfgoedadviseurs te verster ken. De erfgoedadviseurs van de gemeenten kun nen eigenaren al op de goede weg helpen als het gaat om beleid, regels en (on)mogelijkheden, maar bijvoorbeeld ook wijzen op subsidiemoge lijkheden. Denk ook aan het beter inrichten van de communicatieve pagina en het toevoegen van FAQ’s.
beschikbaar op de gemeentewebsite en deels op de website www.monumentenboz.nl. De ge meentelijke website biedt vooral informatie over de wet- en regelgeving, subsidie en het proces rondom omgevingsvergunningen. De website www.monumentenboz.nl biedt vooral (histori sche) informatie over de rijks- en gemeentelijke monumenten. Deze website wordt in de praktijk vooral gebruikt als monumentenregister. Om informatie over ons cultureel erfgoed makke lijker vindbaar te maken, willen we één centrale landingspagina of digitaal loket opzetten, dat als startpunt kan worden gebruikt om naar alle be schikbare informatie te navigeren. We willen hier tenminste, maar niet uitsluitend, de volgende za ken onderbrengen: het erfgoedregister; achter grondinformatie over archeologie, rijks- en ge meentelijke monumenten, verwijzingen naar be leid, wet- en regelgeving inclusief een rubriek ‘veelgestelde vragen’ (FAQ), informatie over sub sidies, andere financieringsmogelijkheden, en verduurzaming, verwijzingen naar toeristische in formatie en nieuwsberichten over gemeentelijk cultureel erfgoed. Ook kunnen we de eerder ge noemde cultuurhistorische- en archeologische kaarten hier ontsluiten. We kiezen ervoor om de bestaande pagina ‘erf goed en monumenten’ op de gemeentewebsite verder uit te bouwen. Dat betekent dat we de website www.monumentenboz.nl t.z.t. zullen stopzetten.
De informatie die daar nu op wordt ontsloten zullen we overzetten naar de nieuwe pagina.
Om ons cultureel erfgoed en onze adviesrol als gemeente goed op de kaart te zetten, is het be langrijk om informatie over erfgoed makkelijk vindbaar te maken voor bewoners, bezoekers en monumenteigenaren. Steeds meer mensen zoe ken online naar de informatie die zij nodig heb ben. Voor onze gemeente is de informatie over rijks- en gemeentelijke monumenten deels 14
:
rrsT-- - - «■'V*'
r .r-'-"" -
“ •"
ŕ-^ t‘-a— řŭ-2 It 1ļ^-n, pį&Xj ļĒŜ|Į* ļ^r1 -s r-^*
'SPį3 I«ë3^?
«C^yļHĽpļfa^*** ^'T^mT W r ; ^ jĘļ^PļPjļŞ 1 1 ŗ
Pijler 2: Toekomstbestendig Erfgoed
het ene monument wel mogelijk is, maar bij het andere niet. Eigenaren van monumentale panden weten daardoor vooraf niet goed waar zij aan toe zijn. Om hierin tegemoet te komen gaan we een
We zullen aanpassingen aan de hedendaagse ei
afwegingskader opstellen voor het verduurzamen
sen en wensen van de gebruikers en de leefomge
van monumenten. Dit kader kan gebruikt worden
ving moeten toestaan om ons erfgoed te behou
door zowel de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit,
den voor toekomstige generaties. Voor monu
als door eigenaren van rijks- en gemeentelijke
menten is er vooral grote winst te boeken op de
monumenten. Als basis voor het afwegingskader
energiezuinigheid. Hoewel monumenten van
gebruiken we de publicatie van de Rijksdienst
wege hun ouderdom in zichzelf al duurzaam zijn
voor het Cultureel Erfgoed ‘Verduurzaming mo
(vanuit circulariteit), zijn ze dat qua energiever
numenten. Afwegingskader voor vergunningver
bruik vaak nog niet. Het energiezuinig maken van
lening’ (2023).
