Bijlage 1. Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
Tekst van het document
D.9.4 DE GEMEENTE HEEFT EEN TOEKOMSTBESTENDIGE LEEFOMGEVING DOOR DE ENERGIETRANSITIE De energietransitie is een noodzakelijke stap om klimaatverandering tegen te gaan en onze leefomgeving toekomstbestendig te maken. De Klimaatwet, die in 2019 in werking is getreden, legt juridisch vast dat Nederland in 2050 een CO₂-reductie van 95% ten opzichte van 1990 moet realiseren. Voor 2030 geldt een tussendoel van ten minste 55% reductie. Deze wettelijke doelstellingen vragen om structurele veranderingen in de manier waarop we energie opwekken, gebruiken en besparen.
gebouwen zonder aardgas. Met het warmteprogramma zetten we als gemeente een duidelijke koers uit voor de overgang naar duurzame warmtebronnen. Het warmteprogramma helpt ons om samen met inwoners, woningcorporaties en andere partners te bepalen welke oplossingen passen bij welke wijken of buurten.
Als gemeente hebben wij een wettelijke en maatschappelijke verantwoordelijkheid om bij te dragen aan deze doelstellingen. Dit doen we door het stimuleren van duurzame energiebronnen zoals zon en wind, het versnellen van de isolatie van woningen en gebouwen, en het ondersteunen van de overstap naar aardgasvrije wijken. Ook zetten we in op samenwerking met inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties, want de energietransitie raakt ons allemaal.
A.9.4.1 We voeren een verkenning uit voor energietransitiebreed gemeentelijk beleid We voeren een verkenning uit op energietransitie-breed gemeentelijk beleid, ten behoeve van de volgende bestuursperiode. We willen dit beleid hebben, omdat we sturing willen geven aan de energietransitie. Begin 2023 is de ‘Warmtetransitievisie Aardgasvrij Bergen op Zoom’ vastgesteld. Het beleid dat we verkennen kijkt breder dan alleen de warmtetransitie. We verkennen beleid voor het gehele energiesysteem. We werken heel 2026 aan deze verkenning.
A 9.4.2 We werken aan de uitvoering van de warmtetransitie en stellen nieuw beleid op Begin 2023 is de ‘Warmtetransitievisie Aardgasvrij Bergen op Zoom’ vastgesteld. We geven hieraan uitvoering in vier verkenningswijken. Voor elke wijk organiseren we participatietrajecten om te komen tot een wijkuitvoeringsplan (WUP). In Q2 2026 wordt het WUP “Warande-Oost” opgeleverd en in Q4 2026 wordt WUP “De Schans – Halsteren” opgeleverd. Als gemeente moeten wij uiterlijk eind 2026 een Warmteprogramma opleveren, conform de nog vast te stellen Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw). Dit is het vervolg op de Warmtetransitievisie. Een belangrijk onderdeel van de energietransitie is het verwarmen van onze huizen en
68
A.9.4.3 We geven uitvoering aan de RES 1.0 en het Regionaal Plan Energiesysteem 0 West-Brabant Energie in Balans (RPE-WBEB) Als onderdeel van de Regionale Energiestrategie West-Brabant (RES-WB) werken we samen met regiogemeenten, provincie, netbeheerder en maatschappelijke partners aan de gezamenlijke opwek van duurzame energie, energiebesparing en de warmtetransitie. We zetten de afspraken uit RES 1.0 en het “Regionaal Plan Energiesysteem – West-Brabant Energie in Balans” (RPE-WBEB) om in concrete stappen richting een toekomstbestendig energiesysteem. Dit omvat o.a. de de opwek van hernieuwbare energie, de versterking van het elektriciteitsnet en een verkenning naar Smart Energie-hubs op bedrijventerreinen Lage Meren - Meilust en later Oude Molen. Eind 2026 wordt een uitvoeringsprogramma voor het RPE-WBEB opgeleverd.
A.9.4.4 We ondersteunen de verduurzaming van woningen en het bestrijden van energiearmoede We ondersteunen inwoners bij isolatiemaatregelen via de Lokale Aanpak Isolatie, waar we in 2026 actief aan blijven werken. Daarnaast gaan we door met projecten voor het verduurzamen van woningen om energiearmoede te bestrijden, daarbij werken we onder andere samen met de woningcorporatie.
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
D.9.5 BERGEN OP ZOOM HEEFT EEN KLIMAATROBUUSTE LEEFOMGEVING A.9.5.1 We stellen een gemeentelijk Kader Richtlijn Water-actieplan op In 2027 moeten alle Kader Richtlijn Water-wateren (KRW) voldoen aan de doelsellingen voor de waterkwaliteit. De gemeente heeft net als het Rijk, de provincie en de waterschappen een rol in het realiseren van de KRW doelstellingen. De gemeente stelt een gemeentelijk actieplan op met daarin concrete aanvullende maatregelen.
A.9.5.2 We stellen een natuurherstelplan op Een plan van aanpak voor het herstellen van onze natuur (met name BBW) op basis van natuurdoelanalyses en noodzakelijke
verbeteringen wordt in 2026 opgesteld. Natuurherstel is nodig (bij-voorbeeld ten behoeve van realisatie van de woningbouwopgave) en sluit aan op bevindingen, adviezen en voorgestelde aanpassingen opgenomen in de Bergse Adaptatie Strategie.
A.9.5.3 We geven uitvoering aan de Bergse Adaptatie Strategie 2.0 Door het ontbreken van de benodigde middelen is het eerdere voorstel Bergse klimaatadaptatiestrategie niet vastgesteld. Bijstelling van het oorspronkelijke plan heeft plaatsgevonden. Het gewijzigde voorstel wordt ter informatie aan het bestuur voorgelegd.
INDICATOREN Omschrijving indicator
Landelijk*
Realisatie 2021
2022
2023
2024
Volksgezondheid en Milieu: omvang huishoudelijk restafval (kg per inwoner)
177 (2023)
219
201
200
203
Percentage bekende hernieuwbare elektriciteit (%)
32,5 (2022)
6,4
8,0
10,4
n.n.b.
Bron: De gebruikte bron is www.waarstaatjegemeente.nl & klimaatmonitor.databank.nl. * De cijfers vermeld bij het onderdeel ‘Landelijk’ kunnen afwijken van de cijfers vermeld op de website www.waarstaatjegemeente. nl. Deze cijfers worden namelijk aangepast op het moment dat er, gedurende het jaar, meer cijfers beschikbaar komen.
KADERSTELLENDE DOCUMENTEN VOOR HET PROGRAMMA Beleidsnota
Vastgesteld
Actieplan Biobased Economy
2016
Actieplan MVI
2021
Grondstoffenbeleidsplan
2024
Gemeentelijk Waterplan (GWP)2024-2027
2023
Groenstructuurplan
2006
Integraal Beheerplan Openbare ruimte (IBOR) 2023-2027
2022
Regionale Energie Strategie 1.0
2021
Transitievisie Warmte Bergen op Zoom
2023
Transitievisie Warmte Bergen op Zoom
2023
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
69
VERBONDEN PARTIJEN Verbonden partij
Omschrijving hoe deze bijdraagt aan doelstelling van de gemeente
SAVER NV
De uitvoering van afvalinzameling- en reinigingsdiensten
Belastingsamenwerking West-Brabant (BWB)
De uitvoering van de heffing en invordering van gemeentelijke belastingen, de behandeling van bezwaar- en beroepschriften en het verzorgen van de informatieverstrekking aan burgers en bedrijven die woonachtig of gevestigd zijn in het grond- of werkgebied van een van de deelnemende partijen. In het programma worden de kosten voor de afvalstoffenheffing en de rioolheffing verantwoord.
Brabant Water NV
De gemeente houdt de aandelen aan als duurzame belegging
Omgevingsdienst West Brabant
De uitvoering van onderzoek, toetsing en toezicht vanuit publiek belang.
