13. Bijlage 1 - Mobiliteitsplan Euregio Rijn-Waal 2030

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

Inhoudsopgave Inhoudsopgave ..................................................................................................................................... 1 Colofon

............................................................................................................................................ 4

Voorwoord …………………………………………………………………………………………………………….. 6 Samenvatting ......................................................................................................................................... 6 Leeswijzer ............................................................................................................................................ 6 1.

Inleiding .................................................................................................................................... 9

2.

Proces mobiliteitsplan ....................................................................................................... 11

3.

2.1

Deskresearch ....................................................................................................... 11

2.2

Stakeholder Meetings ...................................................................................... 12

2.3

Expertise ................................................................................................................ 13

Mobiliteit in de Euregio Rijn-Waal................................................................................ 15 Rol Euregio Rijn-Waal ...................................................................................... 15 Kaders .................................................................................................................. 15

4.

3.2.1

Bestuurlijke kaders .................................................................................. 15

3.2.2

Geografische kaders ............................................................................... 19

3.2.3

Economische kaders ............................................................................... 22

Relevante ontwikkelingen ................................................................................................ 26 Maatschappelijke ontwikkelingen ....................................................................... 26 4.1.1

Mobiliteitsbewustzijn door klimaatverandering .......................... 26

4.1.2

Demografie ................................................................................................ 27

4.1.3

COVID-19 en flexwerken ....................................................................... 27

4.1.4

Verstedelijkingsopgave ......................................................................... 28

Duurzame mobiliteit ................................................................................................. 28 4.2.1

Mobiliteitsmanagement ........................................................................ 28

4.2.2

Multimodaliteit en MaaS....................................................................... 29

4.2.3

Mobiliteitshubs ......................................................................................... 30

4.2.4

Deelmobiliteit ............................................................................................ 30

4.2.5

Alternatieve brandstoffen ..................................................................... 32

Relevante technologische innovaties .............................................................. 33 4.3.1

Intelligent Traffic Systems (ITS) .......................................................... 33

1

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

5.

4.3.2

Light Electric Vehicles (LEV) ................................................................. 34

4.3.3

Drones .......................................................................................................... 35

4.3.4

Near-Field Communication (NFC) ..................................................... 35

Inventarisatie huidige mobiliteitsbeleid...................................................................... 37 Voetverkeer .................................................................................................................. 37 Fietsverkeer .................................................................................................................. 37 Busverbindingen ........................................................................................................ 40 Spoorverbindingen .................................................................................................. 44 Autoverkeer .................................................................................................................. 48 Goederenvervoer........................................................................................................ 51 5.6.1

Goederenvervoer over de weg ........................................................... 51

5.6.2

Goederenvervoer per spoor ................................................................ 52

5.6.3

Goederenvervoer over het water ....................................................... 54

Luchtvaart...................................................................................................................... 56 6.

Uitwerking naar modaliteit .............................................................................................. 59 Voetverkeer ................................................................................................ 59 Fietsverbindingen .................................................................................... 59 Busverbindingen ...................................................................................... 65 Spoorverbindingen ................................................................................. 68 Autoverbindingen.................................................................................... 73 Goederenvervoer ..................................................................................... 76 Luchtvaart ................................................................................................... 79

7.

Naar een toekomstgerichte mobiliteit ........................................................................ 81 Beleidsdoelstellingen ................................................................................................ 81 Uitgangspunten en kader ....................................................................................... 82 Aanbevelingen en mogelijke mobiliteitsinitiatieven ..................................... 83 7.3.1

Bereikbaarheid .......................................................................................... 85

7.3.2

Duurzaamheid ........................................................................................... 94

7.3.3

Verkeersveiligheid ................................................................................... 99

7.3.4

Communicatie ........................................................................................ 100

Tot slot ……………………………………………………………………………………………. 102

2

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

Begrippen- en afkortingenlijst ................................................................................................... 103 Bronvermelding ............................................................................................................................... 106 Bijlagenlijst .................................................................................................................................... 116 Brondocumenten Deskresearch ................................................................................................ 117 Aanwezige organisaties bij Stakeholder Meetings............................................................. 130

3

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

Colofon Opdracht Euregionaal Mobiliteitsplan 2030 Opdrachtgever Euregio Rijn-Waal mevr. Heidi de Ruiter, dhr. Sjaak Kamps Emmericher Straße 24, 47533 Kleve Duitsland Opdrachtnemer Loendersloot Groep B.V. Nieuwe Dukenburgseweg 9 6534 AD Nijmegen +31 (0) 24 420 00 65 info@loenderslootgroep.nl Partners IGS Ingenieurgesellschaft Stolz mbH Hammfelddamm 6 41460 Neuss +49 (0 21 31) 79 18 92 0 info@igs-ing.de Jan Oostenbrink | Intercultural Management Cross-border Cooperation Tonny van Leeuwenlaan 21 9731 KH Groningen +31(0) 6 51 33 68 63 info@janoostenbrink.eu Projectnummer 5807 Auteurs Hilde Oudman Jan Oostenbrink Kirstin Borsbach Kees den Hollander

