Jaarverslag en Jaarrekening 2021 definitief met accountantsverklaring

3.4.1 We gaan de in 2020 geactualiseerde woonagenda uitvoeren. Op basis van de door de raad gemaakte keuzes gaan we over tot uitvoering van het Actieplan Wonen.  We gaan op zoek naar nieuwe bouwlocaties om te komen tot de vernieuwde ambitie om van 2020 tot 2030 netto 1.200 woningen aan de voorraad toe te voegen. We houden hierbij rekening met de omstandigheden en houden hierdoor rekening met 30% planuitval. We gaan in gesprek over locaties die ruimte bieden voor mogelijke nieuwe plannen. Ook kan worden gedacht aan vrije kavels, CPO (Collectief Particulier Opdrachtgeverschap) en vormen van duurzame huisvesting (energieneutraal en circulair bouwen), huisvesting voor spoedzoekers, al dan niet in de vorm van experimenten.  We gaan prioriteren op woningbouwprojecten/locaties die snelheid en aantallen hebben, zodat het woningtekort zo min mogelijk oploopt en het liefst teruggedrongen.  We gaan met de woningcorporaties verder om bij reeds bekende locaties te komen tot het beoogde aantal sociale huurwoningen.  We proberen in overleg met de corporaties en marktpartijen de doorstroming op de woningmarkt te bevorderen zodat meer woningen voor starters vrijkomen.  We onderzoeken hoe we meer woningen beschikbaar kunnen krijgen voor jongeren. We starten met een pilot met het jongerencontract (woningcorporaties), en kijken naar sturingsmogelijkheden op de koopmarkt (zelfbewoningsplicht).

Stand van zaken Voorjaarsnota De huidige woningbouwplanning bevat ruim 1.400 netto toe te voegen wooneenheden. Deze lijst bestaat uit alle plannen: hard en zacht (mits enige vorm van slagingskans). Ook zijn er nog potentiële locaties waar we herontwikkeling wenselijk vinden, maar waar nog geen beweging is vanuit de eigenaar. Knelpunt om te komen tot de beoogde aantallen is dan ook niet de beschikbare locaties maar in de capaciteit en beschikbaarheid van geschikt personeel op de arbeidsmarkt. Hiervoor komen we met een voorstel. De focus ligt nu op het toetsen van de plannen die snel tot wooneenheden kunnen leiden. Bij diverse locaties is Collectief-Particulier Opdrachtgeverschap (CPO) onderdeel van gesprek. Afgelopen jaar zijn er 88 wooneenheden opgeleverd (netto). Het eerste jongerencontract is getekend in Millingen. Ook is in Millingen gestart met een onderzoek naar flexibele huisvesting. Stand van zaken Jaarrekening Het afgelopen jaar zijn voor diverse locaties intentieovereenkomsten gesloten en/of zijn we gestart met de bestemmingsplanprocedure. De grotere locaties waarvoor dit gebeurd is zijn Dekkerswald, Reomie, Vijverhof, DAC-terrein, Groen Groesbeek, Pastoor van Tielstraat Leuth en Bredeweg Leuth. Ook is de woningbouwplanning verder gegroeid naar 1.600 eenheden.

Momenteel wordt er gebouwd in Beek (Hubertushof), Millingen (Oefenhoek), Groesbeek (Spoorlocatie fase 2, Kloosterpad-west, Schreven). Het afgelopen jaar zijn de laatste woningen van het project Heikant in de Horst verkocht. In september is in een uitgebreide raadsinformatienota stilgestaan bij de vorderingen en belemmeringen van de woningbouwopgave.

Gemeente Berg en Dal

87 van 314

Jaarverslag en Jaarrekening 2021

3.4.2 We helpen woningzoekenden met een laag inkomen om een passende woning te vinden. We maken afspraken met de woningcorporaties over het bouwen en verkopen van huurwoningen. Daarnaast hebben wij bijzondere aandacht voor de groep inwoners die net teveel verdienen om in aanmerking te komen voor een sociale huurwoning, maar te weinig om een goede kans te maken op de reguliere woningmarkt. Daarom gaan we door met het verstrekken van startersleningen aan starters die geen passende woning kunnen kopen. Als er van een soort woning te weinig zijn, geven we voorrang aan plannen waarin dat soort woningen is opgenomen. Hierbij letten we ook op de betaalbaarheid.

Stand van zaken Voorjaarsnota De verordening Starterslening 2021 is recent vastgesteld door de raad (maximale koopsom verhoogd, leeftijdsgrens laten vallen). Ook is het budget verhoogd met € 500.000. Daarmee kunnen we de regeling continueren en maken we gebruik van een provinciale regeling. In de prioritering van plannen focussen we naast snelheid op betaalbaarheid. Stand van zaken Jaarrekening Afgelopen jaar zijn er (naast de reguliere jaarlijkse afspraken met beide corporaties) meerjarenafspraken gemaakt met Waardwonen. Met Oosterpoort wordt de meerjarenset in 2022 herijkt. De verordening starterslening is begin 2021 door de raad vastgesteld, er is nog voldoende budget beschikbaar. De starterslening wordt goed gevonden, in 2021 zijn er 11 aanvragen goedgekeurd (2020 - 11, 2019 - 12).

3.4.3 De woningen in Berg en Dal zijn van goede kwaliteit. Mensen kunnen goed wonen en blijven wonen. We stimuleren het aanpassen van bestaande woningen. Hiervoor is in 2019 de regeling Toekomstbestendig wonen vastgesteld als vervanger van de Blijverslening en de Duurzaamheidslening. Hierdoor kunnen mensen maatregelen om langer thuis blijven wonen combineren met het verduurzamen van de woning. We stemmen middels een regionale woningbouwmonitor met onze buurgemeenten af welke woningen waar worden gebouwd, zodat er binnen de regio voldoende woningaanbod en keuzevrijheid is voor woningzoekenden. Hierbij is uiteraard ook aandacht voor de groter wordende groep één- en tweepersoonshuishoudens, de betaalbaarheid van de huisvesting, en alternatieve woonvormen (waaronder woonvormen die sociale interactie bevorderen). Stand van zaken Voorjaarsnota Binnen de (sub)regio Rijk van Nijmegen is de nieuwe regionale woonagenda vastgesteld. In deze agenda hebben we afspraken gemaakt over onder andere betaalbaarheid. Hiermee zorgen we ervoor dat wij niet als enige ambitieus zijn op betaalbaarheid. Een deel van de gemeenten overweegt ook een ambitiekader op te nemen, vergelijkbaar met de variant die wij in september 2020 hebben vastgesteld in het Actieplan Wonen 2020 (50% vrij; 20% betaalbaar: tot € 250.000 koop of € 950 huur; 30% sociaal: huur tot € 752).