monumentale panden draagt bij aan het terug dringen van de CO2 uitstoot en houdt de energie kosten voor de gebruikers in de toekomst be heersbaar. Monumenten vormen in Nederland maar 2Zo van het totaal aantal gebouwen, maar zijn ontzettend belangrijk voor het karakter van onze leefomgeving. Daarom willen we ze behou den en toekomstbestendig maken. Voor alle mo numenten, rijks- provinciale en gemeentelijke monumenten is landelijk het streven afgesproken om de CO2 uitstoot in 2030 met 40Zo te vermin deren en met 600Zo in 2040. Dit is onderdeel van de Routekaart Duurzaam Erfgoed.2 Een monu ment verduurzamen vraagt wel maatwerk. We willen voorkomen dat de maatregelen leiden tot onnodig verlies van monumentale waarden. 2.1 Afwegingskader verduurzaming monumenten
2.2 Ondersteunen verduurzaming monumenten In samenhang met het actualiseren van de subsi dieregeling instandhouding gebouwd erfgoed (zie 1.6) en het afwegingskader (zie 2.1) willen we on derzoeken of en op welke manier we energiebe sparende maatregelen voor gemeentelijke monu menten hierin mee kunnen nemen. Er zijn ver schillende opties mogelijk. Verduurzaming kan bijvoorbeeld als extra subsidiabele categorie bin nen de bestaande regeling worden opgenomen. Maar er zijn ook voorbeelden waar het uitvoeren van energiebesparende maatregelen een voor waarde is voor het verkrijgen van instandhoudingssubsidie. Het bestaande subsidieplafond en de werkelijke behoeften van de eigenaren van gemeentelijke monumenten vormen daarbij het uitgangspunt. We zullen ook, zoals onder 1.7 al
Het aantal aanvragen voor omgevingsvergunnin-
beschreven, ook de informatievoorziening over
gen voor energiebesparende maatregelen voor
het verduurzamen van monumenten toegankelij
rijks- en gemeentelijke monumenten is in onze
ker maken voor eigenaren.
gemeente de afgelopen jaren sterk gestegen. Ook steeds meer woningeigenaren in de historische binnenstad van Bergen op Zoom willen duurzame energie opwekken met zonnepanelen. Daarmee zijn de mogelijkheden voor woningeigenaren dui delijk en zijn die in balans met de monumentale waarden. Voor de energiebesparende maatregelen hebben we nog geen regels of richtlijnen opgesteld. Ie dere aanvraag wordt daardoor afzonderlijk beoor deeld door de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit.
2.3 Behoud en renovatie boven sloop Net als iedere andere sector staat ook de bouw en vastgoedsector voor een grote klimaatopgave. Bij nieuwbouw wordt veel CO2 uitgestoten (circa 14 megaton per jaar), zoals bij de productie van bouwmaterialen en transport. Ook deze uitstoot moet drastisch naar beneden. Dat vereist een nieuwe manier van denken. Want waarom zou den we nog gebouwen slopen die bouwkundig nog lang niet versleten zijn en die met goed ouderhoud voor onbepaalde tijd meekunnen? En
Het kan voorkomen dat eenzelfde oplossing bij 2 Duurzaamheid van historische gebouwen | Rijksdienst voor
het Cultureel Frfsned en www.duurzaamerfgoed.nl
16
waarom kiezen voor sloop, als dat haaks staat op de klimaatdoelstellingen? Bij niet beschermde historische woningen wordt nog vaak gekozen voor sloop en nieuwbouw, terwijl de woningen vanuit cultuurhistorische waarde wel het behou den waard kunnen zijn. Tegelijkertijd kunnen we niet elke historische woning een beschermde status geven. Vaak zijn financiële redenen doorslaggevend voor de keuze tot sloop of wordt verondersteld dat de oudere woningen niet kunnen worden aangepast naar de eisen van vandaag. Maar er zijn meerdere redenen om te pleiten voor meer behoud, renova tie en transformatie van de bestaande bouwvoorraad. Het draagt bij aan het behoud van karakte ristieke bebouwing in onze gemeente en het draagt bij aan het behalen van de klimaatdoelen en het realiseren van een circulaire economie. Uit onderzoek blijkt bovendien dat behoud-renovatie ook nog 10-300Zo voordeliger is ten opzichte van sloop-nieuwbouw op hetzelfde kwaliteitsniveau.3 Om deze omslag te bereiken moeten we de ken nis bundelen. Vanuit erfgoed kunnen we de waarde laten zien van wat al bestaat. Deze kennis moeten we bundelen met de kennis vanuit duur zaamheid en vanuit het ontwerpveld om de waar dering van en de omgang met de bestaande bouwvoorraad naar een hoger niveau te tillen. 2.4 Cultuurhistorie en klimaatadaptatie
negentiende eeuw, toen veel steden hun vesting werken mochten ontmantelen. Voorbeelden hier van in onze gemeente zijn het Anton van Duinker kenpark, Kijk in de Pot en het tracé RijtuigwegBolwerk. Een andere groene ader in de stad is De Zoom. In de binnenstad zijn nauwelijks openbare groene plekken aanwezig. Het groen in de binnen stad bevindt zich vooral in de private stadstuinen. Uitzonderingen zijn het Thaliaplein en het recent groen ingerichte Gouvernementsplein. Het ver der vergroenen van de binnenstad is dus wense lijk om de stad leefbaar te houden. Vanuit de visie Toekomstbeeld Binnenstad zetten we hierin al de eerste stappen. Met respect voor de historische uitstraling van de stad en haar monumenten ma ken we de binnenstad groener en houden we haar leefbaar. Als het gaat om het opvangen van piekbuien zijn de mogelijkheden in de binnenstad beperkter. Op platte daken kunnen mogelijk groene daken wor den gerealiseerd, maar die ruimte zal beperkt zijn en zal ook moeten concurreren met de behoefte aan energieopwekking. Daarvoor zijn de platte daken in de binnenstad namelijk ook heel ge schikt. Meer mogelijkheden liggen er buiten de stad. Daarbij kan het verleden een belangrijke in spirerende rol spelen. Vanaf de middeleeuwen zijn er al gebieden inge-
De gevolgen van het veranderende klimaat zullen
polderd geweest in Nederland en is er veel land
in de toekomst alleen maar duidelijker worden.