4

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

Inhoudelijke bijdragen Alexander Beterams Bas Braakman Christopher Vogt Ferry van der Haar Frits de Haan Michael Vieten Rens Jonker Rob Boshouwers Ruben Loendersloot Vertalingen Gina Krämer Hannah Worringer Grafisch materiaal Duplo Studio Status Definitief Datum 24 februari 2022

5

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

Voorwoord Volgt later

Samenvatting Dit mobiliteitsplan geeft een overzicht van de huidige situatie van de grensoverschrijdende mobiliteit in de Euregio Rijn-Waal op basis van beleidsdocumenten met een analyse van de huidige situatie. Daarbij worden de ontwikkelingen en trends voor de komende jaren weergegeven en hieruit resulteert een aantal mobiliteitsinitiatieven dat bijdraagt aan de verbetering van de grensoverschrijdende mobiliteit en bereikbaarheid van de regio. Op basis van beleidsdocumenten, maatschappelijke ontwikkelingen en gesprekken met betrokkenen wordt een overzicht gegeven van de huidige mobiliteit in de ERW en de maatschappelijke ontwikkelingen die hierop van invloed zullen zijn. Dit inzicht wordt aangevuld met verkeerskundige analyses met betrekking tot de verbindingen in het gebied. Gezamenlijk vormt deze input een lange lijst met mogelijke initiatieven die de grensoverschrijdende mobiliteit in de regio kunnen verbeteren. Door de inkadering binnen bestaand beleid en toetsing aan diverse criteria, wordt dit mobiliteitsplan afgesloten met een lijst van mobiliteitsinitiatieven die passend zijn bij de ERW.

De voorgestelde mobiliteitsinitiatieven hebben grensoverschrijdende impact, kunnen rekenen op eigenaarschap van een of meerdere partijen, worden gesteund door meerdere stakeholders, kunnen deels gerealiseerd worden voor 2030, hebben financieringsinstrumenten beschikbaar en betreffen een urgent of actueel thema. Door de realisatie van deze initiatieven zal de grensoverschrijdende bereikbaarheid van de ERW verbeteren.

Leeswijzer Opbouw De structuur van dit document is als volgt opgebouwd. Hoofdstuk 1 presenteert de aanleiding en achtergrond van Mobiliteitsplan 2030. Daarna volgt in hoofdstuk 2 een korte beschrijving van het proces voorafgaand aan de totstandkoming van dit mobiliteitsplan. Vervolgens wordt in hoofdstukken 3 en 4 aandacht besteed aan de context van het mobiliteitsplan. Hoofdstuk 3 beschrijft de bestuurlijke, geografische en economische kaders, terwijl hoofdstuk 4 een overzicht biedt van relevante maatschappelijke ontwikkelingen van invloed zijn op het thema mobiliteit. In hoofdstuk 5 worden relevante ontwikkelingen per modaliteit uitgewerkt. Hoofdstuk 6 geeft een overzicht van de mogelijke versterkingskansen op basis

6

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

van een analyse van het ERW-gebied. In hoofdstuk 7 worden op basis van gestelde randvoorwaarden en beleidsdoelen de haalbare grensoverschrijdende versterkingen en initiatieven bepaald, waarna deze thematisch ingedeeld en uitgewerkt worden tot een overzicht van mogelijke mobiliteitsinitiatieven. Begrippenlijst Cursief weergegeven woorden in de lopende tekst worden nader toegelicht in de begrippenlijst achter in dit document. Bronvermelding De bronvermelding van externe bronnen is gehanteerd middels verwijzingen in de tekst. Aanwijzingen tussen haakjes verwijzen naar auteur en publicatiedatum. De volledige bron is terug te vinden in de bronvermelding achter in dit document. Bronvermelding van interne bronnen, zoals beleidsdocumenten van ERW-leden, worden niet expliciet in de tekst vermeld. Alle beleidsdocumenten die ten grondslag liggen aan totstandkoming van dit mobiliteitsplan zijn integraal vermeld in de bijlagen van dit document.

7

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

8

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

1. Inleiding Euregio Rijn-Waal (hierna te noemen: ERW) is al meer dan 50 jaar een begrip in het

Duits-Nederlandse

grensgebied.

Door

talloze

grensoverschrijdende

ontwikkelingen, integrale projecten en gemeenschappelijke belangen op sociaaleconomisch, cultureel, mobiliteits- en praktisch gebied werkt ERW aan versterking van de grensregio. Niet alleen binnen de eigen grenzen, maar ook daarbuiten is de impact van de ERW voelbaar. De ERW verbindt en schept wederzijds begrip over de grenzen heen. De Euregioraad – het hoogste orgaan van de ERW – heeft in november 2020 de Strategische Agenda 2025+ aangenomen. Hierin speelt grensoverschrijdende en duurzame mobiliteit een belangrijke rol. In november 2019 heeft de Euregioraad verzocht het Euregionaal Mobiliteitsplan 2030 op te stellen. Om tot een integrale kijk op mobiliteit in de ERW te komen, is een diversiteit aan aspecten onderzocht die ten grondslag liggen aan mobiliteit – politieke, regionale, economische, ruimtelijke, sociale en technologische aspecten. Op basis van het mobiliteitsplan kan binnen de ERW actief gewerkt worden aan het slechten van barrières in de regio en kan een ‘grenzeloze’ regio ontwikkeld worden.