Stand van zaken Jaarrekening De regionale afstemming is opgegaan in de Groene Groeiregio. Momenteel wordt gewerkt aan de verstedelijkingsstrategie. Onderdeel hiervan is de bekende en doorlopende afstemming van regionale woningbouwaantallen. In 2022 wordt ingezet op een nieuw regionaal woningmarktonderzoek hierin zal ook gekeken worden naar de horizon tot 2040.

Gemeente Berg en Dal

88 van 314

Jaarverslag en Jaarrekening 2021

3.4.4 Steeds meer woningen in Berg en Dal zijn duurzaam. Met de corporaties Waardwonen en Oosterpoort zijn afspraken gemaakt om gemiddeld energielabel A te halen in respectievelijk 2025 en uiterlijk 2028. We zetten de samenwerking met Oosterpoort en andere belanghebbende partijen voort om te komen tot een aardgasloze buurt. We onderzoeken het draagvlak om in een buurt te beginnen met een pilot. Energieneutraal wonen blijft uitgangspunt in alle bouwplannen. De doelstelling voor verduurzaming van de particuliere woningvoorraad valt binnen de gehele duurzaamheidsdoelstelling van een jaarlijkse energiebesparing van 1,5% in de gemeente. De regeling Toekomstbestendig Wonen levert een belangrijke bijdrage aan het verduurzamen van de woningen in de gemeente (zie verder onder 3.3.2).

Stand van zaken Voorjaarsnota Naast de al ambitieuze afspraken met corporaties is afgelopen jaar tijdens de prestatieafspraken gesproken over extra inspanningen voor zonnepanelen op daken: meer dan voor de eigen huurders. Corporaties onderzoeken hiervoor de mogelijkheden. Inwoners weten de regeling Toekomstbestendig Wonen goed te vinden. Hier moeten zij een energiebesparende of –opwekkende maatregel nemen om gebruik te kunnen maken van de lening. Stand van zaken Jaarrekening Beide woningcorporaties zijn dit jaar opgenomen in de top 50 duurzaamste woningcorporaties van Republiq (https://www.republiq.nl/duurzaamheidsprijs). Maar daarmee zijn we er nog niet. Beide corporaties blijven jaarlijks inzetten op het verduurzamen van woningen. Dit jaar is extra aandacht besteed aan de woningen met een laag energielabel gezien de hoge gasprijzen. Eind 2021 is de Groene Bon beschikbaar gesteld aan inwoners in onze gemeente met een koopwoning. Met deze bon konden inwoners kleine energiebesparende maatregelen nemen (tochtstrips, lampen). Ook is afgelopen jaar het concept transitievisie warmte opgesteld en zijn de zienswijzen van inwoners verwerkt. In 2022 wordt de visie ter vaststelling aan de raad aangeboden.

3.5.1 We willen meer grip op de financiën van de verschillende samenwerkingen zodat deze beter in de pas lopen met de ontwikkeling van de gemeentefinanciën. De organisatorische en financiële problematiek van de ODRN is geanalyseerd. De analyse is vertaald naar een ontwikkelagenda. Inmiddels is gestart met de uitvoering hiervan op basis van drie pijlers: Gezamenlijkheid, Zakelijkheid en Nieuwe wetgeving. Voor de uitvoering van het ontwikkelplan, is in het voorjaar 2020 ingestemd met een begrotingswijziging, welke ziet op een bedrage voor het ontwikkelplan, een aangepast budget voor het werkplan, en een tariefsverhoging van € 6. In de raadsvergadering van 11 juni 2020 werd vervolgens ingestemd met de begroting 2021 ODRN, waarin de verdere doorontwikkeling is voorzien. De voortgang binnen de drie pijlers, welke moet leiden tot een verbeterde bedrijfsvoering van de ODRN en regionale samenwerking, wordt nadrukkelijk gemonitord.

Gemeente Berg en Dal

89 van 314

Jaarverslag en Jaarrekening 2021

Stand van zaken Voorjaarsnota Op basis van de door de raad aangenomen motie ‘Uniformering indexeringen en bezuinigingen regelingen’ is het onderwerp van taakstellende bezuiniging en indexering in de besturen van de regelingen op de agenda gezet en besproken. De uitkomsten van dit overleg zijn door het college in de vorm van een informatienota aan de raad aangeboden, en als overwegend positief op te vatten. Zo kan onder andere gemeld worden dat de MGR, de GGD en Bvo DRAN erin zijn geslaagd zich te houden aan de opgelegde bezuinigingen. ODRN De ODRN doet er veel aan om zijn financiële huishouding op orde te krijgen in het kader van de ontwikkelagenda. Er is een controller aangesteld die reëel kijkt naar zaken die in de bedrijfsvoering en de financiële huishouding kunnen worden verbeterd. De BRN indexering is onder de loep genomen en er is een benchmark gedaan. Hieruit blijkt dat de ODRN concurrerend is in zijn uurtarieven, zelfs met de € 6,- tariefsverhoging en dat de BRN indexering voor de ODRN niet toepasbaar is. Daarnaast is er een adviseur bedrijfsvoering aangesteld. Deze professionaliseert het proces rondom de werkplannen. Per product worden de uren en producten ingeschat die de ODRN verwacht te realiseren per jaar. De redenatie achter deze prognose wordt steeds beter. Een en ander leidt niet per definitie tot inverdienen.