Bijdrage van de gemeente in 2026
€1.836.000
WAT MAG HET KOSTEN? Baten/Lasten (Bedragen *€1.000)
R 2024
B 2025
Baten
27.477
29.214
31.619
31.086
31.141
31.197
Lasten
22.825
25.195
26.969
26.352
26.326
26.352
Totaal saldo van baten en lasten programma 9
4.652
4.019
4.650
4.734
4.815
4.845
165
185
311
52
52
52
-
-
-
-
-
4.204
4.961
4.786
4.867
4.897
2026
2027
Onttrekkingen aan reserves Stortingen in reserves Resultaat programma 9
4.817
B 2026
B 2027
B 2028
B 2029
TOELICHTING Beginstand Programma 9 (Bedragen *€1.000)
2028
2029
Baten
29.142
28.833
28.887
28.887
Lasten
-24.537
-24.414
-24.429
-24.429
Saldo
4.605
4.418
4.457
4.457
Indexeren van uitgaven en inkomsten
407
413
415
415
Personeelskosten
-706
-685
-665
-665
Riolering
88
313
337
367
Duurzaamheid
782
778
774
774
Verschuiving Bijdrage BWB
-529
-529
-529
-529
Afval
75
75
75
75
Overhead
4
3
3
3
Subtotaal
4.727
4.786
4.867
4.897
234
0
0
0
4.961
4.786
4.867
4.897
Grote oogst (onttrekking reserve) Eindtotaal
70
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
BEGROTINGSMUTATIES Indexeren van uitgaven en inkomsten € 407.000 voordeel (structureel) Het prijspeil bruto binnenlands product, dat in de meicirculaire 2025 is opgenomen, bedraagt 2,7 procent. De inkomsten en uitgaven zijn hiermee verhoogd. Per saldo bedraagt dit een voordeel van € 407.000. Personeelskosten € 706.000 nadeel (structureel) De personeelskosten zijn berekend op basis van de nieuwe CAO. De personeelskosten stijgen daardoor met 1,43 procent. Ook is er een bedrag van € 488.000 opgenomen voor de uitbreiding van de formatie op het gebied van duurzaamheid, energie en klimaatadaptatie. Deze kosten worden betaald uit de beschikbare CDOKE-gelden (klimaat en energie). Riolering € 88.000 voordeel (structureel) Riolering is, net als afval, een gesloten systeem. Er zijn in 2026 hogere personeelskosten en alle budgetten, waaronder de rioolheffing, zijn met 2,7% geïndexeerd. Net als bij afval worden ook bij riolering aanvullende kosten in het tarief meegenomen. In het voordeel van € 88.000 zijn niet alle mutaties op riolering meegenomen. De personeelskosten en de indexering van de budgetten zijn hierboven al opgenomen. Duurzaamheid € 782.000 voordeel (structureel) Vanaf 2026 worden meer CDOKE gelden ingezet dan voorheen. Dit betreft voor een deel formatie uitbreiding. Deze hogere personeelskosten zijn hierboven al toegelicht.
Daarnaast wordt een deel van het personeel dat al in dienst was, gedekt door de CDOKE gelden en de nieuwe manager die voor de afdeling DEK is aangetrokken. Deze personeelskosten staan op programma 1. Ook mag een bedrag aan overheadkosten worden meegenomen. Per saldo levert dit een voordeel op van € 782.000. Verschuiving bijdrage BWB € 529.000 nadeel (structureel) De bijdrage die we betalen voor de diensten van de BWB wordt verdeeld over programma 1 (onroerende zaakbelasting) en programma 9 (afvalstoffen- en rioolheffing). In deze bijdrage vindt een budgettair neutrale verschuiving plaats tussen programma 1 en programma 9. Afval € 75.000 voordeel (structureel) Afval kent een gesloten systeem waarbij wordt uitgegaan van de werkelijke te verwachten kosten. Een groot deel van de kosten binnen huishoudelijk afval betreft de inzamelkosten van Saver. Saver heeft voor 2026 aangegeven dat de kosten geïndexeerd worden met 4%. Daarnaast zijn er op basis van uitvoeringsplan dat hoort bij het nieuwe Grondstoffenbeleidsplan, ook extra kosten in de begroting opgenomen voor onder andere de huis-aan-huis inzameling van PMD met minicontainers. Daarmee komt de afvalstoffenheffing 2026 bij een gemiddeld aanbiedgedrag uit op een indexering van 4,4%. De overige mutaties betreffen de hogere afvalstoffenheffing en de onttrekking vanuit de voorziening. Overige bijstellingen Overhead
€ 4.000 voordeel (structureel)
RESERVES De uitgaven voor het project Grote Oogst (verduurzaming bedrijventerreinen) vinden plaats in programma 4 Economie. De onttrekking aan de reserve vindt plaats in dit programma. Voor de volledige toelichting op de reservemutaties wordt verwezen naar paragraaf 2.3.
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
71
PROGRAMMA’S
PROGRAMMA 10 - VOLKSHUISVESTING, LEEFOMGEVING EN STEDELIJKE VERNIEUWING
Wat willen we bereiken in deze bestuursperiode? Al onze inwoners moeten de mogelijkheid hebben om woonruimte binnen hun mogelijkheden te kunnen vinden, in een buurt met basisvoorzieningen die bereikbaar is en goed wordt onderhouden. We maken wonen in Bergen op Zoom aangenaam, betaalbaar en toegankelijk en houden de wijken aantrekkelijk. Daarom zetten we vol in op het aanpakken van de woningnood. We werken samen met de Provincie en Regio. Daarmee maken we wonen in onze stad mogelijk en zorgen we voor extra investeringen vanuit het Rijk. (Deze doelstelling raakt ook programma 3)
72
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
Wat gaan we daarvoor doen in 2026? DOELEN EN ACTIES
D.10.1 De woningnood wordt verkleind door de bouw van 500 nieuwe woningen per jaar
D.10.2 Er is een passend woningbestand, afgestemd op de vraag van de verschillende doelgroepen
D.10.3 De gemeente geefte duidelijk aan welke ruimtelijke mogelijkheden er zijn per locatie
A.10.1.1 We geven prioriteit aan de uitvoering van de benoemde focusprojecten woningbouw (Q1-Q4)
A.10.2.1 We geven uitvoering aan het volkshuisvestingsprogramma (Q1-Q4)
A.10.3.1 We werken aan het opstellen van het omgevingsplan (Q1-Q4)
A.10.1.2 We zoeken naar extra gebieden voor woningbouwontwikkelin (Q1-Q4)
A.10.1.3 We werken aan aan stedelijke vernieuwing in Gageldonk-Oost en Warande met focus op leefbaarheid (Q1-Q4)
A.10.1.4 We actualiseren de regionale woondeal West-Brabant
A.10.2.2 We werken verder aan de Woonzorgvisie (Q2)
A.10.2.3 We geven voorrang aan huisvesting voor senioren (Q1-Q4)
A.10.2.4 We werken regionaal aan themagerichte aanpak arbeidsmigranten (Q1-Q4)
D.10.4 Iedereen kan zich (duurzaam) verplaatsen in onze gemeente en heeft voldoende parkeergelegenheid
A.10.4.1 We vervolgen de integrale duurzame mobiliteitsaanpak (Q4)
A.10.3.2 We herijken onze omgevingsdialoog bij ruimtelijke procedures. (Q1-Q4)
10.3.3 We gebruiken ook bij ruimtelijke procedures begrijpelijke taal (Q1-Q4)
A.10.2.5 We geven wederzijds uitvoering aan onze prestatieafspraken met Stadlander (Q1-Q4)
A.10.2.6 We helpen starters op de huizenmarkt op weg (Q1-Q4)
A.10.2.7 We geven invulling aan de uitbreidingsopgave voor woonwagenstandplaatsen (Q3)
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
73
D.10.1 DE WONINGNOOD WORDT VERKLEIND DOOR DE BOUW VAN 500 NIEUWE WONINGEN PER JAAR A.10.1.1 We geven prioriteit aan de uitvoering van de benoemde focusprojecten woningbouw (Q1-Q4) In 2026 werken we door aan de opgestarte focusprojecten (Bravis, Waterfront, Westersingel, Vrederust en Plein 13 ) waarbij Stadlander (samen met eventueel andere organisaties) waar mogelijk het sociale programma voor haar rekening neemt. De gemeente en Stadlander zorgen daarnaast samen voor voldoende capaciteit om de sociale uitbreidingsopgave te kunnen realiseren. Zo zijn er 6 projecten benoemd waarvoor Stadlander bijdraagt aan de planontwikkelingskosten voor de gemeente. Hierdoor kunnen deze projecten sneller worden gerealiseerd. De gemeente werkt met het programma ‘Shinto Labs’ voor de monitoring van de woningbouwprojecten, zodat we in staat zijn de voortgang te bewaken en te delen. In de herijkte woondeal bedraagt de woningbouwopgave voor Bergen op Zoom bruto 2350 woningen tot en met 2030; inclusief sloop is dit 1670. De gemeente heeft hiervoor voldoende plancapaciteit beschikbaar. Het streven om 500 woningen per jaar op te leveren houden we vast.
A.10.1.2 We zoeken naar extra gebieden voor woningbouwontwikkeling (Q1-Q4) Om de woningbouwambitie te kunnen waarmaken en het aantal benodigde woningen daadwerkelijk te kunnen realiseren wijzen we extra gebieden aan aanwijzen voor woningbouwontwikkeling. We bekijken de mogelijkheden tot woningbouwontwikkeling in Lepelstraat en Halsteren, zoals het gebied ten westen van de Halsterseweg en geven voorrang aan passende initiatieven. In bestaande wijken, zoals Gageldonk-Oost en Warande, gaan we door met de vernieuwing van de woningvoorraad. Daarnaast kijken we naar gronden in eigen bezit, zodat er op termijn grondexploitaties kunnen worden geopend, maar
kijken we ook naar initiatieven van derden. Deze initiatieven faciliteren we mits er voldoende capaciteit in de ambtelijke organisatie aanwezig is. Initiatieven van derden moeten bijdragen om de benodigde woningen te kunnen realiseren en daarmee de woningschaarste terug te dringen. Om de woningambitie te kunnen realiseren moet er extra capaciteit aangetrokken worden voor de ambtelijke organisatie. Deze capaciteit moet worden betaald vanuit de grondexploitaties of het kostenverhaal in planontwikkelingen.