9

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

10

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

2. Proces mobiliteitsplan Het Euregionaal Mobiliteitsplan 2030 is het resultaat van een proces bestaand uit beleidsanalyse

in

de

vorm

van

deskresearch

in

combinatie

met

stakeholdermeetings. Deze beleidsanalyse is aangevuld met inzichten van inhoudelijke experts en expertise van het projectteam.

2.1 Deskresearch Als onderdeel van de deskresearch zijn beleids- en visiedocumenten van ERWleden in kaart gebracht. Aanvullend zijn relevante documenten verzameld van de provincies Gelderland, Noord-Brabant en Limburg, deelstaat NordrheinWestfalen (hierna: NRW), nationale Nederlandse en Duitse overheden, Europese Unie en overige organisaties. In totaal zijn hiervoor ruim 100 verschillende documenten doorgenomen. Een overzicht is opgenomen in de bijlagen. Op basis van de deskresearch zijn trends en ontwikkelingen met betrekking tot mobiliteit vastgelegd. Hieruit ontstaat een duidelijk overzicht van kansen en uitdagingen met betrekking tot mobiliteit binnen de ERW. Samenvattend komen de volgende thema’s aan bod uit de beleidsanalyse: •

Bereikbaarheid Mobiliteitsnetwerken in grensregio’s blijken vaak gericht op het omliggende

nationale

verkeersnetwerk.

Daarmee

ontbreekt

een

samenhangende grensoverschrijdende ontsluiting. Dit is vooral duidelijk bij het openbaar vervoer, waar verbindingen vaak bij de landsgrens eindigen. Zowel bij personenvervoer als goederenvervoer is een naadloze overgang tussen modaliteiten een relevante uitdaging. •

Duurzaamheid Een gemeenschappelijk thema is het streven naar mobiliteit waarin duurzame modaliteiten van groeiend belang zijn. Dit wordt gestimuleerd door de nadruk te leggen op alternatieven die flexibeler en beter toegesneden zijn op individuele behoeften.

11

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

•

Verkeersveiligheid Een belangrijk aandachtspunt is verkeersveiligheid van voetgangers en fietsers. De focus hierbij ligt in het bijzonder op het structureel reduceren van conflictsituaties tussen kwetsbare verkeersdeelnemers en andere modaliteiten.

2.2 Stakeholder Meetings Tijdens

zes

stakeholder

vertegenwoordigers

van

meetings

heeft

lokale

regionale

en

overleg

plaatsgevonden

overheden,

met

multimodale

overslagpunten, vervoerders, logistieke bedrijven en andere belanghebbenden. Een complete lijst van betrokken organisaties is te vinden in de bijlagen. Een aantal thema’s blijkt op alle beleidsniveaus relevant: •

Bereikbaarheid Hieronder wordt zowel bereikbaarheid van de regio vanuit omliggende gebieden verstaan, als bereikbaarheid binnen de regio zelf. Tevens omvat dit impliciet (grensoverschrijdende) connectiviteit tussen de diverse modaliteiten. Aanvullende onderwerpen zijn integrale ticketing en reisinformatie bij grensoverschrijdend openbaar vervoer.

•

Duurzaamheid Zowel bij personenvervoer als goederenvervoer is het realiseren van een dekkend netwerk van laad- en tankinfrastructuur voor duurzame brandstoffen een courant onderwerp. Concrete onderwerpen zijn reactivering van voormalige OV-verbindingen, multimodale aansluiting en diversifiëring van beschikbare modaliteiten in landelijke gebieden.

•

Communicatie Van toenemend belang is het faciliteren van real-time informatie aan reizigers. Digitalisering speelt hiermee een groeiende rol voor reizigers en vervoerders bij de keuze voor een specifieke (duurzame) modaliteit. Bewustwording en stimulering van gedragsverandering speelt een rol bij de verkeersveiligheid voor kwetsbare verkeersdeelnemers.

12

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

Onder communicatie wordt tevens verstaan de noodzaak voor grensoverschrijdende kennisuitwisseling, samenwerking en krachtenbundeling tussen ERW-leden.

2.3 Expertise De derde pijler in de totstandkoming van het Mobiliteitsplan 2030 is inhoudelijke expertise. Een belangrijke bron hierbij zijn de mobiliteitsexperts van ERW-leden, die een waardevolle bijdrage leverden door uitgebreide lokale en inhoudelijke expertise te leveren. Binnen het projectteam werd kennis over mobiliteitsontwikkelingen gecombineerd met inhoudelijke kennis van de ERW. Waar nodig werd het projectteam gevoed met externe kennis over specifieke onderwerpen. Deze gecombineerde expertise resulteerde in een duidelijke visie voor toekomstige mobiliteit en een concrete aanpak om deze vorm te geven.