De verwachting is dat de begroting voor 2022 nog onvoldoende zal aansluiten bij de daadwerkelijke kosten. Hier komen we bij de raad in juni op terug in het kader van de ontwerp-begroting 2022. VRGZ Net als in de vastgestelde begroting 2021 heeft VRGZ ook in de Kaderbrief 2022 aangegeven dat het hen niet lukt om de gewenste generieke korting van jaarlijks 1% (volgend uit de BRNrichtlijnen) door te voeren. In onze zienswijze op deze kaderbrief hebben wij de VRGZ verzocht om een overzicht op welke posten concreet bezuinigd kan/ moet worden inclusief de mogelijke effecten daarvan. Dan krijgen colleges en raden beter inzicht in hoe (on)wenselijk, (on)mogelijk en (on)verantwoord dat is. De DB van de VRGZ heeft dit ondersteund en hiertoe opdracht verstrekt. Op basis daarvan is door de VRGZ een notitie gemaakt met 6 concrete bezuinigingsopties. De hierin voorgestelde opties leveren naar ons oordeel echter een te duidelijke aantasting van de kerntaken en bestaande operationele hulpverlening op. De gevolgen voor (de kwaliteit van) een adequate en tijdige dienstverlening aan inwoners en gemeenten zijn te groot. Wij vinden het doorvoeren van elke van deze bezuinigingsopties maatschappelijk niet verantwoord. Anderzijds willen we druk houden op het bereiken van de gewenste 1% jaarlijkse korting.

Vandaar dat we in onze zienswijze op de aangeboden begroting van de VRGZ toch nogmaals willen vragen intern te zoeken naar alternatieve bezuinigingsopties tot een bedrag van ruim € 4 ton, die vanuit bestuurlijk en maatschappelijk oogpunt wel haalbaar en aanvaardbaar zijn. Deze zienswijze staat in juni op de raadsagenda. Uiteindelijk besluit het AB van VRGZ, met daarin alle deelnemende gemeenten vertegenwoordigd, over vaststelling van de begroting inclusief de mogelijke bezuinigingen. Stand van zaken Jaarrekening Algemeen Bij de behandeling van de begroting 2022 is door de raad motie 19 aangenomen. Deze motie roept het college op te onderzoeken hoe de samenwerking tussen gemeenten in de regio Nijmegen (BRN is Begrotingsrichtlijn Rijk van Nijmegen) verder kan worden versterkt en uitgebreid (ook buiten het Rijk van Nijmegen) en hierover in overleg te treden met de andere gemeenten. Deze motie is gedeeld in zowel het ambtelijk als bestuurlijk overleg Financiën van het Rijk van Nijmegen. In het tweede kwartaal 2022 zal het onderwerp hier worden besproken. Ook wordt bekeken of en op welke wijze dit ook bespreekbaar wordt gemaakt op het niveau Gelderland-Zuid en / of Regio Arnhem – Nijmegen. Dit laatste via de Kring gemeentesecretarissen en de Kring griffiers. Tenslotte is deze motie gedeeld met alle gemeentes (14) in de regio Gelderland-Zuid.

Gemeente Berg en Dal

90 van 314

Jaarverslag en Jaarrekening 2021

ODRN Afgelopen jaar is er door de controller en de adviseur bedrijfsvoering gewerkt aan meer inzicht en transparantie in de financiële huishouding van de ODRN. Zo is er een dashboard (visuele weergave van bedrijfsdata) in gebruik genomen dat meer overzicht creëert in de informatie. En zijn er Kritieke Prestatie Indicatoren (KPI) vastgesteld waar op wordt gemonitord. Een voorbeeld van zo’n KPI is het productiviteitscijfer. Een en ander moet uiteindelijk leiden tot meer grip op de financiële situatie. De ontwikkelagenda loopt tegen zijn einde en wordt geëvalueerd. Er wordt nagedacht over een ontwikkelagenda 2.0 om ook in de toekomst te kunnen blijven ontwikkelen. Hierbij valt te denken aan opleidingen voor het personeel, maar ook aan de versterking van het stelsel van omgevingsdiensten dat momenteel landelijke aandacht heeft. In het Rijk van Nijmegen speelt er een discussie over het uitbesteden van de BRIKS (Bouw, Reclame, Inrit, Kap en Sloop) taken bij de omgevingsdienst. De gemeente Nijmegen heeft aangegeven dat een heroverweging hiervan op zijn plaats is door de komst van de Omgevingswet en de Wet Kwaliteitsboring Bouw. Momenteel (2022) wordt er onderzocht wat de consequenties en gevolgen zijn van deze heroverweging van Nijmegen.

De heroverweging van Nijmegen geeft ook aanleiding voor de gemeente Berg en Dal om serieus te kijken naar de optie om de BRIKS taken weer in eigen beheer te nemen. Het onderzoek hiernaar wordt zowel intern als regionaal opgepakt. VRGZ Het AB van VRGZ heeft de begroting 2022 vastgesteld, waarbij het zoals verwacht niet mogelijk is gebleken om de 1% generieke korting te realiseren zonder een ongewenste aantasting van de kerntaken en de bestaande/noodzakelijke operationele hulpverlening. In de net uitgebrachte Kaderbrief 2023 van VRGZ wordt deze besluitvorming ongewijzigd voortgezet en wordt een extra bijdrage gevraagd voor de structurele invulling van duiktaak en concerncontroller. Omdat echter de jaarrekening 2020 en 2021 van VRGZ een fors positief exploitatieresultaat laat zien en de uitkomsten van een quick scan naar de bedrijfsvoeringskosten binnenkort beschikbaar komt, vragen we in onze zienswijze op de kaderbrief nogmaals aan VRGZ om eerst nadrukkelijk naar financieringsmogelijkheden binnen de eigen begroting te zoeken voordat een verhoogde bijdrage aan gemeenten wordt gevraagd. Mede op basis van de ingebrachte zienswijzen zal VRGZ een conceptbegroting 2023 opstellen en aan deelnemende gemeenten aanbieden. 3.5.2 Portefeuillehouders koppelen duidelijk terug naar de raad over zaken die spelen in de samenwerkingen.

In de raadswerkgroep Samenwerkingen bespreken we:  De samenwerkingsopdrachten. Hoe kunnen we duidelijk onze wensen aangeven en hoe sturen we hierop? We richten ons op de ODRN en het GO Arnhem Nijmegen. GO Arnhem Nijmegen: Besluitvorming over de versterkte regionale samenwerking vindt in het najaar van 2020 plaats. Afhankelijk van de besluitvorming in 18 gemeenten gaat de nieuwe samenwerking in 2021 van start. Door de nieuwe opgavegerichte manier van werken worden lobby, beleid, plannen en projecten slagvaardiger opgepakt dan in de bestaande situatie. Dit geldt uiteraard alleen voor die opgaven waar de gemeente aan deelneemt. 2021 is een aanloopjaar waarin de nieuwe samenwerking naar verwachting nog niet op volle kracht zal draaien. In de loop van 2021 bespreken we aan welke regionale opgaven we wel of juist niet willen meedoen vanaf 2022. ODRN: zie onder resultaat 3.4.1.  Wat raadsleden in de samenleving hebben opgehaald over de effecten van de samenwerkingen. Bedoeling is dat raadsleden de samenwerkingen aansturen op basis van de inhoud. Dus op wat samenwerkingen doen voor de eigen gemeente. Deels gaat dat goed. Raadsleden zijn bijvoorbeeld alert op aanrijtijden ambulances en de controles van de brandweer. Actueel is de inzet van de Veiligheidsregio vanwege de Covid 19 en de effecten daarvan in de samenleving. Raadsleden zijn daar duidelijk zeer bij betrokken.

