Bijlage 1. Begroting 2022 en meerjarenraming 2023-2025
Tekst van het document
Kruissubsidiëring leges Net als bij alle andere retributies mogen de baten de lasten niet overstijgen, doch bij de leges gaat het om een groot aantal soorten van dienstverlening gebundeld in één belastingverordening. Omdat breed wordt gevoeld dat kruissubsidiëring tussen dienstverlening van volstrekt verschillende aard onwenselijk is, heeft de VNG de modelverordening onderverdeeld in drie titels. Algemene dienstverlening, dienstverlening vallend onder de fysieke leefomgeving en dienstverlening vallend onder de Europese Dienstenrichtlijn. De Bergse legesverordening is naar dit model ingedeeld. Kruissubsidie tussen deze titels is ongewenst, maar niet verboden.
Rijbewijzen Het aantal rijbewijzen dat vernieuwd moet worden zal vanaf oktober 2021 veel lager zijn dan in de afgelopen jaren. Dit komt door de zogenaamde ‘rijbewijscyclus’. Omdat vanaf 1 oktober 1986 de geldigheid van het rijbewijs van 5 jaar naar 10 jaar is gegaan, krijg je steeds te maken met twee verschillende periodes van 5 jaar. In de eerste periode van 5 jaar worden er minder rijbewijzen afgegeven en in de tweede periode van 5 jaar worden er veel meer rijbewijzen afgegeven. De eerste periode gaat in vanaf 1 oktober 2021. De tweede periode gaat in vanaf 1 oktober 2026. In het jaar 2020 heeft de gemeente Bergen op Zoom 7470 rijbewijs aanvragen afgehandeld. De RDW verwacht dat wij in 2022 ongeveer 5200 aanvragen zullen ontvangen. Dit is een daling van 30%.
Kruissubsidie binnen een titel in de legesverordening is toegestaan Zolang het kruissubsidiëring tussen hoofdstukken betreft, blijkt de mate van kruissubsidiëring al uit de kostenopstelling. Ook hier geldt dat de gemeente de reden van de kruissubsidie moet vermelden. Het impliceert niet dat er sprake moet zijn van een rechtvaardigingsgrond. Kruissubsidiëring is en blijft toegestaan. Woonlasten / aanduiding lokale lastendruk Onder de woonlasten wordt verstaan het gemiddelde bedrag dat een huishouden in Bergen op Zoom betaalt aan OZB, rioolrecht en afvalstoffenheffing. Uit het navolgende overzicht blijkt het verloop van de belastingdruk per (eigen) woning in de gemeente Bergen op Zoom over een reeks van jaren:
Naturalisatie Vanaf 1 november 2021 vervalt de documenteneis voor alle RANOV-vergunninghouders (Regeling ter afwikkeling nalatenschap oude Vreemdelingenwet). Om Nederlander te kunnen worden moesten deze vreemdelingen bij een Woonlasten Bergen op Zoom
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Gemiddelde woningwaarde (incl. garageboxen)
174.639
183.819
193.470
205.078
217.383
*
OZB-tarief woningen %- WOZ-waarde
0,1094%
0,1073%
0,1041%
0,0999%
0,0983%
%*
OZB per woning
€ 194,67
€ 197,97
€ 201,40
€ 204,87
€ 213,61
*
Afvalstoffenheffing
€ 287,50
€ 284,86
€ 297,85
€ 302,99
€ 314,70
*
Rioolheffing
€ 308,75
€ 313,07
€ 320,58
€ 329,88
€ 335,82
€ 341,19*
Woonlasten gemeentelijke heffingen
€ 790,92
€ 795,90
€ 819,83
€ 837,74
€ 864,13
*
* Deze gegevens zijn pas definitief bekend na het vaststellen van de belastingvoorstellen door de Raad in december 2021.
90
Gemeente Bergen op Zoom - Begroting 2022 en meerjarenraming 2023 - 2025
€ 900,00
Woonlasten gemeentelijke heffingen
OZB per woning
Afvalstoffenheffing
Rioolheffing
€ 800,00 € 700,00 € 600,00 € 500,00 € 400,00 € 300,00 € 200,00 € 100,00 € 900,00
2016
2017
2018
2019
2020
2021
13. Woonlasten (vergelijking met andere gemeenten en landelijk gemiddelde) Het Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden (COELO) geeft sinds 1997 met de “Atlas van de lokale lasten” inzicht in de woonlasten per gemeente en de posities die de gemeenten ten opzichte van elkaar innemen in Nederland. Hierbij geldt dat nummer 1 Tilburg de goedkoopste gemeente is en nummer 374 Bloemendaal de duurste met woonlasten ad € 598 en € 1.577. In de atlas 2021 neemt Bergen op Zoom de 271e plaats in op basis van de woonlasten zoals COELO deze berekent. In 2020 nam Bergen op Zoom de 280e plaats in. In 2021 zat Bergen op Zoom € 77 hoger dan de landelijk gemiddelde woonlasten. Overigens liggen de woonlasten van 67% van alle gemeenten tussen € 700 en € 900, terwijl de landelijk gemiddelde woonlasten € 811 bedragen.