op het water ‘veroverd’. Maar voor hele grote de
We ervaren hiervan al de eerste effecten, zoals
len van het land geldt, dat tot in de twintigste
piekbuien en meer en langere perioden van
eeuw het grondgebruik werd bepaald aan de
droogte. Deze effecten hebben ook gevolgen voor
hand van de eigenschappen van een gebied. Was
hoe we onze leefomgeving moeten inrichten. Ter
een gebied te nat, dan kon er bijvoorbeeld geen
voorkoming van hittestress moeten we de open
landbouw plaatsvinden. Ook voor militaire doe
bare ruimte groener inrichten. Neerslag moeten
len werden de natuurlijke eigenschappen van de
we opvangen en zo goed mogelijk bufferen, zodat
omgeving benut. Denk daarbij aan de inundatie-
in de perioden van droogte geen tekorten ont
gebieden rondom de vesting en de forten De
staan. Het risico van hittestress is het grootst in
Roovere, Moermont en Pinssen om de vijand op
de historische binnenstad van Bergen op Zoom.
afstand te houden. Ook historische ontwikkelin gen zoals de turfwinning en later de vorming van
Stadscentra zijn van oudsher vooral stenige om
landgoederen hebben een belangrijke invloed ge
gevingen en hebben historisch gezien weinig
had op het huidige cultuurlandschap.
groene plekken. De eerste stadsparken ontston den vaak pas vanaf de tweede helft van de
3 Bestaande bouw - behoud of sloop als duurzame keuze | Rijksdienst voor het Cultureel Frfsned
17
Vooral vanaf de tweede helft van de twintigste
(historische) waterstromen zoals beken in ver
eeuw zien we dat gebieden op grote schaal wor
band met het opvangen van piekbuien. We willen
den ingericht ten behoeve van landbouw. Door
vanuit erfgoed daarin een activerende en advise
terug te kijken, kunnen we juist locaties vinden
rende rol pakken door een kansenkaart te maken,
waar we het historische (cultuur)landschap kun
waarop de meest kansrijke gebieden voor kli
nen inzetten, en zo nodig/mogelijk herstellen, om
maatadaptieve maatregelen worden geïnventari
aan de opgaven van vandaag en morgen bij te dra
seerd.
gen. Denk aan de voormalige inundatiegebieden
tuurhistorische waardenkaart worden opgesteld
als klimaatadaptieve gebieden met ruimte voor
en zal intern en extern worden ontsloten, zodat de
waterberging
informatie voor iedereen te gebruiken is.
of
denk
aan
voormalige
Deze kaartlaag kan tegelijk met de cul
Kaart met weergegeven het stedelijke hitte eiland effect. Bron: www.klimaateffec.tatlas.nl.