Gemeente Berg en Dal

91 van 314

Jaarverslag en Jaarrekening 2021

Stand van zaken Voorjaarsnota De portefeuillehouders praten de raad regelmatig bij over onder andere de ontwikkelingen bij de diverse GR-en waaraan we als gemeente deelnemen. Groene Metropoolregio Arnhem – Nijmegen (GMRAN) De raad heeft in december 2020 besloten om toe te treden tot de Groene Metropoolregio. De regionale opgaven zijn inmiddels verder uitgewerkt en aangeboden aan de 18 gemeenten. Eind tweede kwartaal zal het college aan de raad een voorstel voorleggen om wel of niet in te schrijven op de 5 regionale opgaven. Ook kan de raad dan nog een reactie geven op de inhoud van de opgaven. De inschrijving wordt pas definitief als in november de raad ook besluit om de voor de opgaven benodigde middelen in de begroting voor 2022 op te nemen. ODRN Het college informeert de raad regelmatig over de samenwerking tussen de gemeente en de ODRN. Zo is er in maart aan de raad een presentatie gegeven door de nieuwe directeur van de ODRN. Zij gaf aan dat de ODRN het jaar 2020 met positieve cijfers heeft afgesloten. Stand van zaken Jaarrekening  Behandeling van de jaarrekening en begrotingen van de GR-en in juni: de betreffende wethouders hebben in juni 2021 het voortouw genomen om highlights uit de stukken te presenteren en hierover met de raad in gesprek te gaan. Dit is goed bevallen in vergelijking met het alleen verzenden van een voorstel en een stapel stukken.

Deze werkwijze zal – al naar gelang de behoefte van de nieuwe raad – wellicht worden gecontinueerd. Daarnaast hebben de portefeuillehouders ook gebruik gemaakt van het agendapunt Mededelingen uit GR’n in de raad, en ze hebben de raad ook op de hoogte gehouden via onze “bijpraatsessies” die in coronatijd zijn georganiseerd  Opgaven Groene Metropoolregio: In december is door de raad het besluit genomen om voor 2022 op alle 5 opgaven in te schrijven. In het tweede kwartaal komt er een voorstel voor eventuele intekening in 2023 en verder (meerjarige intekening). ODRN In de P&C cyclus van de Omgevingsdienst staat opgenomen dat er twee bestuursrapportages verschijnen per jaar, één rond april en één rond augustus. Beiden zijn dit jaar verschenen en aan de raad gezonden ter informatie. Dit is een verbetering ten opzichte van 2020, toen er maar één bestuursrapportage is verschenen. Daarnaast is de ODRN voornemens om ook de evaluatie van de ontwikkelagenda aan de Raad te presenteren. Daarbij komt dat de Portefeuillehouder zo goed mogelijk geïnformeerd wordt van hetgeen er speelt in de samenwerking en dit zo nodig (of op verzoek van de raad) terugkoppelt aan de raad.

3.5.3 We bereiden ons voor op de inwerkingtreding van de Omgevingswet. De Omgevingswet treedt op 1 januari 2022 in werking. Door dit uitstel hebben we de tijd om ons beter voor te bereiden. De Omgevingswet vervangt een groot aantal wetten op ruimtelijk gebied. De werkzaamheden voor 2020 waren gericht op een soepele overgang naar de Omgevingswet. Dat betekent onder andere het opleiden van personeel en het uitwerken van werkprocessen. Dit doen wij in samenwerking met de ODRN, omdat de ODRN een groot deel van de Omgevingswet voor ons gaat uitvoeren. Daarnaast beginnen we in 2021 met het opstellen van een Omgevingsvisie als beleidskader voor de ruimtelijke ontwikkeling van onze gemeente.

Gemeente Berg en Dal

92 van 314

Jaarverslag en Jaarrekening 2021

Stand van zaken Voorjaarsnota We zijn gestart met de omgevingsvisie. De startnotitie willen wij in het tweede kwartaal 2021 voorleggen aan de raad. Na vaststelling van de startnotitie starten wij in het derde kwartaal de werkzaamheden voor het koersdocument. Vaststelling van het koersdocument voorzien wij in 2022. In het proces van het koersdocument krijgen inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en andere belanghebbenden de mogelijkheid om te participeren. We organiseren diverse themabijeenkomsten voor de gemeenteraad in 2021. Begin maart hadden we een themabijeenkomst over de omgevingsvisie. Eind mei 2021 was er een themabijeenkomst over de rollen van de gemeenteraad onder de Omgevingswet. Mogelijk organiseren wij in het derde of vierde kwartaal ook nog een themabijeenkomst. De regionale samenwerking komt goed van de grond. Met de gemeenten die zijn aangesloten bij de ODRN hebben we een regionale procesregisseur aangesteld. De procesregisseur begeleidt het regionale proces en bereidt het regionale portefeuillehoudersoverleg voor. Voor verschillende thema’s hebben wij regionale werkgroepen geformeerd. In het derde en vierde kwartaal komen wij met een aantal raadsvoorstellen, die belangrijk zijn voor een goede en soepele invoering van de Omgevingswet die op 1 januari 2022 in werking treedt.

Stand van zaken Jaarrekening De startnotitie voor de omgevingsvisie is door de raad vastgesteld. Ook is een enquête verspreid onder de inwoners van de gemeente. De antwoorden van deze enquête zijn ontvangen en gebundeld. De raad heeft een besluit genomen over de erfgoedverordening en het aanstellen van de commissie CRK. Eind 2021 is een drietal raadsbesluiten in de carrousel behandeld. Besluitvorming volgt begin 2022. Deze drie besluiten van de raad zijn nodig voor inwerkingtreding van de wet en het opstellen van de werkprocessen. De werkzaamheden voor een nieuwe legesverordening zijn gestart. Ook de werkzaamheden voor het proces ‘wijzigen van het omgevingsplan’ en ‘behandelen ruimtelijk initiatief’ zijn gestart. Deze processen krijgen een vervolg in 2022. Met de ODRN zijn werkafspraken gemaakt over verschillende thema’s die met de Omgevingswet te maken hebben.