Wat betreft de omringende gemeenten bedragen de woonlasten als volgt (op basis van COELO-norm 2021): Gemeente
Tholen Woensdrecht Oosterhout Moerdijk Halderberge Rucphen Breda Etten-Leur Steenbergen Roosendaal Bergen op Zoom Zundert
Gemiddelde woonlasten
Rangnr. Coelo
€ 736 € 763 € 770 € 785 € 787 € 800 € 804 € 817 € 831 € 881 € 888 € 975
54 96 102 112 121 146 155 167 185 266 271 336
Gemeente Bergen op Zoom - Begroting 2022 en meerjarenraming 2023 - 2025
91
De geraamde inkomsten (kerncijfers) De navolgende tabel geeft inzicht in de begrote opbrengsten van de fiscale heffingen die over het belastingjaar 2022 in de gemeente Bergen op Zoom toepassing zullen vinden (bedragen * €1.000 en exclusief BIZ). Belastingsoort
Opbrengst
Onroerende-zaakbelastingen: • Gebruikersheffing niet woningen • Eigenarenheffing woningen • Eigenarenheffing niet woningen
3.707 7.741 5.713 17.161 612 186
Toeristenbelastingen Precariorechten Leges • Omgevingsvergunningen • Publiekszaken • Overig
955 1.153 2.108
Parkeerbelastingen (inclusief leges en boetes exclusief privaatrechtelijke vergoedingen) Haven- en kadegelden Marktgelden Reinigingsrechten/afvalstoffenheffing Rioolheffing Lijkbezorgingsrechten
4.821 475 28 9.792 13.293 32
Totaal
47.710
Omschrijving indicator
Gemiddeld Landelijk*
BoZ 2020
BoZ 2021*
Bron
OZB-tarief woningen
0,1043%
0,0999%
0,0983%
COELO
Afvalstoffenheffing meerpersoonshuishouden
305,00
302,99
314,70
COELO
Rioolheffing meerpersoonshuishouden
20100
329,88
335,82
COELO
Woonlasten meerpersoonshuishouden
811,00
837,74
864,13
COELO
* gegevens over 2021, de gegevens m.b.t. het jaar 2022 zijn pas bekend na het vaststellen van de belastingvoorstellen door de Raad in december 2021.
92
Gemeente Bergen op Zoom - Begroting 2022 en meerjarenraming 2023 - 2025
16. Kwijtscheldingsbeleid Het kwijtscheldingsbeleid is een belangrijk instrument van de gemeente om armoede te bestrijden. Het beleid van het college is erop gericht om de laagste inkomens zoveel mogelijk te ontzien, waarbij wordt uitgegaan van zelfredzaamheid en eigen verantwoordelijkheid. Kwijtschelding van betaling van gemeentelijke heffingen wordt op dit moment uitsluitend verleend ter zake van onroerendezaakbelastingen, de rioolheffing, een deel van de afvalstoffenheffing en de hondenbelasting. In het kader van de harmonisatie van de regelingen binnen de BWB is ook kwijtschelding voor de – gemeentelijke- deelnemer voor 2015 zoveel mogelijk gelijkgetrokken. In 2015 heeft er een uitgebreide evaluatie van het armoedebeleid, waaronder kwijtschelding valt, plaatsgevonden. De resultaten van deze evaluatie zijn met U15-010307 kenbaar gemaakt. Bij het berekenen van de betalingscapaciteit gaat de gemeente uit van de zgn. 100% norm. In de praktijk betekent dit, dat huishoudens zonder eigen vermogen en een inkomen niet hoger dan de bijstandsnorm, voor volledige kwijtschelding in aanmerking komen. De invorderingsambtenaar beslist op een kwijtscheldingsverzoek. In een aantal situaties wordt de kwijtschelding ambtshalve verleend of kan worden volstaan met een verkorte procedure.
Omdat de uitvoering van de belastingwerkzaamheden is opgedragen aan de GR Belastingsamenwerking West-Brabant (BWB), kan tegen
de beslissing van de invorderingsambtenaar administratief beroep ingesteld worden bij het Dagelijks Bestuur van de BWB. In 2015 is de kostendelersnorm voor bijstandsgerechtigden voor meerpersoonshuishoudens ingevoerd. Vanaf 2018 heeft de kostendelersnorm effect op de kwijtschelding. In mei 2021 is de evaluatie van de kostendelersnorm 2019, welke door de BWB is uitgevoerd, ter kennisname gebracht. Per medio augustus 2021 waren er ruim 3.200 verzoeken voor kwijtschelding ingediend. Hiervan zijn er 2.122 via automatische kwijtschelding afgehandeld, van de bijna 1.100 andere verzoeken zijn inmiddels 300 afgehandeld. Er resteren nog zo’n 800 handmatig af te handelen verzoeken. In totaal is tot op heden voor een bedrag ad € 1.638.000 kwijtschelding verleend, terwijl voor 2021 een bedrag ad € 1.748.000 is geraamd. Omdat kwijtschelding voornamelijk betrekking heeft op de afvalstoffen- en rioolheffing ad € 650,00 komt dit neer op een restant budget voor ongeveer 170 kwijtscheldingen. Aangezien tot nu toe gemiddeld 75% van de handmatige verzoeken ook leidt tot kwijtschelding en er nog zo’n 800 verzoeken resteren om af te handelen, zou dit leiden tot een tekort ad € 275.000. De toename komt vooral voort uit de impact die corona heeft op het inkomen op burgers en ondernemers.