13

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

14

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

3. Mobiliteit in de Euregio Rijn-Waal Rol Euregio Rijn-Waal De ERW ontleent haar bestaansrecht aan haar focus op grensoverschrijdende thema’s met directe relevantie voor ERW-leden. Doelstelling is het stimuleren en verbeteren van grensoverschrijdende samenwerking binnen de regio. Het faciliteren van grensoverschrijdende mobiliteit is daarbij een belangrijke randvoorwaarde, waarbij vervoer van personen en goederen ongehinderd kan plaatsvinden. Een integrale visie voor mobiliteit ligt hieraan ten grondslag. Binnen de kaders van dit Mobiliteitsplan 2030 is de rol van de ERW om nieuwe ontwikkelingen op het gebied van mobiliteit te presenteren aan leden en betrokkenen. Op basis hiervan worden suggesties aangedragen hoe binnen de regio - en met welke partners - deze grensoverschrijdend vorm kunnen krijgen. Daarnaast zet de ERW zich in om leden bijeen te brengen en gezamenlijke initiatieven te faciliteren. Daarmee wordt krachtenbundeling en synergie binnen de regio maximaal benut.

Kaders Het Euregionaal Mobiliteitsplan 2030 is opgesteld binnen relevante bestuurlijke, geografische en economische kaders. Deze worden hieronder toegelicht.

3.2.1 Bestuurlijke kaders Binnen de ERW speelt een diversiteit aan organisaties een rol in de totstandkoming van mobiliteit. Naast overheden op lokaal (gemeenten, Kreise en regio’s), regionaal (deelstaat en provincies), nationaal (rijksoverheden) en internationaal (Europees) niveau, zijn tevens diverse belangenorganisaties relevant. In onderstaande paragrafen worden relevante bestuurlijke ontwikkelingen op Europees, nationaal, regionaal en lokaal niveau samengevat. Vanuit dit mobiliteitsplan is gekozen het Europese niveau als hoogste relevante beleidsniveau te hanteren.

15

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

3.2.1.1 Europese kaders De Europese Unie (EU) is een statenverband dat op basis van het beginsel van bevoegdheidstoedeling op enkele overkoepelende beleidsgebieden wetgevend optreedt. Dit houdt in dat lidstaten op deze beleidsgebieden zich aan door de EU genomen besluiten dienen te conformeren (exclusieve bevoegdheden) of geen beleid mogen ontwikkelen dat afbreuk doet aan Europees beleid (gedeelde bevoegdheden). Het Europese vervoersbeleid is een gedeelde bevoegdheid en heeft als doelstelling om efficiënt, veilig en vrij verkeer van personen en goederen binnen Europa te faciliteren. Binnen het vervoersbeleid wordt aandacht besteed aan thema’s zoals klimaatverandering, reizigersrechten, duurzame brandstof en het reduceren van douaneformaliteiten (EUR-Lex, z.d.). De klimaatovereenkomst van Parijs uit 2015 is een voorbeeld mondiaal beleid dat een gevolg heeft voor Europese regelgeving. Hierin is overeengekomen om CO2uitstoot met 40% te verminderen tot 2030 en klimaatneutraal te zijn in 2050 (Europees Parlement, 24 juni 2021). Op basis van dit akkoord committeren nationale overheden in de EU zich om deze klimaatdoelen op nationaal niveau te realiseren (zie ook 3.2.1.2). Financiering Grensoverschrijdende mobiliteitsprojecten binnen de ERW kunnen deels gefinancierd worden vanuit verschillende EU-programma’s.

In de Connecting Europe Facility Transport (CEF-T) worden financiële bijdragen geboden voor het versterken van de TEN-T transportcorridors binnen Europa (RVO, 2 november 2021). Een brede diversiteit aan projecten komt hiervoor in aanmerking, gericht op realiseren van ontbrekende netwerkschakels, wegnemen van knelpunten en versterken van grensoverschrijdende infrastructuur. Zo wordt bijvoorbeeld

onderzoek

verricht

naar

full-service

parkeerplaatsen

voor

vrachtwagens (RVO, z.d.). Het INTERREG-programma Deutschland-Nederland is een subsidieregeling voor ruimtelijke en regionale ontwikkeling (Deutschland-Nederland.eu, z.d.) van het grensgebied. Doelstelling is grensoverschrijdende samenwerking te bevorderen en knelpunten op te lossen. In samenhang met eigen cofinanciering door projectpartners worden subsidies toegekend. Zo wordt bijvoorbeeld in de grensregio onderzoek verricht naar zelfrijdend vervoer (I-AT, z.d.) en de inzet van emissievrije vrachtwagens bij last mile bevoorrading (e-green last mile).