18
Pijler 3: Erfgoed als beleving Bergen op Zoom als BeLeefstad is één van de ze ven ambities die we hebben vastgesteld in de Toekomstvisie 2035. De rijke geschiedenis, zicht baar in de vele oude gebouwen in de historische binnenstad, in combinatie met de bijzondere na tuur wordt daarbij als een belangrijke kwaliteit benoemd. Dit wordt bekrachtigd in de onder an dere de Pijlervisie Economie en de visie Toe komstbeeld Binnenstad. We streven naar een levendige en aantrekkelijke binnenstad, waarbij de rijke historie en het cultu reel erfgoed centraal staan. We willen de histori sche identiteit versterken en de beleefbaarheid vergroten op plekken waar die in het verleden is aangetast. Dit geldt bijvoorbeeld voor de aanloopstraten naar het kernwinkelgebied en de stadsentrees (bijv. omgeving Gevangenpoort) en overgangsgebieden. Hier hebben zich in de tweede helft van de vorige eeuw stedelijke ont wikkelingen voorgedaan die we nu misschien niet meer wenselijk vinden. Zo blijft in een aantal win kelstraten de kwaliteit en uitstraling achter op bij voorbeeld het Vierkantje. We zien het liefst dat alle winkelstraten een hoogwaardige uitstraling krijgen door het inzetten en beleefbaar maken van de historische gelaagdheid, door bescher ming van historische winkelpuien en door die waar mogelijk zelfs terug te brengen.
De histori sche identiteit is daarbij het fundament voor nieuwe ontwikkelingen. Dat fundament is natuurlijk breder dan alleen de historische bebouwing. Verleden en erfgoed kun nen op vele manieren worden beleefd. Door het erfgoed op een toegankelijke en interactieve ma nier te presenteren, willen we inwoners en bezoe kers betrekken bij de unieke geschiedenis van onze stad. Dit gebeurt via evenementen, tentoon stellingen en rondleidingen die de verhalen ach ter onze monumenten en historische locaties tot leven brengen.
al een pilotproject ondersteund voor een zomer programmering. Het succes van deze pilot toont aan dat deze locaties van bijzondere economi sche en recreatieve meerwaarde zijn voor onze gemeente. Bovendien komt het beleefbaar maken van erfgoedlocaties terug in het bestuursakkoord en de Pijlervisie Economie. Het eerste lopende initiatief is het mogelijk maken van een kleinschalige hore cagelegenheid in het Anton van Duinkerkenpark. Daarnaast kijken we ook al naar de mogelijkhe den om een kleine horecavoorziening op Fort de Roovere te behouden. Zonder aansprekende beleving van erfgoed ver mindert ook het draagvlak voor het behoud van monumenten en de voordelen die dat met zich meebrengt op het gebied van vrijetijdseconomie en toerisme. Een goed platform voor dergelijke initiatieven vormt het vernieuwde cultuurhistori sche overlegplatform (CHO 2.0). Daarnaast wil len we de toepassing van innovatieve technolo gieën, zoals augmented reality, aanjagen om de beleving van het erfgoed te versterken en een zo breed mogelijk publiek aan te spreken. Samen met lokale partners en culturele instellingen wer ken we aan een binnenstad waar erfgoed niet al leen wordt bewaard, maar ook actief wordt be leefd en gewaardeerd.
3.1 Optimaliseren kunst in de openbare ruimte De gemeente Bergen op Zoom heeft meer dan 250 kunstwerken in de openbare ruimte die van grote toegevoegde waarde zijn voor de omgeving. De kunstwerken moeten goed onderhouden zijn, passen bij de huidige locatie en binnen een goed onderhouden ensemble staan. Kunstwerken dra gen bij aan de toeristische beleving, aan een be tere leefbaarheid, een betere waardering van de leefomgeving en zij vergroten het positieve imago van de stad. Beter onderhouden kunstwerken zorgen voor la gere incidentele kosten en verhogen de drempel tot overlast of vandalisme. Ten aanzien van hui
In het nieuwe Evenementenbeleid is onlangs be sloten om 14 locaties in te richten tot evenemen tenlocatie. Hiertoe behoren ook een aantal be langrijke erfgoedlocaties, zoals: de Grote Markt, park Kijk in de Pot, de Waterschans, het Ravelijn, het Markiezenhof, Landgoed de Beek en Fort de Roovere. Voor Fort de Roovere hebben we dit jaar
dige kunstwerken, is het noodzakelijk dat er kunstpaspoorten per object worden opgesteld, jaarlijkse inspecties plaatsvinden, de hele collec tie opnieuw wordt doorgelicht en er een strategi sche kijk komt op de culturele geografie van de kunstwerken: op welke plekken zijn de kunst
19
werken (standbeelden, muurschilderingen, land-
Samen met de geschiedkundige kringen, de
art) het meest waardevol? Voor het realiseren van
stadsgidsen en de ondernemersvereniging ma
nieuwe kunstwerken dienen er goede kaders te
ken we een plan voor de plaatsing, vormgeving, fi
komen met contractuele afspraken over auteurs
nanciering, distributie en de communicatie. Door
rechten, onderhoud, eigendom en gebruik.