Gemeente Bergen op Zoom - Begroting 2022 en meerjarenraming 2023 - 2025
93
Paragraaf 3.2
Weerstandsvermogen en risicobeheersing In deze paragraaf worden de risico’s in beeld gebracht en gerelateerd aan de weerstandscapaciteit. Het berekenen van de weerstandscapaciteit is gebaseerd op de methode van het bureau NAR (Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement). Periodiek zijn de afgelopen jaren de risico’s in kaart gebracht en ingevoerd in de database. Een aantal keren per jaar wordt deze exercitie herhaald waarbij reeds ingevoerde risico’s opnieuw beoordeeld c.q. bijgesteld worden en nieuwe risico’s eventueel toegevoegd worden.
voordeelgemeente, maar is het tempo van het ingroeipad nog niet duidelijk. De invoering van de nieuwe verdeling van het gemeentefonds is uitgesteld naar 1 januari 2023. Door de Provincie is aangegeven dat het (eventuele) voordeel nog niet in de begroting 2022 mag worden verwerkt. Geconcludeerd kan worden dat er op dit moment veel speelt rond het gemeentefonds en het is afwachten hoe dit uitpakt. Gecombineerd Risico Sociaal Domein De risico’s sociaal domein worden onderverdeeld in een viertal aandachtsgebieden met ieder hun specifieke risico’s:
Deze paragraaf is een dwarsdoorsnede van de begroting op het aspect risicobeheersing. Risicomanagement is echter niet alleen een rekenkundige exercitie. Dat is de reden 1. Algemene voorzieningen waarom we in deze paragraaf ook een aantal niet-financiële • Bezuinigen op het sociaal domein raakt per definitie risico’s benoemen. Bij de actualisatie van de risico’s wordt kwetsbare inwoners per afdeling de lijst doorgenomen met als doel de risico’s, Het beoogd maatschappelijke effect van het sociaal ook de niet financiële, zo compleet mogelijk in beeld te domein is dat alle inwoners naar vermogen en krijgen. Daarnaast worden de risico’s periodiek in het College behoefte participeren in de maatschappij. Inwoners die geagendeerd. Deze exercitie heeft als resultaat dat het aantal dit op eigen kracht kunnen, doen geen beroep op het opgenomen risico’s inmiddels 171 bedraagt. sociaal domein. Het sociaal domein is dus een vangnet voor mensen met een hulpvraag op bijvoorbeeld het Verder gaan we risicomanagement integreren in het gebied van opgroeien / opvoeden, dagbesteding of in portfoliomanagement. relatie tot werk en inkomen. Dit zijn dus per definitie kwetsbare inwoners.
Door te bezuinigen op algemene Voor het grondbedrijf wordt een andere werkwijze gevolgd voorzieningen komen de lichte vormen van hulp en omdat voor dit onderdeel een langetermijnvisie Grondbedrijf ondersteuning verder van hen af te staan. Problemen is vastgesteld waarin diverse scenario’s aan de orde komen. worden groter waardoor duurdere hulp nodig is om deze alsnog op te lossen. De kosten nemen toe. • Vertraging transformatieopgave Ons beleid en de transformatie is erop gericht dat Belangrijke Risico’s mensen zoveel als mogelijk geholpen kunnen worden met algemene voorzieningen, dus in het voorliggend Uit de totale set van risico’s geven wij onderstaand veld. Deze beweging naar voren maken we met het toelichting op de financieel grootste risico’s. Daarnaast ook oog op het welzijn van de inwoners (juiste zorg op de een opsomming van een vijftal niet financiële risico’s. juiste plaats) maar ook vanuit financieel oogpunt: het reduceren van de kosten voor geïndiceerd maatwerk. De ombuiging op subsidies à € 1,5 mln. raakt direct Grootste (financiele) risico’s de algemene voorzieningen omdat deze met subsidie bekostigd worden. Door de bezuiniging zal het aanbod Algemene Uitkering verschralen of zelfs gedeeltelijk wegvallen.
Wanneer De omvang van de Algemene Uitkering (AU, gemeentefonds) mensen niet terecht kunnen bij de algemene voorzieis gekoppeld aan de Rijksuitgaven (trap op trap af). ningen zijn zij sowieso aangewezen op het maatwerk. Daarmee lopen we het risico dat de Algemene Uitkering Dit betekent een vertraging van de transformatieGemeentefonds lager uitvalt dan geraamd. Daarbij speelt er opgave en als risico een toename in het maatwerk. nog de onzekerheid van de herijking van het Gemeentefonds. Zoals het er nu naar uitziet is de gemeente Bergen op Zoom
94
Gemeente Bergen op Zoom - Begroting 2022 en meerjarenraming 2023 - 2025
• Niet volledig realiseren bezuinigingsopgave sociaal domein In de 1e en 2e uitwerking Focusakkoord is een aantal voorstellen gedaan die niet door de raad zijn overgenomen. De taakstelling op subsidies is verlaagd en er is niet ingestemd met de bezuinigingen op minimabeleid. De maatregelen die nu nog resteren (de ombuiging op subsidies en de doorontwikkeling wijkcentra) leveren samen onvoldoende op om de volledige taakstelling op het Sociaal Domein te kunnen realiseren. 2. Maatwerkvoorzieningen • Tekorten door open eind financiering De budgetten voor de gedecentraliseerde Wmo en Jeugdzorg zijn gekoppeld aan de ontvangen rijksbijdragen. De werkelijke kosten kunnen als gevolg van niet te beïnvloeden factoren hoger uitkomen. De structurele risico’s die voortvloeien uit de taken in het sociaal domein blijven daardoor lastig te kwantificeren. Denk aan het ontoereikend budget voor uitvoering Jeugdwet als gevolg van open einderegeling en externe verwijzingen. Daarbij vormt de toenemende vraag naar jeugdhulp en Wmo een structureel budgettair risico. Voor de voorzieningen Wmo is een abonnementstarief ingevoerd. Door het invoeren van een abonnementstarief voor Wmo-voorzieningen worden minder eigen bijdragen ontvangen en extra kosten gemaakt door de mogelijke toenemende vraag naar Wmo-maatwerkvoorzieningen. Invoering van het abonnementstarief kan een aanzuigende werking hebben.