16

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

Tot slot het LEADER-programma, een subsidieregeling voor duurzame projecten in LEADER plattelandsregio’s. Binnen de ERW zijn als LEADER-regio's aangewezen Achterhoek, Lippe-Issel-Niederrhein, Niederrhein en Leistende Landschaft. 3.2.1.2 Nationale kaders In juni 2019 werd in Nederland het Klimaatakkoord aangekondigd als nationale uitwerking van het eerdergenoemde akkoord van Parijs. Doelstelling is om uitstoot van CO2 met 49% te verminderen vóór 2030. Deze wet bevat diverse maatregelen op het gebied van mobiliteit, waaronder alternatieven voor autoverkeer, invoering van milieuzones, en rekeningrijden (Voortgangsoverleg Klimaatakkoord, 28 juni 2019). In Nederland kan voor grotere infrastructurele projecten aansluiting worden gezocht bij nationale programma’s, zoals het Nederlandse MIRT (Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport). Op 18 december 2019 trad in Duitsland de wet Bundes-Klimaschutzgesetz (KSG) in werking als nationale uitwerking van het akkoord van Parijs (Die Bundesregierung, z.d.). Doelstelling is broeikasgasneutraliteit te bereiken vóór 2045, met tussentijdse mijlpalen in 2020 en 2030. De wet bevat maatregelen waaronder emissiecertificaten, belasting op vliegtickets en sluiting van kolenmijnen. Realisatie wordt door investeringsprogramma’s gefaciliteerd. In Duitsland zijn op nationaal niveau additionele beleidskaders voor verkeer en mobiliteit.

Hieronder vallen het Verkehrssicherheitsprogamm (programma gericht op verkeersveiligheid), Nationale Radverkehrsplan (nationaal fietsplan) en Bundesverkehrswegeplan

(wegenplan).

Daarnaast

zijn

een groot

aantal

financieringsprogramma's, zoals ‘Förderrichtlinie Elektromobilität’ (stimulering elektromobiliteit), ‘Mobilitäts- und Kraftstoffstrategie (MKS)’, het programma ‘Zukunft Schienengüterverkehr’ (goederenvervoer per spoor) en het nationale innovatieprogramma voor waterstof- en brandstofceltechnologie. Begin 2020 werd de ‘Nationale Leitstelle Ladeinfrastruktur’ opgericht als een nationaal coördinerend orgaan op het gebied van laadinfrastructuur. 3.2.1.3 Regionale kaders In de ERW zijn aan Nederlandse zijde betrokken de regionale overheden Provincie Gelderland, Provincie Noord-Brabant en Provincie Limburg. Aan Duitse zijde betreft

dit

de regionale overheden

deelstaat

Nordrhein–Westfalen

en

Regierungsbezirk Düsseldorf.

17

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

Nederlandse

provincies

vormen

de

bestuurslaag

tussen

nationale

rijksoverheid en lokale overheden. De provincies hebben voornamelijk een coördinerende en controlerende rol met betrekking tot lokale overheden. Relevante opgaven met betrekking tot mobiliteit zijn vaststellen van beleid voor ruimtelijke ordening en verkeer en vervoer. Uitvoerend zijn provincies verantwoordelijk voor verlenen van OV-concessies, realisatie van provinciale wegen, fietspaden en kunstwerken zoals bruggen en viaducten. De genoemde provincies hebben ieder een eigen mobiliteitsvisie, gericht op bereikbaarheid en duurzaamheid. Elke deelstaat in Bondsrepubliek Duitsland heeft een eigen regering en wetgeving, en is daarmee een zelfstandige regeringsentiteit. Deelstaten zijn verantwoordelijk voor ontwikkeling van regionaal beleid, financiering en wetgeving voor overkoepelende thema’s zoals mobiliteit en economie. Hiermee worden de lokale overheden ondersteund in het bereiken van gestelde doelen. Op het gebied van mobiliteit is NRW verantwoordelijk voor realisatie en onderhoud van Bundesstraßen, Landesstraßen, fietspaden en kunstwerken (bruggen, viaducten, tunnels etc.). Organisatorisch is het onderhoud en de aanleg van

Bundesstraßen en Landesstraßen ondergebracht bij Landesbetrieb

Straßenbau NRW. Op 1 januari 2022 is in NRW het ‘Entwurf für das Fahrrad- und Nahmobilitätsgesetz‘ (FaNaG NRW) in werking getreden (Land NRW, 2 maart 2021). Door deze wet komt financiering beschikbaar voor maatregelen die lopen en fietsen stimuleren. NRW zal zelf maatregelen uitvoeren waaronder realisatie van een overkoepelend fietsroutenetwerk. Zukunftsnetz Mobilität NRW, geïnitieerd en gefinancierd door het ministerie van Verkeer van NRW, heeft als doelstelling mobiliteitsmanagement te verankeren binnen gemeenten en is daarmee ook een relevante organisatie. Onder de noemer Mobility NL-NRW werken diverse regionale en nationale overheden samen op het gebied van grensoverschrijdende mobiliteit. Hieronder scharen zich de Nederlandse partijen Provincie Gelderland, Provincie Limburg, Provincie Noord-Brabant, Provincie Overijssel, Provincie Zuid–Holland, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Rijkwaterstaat en de Duitse partijen Straẞen NRW en het Ministerium für Verkehr des Landes Nordrhein-Westfalen. In 2017 is binnen de ERW een netwerk opgericht van steden met 100.000+ inwoners. Doelstelling is o.a. verduurzaming van mobiliteit. Het netwerk zet zich in voor initiatieven zoals schone mobiliteit in binnenvaart (Euregio Rijn–Waal, z.d).