het toevoegen van QR-codes in samenspraak met de betrokken partijen kunnen we ook extra
3.2 Monumentenschildjes
kansen creëren voor het ontsluiten van de verha
De zichtbaarheid van onze gemeentelijke en rijks
len achter de monumenten. We sluiten aan op
monumenten neemt toe door het plaatsen van
het initiatief in Halsteren en Lepelstraat.
monumentenschildjes. Ze geven niet alleen de beschermde status aan, maar verbeteren ook het gemeenschappelijke toezicht op een monument.
r
A
i
Lancering van de monumentenschildjes in Halsteren en Lepelstraat. Foto: Dennis van Loenhout. Bron: De Halsterse Krant, 2024 © Minerve Pers.
3.3 Historische winkelpuien Voor de historische winkelpuien in de binnenstad van Bergen op Zoom wil de gemeente het behoud en herstel van historische winkelpuien stimule ren om zo dit type erfgoed beter zichtbaar en beleefbaar te maken. Omdat de focus is verschoven van gemakswinkelen naar ‘funshopping’ en de nadelige uitstraling van structurele leegstand moet worden tegengegaan, is het zaak om win kelpuien zodanig te reconstrueren of ontwerpen, dat het verhaal van het verleden goed zichtbaar, beleefd en verteld wordt. Ingrepen mogen daarbij niet ten koste gaan van de leefbaarheid in de straat. De Vereniging Binnenstad heeft een
winkelpuieninventarisatie opgesteld voor het ge hele historische centrum. Samen met team Bin nenstad onderzoeken we de mogelijkheden om aan het behoud van historische winkelpuien bij te kunnen dragen. 3.4 Historische beleefroutes Voor het verbeteren van de erfgoedbeleving van de bewoners, recreanten en toeristen is het zaak om strategisch beleid te voeren op (thematische) routes die bijdragen aan het erfgoedtoerisme. Een belangrijke onderlegger hiervoor is de histo rische bewegwijzering (informatieplaten, stads plattegronden, vlaggen, banieren en wegwijs
20
borden). Met bijvoorbeeld murals of informatie-
Voor de gemiddelde bezoeker van Bergen op
platen kunnen we de hiaten in de binnenstad op
Zoom is het archeologisch depot (gehuisvest in
vullen, waardoor stadsgidsen met meer maat
het vm. politiebureau aan de Wassenaarstraat)
werk aan storytelling kunnen doen. Bondige en
echter niet goed vindbaar en weinig aantrekkelijk
toegankelijke informatie via QR-codes en interac
om te bezoeken. Onze omvangrijke archeolo
tieve plattegronden juichen we toe. We willen ons
gische collectie is op dit moment bovendien ner
inzetten voor meer bekendheid van het aanbod
gens anders te bewonderen dan in het depot.
en actiever gebruik van het aanbod. Dergelijke ini
Hier liggen voor ons mogelijke koppelkansen als
tiatieven pakt de gemeente met regie op, om te
het gaat om de beleving van erfgoed. We willen
komen tot een uniforme huisstijl en uitstraling.
dan ook de mogelijkheden onderzoeken om de
3.5 Zelf ons erfgoed beter gebruiken en ontsluiten
archeologische collectie op meerdere plaatsen te ontsluiten, bijvoorbeeld door tijdelijke of the
We hebben als gemeente een aantal onmisbare
matische (deel)tentoonstellingen op andere erf-
monumenten in ons bezit. Voor de buitenlocaties
goedlocaties.
(Fort de Roovere, de Waterschans, het Ravelijn en het Anton van Duinkerkenpark) is in het bestuurs
3.6 Meer zichtbaarheid voor maquettes
akkoord opgenomen om deze locaties beschik
De Stichting Stadsgidsen Bergen op Zoom heeft
baar te stellen voor meer evenementen. Deze krij
het initiatief genomen om te kijken hoe we de vele
gen een plek in het nieuwe VTE beleid. Maar er zijn meer belangrijke monumenten in ons bezit waar me meer en beter gebruik van kunnen maken. Denk daarbij aan bijvoorbeeld de syna goge of de Gertrudiskerk. Monumenten die niet
historische maquettes beter een plek kunnen ge ven en onderdeel kunnen maken van de erf goedbeleving in Bergen op Zoom. Een deel van de maquette collecties ligt opgeslagen in het depot en is daardoor verborgen voor het grote publiek.