Als niet te beïnvloeden factor kan ook aan corona en de gevolgen daarvan worden gedacht. • GI’s jeugd De risico’s die we lopen m.b.t. de GI’s zijn tweeledig. Aan de ene kant zien we dat het stropt in de jeugdbeschermingsketen door o.a. de situatie en instroomstop bij Jeugdbescherming Brabant (JBB). Hierdoor blijven veiligheidscasussen langer in het vrijwillig kader omdat ze niet in het gedwongen kader kunnen worden opgepakt. Aan de andere kant zijn er financiële risico’s. Op dit moment zijn hier nog geen exacte bedragen over bekend. Wel is te voorspellen dat de indexeringen naar boven bij moeten worden gesteld voor alle gecertificeerde instellingen. • Tekort WLZ Vanaf 2021 kunnen cliënten die langdurig zorg ontvangen een beroep doen op de WLZ (Wet Langdurige Zorg). De rijksbijdrage is hiervoor gekort. Nog onbekend is of het aantal cliënten dat daadwerkelijk een WLZ-indicatie krijgt overeenkomt met de gepaarde korting.
3. Garantiebanen Het Rijk heeft aangekondigd met een nieuwe verdeelsystematiek voor loonkostensubsidies te komen. De precieze vormgeving is nog niet bekend, maar het doel is de lagere regelgeving in oktober 2021 gereed te hebben en dat de gewijzigde systematiek vanaf de begroting 2022 ingaat. Deze nieuwe systematiek komt in de plaats van de verdeling van middelen voor loonkostensubsidies via het objectieve verdeelmodel. De nieuwe verdeling geldt ook voor loonkostensubsidies voor beschut werk. Er ontstaan een tweetal effecten, enerzijds een aanpassing van het BUIG-budget vanaf 2022 en anderzijds een sterke prikkelwerking om actief in te zetten op LKS i.p.v. bijstand. Deze aanpassing zal naar verwachting (op basis van eerste berekeningen) in 2022 voor de gemeente Bergen op Zoom resulteren in een budgetmutatie van € 1.073.000 negatief. 4. Aantal uitkeringsgerechtigden Stijging instroom/daling uitstroom uitkeringsgerechtigden door diverse omstandigheden. Tegenvallers in deelname in gemeenschappelijke regelingen De gemeente neemt deel in diverse Gemeenschappelijke Regelingen waar financiële verplichtingen uit voortvloeien. Als deelnemende gemeente aan een Gemeenschappelijke Regeling (GR) zijn we immers verplicht om zorg te dragen dat het openbaar lichaam te allen tijde over voldoende middelen beschikt om aan al zijn verplichtingen jegens derden te kunnen voldoen.
Wij als deelnemende gemeente kunnen aangesproken worden inzake het terugbetalen van deze verplichtingen (de balansrisico’s van een GR). Een aantal gemeenschappelijke regelingen bouwt geen eigen vermogen op en vallen bij tegenvallers direct terug op het vermogen van de deelnemende gemeenten. Ervaringen uit het verleden leren dat we hier soms met tegenvallers geconfronteerd worden. Om die reden is dit algemene risico opgenomen. Rente De gemeente Bergen op Zoom kent in vergelijking met gemeenten van dezelfde omvang een relatief hoge schuld. Jaarlijks moet een gedeelte van de financieringsportefeuille geherfinancierd worden. Oude leningen worden dan vervangen door nieuwe. Dit zal, door de huidige lage rentestanden, bijna altijd tegen een lager percentage zijn dan de lopende financiering. Hiermee hebben we echter al rekening gehouden. Het risico is dat dit een hoger percentage wordt dan nu voorzien mocht de rente de komende jaren gaan stijgen. Dit zal dan leiden tot hogere rentelasten voor de gemeente dan nu begroot. Omdat het saldo op de rente
Gemeente Bergen op Zoom - Begroting 2022 en meerjarenraming 2023 - 2025
95
binnen de begroting ingezet wordt als algemeen dekkingsmiddel betekenen hogere rentelasten minder begrotingsruimte. Tegelijkertijd is het zo dat een oplopende rente pas geleidelijk tot hogere lasten leidt omdat de rente over haar financieringen (=leningen) voor langere tijd vastligt. De renteontwikkelingen worden nauwgezet gevolgd om tijdig te kunnen anticiperen op rentestijgingen. Corona Als gevolg van het coronavirus, de beperkende maatregelen en economische neergang bestaat de kans dat op verschillende beleidsterreinen nog sprake zal kunnen blijven van hogere lasten en lagere baten zowel op korte(re) en op de langere termijn.
kunnen behalen van economische doelstellingen alsmede het verbeteren van de woonomgeving (o.a. in Nieuwe Vesting) moet ook rekening gehouden worden met inkomstenderving door het nog niet kunnen verkopen van de toekomstige locatie (nabij Zuidersluispad) als ook kunnen verkopen van de huidige locatie (Vierlinghweg 25). Het niet realiseren van bezuinigingen De gemeente staat voor een forse bezuinigingsopgave. Door diverse oorzaken kan realisatie daarvan vertraging oplopen of niet helemaal gerealiseerd worden, voorbeelden zijn daarbij de betrokkenheid en afhankelijkheid van externe partners en de personele capaciteit (zowel in kwantiteit als kwaliteit) om de bezuinigingen tot stand te brengen.
Momenteel zijn de financiële gevolgen van zoveel factoren afhankelijk dat geen zinvolle inschatting is te geven. Het Rijk heeft aangegeven dat de gemeenten een reële vergoeding voor de Coronakosten krijgen, maar of dit in de toekomst nog blijft, is onduidelijk. De mogelijkheid bestaat dat niet alle kosten vergoed worden.