18

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

3.2.1.4 Lokale kaders In Nederland bevatten bestuurlijke agenda’s op lokaal niveau vaak dezelfde thema’s als op nationaal niveau. Zo is de ‘Nationale Agenda Laadinfrastructuur’ op nationaal niveau vastgesteld, maar praktische uitvoering ervan is een taak voor lokale overheden. Hiertoe behoort het opstellen van plaatsingsbeleid en coördinatie bij realisatie van infrastructuur. Bij overkoepelende beleidsthema’s die individuele lokale overheden ontstijgen worden krachten gebundeld. In Nederland betreft dit Regio Achterhoek, de Regio Noord–Limburg, Cleantech Regio, Regio Foodvalley en Groene Metropoolregio Arnhem–Nijmegen en in Duitsland onder meer Landschaftsverband Rheinland en Regionalverband Ruhr. In Duitsland zijn Kreise en gemeenten verantwoordelijk voor mobiliteit en vervoer op lokaal niveau. Ook hier worden regionale samenwerkingsverbanden ingezet voor overkoepelende beleidsthema’s, waaronder Regionalverband Ruhr. Een thematische samenwerking van gemeenten is AGFS (Arbeitsgemeinschaft fußgänger-

und

fahrradfreundlicher

Städte),

gefinancieerd

door

NRW.

Doelstelling is om Nahmobilitat te stimuleren door een aantrekkelijke openbare ruimte. ERW-leden Duisburg, Düsseldorf, Kleve, Moers, Rees, Rheinberg en Wesel zijn lid van AGFS.

3.2.2 Geografische kaders De ERW is een geografisch divers gebied met sterk verstedelijkte regio's rond Düsseldorf, Duisburg en Arnhem-Nijmegen tot meer landelijke gebieden als Achterhoek, Noordoost-Brabant, Veluwe en noordelijke Niederrhein. Tot slot maken ook groene gebieden zoals Hoge Veluwe, Veluwezoom, Maasduinen, Fleuthkuhlen en Düffel-Kellener Altrhein und Flußmarschen onderdeel uit van de ERW. Binnen de grenzen van de ERW stroomt een groot aantal rivieren. De meest belangrijke rivieren zijn de Rijn Maas, Waal en Ruhr. De ERW omvat aan Duitse zijde Kreis Kleve, Kreis Wesel en de steden Duisburg en Düsseldorf. Deze gebieden zijn onderling sterk verbonden door overeenkomsten in economische activiteit en verbondenheid met Metropolregion Rhein - Ruhr.

19

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

Aan Nederlandse zijde omvat de ERW het noordoostelijke deel van Provincie Noord-Brabant, het noordelijke deel van Provincie Limburg en Provincie Gelderland met regio’s Arnhem-Nijmegen, Gelderse Vallei, Liemers, Veluwe, ZuidWest-Gelderland en de Achterhoek.

20

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

Figuur 1: De Euregio Rijn - Waal

21

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

3.2.3 Economische kaders De ERW levert aan zowel Duitse als Nederlandse nationale economie een sterke bijdrage. In de ERW wonen 4,2 miljoen inwoners en zijn ruim 300.000 bedrijven gehuisvest. Duitsland en in het bijzonder NRW zijn belangrijke handelspartners van Nederland (DNHK, z.d.). Van de Duitse export naar Nederland stamt 30% uit NRW en van Nederlandse export naar Duitsland is 44,5% bestemd voor NRW (CBS, z.d.). Binnen de ERW bevindt zich een diversiteit aan economische sectoren. In de primaire sector – delving van grondstoffen en voedsel – zijn landbouw en veeteelt in landelijke gebieden beeldbepalend. De Metropolregion Rhein - Ruhr wordt voornamelijk gekenmerkt door de secundaire sector (industrie). In Düsseldorf, Duisburg en regio Arnhem/Nijmegen bevinden zich vooral bedrijven uit de tertiaire sector (commerciële dienstverlening) en quartaire sector (nietcommerciële dienstverlening zoals ziekenhuizen en onderwijsinstellingen). Daarnaast is de regio door natuurgebieden en historische stadcentra een geliefde bestemming voor toerisme. In 2018 bedroeg de bevolkingsdichtheid in de ERW 497 mensen/km². Dit is lager dan de gemiddelde bevolkingsdichtheid van Nederland (510 mensen/km²) en NRW (525 mensen/km²). Grenspendelaars Onder ‘grenspendelaars’ worden werknemers verstaan die hun woonplaats in het ene land hebben en de baan in het andere (CBS, z.d.).