alleen of niet zozeer een praktische functie heb
Door deze onzichtbare maquettes samen op één
ben, maar vooral een belangrijke rol spelen in de
locatie tentoon te stellen, ontstaat een nieuwe
erfgoedbeleving. In het bijzonder geldt voor deze
plek die kan worden ingezet voor toeristische, ce
locaties dat elk ander gebruik passend moet zijn
remoniële en participatieve doeleinden. Het kan
binnen de historische en sociaalmaatschappe
dan zowel als een begin- en eindpunt dienen voor
lijke context van het gebouw.
de stadsgidsen, waarbij de bezoekers de stad in
Voor dit soort bijzondere monumentale objecten of complexen is het daarom belangrijk dat we zelf het eigenaarschap houden over het gebouw en daarmee over het gebruik en onderhoud. Zo ver zekeren we de erfgoedwaarde en belevings waarde van deze gebouwen en borgen we daar naast de specialistische kennis die we in huis hebben voor de omgang met deze belangrijke
vogelvlucht kunnen aanschouwen. De kans op een tweede (uitgebreider) bezoek neemt dan toe. We gaan daarom in samenwerking met de stads gidsen en de modelbouwvereniging onderzoeken of en waar zo'n plek kan worden ingericht, al dan niet voor een tijdelijke tentoonstelling. Wij nemen hierin vooral een faciliterende en aanjagende rol op ons.
monumenten.
3.7Linie van de Eendracht
Hierin ligt ook een kans voor ons archeologisch
Vanuit de Stelling van West-Brabant (onderdeel
depot. We beschikken als een van weinige ge
van de Zuiderwaterlinie) is de wens om te komen
meenten over een eigen archeologisch depot. De
tot een betere beleefbaarheid van het militaire
beschikking over een eigen depot is op zichzelf al
erfgoed in - met name - de buitengebieden. Dit
een grote meerwaarde voor het behoud van en
project is een samenwerking met de gemeente
onderzoek naar onze archeologische bodem
Steenbergen, gemeente Tholen en de Zuiderwa
vondsten. Daarnaast wordt het depot veelvuldig
terlinie. Het project is onderdeel van het overkoe
bezocht door schoolklassen en tijdens de Open
pelde EU Interreg project Beleefbare Schelde.
Monumentendagen.
21
Specifiek voor Bergen op Zoom zijn er twee loca ties in beeld waar het verleden beter tot zijn recht komt: de Auvergnedijk (vogelobservatiepunt) en Fort Zeeland. Deze beleefpunten zijn onderdeel van een nieuw te realiseren recreatieve route in de regio van Tholen, Steenbergen en Bergen op Zoom. Door ons (regionale) buitengebied interes santer te maken voor toeristen neemt de verblijfs duur toe en neemt de toeristische overdruk op de Zeeuwse kuststreek mogelijk af. Hierdoor kunnen
De Verborgen Vesting. Bron: VVV Brabantse Wal.
de overnachtingen in onze gemeente toenemen. 3.8 Immersieve erfgoedbeleving Niet al ons erfgoed is nog zichtbaar. Het is ver dwenen door sloop, oorlog of het zit als archeolo gisch erfgoed onder de grond. Door toegenomen technologische mogelijkheden ontstaan extra kansen voor een interactieve erfgoedbeleving. De Verborgen Vesting is hier een prachtig voorbeeld van in onze gemeente. Een meer interactieve be leving is met name interessant voor locaties die vanwege ruimtelijke ontwikkelingen niet meer te herstellen of zichtbaar te maken zijn. Men kan daarbij denken aan toepassingen zoals: augmen ted reality, VR-brillen, soundscapes of ontsluiting via applicaties op de telefoon. Wij zien digitale oplossingen daarbij als een aanvulling op het be staande toeristisch-recreatieve aanbod. We gaan onderzoeken hoe we de toepassing van nieuwe technologieën kunnen aanjagen. De toe passing van deze technieken is echter kostbaar. We kijken daarom ook naar voorbeelden in an dere gemeenten om te leren wat wel werkt en wat niet. Tevens moet er een gezonde balans blijven bestaan tussen traditionelere vormen van erfgoedbeleving en vernieuwende vormen. Als ge meente stimuleren we nieuwe initiatieven en spelen hierin naast een aanjagende ook met name een verbindende rol.
22
Foto: Het kunstwerk ‘Observatorium’ van Marius Boender. ' 5 3 t ' &İ í Bron: StichtingKidor (www.kidor.nl).