3.5.4 Onze opdrachten naar de ODRN zijn duidelijk en inhoud en financiën zijn in evenwicht. Het verbetertraject van de samenwerking bij de ODRN is al ingezet. Het eerste zichtbare resultaat is dat de opdrachtgevers, gemeenten en provincie, het gezamenlijke eigenaarschap op zich nemen. Daardoor is er in het Algemeen Bestuur consensus over de te volgen koers. Voor de zomer zijn alle gemeenteraden op de hoogte gebracht en in de gelegenheid gesteld om hun zienswijze op dit traject te geven. De aanname dat we binnen de basistaken nog kunnen prioriteren vinden we bij nader inzien niet realistisch. We zijn tot het inzicht gekomen dat we vooral realistisch moeten begroten, om achteraf niet steeds met grotere aantallen aanvragen en handhavingszaken geconfronteerd te worden. Binnen het Algemeen Bestuur van de ODRN is ook de lijn afgesproken dat een gemeente die niet realistisch begroot, achteraf een hoger uurtarief gaat betalen voor de meerkosten. Dit moet stimuleren dat gemeenten realistisch begroten. Tegelijkertijd verlangen we van de ODRN ook dat zij meerwerk tijdig signaleren en voortgang van werkzaamheden binnen het werkplan met regelmaat aan de gemeente rapporteren. Deze verbeterde afstemming en samenwerking krijgt zijn beslag in een aangescherpte (regionale) Dienstverleningsovereenkomst. Zie ook onder resultaat 3.4.1.

Gemeente Berg en Dal

93 van 314

Jaarverslag en Jaarrekening 2021

Stand van zaken Voorjaarsnota Er is een blijvend spanningsveld tussen de wens om realistisch te begroten en het gereserveerde budget in de gemeentelijke begroting. Dit blijft voor de gemeente een punt van zorg. We proberen te bezuinigen waar mogelijk. Bij het bepalen of een handhavingszaak verder wordt opgepakt wordt bijvoorbeeld rekening gehouden met de prioriteitenlijst in het VTH (Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving) beleid. Als er een handhavingsverzoek of klacht binnenkomt behandelen we die altijd. In de planning & control cyclus van de ODRN is vastgesteld dat de ODRN op drie vaste momenten rapporteert over de realisatie van het werkplan middels een klantrapportage. Daarnaast wordt er nu tijdelijk een proef gedaan waarbij voor 4 maanden een tussenrapportage wordt gestuurd. Deze proef zal in de zomer van dit jaar geëvalueerd worden. Voor onvoorziene opdrachten die niet in het werkplan zijn opgenomen bestaat een opdrachtenformulier. De kosten van deze opdrachten worden achteraf op de eindrekening in rekening gebracht en betekenen een overschrijding op het begrootte budget. Stand van zaken Jaarrekening De ODRN heeft ons er op gewezen dat er, in vergelijking met andere regiogemeenten, veel afstemming wordt gezocht en advies wordt gevraagd.

Intern in de Gemeente Berg en Dal wordt er daarom gewerkt aan een verdere bewustwording onder de medewerkers dat vragen, afstemming en het beleggen van taken kosten veroorzaken bij de ODRN en daarmee dus bij onze gemeente. Dit om ook meer grip te krijgen op de uitvraag bij de ODRN. De drie vaste rapportagemomenten, die beschreven zijn in de voorjaarsnota, worden gecontinueerd. Het pilotproject met tussentijdse rapportages is in 2021 verlengd tot het einde van het jaar en zal naar verwachting in 2022 geëvalueerd worden. Dan wordt ook besloten of er mee door wordt gegaan.

3.6.1 Door goede regionale samenwerking bereiken we meer op toerisme We werken op verschillende niveaus samen in de regio om onze toeristische doelen te bereiken. We doen dit met (één of meerdere) gemeenten op thema’s, met 7 gemeenten in het Rijk van Nijmegen en met 18 gemeenten in de regio Arnhem-Nijmegen. Samen met de gemeenten in de regio Arnhem-Nijmegen werken we aan een uitvoeringsplan dat gekoppeld is aan het Toeristisch Toekomstperspectief; “toerisme in balans”. Toerisme is geen doel op zich maar een middel om de leefbaarheid te verbeteren. Hiervan profiteren zowel inwoners als bezoekers. Denk aan thema’s als fiets- en wandelnetwerk, een Green Destination (een duurzame toeristische bestemming), zorgtoerisme en herinneringstoerisme. Dit uitvoeringsplan helpt de gemeenten in de regio Arnhem-Nijmegen om projectmatig beter te kunnen samenwerken. Toerisme Veluwe Arnhem Nijmegen en de Provincie Gelderland werken met de gemeenten samen aan dit uitvoeringsplan. Stand van zaken Voorjaarsnota De uitvoeringsagenda Toeristisch Toekomstperspectief Regio Arnhem Nijmegen 2030 is klaar. Besloten is dat deze onderdeel uit gaat maken van de Opgave Ontspannen Regio. Dit is één van de 5 opgaves van de Groene Metropoolregio; een samenwerking tussen 18 gemeenten in de regio Arnhem-Nijmegen.

Op dit moment zijn we bezig met het uitwerken van de 4 speerpunten die onderdeel uitmaken van de Opgave Ontspannen Regio. Eén van die speerpunten is Duurzaam Toerisme. Wij prioriteren binnen dit speerpunt een aantal projecten voor de jaren 2021 en 2022 uit de uitvoeringsagenda. In het tweede kwartaal van 2021 liggen de Opgaven ter besluitvorming voor aan de raden van de 18 gemeenten (zie ook paragraaf 3.5.2).

Gemeente Berg en Dal

94 van 314

Jaarverslag en Jaarrekening 2021

Stand van zaken Jaarrekening Binnen de opgave Ontspannen Regio, speerpunt Duurzaam toerisme is in 2021 intensief samenwerkt door 18 gemeenten. Gezamenlijk is er een actieagenda opgesteld voor de lange en korte termijn. De actiepunten waar in 2021 een begin mee is gemaakt, zijn: -definiëren belevingsgebieden -vitaliteit recreatief aanbod -dekkend wandelnetwerk Binnen de opgave Ontspannen regio zijn naast speerpunt Duurzaam toerisme ook de speerpunten Bruisende binnensteden en krachtige kernen, Groen-blauw raamwerk en Sterke culturele infrastuctuur. Tussen deze speerpunten vindt goede afstemming plaats.