A.10.1.3 We werken aan stedelijke vernieuwing in Gageldonk-Oost en Warande met focus op leefbaarheid (Q1-Q4) We ronden het gezamenlijk programma van eisen af (met een integrale aanpak in combinatie van ruimtelijk, sociaal en duurzaamheid) voor de toekomstige stedelijke vernieuwingsprojecten Gagel-donk-Oost en Warande. Dit doen we samen met Stadlander. Voor Gageldonk Oost is de planvorming in voorbereiding voor renovatie en vernieuwing van de omgeving Bunthof-Groeshof. Voor Warande werken we de vernieuwing van de openbare ruimte uit, waarbij de aandacht nadrukkelijk op het verbeteren van leefbaarheid wordt gericht.
A.10.1.4 We actualiseren de regionale woondeal West-Brabant In 2025 is de regionale woondeal West-Brabant, die is ondertekend door 8 gemeenten, 5 woningcorporaties, provincie Noord-Brabant en het Rijk, herijkt. In 2026 gaan we verder met de uitvoering van de diverse bestuursopdrachten. Kernpunten zijn het bouwen van betaalbare woningen en een passend woningbestand creëren voor aandachtsgroepen. Voor het verbeteren en vergroten van de sociale woningvoorraad werken we samen met Stadlander. Hiervoor zetten we in op wijkprogrammering en onderzoeken we welke financiële compensatiemiddelen er zijn om een goede verdeling in de gemeente te krijgen van betaalbare en duurdere woningsegmenten.
D.10.2 ER IS EEN PASSEND WONINGBESTAND, AFGESTEMD OP DE VRAAG VAN DE VERSCHILLENDE DOELGROEPEN A.10.2.1 We geven uitvoering aan het volkshuisvestingsprogramma (Q1-Q4) Onze Woonvisie liep eind 2024 af en wordt geactualiseerd naar een Volkshuisvestingsprogramma. In 2026 zetten we het uitvoeringsprogramma hiervan om in actie. Op basis van onderzoek bepalen we welke instrumenten we nodig hebben en implementeren we een aantal van deze instrumenten. Voorbeelden zijn zelfbewoningsplicht, een huisvestingsverordening
74
(voor doelgroepen), opkoopbescherming en kamerbewoning. Hiermee zorgen we dat er meer (betaalbare) woningen komen. Het volkshuisvestingsprogramma is vanuit de nieuwe Wet versterking regie op de volkshuisvesting, Wet Betaalbare Huren, Wet Goed Verhuurderschap en de Omgevingswet verplicht. Het programma vervangt de Woonvisie 2020-2024. Doel van het Volkshuisvestingsprogramma is onder andere om gemeen-
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
ten in staat te stellen gericht te sturen op de realisering van voldoende aantallen sociale huurwoningen en betaalbare huuren koopwoningen voor het middensegment.
A.10.2.2 We werken verder aan de Woonzorgvisie (Q2) In 2025 wordt - na een intensief participatietraject met 8 gemeenten, woningcorporaties en zorg- en welzijnspartners - de regionale woonzorgvisie opgeleverd. Deze wordt vastgesteld door de gemeenteraad. In 2026 gaan we aan de slag met de uitvoering van de diverse afspraken die zijn opgenomen in deze regionale visie. In 2026 starten we met de voorbereidingen voor passende huisvesting van verschillende doelgroepen. Hiervoor brengen we lokale opgaven en urgenties in kaart die, samen met organisaties op het gebied van wonen, zorg en welzijn, worden uitgewerkt. Dit doen we deels vanuit bestaande regionale samenwerkingsverbanden (zoals de regionale samenwerking MO-BW, Grip op Kwetsbaarheid, en de regionale samenwerking op wonen) en deels vanuit het lokale volkshuisvestingsprogramma.
A.10.2.3 We geven voorrang aan huisvesting voor senioren (Q1-Q4) Om doorstroming in de verhuisketen te bevorderen en ouderen in staat te stellen zo lang mogelijk zelfstandig te wonen, geven we voorrang aan initiatieven die (gedeeltelijk) bijdragen aan levensloopgeschikte woonvormen. Zowel in de (sociale) huur als in de koopsector. Dit zien we ook terug bij onze focusprojecten.
A.10.2.4 We werken regionaal aan themagerichte aanpak arbeidsmigranten (Q1-Q4) Kenmerkend van de problematiek rondom arbeidsmigranten is dat deze multidisciplinair van aard is. Dit vraagt om een aanpak van de gehele keten rondom de arbeidsmigrant. We actualiseren gegevens over arbeidsmigranten en brengen de knelpunten in kaart. Zo kijken we onder andere naar de woonbehoeften. We geven uitvoering aan de afspraken die in de regionale woondeal zijn gemaakt over humane en betaalbare huisvesting voor arbeidsmigranten en stimuleren de ontwikkeling van initiatieven voor short en midstay.
Hiervoor is het noodzakelijk dat er regionale consensus moet zijn over de aanpak rondom arbeidsmigranten. Gerichte maatregelen in de ene gemeente kunnen voor waterbedeffecten zorgen in buurgemeenten. In een integrale aanpak maken we gezamenlijk afspraken met regiogemeenten en belangrijke ketenpartners op dit domein. Het is van belang dat de krachten gebundeld worden.
A.10.2.5 We geven wederzijds uitvoering aan onze prestatieafspraken met Stadlander (Q1-Q4) De Gemeente Bergen op Zoom, Stadlander, Huurdersbelangenvereniging Bergen op Zoom en Huurdersbelangenvereniging Halsteren/Lepelstraat willen dat mensen fijn kunnen wonen in de gemeente Bergen op Zoom. We werken daarom al jaren samen aan de volkshuisvestelijke opgaven met de focus op beschikbaarheid en de kwaliteit van woningen. Daarnaast zijn thema’s als leefbaarheid en zorg & welzijn belangrijk bij het realiseren en instandhouden van een goede woonomgeving, Met Stadlander maken we afspraken over het ontwikkelen van woningen in de sociale (huur)sector. We hebben als doel om 30% van onze nieuwbouwwoningen beschikbaar te stellen voor de lagere inkomens. Het vastleggen en monitoren van deze prestatieafspraken tussen de gemeente en Stadlander is een belangrijke stap om ons doel voor 30% woningaanbod voor de lagere inkomens te kunnen behalen.
A.10.2.6 We helpen starters op de huizenmarkt op weg (Q1-Q4) Om starters een betere kans te geven op een koopwoning, verstrekt de gemeente in 2026 startersleningen. De startersleningen worden jaarlijks geëvalueerd. A.10.2.7 We geven invulling aan de uitbreidingsopgave voor woonwagenstandplaatsen (Q3) Het Parapluplan Woonwagenstandplaatsen wordt vastgesteld. De (planologische) voorbereidingen voor uitbreiding van woonwagenstandplaatsen zijn gestart. In regionaal verband wordt gewerkt aan een wachtlijstsystematiek met daaraan gekoppeld de toewijzingsprocedure.
A.10.2.7 We geven invulling aan de uitbreidingsopgave voor woonwagenstandplaatsen (Q3) Het Parapluplan Woonwagenstandplaatsen wordt vastgesteld. De (planologische) voorbereidingen voor uitbreiding van woonwagenstandplaatsen zijn gestart. In regionaal verband wordt gewerkt aan een wachtlijstsystematiek met daaraan gekoppeld de toewijzingsprocedure.
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
75
D.10.3 DE GEMEENTE GEEFT DUIDELIJK AAN WELKE RUIMTELIJKE MOGELIJKHEDEN ER ZIJN PER LOCATIE A.10.3.1 We werken aan het opstellen van het omgevingsplan (Q1-Q4) In de komende periode geven we verder vorm aan het omgevingsplan. Dit doen we door het opstellen van een basisregelset. Deze basisregelset vormt de basis van het omgevingsplan en bevat de generieke, gebiedsdekkende regels die als uitgangspunt dienen voor alle ruimtelijke en thematische onderdelen. Bij het opstellen van deze regels hanteren we een eenduidige en logische regelstructuur, waarin helder wordt aangegeven welke regels voor welke situaties gelden en hoe deze met elkaar samenhangen. De regelstructuur wordt zodanig ingericht dat zij aansluit bij de systematiek van de Omgevingswet en de digitale toegankelijkheidseisen van het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). Dit betekent onder andere dat de regels modulair worden opgebouwd, voorzien van duidelijke verwijzingen en ingedeeld in een structuur die zowel door professionals als door inwoners en initiatiefnemers goed te begrijpen en te gebruiken is. Met deze aanpak zorgen we ervoor dat het omgevingsplan niet alleen juridisch robuust is, maar ook praktisch hanteerbaar en flexibel genoeg om in te spelen op toekomstige ontwikkelingen en beleidswijzigingen.
A.10.3.2 We herijken onze omgevingsdialoog bij ruimtelijke procedures (Q1-Q4) We herijken onze omgevingsdialoog bij ruimtelijke procedures, zodat deze aansluit bij de Omgevingswet en onze vastgestelde participatievisie. Dit betekent dat we het proces van betrekken van inwoners, ondernemers en andere
belanghebbenden opnieuw vormgeven, met nadruk op vroegtijdige, open en transparante communicatie. We zetten in op een dialoog die niet alleen informerend, maar vooral interactief en samenwerkend is. De herijking zorgt ervoor dat onze werkwijze in ruimtelijke procedures consistent, herkenbaar en effectief is. De omgevingsdialoog is een waardevol instrument om de kwaliteit van plannen te verbeteren, draagvlak te vergroten en de uitvoering te versnellen.