Aantasting vertrouwelijkheid, integriteit of beschikbaarheid informatiesystemen, de informatie daarin of de diensten die er afhankelijk van zijn – we weten niet wat we niet weten Voor het functioneren en de dienstverlening aan hun inwoners gebruikt de gemeente steeds meer gegevens, wisselt ze die steeds meer uit en bewerkt ze die. Mede als gevolg van de decentralisaties in het sociaal domein heeft de gemeente daarbij steeds meer (bijzondere) persoonsgeUittreden ICT WBW gevens in beheer. Ook wordt steeds meer informatie digitaal Als gevolg van het genomen besluit om uit te treden bij opgeslagen en overgedragen en worden systemen en data de gemeenschappelijke regeling ICT-samenwerking steeds vaker aan elkaar gekoppeld. Een recente ontwikkeling West-Brabant-West, lopen we risico wat betreft de is het toegenomen thuiswerken. Als gevolg van deze ontwikuittreding, de aanbesteding en de migratie. De volgende kelingen is het risico aanzienlijk toegenomen.
We ondergebeurtenissen kunnen zich voordoen: scheiden daarin vier verschillende gebeurtenissen: • aanbestedingskosten en/of de kosten voor de migratie vallen hoger uit; • extern en ongericht, bijvoorbeeld grootschalige phishingen ransomwarecampagnes; • het lukt niet op tijd om geschikte mensen te vinden voor de functies in de regieorganisatie (de arbeidsmarkt is lastig • intern en onbedoeld, bijvoorbeeld fouten van medewerkers voor ICT-personeel) waardoor we (duur) moeten inhuren met incidenten als gevolg; wat kan leiden tot budgetoverschrijding; • extern en gericht, bijvoorbeeld doelgerichte pogingen om geld of informatie buit te maken; • de migratie loopt uit (het is een complex traject) waardoor er aanvullende maatregelen genomen moeten worden om • intern en gericht, bijvoorbeeld fraude en ondermijnende gemeentelijk dienstverlening door te laten lopen; activiteiten van eigen medewerkers. • (gedeeltelijke) uitval gemeentelijke dienstverlening waardoor de betrouwbaarheid en doorontwikkeling van Dit soort gebeurtenissen wordt steeds groter in aantal en de gemeentelijke dienstverlening onder druk komt te staan vernuftiger. Niet alleen de kans op deze gebeurtenissen omdat deze sterk afhankelijk is van de betrouwbaarheid en neemt toe, maar ook de impact waarbij gedacht kan flexibiliteit van de gemeentelijke ICT-infrastructuur.
worden aan: • Bedrijfscontinuïteit in het geding; Nieuwe Containerterminal wordt niet gerealiseerd • Vertrouwelijke gegevens in verkeerde handen; Sinds 2000 is de gemeente druk doende met de verplaatsing • Imagoschade; van de (tijdelijk) containerterminal aan de Vierlinghweg • Financiële schade (herstelkosten, boetes claims etc.); te Bergen op Zoom naar de “buitendijkse” locatie nabij • Processen ontwricht met maatschappelijke, economische het Zuidersluispad te Bergen op Zoom. Door de ontstane of sociale gevolgen. vertraging in de afgelopen jaren (om verschillende redenen) verwachten wij dat de beoogde ontwikkeling van de buitenVerborgen zaken in de openbare ruimte containerterminal met Firma H. Esser (overname MCT) De gemeente Bergen op Zoom kent een aanzienlijk areaal nog zeker vijf jaar in beslag zal nemen. Naast het nog niet oevers en kades die het nodige onderhoud vergen. Het risico
96
Gemeente Bergen op Zoom - Begroting 2022 en meerjarenraming 2023 - 2025
is aanwezig dat hier in de onderhoudsplannen niet altijd in voldoende mate middelen zijn gereserveerd waardoor we geconfronteerd worden met éénmalige extra uitgaven. Als actuele casus kan hierbij genoemd worden de kades van de Noord- en Zuidzijde Haven waar op korte termijn een noodmaatregel zal worden uitgevoerd om een en ander veilig te stellen. Na nader onderzoek en voorbereiding zullen de te verwachten (extra) kosten in beeld worden gebracht. De kosten van -toekomstig- beheer en onderhoud, zodra projecten zijn afgerond, blijven een aandachtspunt. Uit de periodieke monitoring van de kwaliteit van de openbare ruimte zal moeten blijken of de middelen voldoende zijn om de afspraken met de gemeenteraad over de kwaliteit nagekomen kunnen worden. Geweigerde of ten onrechte toegekende vergunningen De gemeente loopt het risico aangesproken te worden op onterecht verleende of geweigerde vergunningen. Als een besluit door de rechter wordt vernietigd staat de onrechtmatigheid ervan vast. Betrokken partijen kunnen dan wellicht ook schade claimen. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat een beroep op schadevergoeding niet vaak wordt gehonoreerd. Dat neemt niet weg dat dit risico wel bestaat (o.a. Heerlesebaan 20).