3.6.2 Toeristen die zorg nodig hebben, kunnen op vakantie in onze gemeente. We gaan zoveel mogelijk attracties en locaties toegankelijk maken. Dat doen we op verschillende manieren, onder andere:  Toegankelijkheidsscans bij ondernemers afnemen met inzet van subsidie en enthousiasmeren voor toegankelijkheid;  Kennis- en netwerkbijeenkomst organiseren;  Gebruik van Hoge Nood App stimuleren;  Toegankelijke pleisterplaatsen realiseren met daaraan gekoppeld toegankelijke routes;  Onze gemeente (regio Rijk van Nijmegen) promotie en als toegankelijke regio door de inzet van passende media;  Bij noodzakelijke aanpassingen van onze speeltuinen nemen we de verbetering van de toegankelijkheid van de speeltuin mee in het nieuwe ontwerp. Er zijn al contacten met de organisatie Speeltuinbende. Inwoners en bezoekers profiteren van deze aanpassingen;  Participeren aan landelijke acties zoals Week van Toegankelijkheid. Stand van zaken Voorjaarsnota We zijn volop bezig met voorbereidingen zodat we na de coronacrisis kunnen uitpakken met bijeenkomsten en promotie over onze gastvrije gemeente/regio.  Wij stimuleren de scans die door Ongehinderd en MKB Nederland worden aangeboden aan ondernemers.  Wij stimuleren het gebruik van de Hoge Nood App door deze onder de aandacht te brengen van ondernemers.  Bij de aanleg van Ommetjes is toegankelijkheid altijd een aandachtspunt.

Soms is het niet haalbaar in een gebied. De WMO adviesraad scant diverse routes en geeft hierover advies.  Wij dienen een subsidieverzoek in bij het fiets- en wandelfonds voor een aantrekkelijke gevarieerde én toegankelijke 4-daagse wandelroute door het Rijk van Nijmegen.  Een braillekaart met daarop de toeristische toppers voor slechtziende/blinde bezoekers is klaar. Deze ligt straks in de VVV.  Het VVV kantoor is aangepast zodat het Keurmerk voor Toegankelijkheid nu geldt.  Wij zetten ons in om het te realiseren fiets-voetveer tussen Bemmel en Ooij toegankelijk te maken voor de diverse gebruikers; (elektrische) rolstoelen, scootmobielen, duofietsen. Duidelijk is dat dit meerkosten met zich meebrengt die wij in beeld zullen brengen.

Gemeente Berg en Dal

95 van 314

Jaarverslag en Jaarrekening 2021

Stand van zaken Jaarrekening In 2021 hebben we meegedaan met de Week van de Toegankelijkheid. We hebben een MKB toegankelijke toertocht georganiseerd samen met de organisatie Ongehinderd. Daarbij zijn 22 ondernemers in Millingen en Groesbeek getoetst op hun toegankelijkheid. Veel gehoorde opmerking: “dit bezoek was een eyeopener”. Meerdere ondernemers ontvingen het keurmerk voor Toegankelijkheid. Twee ondernemers zelfs het bronzen keurmerk en één het zilveren keurmerk. We merken dat het stimulerend werkt naar andere ondernemers. Steeds meer willen ook de stap naar een toegankelijker bedrijf maken. In onze communicatie naar ondernemers wezen wij regelmatig op het gebruik van de Hoge Nood App. Dat blijven we doen want wij vinden dit een waardevol hulpmiddel. De subsidie voor een 4 daagse toegankelijke wandelroute door het Rijk van Nijmegen is toegekend. Deze is in 2022 gereed. De braillekaart met de toeristische toppers in Berg en Dal is klaar en ligt onder andere bij de VVV maar ook bij het Muzieum. De opening hiervan was bij het Vrijheidsmuseum in aanwezigheid van de WMO adviesraad, waarvan de leden ons erg behulpzaam zijn. Een subsidietoekenning is door de Provincie Gelderland verleend voor de pilot Toegankelijke bestemmingen. In deze pilot werken de community Toegankelijke Recreatie, de regio Achterhoek en Vechtdal en het Rijk van Nijmegen samen.

Resultaten verwachten we in het eerste half jaar van 2022. Omdat er vanwege corona fysiek niet veel mogelijk was in 2021 hebben we ingezet op promotie van Berg en Dal als toegankelijke bestemming. Diverse influencers hebben Berg en Dal bezocht en hierover geschreven. Dit heeft bijgedragen aan veel bezoek aan de website zorgeloosopvakantie.nl. Bovendien leidt contact met de doelgroep tot bewustwording en bereidheid tot aanpassing bij ondernemers. We hebben samen met Rvnhub, Stichting Ongehinderd en Toerisme Veluwe Arnhem Nijmegen een e-learning ontwikkeld voor ondernemers in de gastvrijheidssector. Hier begint bewustwording van personeel dat contact heeft met gasten met een beperking. Andere info en zelfscans voor ondernemers is te vinden op de website van Rvnhub. We sturen drie keer per jaar een nieuwsbrief over ontwikkelingen over Zorgeloos op vakantie. De resultaten van Zorgeloos op vakantie in Berg en Dal zijn hier te zien. De resultaten van alle gemeenten in het Rijk van Nijmegen zijn hier te zien.

Gemeente Berg en Dal

96 van 314

Jaarverslag en Jaarrekening 2021

3.6.3 Wandelaars en fietsers weten onze gemeente te vinden. Wandelaars: We hebben in 2020 meegedaan aan de wedstrijd “wandelgemeente van het jaar” en zijn uitverkozen tot Wandelgemeente van het jaar 2020. Tot in ieder geval april 2021 publiceren wij samen met wandelkrant Te Voet over het mooie wandelaanbod in onze gemeente. Daarnaast besteden wij via lokale, regionale en landelijke kanalen aandacht aan deze nominatie. Afhankelijk van de behoefte, realiseren we nog meer dorpsommetjes, samen met inwoners uit onze dorpen. We zorgen ervoor dat er ook routes en/of wandelmogelijkheden toegankelijk zijn voor minder validen en dat deze goed gevonden kunnen worden. Fietsers: Wij gaan samen met de Stichting Toerisme en Recreatie thematische fietsroutes ontwikkelen. Hiermee maken we het fietsaanbod in onze gemeente aantrekkelijker voor inwoners en bezoekers. Berg en Dal wil een aantrekkelijke fietsgemeente zijn. We staan nu in de top 100 van de Fietsersbond (plaats 62): https://www.fietsersbond.nl/fietsstad2020/fietsstad-2020-de-top-100/ . We willen in 2021 ons fietsaanbod verbeteren met het doel dat we in 2022 eindigen in de top 10 van Fietsstad van het jaar. Meedoen aan een competitie blijkt een heel goed instrument om partijen te verenigen en het aanbod in orde te maken.