10.3.3 We gebruiken ook bij ruimtelijke procedures begrijpelijke taal We gebruiken in onze ruimtelijke procedures begrijpelijke taal om onze inwoners goed mee te kunnen nemen in deze vaak ingewikkelde processen. Het doel hiervan is dat onze informatie voor zoveel mogelijk inwoners begrijpelijk is. , We kijken kritisch naar onze bestaande communicatiemiddelen, zoals onze brieven en naar onze informatie die online is te vinden. We bekijken welke formuleringen te ingewikkeld of met teveel vakjargon zijn opgesteld en herschrijven deze in een begrijpelijke taal. Uiteraard houden we wel in het oog dat de teksten feitelijk en juridisch juist moeten zijn. Door deze verbetering toe te passen verwachten we dat we inwoners beter kunnen informeren en dat zij sneller de kern van de boodschap zullen begrijpen. Zo dragen we bij aan een inclusieve en transparante besluitvorming volgens de Omgevingswet.
D.10.4 IEDEREEN KAN ZICH (DUURZAAM) VERPLAATSEN IN ONZE GEMEENTE EN HEEFT VOLDOENDE PARKEERGELEGENHEID A.10.4.1 We vervolgen de integrale duurzame mobiliteitsaanpak (Q4) De nieuwe Nota Mobiliteit en de nieuwe Nota Parkeernormering zijn naar verwachting in 2025 afgerond. Met de Nota Mobiliteit maken we een overkoepelende aanpak voor mobiliteit voor de komende 10 jaar. Actieve integrale benadering van
76
mobiliteit is het vertrekpunt waarbij duurzame mobiliteit, zoals lopen en fietsen, de basis vormt. Daarbij is er ook voldoende doorstroming voor gemotoriseerd verkeer. De nieuwe aanpak zorgt ervoor dat er balans is tussen het aanbod van voldoende beschikbare parkeerplaatsen en (nieuwe) toekomstbestendige infrastructuur.
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
INDICATOREN Omschrijving indicator
Landelijk*
Aantal nieuwgebouwde woningen (per 1.000 woningen) Demografische druk (%)
Realisatie 8,4
2020
2021
2022
2023
2024
3,6
9,2
12,2
17,5
6,7
70,4% 73,4% 74,0% 74,9% 75,2% 75,2%
Bron: De gebruikte bron is www.waarstaatjegemeente.nl. * De cijfers vermeld bij het onderdeel ‘Landelijk’ kunnen afwijken van de cijfers vermeld op de website www.waarstaatjegemeente. nl. Deze cijfers worden namelijk aangepast op het moment dat er, gedurende het jaar, meer cijfers beschikbaar komen.
KADERSTELLENDE DOCUMENTEN VOOR HET PROGRAMMA Beleidsnota
Vastgesteld
Beleidsnota Parkeren
2013
Nota Parkeernormering
2015
Nota Ruimtelijke kwaliteit
2019
Nota & Beleidsregels Humane Huisvesting Internationale Werknemers
2021
Notitie Woonwagenbeleid Bergen op Zoom
2015
Toekomstbeeld binnenstad
2023
Verkeersplan
2014
Nota kostenverhaal
2024
Nota grondbeleid
2024
Omgevingsvisie
2023
Woonvisie
2020
Visie Verkeer en Parkeren
2012
Nota Ruimtelijke kwaliteit
2019
VERBONDEN PARTIJEN Verbonden partij
Omschrijving hoe deze bijdraagt aan doelstelling van de gemeente
Bijdrage van de gemeente in 2026
Parkeerbeheer Bergen op Zoom BV
Uitvoering van het gemeentelijk parkeerbeleid op basis van € 1.976.000 een dienstverleningsovereenkomst. De werkzaamheden betreffen onder meer de afgifte van abonnementen, het toezicht op het betaald parkeren, de verwerking van de parkeerinkomsten en het toezicht in gemeentelijke parkeergarages en dergelijke.
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
77
WAT MAG HET KOSTEN? Baten/Lasten (Bedragen *€1.000)
R 2024
B 2025
B 2026
B 2027
B 2028
B 2029
Baten
27.976
8.237
29.437
12.645
9.675
-4.797
Lasten
28.943
8.440
27.489
12.177
10.454
-4.085
Totaal saldo van baten en lasten programma 10
-967
-204
1.948
468
-779
-712
Onttrekkingen aan reserves
2.385
1.656
250
-
-
-
Stortingen in reserves
4.014
2.524
3.200
1.370
-
-
Resultaat programma 10
-2.596
-1.071
-1.002
-902
-779
-712
2026
2027
TOELICHTING Beginstand Programma 10 (Bedragen *€1.000)
2028
2029
Baten
8.627
7.507
7.507
7.507
Lasten
-10.189
-8.982
-8.885
-8.885
Saldo
-1.562
-1.474
-1.377
-1.377
Indexeren van uitgaven en inkomsten
32
32
32
32
Kapitaallasten
52
35
33
99
Personeelskosten
168
200
232
232
Overhead
-57
-57
-57
-57
Grondbedrijf
1.405
1.370
0
0
Fietsenstalling
-150
-150
-150
-150
Woonwagenstandplaatsen
-135
-135
-135
-135
Omgevingsverguningen
435
435
435
435
Overhevelingen 2025
-250
0
0
0
Subtotaal
-63
256
-987
-921
Reservemutaties grondexploitaties
-1.405
-1.370
0
0
Overhevelingen 2025 uit Algemene reserve
250
0
0
0
Vervallen storting in reserve ISV
216
212
208
208
-1.002
-902
-779
-712
Eindtotaal
BEGROTINGMUTATIES Indexeren van uitgaven en inkomsten € 32.000 voordeel (structureel) Het prijspeil bruto binnenlands product, dat in de meicirculaire 2025 is opgenomen, bedraagt 2,7 procent. De inkomsten en uitgaven zijn hiermee verhoogd. Per saldo bedraagt dit een voordeel van € 32.000. Kapitaallasten € 52.000 voordeel (structureel) De kapitaallasten in 2026 komen € 52.000 lager uit dan geraamd in de begroting 2025. Dit wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door een structurele verla¬ging van de rekenrente. De rekenrente voor de kapitaallasten is vanaf 1 januari 2025 teruggebracht van 1,5% naar 1,25%, hierdoor vallen de rentelasten lager uit. Personeelskosten € 168.000 voordeel (structureel) (structureel) De personeelskosten zijn berekend op basis van de nieuwe CAO. De personeelskosten stijgen daardoor met 1,43 procent.
78
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
Ook is er een uitbreiding van het personeel opgenomen voor omgevingsplannen en omgevingsvergunningen. De uitbreiding wordt gedekt door lagere inhuurkosten en de leges voor omgevingsvergunningen. Deze ontwikkelingen zorgen per saldo voor een financieel voordeel van € 168.000. Overhead € 57.000 nadeel (structureel) In de begroting 2025 is ten onrechte overhead doorbelast naar ISV. Op basis van de BBV-voorschriften is dit in de begroting 2026 gecorrigeerd. Hierdoor ontstaat in het programma een nadeel van € 57.000. Grondbedrijf € 1.405.000 voordeel (structureel) De verschillen met de begroting 2025 komen vooral door bijstellingen in de tussentijdse winstnemingen van de winstgevende projecten. Deze lopen budgettair neutraal via de algemene reserve. Woonwagenstandplaatsen € 150.000 nadeel (structureel) Voor een bewaakte fietsenstalling in de binnenstad is een structureel budget opgenomen van €150.000. Woonwagenstandplaatsen € 135.000 nadeel (structureel) In 2025 worden de standplaatsen overgedragen aan Stadlander. Budgetten in de begroting zijn al in 2025 deels naar beneden bijgesteld. Uitbestedingsbudgetten, opbrengsten en een deel van de kapitaallasten komen hierdoor te vervallen. Omgevingsvergunningen € 435.000 voordeel (structureel) De opbrengsten uit leges voor omgevingsvergunningen zijn verhoogd naar € 1,6 miljoen. Dit sluit aan bij de verwachte opbrengst in 2025.
Overhevelingen 2025 € 250.000 nadeel (incidenteel) Bij de meicirculaire 2025 hebben we € 271.000 ontvangen voor het opstellen van het omgevingsplan. Het deel dat in 2025 niet wordt gebruikt, is in het 2e Concernbericht 2025 voorgesteld over te hevelen naar 2026.