Algemene Risico’s Onderstaand de belangrijkste niet financiële risico’s: Kwantitatief en kwalitatief personeelstekort Als gevolg van het afnemend imago van de gemeente Bergen op Zoom, de beoogde bezuinigingen, de mismatch op de arbeidsmarkt, de fundamentele verandering van vereiste competenties en mentaliteit in combinatie bestaat het risico dat de gemeente onvoldoende controle heeft over de personeelsplanning door afnemende betrokkenheid, vertrouwen van de medewerkers, een toename van verloop of uitval, de gemeente zowel kwalitatief en kwantitatief onvoldoende de juiste mensen aan zich kan binden, de gemeente er niet in slaagt de medewerkers te ontwikkelen waardoor demotivatie of mismatch in vaardigheden, competenties en mentaliteit ontstaat. Dit risico kent overigens ook een financiële component. Achteruitgang Economie Een terugval van de economie raakt ook de gemeente. Dit is weliswaar in een aantal financiële risico’s ingecalculeerd maar heeft gevolgen op diverse gemeentelijke beleidsvelden. Een variant hiervan waren de eerdere lockdowns waarbij op moment van schrijven, ondanks de vaccinaties, er deze winter opnieuw ingrijpende maatregelen moeten worden genomen vanwege een opleving van het virus, met alle gevolgen van dien.
Tekortschietend Stakeholdermanagement Als gevolg van ontoereikend stakeholdermanagement (denk aan communicatie, profilering en gedragingen) is de kans aanwezig dat de totaalindruk die alle stakeholders – bijvoorbeeld medewerkers, klanten, leveranciers, pers, politiek en de omgeving – hebben van en de binding met de gemeente in een negatieve spiraal terecht komt. Mogelijke effecten zijn het op achterstand raken tov andere partijen en daardoor missen van kansen, er misbruik gemaakt wordt van de situatie waarin de gemeente verkeert of dat niet de juiste mensen aangetrokken kunnen worden. Kwetsbare groepen in de knel De dienstverlening van de gemeente komt op de verschillende terreinen onder druk te staan (door kwalitatieve en kwantitatieve magere bezetting en noodzakelijke bezuinigingen) waardoor de kans bestaat dat met name -de zorg voor- de kwetsbare burgers verschraalt. Het risico bestaat dat meer inwoners in de knel komen, dat kwetsbare groepen het nog zwaarder krijgen als de crisis langer duurt en er minder geld is om te helpen. Meer eenzaamheid bij ouderen, meer mensen met financiële problemen, bedrijven die omvallen. En ook keuzes die de gemeente misschien moet gaan maken bij de Wmo en de Jeugdzorg.
• Het risico dat een achterstand ontstaat in toekennen van de indicaties en/ of indicaties niet binnen de wettelijke termijn worden toegekend bij Wmo doordat er bij de uitvoerende medewerkers (bij de toegang) er een tekort is aan mensen; • Het risico is dat de doelgroep die zorg mijdend is in de knel komt doordat deze niet bediend kan worden hoe wij dat zouden willen; • De doorontwikkeling en innovatie van het zorglandschap vindt in onvoldoende mate plaats. Rolzuiverheid onder druk Omdat in Bergen op Zoom geen sprake is van een ‘gewoon coalitieakkoord’ met een meerderheid in de raad en wethouders die gebonden zijn aan hun fracties, komt er veel druk te staan op de zuiverheid in de rollen tussen raad, college en ambtelijke organisatie. Een mogelijk gevolg van dat de rollen te veel door elkaar gaan lopen, is een gemeenteraad die te veel op de stoel van het college gaat zitten, het college dat te veel op de stoel van het management van de organisatie gaat zitten en een ambtelijke organisatie waarin risicomijdend gedrag leidend is.
Weerstandsvermogen Conform de methode van het NAR wordt op basis van het risicoprofiel de benodigde weerstandscapaciteit berekend. Deze berekening kan worden afgezet tegen de beschikbare weerstandscapaciteit, dat het geheel aan middelen vormt dat aanwezig is om de risico’s in financiële zin af te dekken.
Gemeente Bergen op Zoom - Begroting 2022 en meerjarenraming 2023 - 2025
97
Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en alle risico’s waarvoor geen maatregelen zijn getroffen of waar na het treffen van maatregelen nog restrisico’s overblijven. Benodigde Weerstandscapaciteit Op basis van het risicoprofiel kan de benodigde weerstandscapaciteit worden berekend. Dit geschiedt op basis van een risicosimulatie. Uitgangspunt hierbij is een statistische benadering die er van uit gaat dat nooit alle risico’s zich tegelijkertijd en in maximale omvang voordoen. Door deze benadering kan op een verantwoorde manier minder weerstandscapaciteit worden aangehouden in tegenstelling tot de situatie waarin de optelsom van alle risico’s als uitgangspunt wordt genomen. Wanneer alle risico’s zich tegelijk in hun maximale omvang zouden voordoen, is hiermee een bedrag gemoeid van € 62 miljoen. Bij een zekerheidspercentage van 90% (waarbij niet alle risico’s zich tegelijkertijd voordoen) betekent de uitkomst dat er een bedrag van € 13,5 mln. benodigd is om de risico’s in financiële zin af te dekken. Dit bedrag is gelijk aan het bedrag bij de berekening voor de jaarrekening 2020 toen het € 13,5 mln. bedroeg. Aan dit bedrag wordt een bedrag van € 3 mln. toegevoegd zijnde het risico van het niet realiseren van de bezuinigingen 2022-2025. Met toevoeging van die € 3 mln. bedraagt de omvang van de risico’s begin 2022 € 16,5 mln.