Stand van zaken Voorjaarsnota 

   

Wij publiceren in ieder geval één keer per maand over het wandelaanbod in Berg en Dal. Soms lokaal, soms regionaal, soms landelijk. Dat doen we in samenwerking met de Stichting Toerisme en Recreatie Berg en Dal (STER), Toerisme Veluwe Arnhem Nijmegen (TVAN) en Wandelkrant Te Voet. Deze berichten worden gewaardeerd. Met name in coronatijd is men op zoek naar inspirerende wandelroutes. Er zijn inmiddels 14 dorpsommetjes. Veel dorpen hebben interesse om een dorpsommetje te ontwikkelen. De VVV geeft aan dat er veel belangstelling is voor de ommetjes. De website wandeleninbergendal.nl is voortdurend in ontwikkeling. Op dit moment staan er al meer dan 50 wandelingen op de website. Wij blijven de website verbeteren in samenwerking met TVAN. Wij ontwikkelen in samenwerking met de STER thematische routes. Wij verwachten dat deze voor de zomer klaar zijn. Wij kunnen nog niets melden als het gaat om de verkiezing Fietsstad van het jaar. Wel zijn we de update van het fietsknooppuntennetwerk nu aan het uitvoeren in samenwerking met TVAN. Dit is voor de zomer klaar.

Stand van zaken Jaarrekening  Er is een nieuw dorpsommetje gemaakt; de teller staat op 15. De laatste ommetjes zijn in de maak.  De ontwikkeling van de streekproductenroutes is in het voorjaar van 2022 klaar.  We publiceren regelmatig onze wandelroutes via Te Voet, via onze marketingpartner TVAN en via de Stichting Toerisme en Recreatie Berg en Dal. Deze worden veel gelezen en bewandeld. Hier is veel interesse in; mede door corona.  De update voor het fietsknooppuntennetwerk is gereed. Deze is in de Ooijpolder fijnmaziger gemaakt zodat fietsers ook gestimuleerd worden op andere wegen dan de dijk te fietsen en de afslag nemen naar onze horeca en interessante cultuurhistorische plekken.  Er is contact geweest met de Fietsersbond. Zij willen een rol vervullen; op welke wijze gaan we verder uitwerken. Verdere stappen worden gezet in 2022.

Gemeente Berg en Dal

97 van 314

Jaarverslag en Jaarrekening 2021

3.6.4 We bewegen met de consument mee; we veranderen onze definitie van goed Gastheerschap. Het gastheerschap verandert omdat de wens van de consument verandert. Bij gastheerschap gaat het om alle aspecten van daadwerkelijke ontvangst van een bezoeker in onze regio. Gastheerschap omvat zowel de online vorm (apps, websites en social media-kanalen) als de fysieke vorm (VVV’s). Goed gastheerschap is belangrijk omdat je daarmee de consument kan informeren en inspireren, maar ook sturen. Daarom gaan wij opnieuw invulling geven aan het gastheerschap, passend bij onze gemeente en het Rijk van Nijmegen. Wij werken daarbij samen met diverse partijen zoals Toerisme Veluwe Arnhem Nijmegen, Stichting Toerisme en Recreatie Berg en Dal en de regiogemeenten. In 2021 weten wij hoe actueel gastheerschap eruit ziet voor Berg en Dal (en het Rijk van Nijmegen) en wat de kosten hiervan zijn. Stand van zaken Voorjaarsnota De gesprekken hierover in de regio Rijk van Nijmegen zijn gaande. Daarover kunnen we nu nog niets melden. Stand van zaken Jaarrekening Er is een plan voor gastheerschap voor de gemeenten in het Rijk van Nijmegen gemaakt. De invulling hiervan start in 2022. Over de wijze waarop gaan we in 2022 in gesprek met Toerisme Veluwe Arnhem Nijmegen en de Stichting Toerisme en Recreatie Berg en Dal.

3.6.5 Berg en Dal wordt een Green Destination. Green Destinations is een middel om duurzaamheid en toerisme te verbinden. Vanuit toeristisch oogpunt biedt het kansen om ons te positioneren en verder te ontwikkelen als groene, duurzame bestemming en daarmee een nieuwe doelgroep te bereiken. Vanuit duurzaamheid biedt het kansen om de toeristische sector te motiveren en activeren om te verduurzamen met aandacht voor de thema’s milieu, mens, landschap, cultuur. Wij werken samen met de provincie en Stichting Toerisme en Recreatie Berg en Dal aan een Green Key programma voor toeristische bedrijven. Wij ondersteunen een aantal bedrijven bij het verminderen, beter scheiden en afvoeren van afval. Er is een kleinschalig onderzoek uitgevoerd bij een aantal toeristische bedrijven. Met de aanbevelingen hieruit gaan we aan de slag. Eén van de aanbevelingen uit de Green Destination beoordeling was het opstellen van een toeristische analyse. Doel hiervan is zicht krijgen op de effecten van toerisme op natuur en landschap, milieu en klimaat, cultuur en traditie en de lokale gemeenschap. Wij gaan met deze aanbeveling aan de slag. Stand van zaken Voorjaarsnota Het Green Key programma kunnen we pas opstarten met STER en met ondersteuning van de provincie als er weer bijeenkomsten mogelijk zijn.  De kleinschalige onderzoeken bij een aantal toeristische bedrijven zijn nog niet afgerond.

 Wij zijn gestart met het benaderen van ongeveer 10 grotere, beeldbepalende evenementen in onze gemeente en bieden informatie en ondersteuning aan om hun evenement te verduurzamen.