In het kader van dit mobiliteitsplan worden hieronder ook scholieren en studenten onder verstaan, die in een ander land naar school gaan of studeren dan waar ze wonen. Voor deze grenspendelaars is het aanbod en de kwaliteit van grensoverschrijdende mobiliteit van grote invloed op dagelijks leven en de manier waarop ze reizen. In het grensgebied kiezen veel Nederlanders ervoor om te wonen in Duitse gemeenten dicht bij de grens, zoals Kranenburg, Elten en Emmerich. Kranenburg kent het hoogste percentage grenspendelaars binnen de ERW met 13,6%. Binnen de ERW zijn 15.500 personen woonachtig in Duitsland en werkzaam in Nederland; omgekeerd zijn er 1800 inwoners vanuit Nederland werkzaam in het Duitse deel van de ERW (Grensdata, 2018). De oorzaak hiervan ligt in de flexibele Nederlandse arbeidsmarkt en de gunstigere woningmarkt in Duitsland (CBS, maart 2020).

22

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

Ruim een vierde van alle internationale studenten in Nederland is afkomstig uit Duitsland. Tot 2011 nam dit aantal jaarlijks sterk toe; sinds 2011 blijft het aantal ongeveer gelijk (Nuffic, 2019). In 2018 waren bij de Radboud Universiteit in Nijmegen ruim 1200 Duitse studenten ingeschreven en bij de HAN Arnhem/Nijmegen bijna 600. Een duidelijke aanleiding om in Nederland te studeren is dat er voor een aantal studies geen numerus fixus geldt zoals in Duitsland. Tevens zijn veel studies qua inhoud en opbouw voor Duitse studenten aantrekkelijker dan in eigen land. Daarentegen is het Nederlandse collegegeld al jaren stijgende, terwijl dit in Duitsland beduidend lager ligt. Overigens gaat 90% van de Duitse studenten na de studie in Duitsland aan het werk. Het aantal Nederlandse studenten dat in Duitsland studeert is beduidend lager: in 2018 waren dit ruim 1600. Oorzaak hiervan is vooral dat in Duitsland de colleges veelal in het Duits plaatsvinden (en niet in het Engels). In 2019 studeerden 5 Nederlandse studenten aan de Hochschule Rhein-Waal in Kleve (Nuffic, 2019). Het aantal grensoverschrijdende verbindingen is beperkt. Hier ligt een kans voor realisatie van hoogwaardige grensoverschrijdende verbindingen die grenspendelaars ten goede zullen komen.

Toerisme Naast de grensoverschrijdende arbeidsmarkt met de grenspendelaars speelt ook het grensoverschrijdende toerisme een belangrijke rol voor de ERW. Sowieso speelt toerisme over de grens een grote rol in beide nationale economieën: in 2018 verbleven 5,7 miljoen Duitsers in Nederland voor een vakantie. 23% van alle reizen van inwoners van de NRW had in dat jaar dan ook Nederland als bestemming

(NBTC,

z.d.).

Andersom

is

Duitsland

de

populairste

vakantiebestemming voor Nederlanders en in 2017 werden 2,7 miljoen vakanties hier doorgebracht (CBS, 25 juli 2018). Reeds vele jaren worden vanuit de ERW met ondersteuning van het INTERREGprogramma

Duits-Nederlandse

grensoverschrijdend

toerisme

te

initiatieven stimuleren.

bevorderd Dit

geschiedt

om in

het directe

samenwerking met de lidgemeenten en vele toeristische organisaties alsmede het betreffende bedrijfsleven. Binnen provincie Gelderland is vanuit o.a. Visit Arnhem Nijmegen internationaal de focus gelegd op de ‘internationale dichtbij markten’, waaronder ook Duitsland valt. Hier is enige jaren geleden een significante groei van het aantal

23

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

verblijfsbezoeken vanuit Duitsland waargenomen (Visit Arnhem Nijmegen, 26 november 2019). Een goed mobiliteitsaanbod is van groot belang om deze grensoverschrijdende toerismemarkt verder te ontsluiten.

24

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

25

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

4. Relevante ontwikkelingen

Dit hoofdstuk biedt een overzicht van relevante maatschappelijke ontwikkelingen van invloed op het thema mobiliteit.

Maatschappelijke ontwikkelingen 4.1.1 Mobiliteitsbewustzijn door klimaatverandering De negatieve uitwerkingen van met name autoverkeer op het klimaat leiden tot een veranderend perspectief op mobiliteit en de keuze voor modaliteiten. Reizen is de afgelopen decennia sneller en goedkoper, maar vooral eenvoudiger geworden. Dit heeft geleid tot vervagen van nationale grenzen en toenemend gebruik van mobiliteit (Mobilität in Deutschland, december 2019). Deze toenemende mobiliteit kent ook een keerzijde door de bijbehorende milieuimpact; dit leidt onder reizigers tot groeiend mobiliteitsbewustzijn. Dit is terug te zien in een toename van reizigers op internationale treinverbindingen en groeiend gebruik van deelmobiliteit (Nederlandse Spoorwegen, 23 december 2019, Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid, 5 oktober 2021). Technische innovaties zoals e-bikes, niet fossiel

aangedreven auto’s,

mobiliteitshubs, deelmobiliteit en maatschappelijke ontwikkelingen zoals werkgeversaanpak en gedragscampagnes geven een additionele impuls aan dit mobiliteitsbewustzijn. Hierbij is de sociaaleconomische context relevant – zo zijn multimodale reizen in stedelijk gebied vaak eenvoudiger dan in landelijk gebied. In Duitsland wordt dit onderkend door projecten gericht op bevordering van mobiliteit in landelijke gebieden, ‘LandMobil - unterwegs in ländlichen Räumen’, dat deel uitmaakt van het nationale programma voor plattelandsontwikkeling (BULE, z.d.). Eenduidig is de ontwikkeling waarbij fossiele brandstoffen worden vervangen door elektriciteit, waterstof en in mindere mate LNG (liquified natural gas). Door deze ontwikkeling ontstaat een toenemende vraag naar bijbehorende laad- en tankinfrastructuur.