Dit kan worden afgezet tegen de beschikbare weerstandscapaciteit teneinde de ratio van het weerstandsvermogen te kunnen bepalen. Beschikbare Weerstandscapaciteit De weerstandscapaciteit wordt berekend door de algemene reserve af te zetten tegen de risico’s. Er wordt hierbij geen
Ratio Weerstandsvermogen:
98
Ratio >2 1,4 – 2 1 – 1,4 0,8 – 1 0,6 – 0,8 < 0,6
Die Algemene Reserve ziet er als volgt uit: Omschrijving
Betekenis Uitstekend Ruim voldoende Voldoende Matig Onvoldoende Ruim onvoldoende
Bedrag
Verwachte stand Algemene Reserve per 1/1/22
23.592.000
Blokkeringen Stedelijke Vernieuwing Grondbedrijf
-3.234.000 -3.000.000
Totaal
-6.234.000
Weerstandsvermogen
17.358.000
In het voorgaande is zowel de benodigde (zie toelichting hiervoor) als de beschikbare weerstandscapaciteit bepaald. In deze paragraaf kan een relatie worden gelegd tussen deze beiden om het weerstandsvermogen van de gemeente Bergen op Zoom te bepalen en daarover een oordeel te vellen. Op basis van de beschikbare weerstandscapaciteit is de ratio:
Beschikbare weerstandscapaciteit = Benodigde weerstandscapaciteit
Beoordeling weerstandsvermogen Om de ratio voor het weerstandsvermogen te kunnen beoordelen wordt gebruik gemaakt van onderstaande waarderingstabel die in samenwerking tussen NAR en de Universiteit Twente is opgesteld. De raad heeft zich geconformeerd aan deze waarden. Waarderingscijfer A B C D E F
rekening gehouden met stille reserves: meerwaarden van activa die lager dan de marktwaarde zijn gewaardeerd. Een algemeen kenmerk van stille reserves is dat men er om allerlei redenen niet direct over kan beschikken. Om deze reden worden stille reserves niet tot de beschikbare weerstandscapaciteit gerekend. Daarnaast is niet langer een rentecorrectie toegepast omdat de rente inmiddels zo laag is dat aanwending van het weerstandsvermogen nauwelijks tot extra rentelasten leidt.
€ 17.358.000 € 16.500.000
=
1,05
De ratio bedraagt voor de Gemeente Bergen op Zoom 1,05. Dit betekent dat de Gemeente Bergen op Zoom op dit moment beschikt over een vermogenspositie die gekwalificeerd wordt als “voldoende” om de risico’s in financiële zin af te dekken. Deze geschatte ratio per 1/1/2022 is 0,28 hoger dan de uitkomst bij de 2e uitwerking Focusakkoord (0,71). Bovenstaand ratio is de stand per 1/1/2022. Door de geraamde stortingen vanuit exploitatieoverschotten en te verwachten winstnames bij het grondbedrijf zal de Algemene Reserve de komende jaren toenemen waardoor ook de weerstandsratio zal toenemen. Die reeks ziet er dan er als volgt uit:
Gemeente Bergen op Zoom - Begroting 2022 en meerjarenraming 2023 - 2025
Verloop weerstands-ratio per 1/1 2022
2023
2024
2025
1,05
1,47
1,95
2,43
Kengetallen In lijn met hetgeen bepaald door het BBV (Besluit Begroting en Verantwoording) nemen wij in deze paragraaf ook een vijftal financiële kengetallen op. De kengetallen hebben als doel meer inzicht te geven in de financiële positie van de gemeente. De kengetallen hebben geen functie als normeringsinstrument in het kader van het financieel toezicht door de provincie maar zijn voornamelijk bedoeld om de financiële positie inzichtelijker te maken. Naast de kengetallen in deze paragraaf is er sinds eind 2020 een monitor ontwikkeld (de stresstest) waarin de stand en de verwachte ontwikkeling van deze (en een aantal andere) kengetallen wordt aangegeven. Iedere keer na een ingrijpende wijziging (uitwerking focusakkoord, jaarrekening, beleidskader etc.) wordt deze monitor geactualiseerd en gepresenteerd in de auditcommissie plus.
wel van belang. Vervolgens wordt de omvang van de netto schuld gerelateerd aan de omvang van de exploitatie. Op die manier kunnen de lasten van deze schuld (rente en aflossing) in relatie tot de begroting worden gebracht. Het draait bij een blik op de schulden tenslotte om de vraag in hoeverre de lasten als gevolg van de schulden niet te veel begrotingsruimte opslokken. Vooral vanwege het argument dat lasten voortvloeiend uit de schulden gerelateerd worden aan de inkomsten (begrotingstotaal) zijn wij van mening dat de netto schuldquote zich uitstekend leent voor een beoordeling van de schuldenpositie. De VNG heeft hier ook normen voor gedefinieerd: tot 90% groen, 90-130% oranje en > 130% rood. De ontwikkeling van dit kengetal is in lijn met het voorgaande kengetal. Solvabiliteit: 6,9%
eigen vermogen
(23.591.000)
balanstotaal
(343.333.000)
In deze paragraaf presenteren wij de zes wettelijk verplichte kengetallen. Deze vormen overigens ook de basis van de stresstest.
De ratio geeft inzicht in hoeverre de gemeente aan haar verplichtingen kan voldoen en in staat is tegenvallers op te vangen.
(249.400.000) Netto Schuldquote: netto schulden 89,7% totale baten begroting (278.007.000)
Dit kengetal drukt uit in hoeverre het totale bezit op de balans is belast met schulden en zegt tevens iets over de weerstandscapaciteit en het vermogen om (incidentele) tegenvallers op te vangen. Dit kengetal is in aanzienlijke mate afhankelijk hoe het gemeentelijk bezit gewaardeerd wordt. Daarbij hebben we te maken met de gemeentelijke verslaggevingsregels die overwegend negatief uitpakken voor de solvabiliteit. Bijvoorbeeld het onderscheid tussen investeringen met maatschappelijk of economisch nut waarbij de eerste categorie voor een lagere waarde kan worden gewaardeerd/geactiveerd dan de aanschafwaarde. Verder is bij een aantal activasoorten (bijvoorbeeld vastgoed) niet mogelijk deze positief te herwaarderen maar is afwaardering wel verplicht wanneer daar aanleiding toe is. Dit soort regels vertekenen de solvabiliteit.