Gemeente Berg en Dal

98 van 314

Jaarverslag en Jaarrekening 2021

Stand van zaken Jaarrekening  We zijn een pilot gestart met Maikenshof Recreatie met als doel afvalbesparing en betere scheiding. Vanwege corona zijn de uitkomsten van deze pilot vertraagd. We gaan er nu vanuit dat we in het eerste half jaar van 2022 de resultaten in handen hebben en kunnen delen met de toeristische sector (via de Stichting Toerisme en Recreatie Berg en Dal).  De pilot met Villapark Zevenheuvelen is afgerond. Doel hiervan was afval-en reststoffen te verminderen en bewustwording vergroten en gedragsverandering stimuleren. Het park heeft de aanbevelingen opgevolgd en flink geïnvesteerd in verbeteringen. We monitoren de uitkomsten.  In 2022 gaan een aantal van de evenementen aan de slag met het aanbod voor verduurzaming van hun evenement.  We hebben ondernemers opgeroepen zich aan te melden voor een Green Key traject dat nog gratis wordt aangeboden door de provincie Gelderland. Vanuit onze gemeenten hebben 4 ondernemers zich aangemeld. Via de Stichting Toerisme en Recreatie Berg en Dal koppelen we de bevindingen terug aan alle toeristische ondernemers.  De Neder Germaanse Limes staat vanaf halverwege 2021 op de Unesco Werelderfgoedlijst. Samen met lokale, regionale en provinciale partijen werken we aan het verbeteren van de kwaliteit, zichtbaarheid en beleefbaarheid van het aanbod.

3.6.6 We hebben een (extra) seizoens fiets-voetveer tussen Bemmel en Ooij. Stichting Uiterwaarde exploiteert voor diverse gemeenten al diverse veren. Zij hebben kenbaar gemaakt dat zij op ons verzoek ook deze veerverbinding willen exploiteren. Inmiddels is er op hoofdlijnen inzicht in de eenmalige en structurele kosten. Vinden van budget voor deze kosten is nog een opgave. De eis waarmee we zijn gestart aan dit project was een duurzaam en toegankelijk veer. Inmiddels is gebleken dat deze eis omgebogen moet worden naar een wens. De kosten voor een toegankelijke, duurzaam veer zijn namelijk veel hoger. Tussenoplossing kan zijn: beginnen met een veer dat niet aan alle eisen voldoet en na verloop van tijd, als de exploitatiebijdragen van gemeenten lager worden (door meer gasten) hierin investeren. De gesprekken met Rijkswaterstaat over vergunningen verlopen goed. De tekeningen van de paden en aanlegplekken zijn bijna afgerond. Binnenkort kunnen we deze formeel indienen bij Rijkswaterstaat. Ter hoogte van de locatie van het veer zijn cultuurhistorische sporen te vinden van de IJssellinie en de Mauritslinie. Via het veer willen we deze met de gemeenten Lingewaard en Zevenaar en Stichting Beleef onze Waal zichtbaar en beleefbaar maken. Het fiets-voetveer draagt dus bij aan uiteenlopende opgaven van onze gemeente.

Als alles meezit, kan er al een veer varen in de loop van het seizoen van 2021. Dit veer betekent een uitbreiding van het toeristisch/ recreatieve aanbod voor bezoekers en inwoners waarmee we onze gemeente als fiets- en wandelgemeente nóg beter op de kaart kunnen zetten. Stand van zaken Voorjaarsnota De vergunningaanvraag bij Rijkswaterstaat is inmiddels ingediend. Wij zijn weer een stap verder in het onderzoek naar de mogelijkheden voor een zo toegankelijk en duurzaam mogelijk veer. We brengen de (meer)kosten hiervan in beeld. Daarmee is er straks echt iets te kiezen voor het bestuur. Wij zijn op zoek naar en in gesprek met partijen voor financiële ondersteuningsmogelijkheden (Verenfonds, provincie, fondsen). De mogelijkheden lijken op dit moment nog beperkt. Wij zijn bezig met het voorbereiden van de overeenkomsten met Uiterwaarde.

Gemeente Berg en Dal

99 van 314

Jaarverslag en Jaarrekening 2021

Stand van zaken Jaarrekening  De Vergunning van Rijkswaterstaat is toegekend en de contacten met Rijksvastgoed zijn gestart.  De gemeente Lingewaard heeft ingestemd met het beschikbaar stellen van krediet voor de aanschaf van een toegankelijk fiets-voetveer. Dit voorstel is in onze gemeente in december 2021 en opnieuw in februari 2022 van de raadsagenda gehaald en komt terug op de raadsagenda van mei 2022.

Wat heeft het gekost? Bedragen x € 1.000 Rekening Begroting Begroting Rekening Verschil 2020 2021 2021 2021 Begroting Primair Actueel Rekening Lasten

-8.463

-7.626

-9.547

-8.486

1.061

Baten

2.065

1.892

2.282

3.195

913

Totaal programma

-6.398

-5.734

-7.265

-5.291

1.974

Toelichting verschillen Begroting- Jaarrekening In onderstaande tabel zijn de verschillen tussen de begroting en de jaarrekening op dit programma weergegeven. Bedragen x €1.000 Taakveld Bestuur

Burgerzaken

Toelichting Verschil I/S/RES - Lagere loonkosten griffie door later invullen vacature 13 I griffier. - Lagere dotatie aan de voorziening pensioenverplichtingen vm wethouders. Doordat de rekenrente is gestegen is een lagere dotatie nodig om op einddatum het doelvermogen te behalen.

53

I

- Er zijn in 2021 twee onderzoeken uitgevoerd. Een in eigen beheer en een in samenwerking met andere gemeenten. Dit onderzoek (naar informatieveiligheid) heeft vertraging opgelopen waardoor er nog niets in rekening is gebracht. Daarom zijn er geen onderzoekskosten gemaakt in 2021.

20

I

-

57

I

- Het extra geld dat we hebben gekregen voor het organiseren van de verkiezingen is niet helemaal uitgegeven. Het restant (€ 15.000) hevelen we over naar 2022 via storting in reserve lopende projecten.

15

I/RES

- We hebben in 2021 meer kavels verkocht dan verwacht. We hebben tussentijds winst genomen op de locatie Bedrijventerrein Hulsbeek.

276

I

Door coronaversoepelingen werd het in de zomer weer mogelijk om meer te reizen. Daardoor hebben we meer aanvragen gehad voor reisdocumenten.

Fysieke bedrijfsinfrastructuur

Gemeente Berg en Dal

100 van 314

Jaarverslag en Jaarrekening 2021