. r '
Pp’
’ ’ ï 1
Jli' '
HL K
Pijler 4: Erfgoed als verbindende en verhalende kracht
bescherming tot gevolg. Wel kunnen we in het nieuwe Omgevingsplan het immaterieel erfgoed koppelen aan specifieke locaties of routes die daaraan verbonden zijn. 4.2 Opnieuw lanceren lokale erfgoedprijs
Erfgoed dient per definitie het algemeen belang van de samenleving, maar niet alle doelgroepen zijn daar altijd goed bij betrokken. Dit komt omdat erfgoedbeleid oorspronkelijk van hoger hand is bepaald en doorwerking had door voornamelijk strikte wet- en regelgeving. Door het nieuwe gera tificeerde Verdrag van Faro wordt de focus van erfgoed meer gelegd op de mens in relatie tot cul tureel erfgoed. Erfgoed komt op deze manier meer in de maatschappij te staan, waarbij aan dacht is voor erfgoedgemeenschappen, vrijwil ligers en betrokken burgers. Door bottom up ini tiatieven te stimuleren en een koppeling te maken met maatschappelijke kwesties, zoals sociale cohesie, gezondheid en leefbaarheid ontstaan nieuwe kansen. Er komt meer aandacht voor par ticipatie in de volle breedte, er ontstaat een open houding voor andere erfgoedopvattingen en erf goed staat nadrukkelijker ten dienste van de hele samenleving.
De gemeente Bergen op Zoom heeft een sterk verenigingsleven en een groot vrijwilligersbereik. Helaas nemen door de dubbele vergrijzing het aantal vrijwilligers af. Ook leeft er bij de vrijwil ligers soms het idee dat hun werk niet erkend wordt. Om de waardering voor vrijwilligers te be vorderen worden mensen via de Erfgoedprijs (en op de desbetreffende dag) expliciet in het zonne tje gezet. Het bedrag dat men via de Erfgoedprijs wint, gaat dan naar een lokale, maatschappelijk doeleind naar keuze. Uiteraard wordt bij de be oordeling goed gekeken naar een verspreide ver deling over de jaren heen. Er worden beoorde lingscriteria opgesteld in samenspraak met de cultuurhistorische organisaties en een winnaar mag in de drie opvolgende jaren niet opnieuw in aanmerking komen. 4.3 Fysieke toegankelijkheid erfgoed
4.1 Inventariseren immaterieel erfgoed Voortkomend uit het Verdrag van Faro is er nu ex De regio van Bergen op Zoom kent tal van unieke
tra aandacht voor de fysieke toegankelijkheid van
tradities en gebruiken, zoals de Berregse Vasten-
erfgoed. Het is van groot belang om maatregelen
avend met al zijn tradities en gebruiken. Andere
te nemen om de toegang tot het erfgoed te verbe
voorbeelden zijn de Maria Ommegang, de Jeugd-
teren, met name voor jongeren, mensen met een
monumentendag, het ambacht van molenaar en
beperking of mensen in een kwetsbare positie.
de beiaardierscultuur. Veel tradities en gebruiken
Hierdoor neemt in de toekomst ook voor deze
komen voort uit actieve erfgoedgemeenschap
groepen de waardering en het draagvlak voor erf
pen, waarvan velen nog niet geborgd, erkend of
goed toe. Bovendien levert dit een goede bijdrage
geregistreerd zijn. Door het inventariseren van dit
aan de kwaliteit van het leven. Te denken valt aan
immaterieel erfgoed ontstaan cultuurhistorische
EHBO-voorzieningen, rolstoeldrempels, video
koppelkansen voor de vrijetijdsector. De inventarisatie biedt daarbij een praktisch hulpmiddel om de kansen in beeld te brengen
beelden onderaan torens, brailleschriften, multizintuigelijke erfgoedbelevingen en meer aan dacht voor kleurenblinden.
voor recreatieve mogelijkheden, evenementen,
Voor onze eigen monumentale gebouwen staan
typische couleur locale of een betere verbinding
wij daarvoor zelf aan de lat. Andere eigenaren wil
met cultuurlandschappen. Ook is het van belang
len we vooral stimuleren om hierop actie te on
om eventuele tegenstrijdige waarden die diverse
dernemen (indien nodig) en ze in verbinding te
gemeenschappen hechten aan hetzelfde erfgoed
brengen met de juiste partijen.