RESERVES De stortingen in de algemene reserve vanuit het grondbedrijf (€ 1.405.000 in 2026 en € 1.370.000 in 2027) betreffen de (tussentijdse) winstnemingen vanuit de lopende grondexploitaties. In totaal bedraagt de winstneming uit grondexploitaties € 3,2 miljoen in 2026 en € 1,37 miljoen in 2027. Verder worden er vanaf 2026 geen middelen meer onttrokken aan de Algemene Reserve voor Stedelijke Vernieuwing doordat de stedelijke vernieuwing Gageldonk West zijn voltooiing nadert en een afrondende fase in gaat waardoor de huidige structurele storting kan worden stopgezet. Stedelijke vernieuwing van oude wijken behoeft de komende jaren volop aandacht. Verdere plannen en een nieuw programma worden momenteel voorbereid en uitgewerkt. Dit krijgt eind 2025 zijn beslag.
Vanaf 2026 worden er geen middelen meer uit de Algemene Reserve voor Stedelijke Vernieuwing gehaald. Dit komt doordat Gageldonk West bijna klaar is en in een afrondende fase komt. De structurele storting kan daarom worden stopgezet. Stedelijke vernieuwing van oude wijken heeft de komende jaren volop aandacht. Nieuwe plannen en een programma hiervoor worden voorbereid en uitgewerkt. Eind 2025 volgt besluitvorming hierover. Tot slot is er budget overgeheveld naar 2026 voor het omgevingsplan (€ 250.000) vanuit de Algemene Reserve. Voor de volledige toelichting op de reservemutaties wordt verwezen naar paragraaf 2.3.
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
79
2
DE FINANCIËLE BEGROTING 2026-2029
2.1 OVERZICHT VAN BATEN EN LASTEN Bedragen * €1.000
Realisatie 2024 Lasten
Baten
Begroting 2025 Saldo
Lasten
Baten
Saldo
Programma's Programma 1 Bestuur en ondersteuning
10.846
25.910
15.064
13.388
24.163
10.775
Programma 2 Veiligheid
8.266
179
-8.087
9.486
591
-8.896
Programma 3 Beheer openbare ruimte
40.236
1.384
-38.852
23.637
1.188
-22.450
Programma 4 Economie
7.534
6.388
-1.146
9.518
5.271
-4.247
Programma 5 Onderwijs
12.827
4.184
-8.643
13.919
4.465
-9.454
Programma 6 Sport, cultuur en recreatie
21.481
6.088
-15.393
22.804
5.637
-17.167
Programma 7 WMO en Jeugd
98.068
13.995
-84.073
99.881
8.619
-91.261
Programma 8 Werk en inkomen
64.217
34.864
-29.353
65.442
35.246
-30.196
Programma 9 Milieu
22.825
27.477
4.652
25.195
29.214
4.019
Programma 10 Volkshuisvesting, leefomgeving en stedelijke vernieuwing
28.943
27.976
-967
8.440
8.237
-204
Subtotaal programma's
315.243
148.445
-166.798
291.710
122.630
-169.080
Taakveld 0109 Uitkeringen gemeentefonds *
0
187.794
187.794
0
202.857
202.857
Taakveld 0104 Overhead *
26.820
3.985
-22.835
27.952
2.792
-25.160
Vennootschapsbelasting *
0
0
0
0
0
0
Onvoorzien * Totaal saldo van baten en lasten
0
0
0
127
0
-127
342.063
340.224
-1.839
319.789
328.279
8.489
Onttrekkingen aan reserves
11.551
Toevoegingen aan reserve
13.893
Begrotingssaldo
355.956
80
351.775
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
11.551
0
5.491
5.491
-13.893
11.414
0
-11.414
-4.181
331.204
333.770
2.566
Meerjarenraming 2027 - 2029 Begroting 2026 Lasten
Baten
12.278 9.881
Begroting 2027
Begroting 2028
Begroting 2029
Saldo
Lasten
Baten
Saldo
Lasten
Baten
Saldo
Lasten
Baten
Saldo
24.198
11.920
12.910
24.312
11.402
13.700
24.188
10.487
14.259
23.687
9.428
593
-9.288
9.571
343
-9.228
9.256
93
-9.163
9.259
93
-9.166
24.056
1.173
-22.883
24.354
1.173
-23.181
24.417
1.173
-23.244
24.614
1.173
-23.441
9.343
4.879
-4.464
7.051
2.186
-4.865
7.012
2.225
-4.787
6.993
2.225
-4.768
14.159
4.298
-9.861
15.009
4.298
-10.711
15.031
4.298
-10.733
15.332
4.298
-11.034
20.562
5.338
-15.224
20.341
5.101
-15.240
20.208
5.197
-15.011
19.931
5.188
-14.744
110.830
8.272
-102.558 103.226
2.372
-100.854
99.716
3.672
-96.045
99.692
3.672
-96.020
68.945
35.983
-32.962
68.186
35.983
-32.203
68.236
35.983
-32.253
68.231
35.983
-32.248
26.969
31.619
4.650
26.352
31.086
4.734
26.326
31.141
4.815
26.352
31.197
4.845
27.489
29.437
1.948
12.177
12.645
468
10.454
9.675
-779
-4.085
-4.797
-712
324.512
145.790
-178.722
299.178
119.500
-179.678
294.358
117.645
-176.713
280.579
102.719
-177.860
0 205.649
205.649
0 206.595
206.595
0 203.273
203.273
0
206.309
206.309
27.576
2.717
-24.859
27.232
2.796
-24.436
27.095
2.796
-24.299
26.607
2.796
-23.811
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
-225
0
225
-225
0
225
-225
0
225
326.185 328.891
2.707
321.228
323.714
2.486 306.961
311.823
4.863
275
0
-275
352.363
354.156
1.793
0
5.913
5.913
0
2.498
2.498
0
638
638
0
638
638
6.927
0
-6.927
4.370
0
-4.370
3.000
0
-3.000
3.000
0
-3.000
779 330.555
331.390
835 324.228 324.352
124
309.961
312.461
2.501
359.290 360.069
* Deze onderdelen zijn onderdeel van programma 1, maar worden in dit overzicht apart weergegeven.
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
81
2.2 INCIDENTELE BATEN EN LASTEN Een belangrijk uitgangspunt is dat de begroting structureel en reëel in evenwicht is: vaste lasten betalen we met vaste baten. Het BBV gaat ervan uit dat baten en lasten in principe structureel zijn. Incidentele posten zijn de uitzondering. Ze zijn tijdelijk, maar tellen wel mee in het saldo. Het saldo zonder deze posten heet het structureel begrotingssaldo.
Dat laat zien of we onze vaste lasten kunnen dekken met vaste baten. Omdat incidentele posten dit beeld beïnvloeden, moeten ze duidelijk en consequent worden toegelicht. In de tabel hieronder staan de incidentele baten en lasten uit de meerjarenbegroting. Posten vanaf € 100.000 lichten we toe.
Begroting 2026 Baten Diverse programma's Overgehevelde budgetten 2025 Diverse programma's Onttrekking algemene reserve overgehevelde budgetten 2025
-430 430
Programma 4: Grondexploitaties bedrijfsinfrastructuur (reserves)
-727
-2.540 2.540
-3.000
177
177
-1.860 1.860
-25 25
-25 25
-27 27
Programma 10 Grondexploitaties (reserves)
-27
-3.200
-27
-1.370
3.699
-1.937
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
-2.823
-27 27
-
-6.522
-25 25
27
1.370 -11.608
-25 25
27
3.200 9.671
82
-3.000
259
Programma 9 Warmtetransitie
Totaal saldo incidentele baten en lasten
240
-259
Programma 9 Energietransitie
Programma 10 saldo baten en lasten Grondexploitaties
-3.000
-240
-200
Programma 9 Project Grote Oogst
Programma 9 Warmtetransitie (algemene reserve)
Lasten
1.263
Programma 7: Transformatie sociaal domein
Programma 9 Energietransitie (algemene reserve)
Baten
-240 240
177
Programma 6 Transitiekosten Markiezenhof
Programma 9 Project Grote Oogst (algemene reserve)
Lasten
727
Programma 6 Kapitaallasten bouwkoten (algemene reserve)
Programma 7: Transformatie sociaal domein (bestemmingsreserve)
Baten
-240 240
-3.000
Programma 6: Onttrekking Algemene reserve ten gunste van taakstelling
Lasten
MJB 2029
1.200
Programma 1 Leidend principe begrotingsoverschot (storting algemene reserve)
Programma 4: Saldo baten en lasten Grondexploitaties bedrijfsinfrastructuur
Baten
MJB 2028
-1.200
Programma 1 Frictiekosten en ww-verplichtingen Programma 1 Onttrekking algemene reserve voor frictiekosten en ww-verplichtingen
Lasten
MJB 2027
469
-
-3.292 -2.823
469
-3.292 -2.823
Diverse programma’s Overgehevelde budgetten 2025 Zie toelichting bij onderdeel 2.3 Mutaties in de reserves: • Overheveling uit 2025 Transitie sociaal domein; • Overheveling uit 2025 Armoedeverzachting; • Overheveling uit 2025 omgevingswet.