Dit kengetal geeft een indicatie over omvang schuldenlast en de hiermee gepaard gaande omvang van de rentelasten, hoe die op de begroting drukken. Deze zal in 2022 afgenomen zijn tot circa 90% en vertoont ook daarna een dalende lijn. Voornaamste redenen zijn de opbrengsten bij het grondbedrijf, en positieve exploitatiesaldi. Wanneer de netto schuldquote daalt tot 90% wordt voldaan aan één van de doelstellingen uit het focusakkoord namelijk een schuldquote van maximaal 90% in 2026. Dat wordt naar alle waarschijnlijkheid aanzienlijk eerder gerealiseerd. Netto Schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen: 88,7%
netto schulden -/- verstrekte leningen (246.630.000) totale baten begroting (278.007.000)
Dit kengetal corrigeert de netto schuldquote voor leningen die de gemeente zelf heeft verstrekt. Dit kengetal achten wij prima geschikt voor het duiden van de schuld. Bij dit kengetal wordt de schuldpositie gesaldeerd met de leningen die een gemeente heeft verstrekt. In Bergen op Zoom zijn dezelfde bedragen relatief beperkt maar voor de vergelijking met andere gemeenten (waar dit wel aan de orde kan zijn) is het
Bovenstaande maakt duidelijk dat bij het begrip solvabiliteit diverse kanttekeningen geplaatst kunnen worden waardoor wij dit kengetal minder bruikbaar vinden voor het beoordelen van de schuldpositie. Toch is het zo dat de solvabiliteit met 6,9% ronduit als laag gekwalificeerd dient te worden. Zeker wanneer je deze vergelijkt met het landelijk gemiddelde van gemeenten met ongeveer dezelfde omvang dat 26% bedraagt. Net zoals bij de schuldquote vertoont de solvabiliteit wel een positieve tendens. Met name door verwachte winstnemingen bij het
Gemeente Bergen op Zoom - Begroting 2022 en meerjarenraming 2023 - 2025
99
grondbedrijf en positieve exploitatieresultaten verbetert dit kengetal de komende jaren.
Grondexploitatie: 6%
totaal alle bouwgronden (wel of niet in exploitatie) (15.943.000) totale baten
(278.007.000)
Dit geeft inzicht in hoeverre de waarde van de gronden zich verhouden tot de geraamde baten. Structurele exploitatieruimte: 1,3%
structurele baten -/- structurele lasten totale baten
Kengetallen
Netto Schuldquote Netto Schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen Solvabiliteitsrisico Structurele Exploitatieruimte Grondexploitatie Belastingcapaciteit
Dit kengetal is van belang om te kunnen beoordelen welke structurele ruimte een gemeente heeft om de eigen lasten te dragen, of welke stijging van de baten of structurele daling van de lasten daarvoor nodig is. woonlasten per gezin Belastingcapaciteit:
woonlasten landelijk gemiddelde
De belastingcapaciteit geeft inzicht hoe de belastingdruk in de gemeente zich verhoudt ten opzichte van het landelijk gemiddelde.
(3.731.000) (278.007.000)
In meerjarenperspectief ziet de ontwikkeling van de kengetallen er als volgt uit:
Rekening 2020
Begroting 2021
Begroting 2022
Begroting 2023
Begroting 2024
Begroting 2025
94% 93%
109% 108%
89,7% 88,7%
89,9% 88,9%
87,4% 86,4%
85,5% 84,6%
8,4% 2,2% 13% 107,96
8% 0% 17% 107,96
6,9% 1,3% 6% nnb
7,7% 1,0% 4% nnb
8,5% 1,7% 3% nnb
9,9% 1,7% 2% nnb
Grondbedrijf In de begroting is het meerjarenprogramma grondbedrijf (MPG) - dat door de raad in 2021 is vastgesteld - verwerkt. Op basis van het MPG bedraagt het risicoprofiel € 3,0 miljoen per 1 januari 2022. Dit bedrag is in de Algemene Reserve als blokkering opgenomen. Als er nieuwe grondexploitaties worden vastgesteld, heeft dit vanzelfsprekend effect op de hoogte van het risicoprofiel.
Kaderstellende documenten voor deze paragraaf
De methode om de hoogte van de risico’s te bepalen voor de lopende grondexploitaties is gebaseerd op de zgn. IFLO+methode. In deze methode wordt de hoogte van het risico bepaald op basis van de boekwaardes, de nog te realiseren opbrengsten, en vanaf 2019 ook op basis van de nog te maken kosten. Het risicoprofiel wordt op de volgende manier bepaald: • 10% over de boekwaarde • 10% over de nog te realiseren opbrengsten • 5% over nog te maken kosten • 50% verwachtingswaarde omdat niet alle risico’s zich gelijktijdig voor zullen doen.
Kerncijfers van de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing
100
BeleidsnotaVastgesteld Nota risicomanagement 2013
Omvang risico’s: Weerstandscapaciteit: Weerstandsratio: Risico’s Grondbedrijf:
Gemeente Bergen op Zoom - Begroting 2022 en meerjarenraming 2023 - 2025
€ 16,5 mln € 17,4 mln 1,05 € 3,0 mln