inzichtelijk te krijgen zodat er tijdig bemiddeling kan plaatsvinden. We kunnen de inventarisatie opnemen in het erfgoedregister. Dit heeft met name een attentiewaarde en geen wettelijke
24
4.4 Herinnerings- en herdenkingserfgoed Zonder het doorgeven van de verhalen blijven de monumenten in onze gemeenten stenen zonder betekenis. Ook ten aanzien van aangrijpende oor logsverhalen - gegeven de hedendaagse geo-politiek - is het van bijzonder belang om te blijven herinneren. Voor dit erfgoedonderdeel kan men denken aan initiatieven zoals de Stolpersteine, bezoekerscentra of erfgoedpodcasts over voor bije oorlogen, conflicten of natuurrampen zoals de Watersnoodramp in 1953. Culturele uitingen met een beladen thema verdienen daarnaast ge nuanceerde informatieplaten om het object in zijn tijd te plaatsen. We zoeken in afstemming met afdeling VTE naar mogelijkheden om het her innerings- en herdenkingserfgoed een zo effectief mogelijk plek te geven binnen het toeristisch aan
De organisatie van de Vastenavend kent een zeer breed maatschappelijk draagvlak en ligt groten deels in handen van vrijwilligers en culturele ver enigingen. Dankzij hen wordt hun kennis en kunde van generatie op generatie overgedragen en worden onze lokale Vastenavend tradities voortgezet. Vastenavend draagt zo bij aan sociale cohesie, culturele continuïteit en burgerschapsvorming en is een vanzelfsprekend onderdeel van ons immaterieel erfgoed. 4.6 De Bergse Weervisserij De weervisserij is een bijzonder historische am bacht - uniek in Europa. En Bergen op Zoom is de enige plek waar dit ambacht nog wordt uitgeoe fend. In 2018 is de weervisserij als ambacht op genomen in het landelijke register van immateri eel erfgoed.
bod. 4.5 Vastenavend Vastenavend in Bergen op Zoom is veel meer dan een jaarlijks volksfeest: het is een levend voor beeld van immaterieel erfgoed dat diep verankerd is in de identiteit van de stad en haar inwoners. Ieder jaar geeft de stad zich over aan de ‘leut’. De traditie gaat in schreven bronnen terug tot ten minste 1413, maar is waarschijnlijk nog ouder. Sindsdien wordt deze traditie van generatie op ge neratie doorgegeven via rituelen, symboliek, mu ziek en verhalen en heeft de traditie dankzij de brede maatschappelijke betrokkenheid de tand des tijds weten te doorstaan. Tijdens de feestperiode verandert Bergen op Zoom in het ‘Krabbegat’. Centraal staat de ge deelde beleving van ‘leut’ en saamhorigheid,
Het vangen van de vis gaat middels een traditio nele en duurzame methode door middel van zo genaamde “visweren”. Daarbij worden houten staken in een V-vorm in het water gezet als een soort fuik. Het kappen van het weerhout gebeurt enkel in door Brabants Landschap aangewezen gebieden, voornamelijk bij bomen die preventief moeten worden geruimd. Hiermee is dit ambacht zowel historisch als duurzaam te noemen. Door het verder ontwikkelen van de (cultuurhistori sche) mogelijkheden bij de weervissers, blijft dit unieke erfgoed behouden voor de toekomst, on danks de nadelige ansjovisvangst. Er vindt hierbij een transitie plaats van de traditionele beroeps visserij, onderdeel van het Bergse DNA, naar het in stand houden van een traditie door vrijwilligers. Wij ondersteunen de Stichting Behoud Weervisserij bij deze transitie. 4.7 Verhalen en sporen van migratie
waarbij creativiteit en verbondenheid de toon zet ten. Kenmerkend is de eigen, lokale invulling van het feest. Burgers dragen originele, vaak zelfge maakte uitdossingen, waaronder de rode zak doek en vitrage, die symbolisch verwijzen naar de lokale historie. Muziek wordt geschreven in het Berregs dialect en de muziek wordt vrijwel uitslui tend verzorgd door dweilbands. De Berregse Vas tenavend kent tal van lokale gebruiken en tradi ties waardoor het zich onderscheidt van andere
Bergen op Zoom kent een veelzijdige geschiede nis van migratie. Na de onafhankelijkheid van In donesië vestigden zich hier Indische Nederlan ders en Molukkers, die noodgedwongen hun ge boortegrond verlieten. Zij brachten hun taal, ge bruiken, muziek en eetcultuur mee, die nog altijd voelbaar zijn in de stad. In de decennia daarna kwamen gastarbeiders uit onder andere Italië, Spanje, Turkije en Marokko om te werken in de in dustrie en bouw.