Programma 1 Frictiekosten en ww-verplichtingen Zie toelichting bij onderdeel 2.3 Mutaties in de reserves. Programma 1 Leidend principe begrotingsoverschot Zie toelichting bij onderdeel 2.3 Mutaties in de reserves. Programma 4 Grondexploitaties bedrijfsinfrastructuur Het resultaat binnen de grondexploitaties verrekenen we met de algemene reserve. In de begroting en jaarrekening verwerken we het resultaat van het Grondbedrijf budgetneutraal. Programma 6 Kapitaallasten bouwkosten Zie toelichting bij onderdeel 2.3 Mutaties in de reserves. Programma 6 Onttrekking algemene reserve ten gunste van taakstelling Zie toelichting bij onderdeel 2.3 Mutaties in de reserves. Programma 6 Transitiekosten Markiezenhof In het raadsvoorstel van juni 2025 stond dat bij verzelfstandiging van het Markiezenhof € 200.000 aan transitiekosten
nodig zou zijn. Deze kosten zijn bedoeld voor het oprichten en inrichten van een zelfstandige organisatie (zoals notariskosten en de werving van een bestuurder). Deze eenmalige kosten zijn nu in de begroting opgenomen. Programma 7 Transformatie sociaal domein Voor de uitvoering van de transformatie van het sociaal domein zijn in 2026 en 2027 extra investeringen nodig. De benodigde middelen voor de investeringen worden gedekt uit de bestemmingsreserve Transformatie Sociaal en Veilig, zoals opgenomen in het voorstel van het 2e concernbericht 2025. Programma 9 Project grote Oogst De uitgaven voor het project Grote Oogst (verduurzaming bedrijventerreinen) vinden plaats in programma 4 Economie. De onttrekking aan de reserve vindt plaats in dit programma. Programma 9 Energietransitie Zie toelichting bij onderdeel 2.3 Mutaties in de reserves. Programma 9 Warmtetransitie Zie toelichting bij onderdeel 2.3 Mutaties in de reserves. Programma 10 Grondexploitaties Het resultaat binnen de grondexploitaties verrekenen we met de algemene reserve. In de begroting en jaarrekening verwerken we het resultaat van het Grondbedrijf budgetneutraal.
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
83
2.3 MUTATIES IN DE RESERVES Mutaties in reserves (bedragen in €1.000)
Begroting 2026
MJB 2027
MJB 2028
MJB 2029
Structurele onttrekkingen in de reserve Programma 1: Virtueel werkplek concept
72
72
72
72
Programma 1: DAB
20
20
20
20
Programma 3: Investeringen openbare ruimte
77
77
77
77
Programma 1: Leidend principe begrotingsoverschot
3.000
3.000
3.000
3.000
Programma 4: Grondexploitaties bedrijfsinfrastructuur
727
Incidentele storting in de reserve
Programma 10: Grondexploitaties
3.200
1.370
430
240
240
240
177
177
177
Incidentele onttrekkingen aan de reserve Programma 1: Frictiekosten en WW-verplichtingen Programma 6: Kapitaallasten bouwkoten Programma 6: Onttrekking AR tgv taakstelling
1.263
Programma 7: Overheveling uit 2025 Transformatie Soc.domein
250
Programma 7: Transformatie sociaal domein
2.540
Programma 8: Overheveling uit 2025 Armoedeverzachting
700
Programma 9: Uitvoeringsbudget klimaatakkoord Grote oogst
259
1.860
Programma 9: Warmtetransitie
27
27
27
27
Programma 9: Energiestrategie
25
25
25
25
Programma 10: Overheveling uit 2024 Omgevingswet
250 -1.872
-2.362
-2.362
Mutaties in reserves
Virtueel werkplekconcept Elk jaar halen we € 72.000 uit de algemene reserve om de afschrijvingen van de investering in de virtuele werkplek te betalen. DAB Elk jaar halen we € 20.000 uit de algemene reserve om de afschrijvingen van de investering in het DAB te betalen. Investeringen openbare ruimte Voor een gedeelte van de IBOR-investeringen uit 2017, 2018 en 2019 is een kapitaallastenreserve gevormd. Hieruit wordt jaarlijks € 77.000 onttrokken ter dekking van de afschrijvingskosten van de investeringen. Leidend principe begrotingsoverschot In het Bestuursakkoord staat dat we elk jaar een begrotingsoverschot van € 3 miljoen willen hebben, zodat de financiën gezond blijven. Dit bedrag voegen we elk jaar toe aan de algemene reserve. Grondexploitaties bedrijfsinfrastructuur De winstneming op bedrijventerrein Oude Molen (€ 727.000) wordt in de algemene reserve gestort.
84
-1.014
Grondexploitaties De winstneming uit grondexploitaties € 3,2 miljoen in 2026 en € 1,37 miljoen in 2027 worden in de algemene reserve gestort. Frictiekosten en ww-verplichtingen Voor de frictiekosten die voortkomen uit de taakstellingen van het Focusakkoord is € 3,5 miljoen gereserveerd (zonder de WW-verplichtingen). Op basis van de kosten tot nu toe hebben we ingeschat wat er in 2026 en de jaren daarna nog aan frictiekosten komt. Deze kosten betalen we uit het geblokkeerde deel van de algemene reserve voor frictiekosten. Kapitaallasten bouwkoten Vanaf 2027 is een jaarlijkse onttrekking opgenomen uit de nog te vormen reserve voor de kapitaallasten van de bouwkoten. Onttrekking algemene reserve ten gunste van taakstelling De algemene taakstelling op programma 6 is structureel ingevuld vanaf 2027. Voor 2026 is (net als in 2025) de taakstelling ingevuld vanuit de Algemene Reserve. Overheveling uit 2025 Transformatie sociaal domein Er wordt € 250.000 onttrokken aan de algemene reserve voor de transformatie van het sociaal domein. Dit betreft een overgeheveld budget van 2025 naar 2026.
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
Transformatie sociaal domein Voor de uitvoering van de transformatie van het sociaal domein zijn in 2026 en 2027 extra investeringen nodig. De benodigde middelen voor de investeringen worden gedekt uit de bestemmingsreserve Transformatie Sociaal en Veilig.
Warmtetransitie In 2021 hebben we € 218.000 ontvangen voor de warmtetransitie. Hiervoor wordt jaarlijks € 27.000 onttrokken aan de algemene reserve.
Overheveling uit 2025 Armoedeverzachting Er wordt € 700.000 onttrokken aan de algemene reserve voor het actieplan armoedeverzachting. Dit betreft een overgeheveld budget van 2025 naar 2026.
Energietransitie voor de uitvoering van het klimaatakkoord hebben we gelden ontvangen die de komen¬de jaren (tot en met 2027) aan de algemene reserve worden onttrokken om de doelstellingen uit het klimaatakkoord te realiseren.
Uitvoeringsbudget klimaatakkoord Grote Oogst De kosten voor het project Grote Oogst worden betaald uit de reserve Duurzaamheid. Dit project richt zich op de verduurzaming van bedrijventerreinen.
Overheveling uit 2025 Omgevingswet Er wordt € 250.000 onttrokken aan de algemene reserve voor het opstellen van het omgevingsplan. Dit betreft een overgeheveld budget van 2025 naar 2026.
2.4 TAAKVELDEN De begroting wordt ingedeeld op programma’s, zodat de raad en inwoners zien wat we willen bereiken en welke middelen daarvoor beschikbaar zijn. Naast deze programmaindeling schrijft het BBV ook een indeling naar taakvelden voor. Taakvelden zijn landelijk vastgestelde onderdelen waarmee alle
gemeenten op dezelfde manier hun baten en lasten laten zien. In het overzicht hieronder staat de verdeling van de begroting 2026 naar taakvelden. Dit maakt vergelijking met andere gemeenten mogelijk en geeft extra inzicht in hoe de middelen zijn verdeeld.
Taakveld Bestuur en ondersteuning (BBV-indeling) (x1.000 euro)
Lasten
Baten
Saldo
0.1 Bestuur
3.747
0
-3.747
0.2 Burgerzaken
4.525
2.067
-2.459
0.3 Beheer overige gebouwen en gronden
2.573
1.336
-1.237
0.4 Overhead
27.576
2.717
-24.859
0.5 Treasury
-702
963
1.665
0.61 OZB woningen
1.130
9.446
8.316
0.62 OZB niet-woningen
187
10.143
9.956
0.63 Parkeerbelasting
0
6.033
6.033
0.64 Belastingen overig
0
245
245
0.7 Algemene uitkering en overige uitkeringen gemeentefonds
0
205.649
205.649
0.8 Overige baten en lasten
1.094
0
-1.094
0.10 Mutaties reserves
6.927
5.913
-1.014
0
0
0
47.056
244.511
197.454
0.11 Resultaat van de rekening van baten en lasten Totaal
Taakveld Bestuur en ondersteuning (BBV-indeling) (x1.000 euro)
Lasten
Baten
Saldo
1.1 Crisisbeheersing en brandweer
5.927
1
-5.926
1.2 Openbare orde en veiligheid
3.954
592
-3.361
Totaal
9.881
593
-9.288
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
85
Taakveld Verkeer, vervoer en watersstaat (BBV-indeling) (x1.000 euro)
Lasten
Baten
2.1 Verkeer en vervoer
15.498
2.2 Parkeren 2.4 Economische havens en waterwegen
998
-14.500
3.663
40
-3.623
1.893
612
-1.281
2.5 Openbaar vervoer Totaal Taakveld Economie (BBV-indeling) (x1.000 euro)
Saldo
228
-
-228
21.282
1.650
-19.632
Lasten
Baten
Saldo
3.1 Economische ontwikkeling
2.847
233
-2.614
3.2 Fysieke bedrijfsinfrastructuur
3.080
3.022
-58
314
121
-192
3.3 Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen 3.4 Economische promotie
1.209
891
-318
Totaal
7.450
4.267
-3.183
Taakveld Onderwijs (BBV-indeling) (x1.000 euro)
Lasten
4.1 Openbaar basisonderwijs 4.2 Onderwijshuisvesting
Baten
Saldo
541
-541
7.590
109
-7.481
4.3 Onderwijsbeleid en leerlingzaken
6.028
4.189
-1.839
Totaal
14.159
4.298
-9.861
Taakveld Sport, cultuur en recreatie (BBV-indeling) (x1.000 euro)
Lasten
5.1 Sportbeleid en activering
Baten
Saldo
926
408
-518
5.2 Sportaccommodaties
6.744
2.657
-4.086
5.3 Cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie
5.984
1.394
-4.590
5.4 Musea
3.991
540
-3.451
5.5 Cultureel erfgoed
1.195
113
-1.082
5.6 Media
1.723
227
-1.496
5.7 Openbaar groen en (openlucht) recreatie
8.330
175
-8.155
Totaal
28.892
5.513
-23.379
Taakveld Sociaal domein (BBV-indeling) (x1.000 euro)
Lasten
Baten
Saldo
6.1 Samenkracht en burgerparticipatie
15.833
6.418
-9.414
6.21 Toegang en eerstelijnsvoorzieningen WMO
1.303
0
-1.303
6.22 Toegang en eerstelijnsvoorzieningen Jeugd
3.195
0
-3.195
6.23 Toegang en eerstelijnsvoorzieningen integraal
959
0
-959
6.3 Inkomensregelingen
49.745
35.983
-13.762
6.4 Begeleide participatie
13.118
0
-13.118
6.5 Arbeidsparticipatie
6.082
0
-6.082
6.60 Hulpmiddelen en diensten (WMO)
5.135
213
-4.923
6.711 Huishoudelijke hulp Wmo
14.483
739
-13.743
6.712 Begeleiding Wmo
8.084
0
-8.084
6.713 Dagbesteding Wmo
3.852
0
-3.852
6.752 Jeugdhulp ambulant regionaal
17.457
0
-17.457
6.762 Jeugdhulp met verblijf regionaal
6.234
0
-6.234
6.763 Jeugdhulp met verblijf landelijk
3.337
0
-3.337
775
0
-775
6.791 PGB Wmo
86
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
Taakveld Sociaal domein (BBV-indeling) (x1.000 euro)
Lasten
6.792 PGB Jeugd
Baten
Saldo
7
0
-7
6.811 Beschermd Wonen (WMO)
15.626
284
-15.342
6.812 Maatschappelijke- en vrouwenopvang (WMO)
3.512
0
-3.512
6.821 Jeugdbescherming
1.814
0
-1.814
221
0
-221
2.933
0
-2.933
6.822 Jeugdreclassering 6.91 Coördinatie en beleid WMO 6.92 Coördinatie en beleid Jeugd
1.993
0
-1.933
Totaal
175.69
43.637
-132.062
Taakveld Volksgezondheid en milieu (BBV-indeling) (x1.000 euro)
Lasten
Baten
Saldo
7.1 Volksgezondheid
4.076
618
7.2 Riolering
11.883
16.107
4.224
7.3 Afval
9.320
12.128
2.808
7.4 Milieubeheer
5.691
3.347
-2.343
7.5 Begraafplaatsen en crematoria Totaal Taakveld Volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en stedelijke vernieuwing (BBV-indeling) (x1.000 euro)
-3.458
75
36
-39
31.045
32.237
1.192
Lasten
Baten
Saldo
8.1 Ruimtelijke ordening
2.299
257
-2.043
8.2 Grondexploitatie (niet-bedrijventerreinen)
18.222
21.422
3.200
8.3 Wonen en bouwen
3.305
1.685
-1.620
Totaal
23.826
23.364
-462
Totaal taakvelden (x1.000 euro)
Lasten
Baten
Saldo
0. Bestuur en ondersteuning
47.056
244.511
197.454
1. Veiligheid
9.881
593
-9.288
2. Verkeer, vervoer en waterstaat
21.282
1.650
-19.632
3. Economie
7.450
4.267
-3.183
4. Onderwijs
14.159
4.298
-9.861
5. Sport, cultuur en recreatie
28.892
5.513
-23.379
6. Sociaal domein
175.699
43.637
-132.062
7. Volksgezondheid en milieu
31.045
32.237
1.192
8. Volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en stedelijke vernieuwing
23.826
23.364
-462
Totaal
359.290
360.069
779
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
87
3
PARAGRAFEN
PARAGRAAF 1 - DUURZAAMHEID
Wat willen we bereiken in deze bestuursperiode? Duurzaamheid is een integraal onderdeel van het beleid en raakt daarmee aan verschillende programma’s. Als gemeente geven wij het goede voorbeeld. Onze duurzaamheidsdoelen gaan wij bereiken door intensief samen te werken met onze inwoners, partners en leveranciers. Hiervoor hebben wij een duurzaamheidskompas opgesteld om richting te geven aan het programma. De gemeente ontvangt een specifieke uitkering gericht op het uitbreiden van de ambtelijke capaciteit teneinde de taken uit het klimaatakkoord uit te voeren. ((Deze doelstellingen raken de gehele begroting en ook het Uitvoeringsprogramma DEK)
88
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
Wat gaan we daarvoor doen in 2026? DOELEN EN ACTIES (1/2)
D.11.1 CO2-reductie: Bergen op Zoom is in 2050 klimaatneutraal
A.5.1.3 We maken scholen klaar voor de toekomst (Q1-Q4) A.9.3.1 We voeren het Uitvoeringsprogramma DEK 2025-2026 uit
D.11.2 Klimaatadaptatie: Bergen op Zoom is in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig
A.3.1.1 We verwijderen 40.000 tegels in 2026 (Q1- Q4)
A.3.1.2 We gebruiken boombladeren opnieuw (Q1)
A.3.2.1 We werken het Integraal Maatschappelijk Beheer Kader uit en we maken beheerplannen (Q2)
A.4.2.2 We vergroenen en verduurzamen onze bedrijventerreinen (Q1-Q4)
A.9.3.2 We voeren DEK-scans uit A.9.3.3 We ontwikkelen structurele CO2-monitoring A.9.3.5 We versterken duurzaamheidseducatie in de regio A.9.4.1 We voeren een verkenning uit voor energietransitiebreed gemeentelijk beleid
A 9.4.2 We werken aan de uitvoering van de warmtetransitie en stellen nieuw beleid op
D.11.3 Circulaire economie: Bergen op Zoom is in 2050 100% circulair
A.4.3.2.We vergroenen ons winkelgebied en maken een plan voor een betere parkeergarage De Parade én bewaakte fietsenstalling (Q1-Q4)
A.9.5.1 We stellen een gemeentelijk Kader Richtlijn Water-actieplan op
A.9.5.2 We stellen een natuurherstelplan op
A.4.2.4 We stimuleren plantbased door onderzoeksfaciliteiten in het DAB-lab (Q1-Q4)
A.9.1.1 We verlagen de hoeveelheid restafval
A.9.3.4 We stellen beleidsregels op voor biobased bouwen en ontwikkelen een kansenkaart voor duurzame gebiedsontwikkeling
A.9.5.3 We geven uitvoering aan de Bergse Adaptatie Strategie 2.0
A.9.4.3 We geven uitvoering aan de RES 1.0 en het Regionaal Plan Energiesysteem 0 West-Brabant Energie in Balans (RPE-WBEB)
A.9.4.4 We ondersteunen de verduurzaming van woningen en het bestrijden van energiearmoede
A.10.4.1 We vervolgen de integrale duurzame mobiliteitsaanpak (Q4)
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
89
DOELEN EN ACTIES (2/2)
D.11.4 Biodiversiteit: Bergen op Zoom is in 2050 natuurpositief
A.3.1.3 We verbeteren de biodiversiteit door het herstellen het coulisselandschap (Q1)
D.11.5 Veilig en gezond: Bergen op Zoom heeft een veilige, gezonde leefomgeving voor mens en dier
A.2.4.4 We werken aan een duurzame en klimaatbestendige toekomst door voorbereiding op hitte en wateroverlast, eisen aan evenementen en minder gebruik van dienstvoertuigen (Q1-Q4)
A.9.2.1 We sturen actief op verbetering van de luchtkwaliteit
A.9.2.2 We borgen de bodemkwaliteit en actualiseren bodembeleid
90
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
D.11.6 Sociaal: Bergen op Zoom maakt duurzaamheid beschikbaar voor iedereen
A.8.2.5 We gaan door met het aanpakken van energiearmoede (Q1-Q4)
TOELICHTING Het college heeft in 2025 het eerste Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid, Energie en Klimaat (DEK) vastgesteld en gedeeld met de gemeenteraad. Het programma helpt bij het uitvoeren van de duurzaamheidsdoelen uit het bestuursakkoord en bij het werken aan de lange termijndoelen van het Duurzaamheidskompas.
Dezelfde doelen worden daarna zonder extra toelichting opgenomen in deze paragraaf Duurzaamheid, onder het Duurzaamheidskompas. Zo ziet de raad in één oogopslag hoe de programma’s samen bijdragen aan de lange termijndoelen en aan het Uitvoeringsprogramma DEK. Dit versterkt de integrale en programmatische manier van werken.
Vanaf de begroting 2026 nemen we duurzaamheidsdoelen op in de verschillende programma’s. Daar liggen de middelen en het mandaat. Omdat duurzaamheid een gezamenlijke verantwoordelijkheid van het hele college is, ziet de raad meteen welke portefeuille waarvoor verantwoordelijk is.
De Planning en Controlcyclus vormt zo de basis om te volgen hoe het duurzaamheidsbeleid loopt en om hierover te verantwoorden. In het Uitvoeringsprogramma DEK worden de doelen uitgebreider uitgewerkt. Afdeling DEK helpt andere afdelingen bij het opstellen en bijwerken van deze doelen.
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
91
PARAGRAFEN
PARAGRAAF 2 - DIENSTVERLENING
Wat willen we bereiken in deze bestuursperiode? Onze inwoners, ondernemers en verenigingen willen we een optimale dienstverlening bieden, vanuit het principe “ja, mits” in plaats van “nee, tenzij”. De gemeente Bergen op Zoom zet het helpen van haar inwoners op de eerste plaats: we zijn een dienstbare gemeente.
Wat gaan we daarvoor doen in 2026? DOELEN EN ACTIES
D.12.1 Het jaarlijks actieplan is uitgevoerd
D.12.3 We zijn duidelijk zichtbaar voor inwoners
D.12.4 We zorgen voor voldoende uitvoeringskracht
A.12.1.1 We actualiseren de kwaliteitsafspraken voor onze dienstverlening (Q1-Q4)
A.12.2.1 We bieden opleidingen en trainingen aan medewerkers (Q1-Q4)
A.12.3.1 We geven met partners vorm aan wijkgericht werken (Q1-Q4)
A.12.4.1 We werken integraal samen om de dienstverlening te verbeteren (Q1-Q4)
A.12.1.2 We gaan toetsen op welke wijze onze kwaliteitsafspraken gehaald worden (Q1-Q4)
A.12.2.2 We gaan een serious game uitrollen (Q1-Q4)
A.12.3.2 We vergroten onze zichtbaarheid via social media (Q1-Q4)
A.12.4.2 We zorgen voor uniformiteit en duidelijkheid (Q1-Q4)
A.12.1.3 We nemen het nieuwe Document Management Systeem en inwonersportaal in gebruik (Q1)
A.12.1.4 We onderzoeken of de inzet van AI kansen biedt om de dienstverlening verder te verbeteren (Q1-Q4)
92
D.12.2 We gedragen ons naar de kernwaarden en beloften voor dienstverlening
A.12.2.3 We communiceren in begrijpelijke taal (Q1-Q4)
A.12.3.3 We zorgen voor (digitaal) toegankelijke websites (Q1-Q4)
A.12.3.4 We optimaliseren de digitale dienstverlening van onze websites (Q1-Q4)
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
A.12.4.3 We bepalen streefnormen (KPI's) voor onze dienstverlening (Q1-Q4)
D.12.1 HET JAARLIJKS ACTIEPLAN IS UITGEVOERD A.12.1.1 We actualiseren de kwaliteitsafspraken voor onze dienstverlening (Q1-Q4) In 2025 startten we met het verder uitwerken van onze kwaliteitsafspraken, zoals de aanscherping van de procedure over terugbelafspraken. In 2026 gaan we hiermee door. Op de planning staan onder andere het vastleggen van de KPI’s voor het KCC en het (her)schrijven van onze brieven naar B1-taalniveau. Om te bepalen welke kwaliteitsafspraken we verder gaan aanpakken, zullen we gebruik maken van de uitkomsten van de dienstverleningsfeedbackformulieren die onze klanten na ieder telefonisch klantcontact kunnen invullen. We gaan deze feedbackformulieren op meer manieren aanbieden aan onze klanten, bijvoorbeeld door deze als bijlage toe te voegen aan andere correspondentie.
A.12.1.2 We gaan toetsen op welke wijze onze kwaliteitsafspraken gehaald worden (Q1-Q4) Met behulp van (kwaliteit)dashboards gaan we monitoren en meten hoe de benoemde kwaliteitsafspraken (zie 12.1.1) behaald worden. Het dashboard laat zien waar verbeteringen nodig zijn. Het Verbeterteam Dienstverlening zet zich in om kwaliteitsafspraken te monitoren, te bespreken en uiteraard om deze te behalen. Op basis van de periodieke resultaten uit de verschillende dashboards kan het Verbeterteam inspelen op de klantbehoefte en een plan maken om de dienstverlening verder te optimaliseren.
A.12.1.3 We nemen het nieuwe documentmanagementsysteem en inwonersportaal in gebruik (Q1) In 2025 troffen we voorbereidingen om het oude documentmanagementsysteem (DMS), Corsa en het Zaaksysteem te vervangen door een nieuw geïntegreerd zaaksysteem Djuma. Het nieuwe pakket biedt de functionaliteit van een inwoner-
portaal en een aansluiting op de Berichtenbox van Mijn-Overheid voor de meeste diensten die we nu alleen nog via onze website aanbieden. Voor inwoners betekent dit dat zij digitaal en veilig eenvoudig berichten kunnen uitwisselen en inzicht hebben in de voortgang van een melding of aanvraag via onze website. Voor medewerkers betekent dit dat zij vanuit het systeem direct contact kunnen hebben met de aanvrager en alle correspondentie kunnen toevoegen aan de juiste zaak.
A.12.1.4 We onderzoeken of de inzet van AI kansen biedt om de dienstverlening verder te verbeteren (Q1-Q4) We onderzoeken actief hoe kunstmatige intelligentie (AI) kan bijdragen aan het verbeteren van onze gemeentelijke dienstverlening. Daarbij richten we ons op concrete toepassingen zoals: • virtuele assistenten die inwoners snel en efficiënt kunnen helpen met veelgestelde vragen; • ondersteuning bij het schrijven van brieven en het beantwoorden van e-mails, om de toegankelijkheid te vergroten (taalniveau B1) en de reactietijd te verkorten; • snellere afhandeling van aanvragen, bijvoorbeeld bij vergunningen of subsidies, door inzet van slimme AI-ondersteuning. Bij dit alles staat een zorgvuldige en verantwoorde toepassing van AI centraal. We maken heldere afspraken over privacy, veiligheid en ethiek, en toetsen alle toepassingen aan relevante wet- en regelgeving, waaronder de Europese AI-verordening (AI Act). Alleen AI-oplossingen die aantoonbare meerwaarde bieden voor de kwaliteit van de dienstverlening én voldoen aan onze publieke waarden, worden verder uitgerold.
D. 12.2 WE GEDRAGEN ONS NAAR DE KERNWAARDEN EN BELOFTEN VOOR DIENSTVERLENING A.12.2.1 We bieden opleidingen en trainingen aan medewerkers (Q1-Q4)
A.12.2.2 We gaan een serious game uitrollen (Q1Q4)
We blijven onze medewerkers motiveren om zich verder te ontwikkelen in klantgerichte houding en gespreksvoering. Dit doen we door middel van trainingen voor gesprekstechnieken, die medewerkers in staat stellen om sneller tot de kern van de klantvraag en de klantbehoefte te komen. Daarnaast zorgen we ervoor dat onze medewerkers goed zijn voorbereid om in 2026 nieuwe systemen in gebruik te nemen, zoals het nieuwe documentmanagementsysteem (DMS) en klantportaal Djuma.
Om klantgericht werken te stimuleren, rollen we in 2026 een ‘serious game’ uit voor alle medewerkers. Deze interactieve en laagdrempelige leerervaring brengt de vier kernwaarden van onze gemeente – Betrouwbaar, Betrokken, Vooruit en Dienstbaar – op een toegankelijke manier onder de aandacht. Het spel is ontworpen om medewerkers bewust te maken van het belang van denken en handelen vanuit het perspectief van de inwoner, de ondernemer of een vereniging. Door herkenbare situaties en praktische handvatten leren zij hoe zij beter kunnen inspelen op klantverwachtingen en hierop een duidelijke en passende manier kunnen reageren.
Gemeente Bergen op Zoom – Begroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029
93
A.12.2.3 We communiceren in begrijpelijke taal (Q1-Q4) De gemeente Bergen op Zoom ondertekende in 2025 de Direct Duidelijk Deal. Dat betekent dat we in begrijpelijke taal communiceren met onze inwoners, ondernemers en verenigingen. We gebruiken taalniveau B1 als uitgangspunt: dit is
het taalniveau dat de meeste mensen goed kunnen begrijpen. We wijken daar alleen van af als het echt niet anders kan. Het Verbeterteam Dienstverlening kan in samenwerking met de afdeling Communicatie teams ondersteunen om brieven, e-mails en andere communicatie begrijpelijker te maken.