26

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

4.1.2 Demografie en toegankelijkheid In de ERW is de komende jaren een toenemende vergrijzing voorspeld in het landelijk gebied (PLB/CBS, 2019). Doordat ouderen steeds langer zelfstandig mobiel blijven, zal vanuit deze bevolkingsgroep een groeiende mobiliteitsvraag zijn. Dit zal zijn weerslag hebben op mobiliteit; zo dient het OV zowel fysiek als digitaal toegankelijk te blijven en zullen bij fietsverkeer steeds meer senioren gebruikmaken van e-bikes (CROW, z.d.). Dit betekent concreet dat o.a. stations en hubs alsook het OV fysiek voor alle leeftijden van gebruikers goed toegankelijk moet zijn alsmede met de ontwikkeling van allerlei OV-apps ook met deze uiteenlopende gebruikers rekening moet worden gehouden. Naast vergrijzing is in het landelijk gebied is tevens sprake van krimp, met name door wegtrekkende jongeren. In Nederland bevinden krimpregio’s zich vooral in het grensgebied met Duitsland. Onder invloed van migratie en toenemende acceptatie van flexwerken is onzeker of krimp in het landelijk gebied zich doorzet (PLB/CBS, 2019., Bertelsmann Stiftung, 8 juli 2015). Afname van krimp zou een positieve uitwerking kunnen hebben op mobiliteit in het landelijk gebied, doordat meer vraag naar mobiliteit leidt tot meer aanbod.

4.1.3 COVID-19 en flexwerken Gedurende de afgelopen jaren hebben – door de COVID-19 pandemie en de bijbehorende maatregelen - significante verschuivingen plaatsgevonden ten aanzien van acceptatie van flexwerken en mobiliteitsgedrag. Ondersteund door internet en online vergadersoftware bleek flexwerken een werkbaar alternatief voor werknemers, scholieren en studenten. Het is aannemelijk dat deze trend zich ook na de COVID-19 pandemie zal voortzetten. De opstelling van de overheid om vanwege de COVID-19 pandemie het thuiswerken te ondersteunen en het OV-gebruik te ontmoedigen, heeft geleid tot een significante toename van e-bike verkopen – zowel in Nederland (Bovag, 10 maart 2021) als Duitsland (Zweirad-Industrie-Verband, 10 maart 2021). In Nederland resulteerden deze overheidsadviezen tevens ook in een contraeffect; een toename in verkoop van gebruikte auto’s (Bovag, 1 juli 2021). Ook keerde na opheffen van thuiswerkrestricties de congestie van het wegennet snel terug naar pre-COVID-19 patronen (Trouw, 8 oktober 2021).

27

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

In Duitsland is het langetermijneffect van de COVID-19 pandemie op filedruk nog onduidelijk. Op basis van verkeersdata van TomTom lijkt congestie van het wegennet gedurende 2021 teruggekeerd naar pre-COVID-19 patronen (TomTom, z.d.). Tijdens de COVID-19 pandemie is in Duitsland geïnvesteerd in de realisatie van (tijdelijke) fietsinfrastructuur, binnen de ERW onder meer in Düsseldorf en Kleve (Pop-up Infrastruktur, z.d.). Deze fietsinfrastructuur is tevens gerealiseerd op trajecten waar de fiets voorafgaand aan de COVID-19 pandemie nog geen rol van betekenis speelde. Het langetermijneffect hiervan is nog onduidelijk.

4.1.4 Verstedelijkingsopgave In Nederland is momenteel een groot tekort aan woningen. Hoewel de cijfers van de huidige en toekomstige woningnood uiteenlopen, is duidelijk dat in de komende jaren tienduizenden woningen gerealiseerd dienen te worden (Planbureau voor de Leefomgeving, 21 september 2020). Voor lokale en regionale overheden leidt dit tot uitdagingen omtrent openbare ruimte en mobiliteit. Nieuwe woningen leveren additionele verkeersgeneratie, terwijl het wegennet op veel locaties de maximumcapaciteit heeft bereikt. In de ERW zijn diverse voorbeelden van grootschalige woningbouwprojecten, waaronder Waalsprong bij Nijmegen (19.000 woningen), Schuytgraaf in Arnhem (6.250 woningen) en 6-Seen-Wedau in Duisburg (3.000 woningen, een universiteitscampus en winkelcentrum). Op basis een studie in 2019 rekent Kreis Kleve in de komende jaren op 20.440 nieuwe woningen.

Duurzame mobiliteit Zoals reeds in §4.1 is vastgesteld speelt verduurzaming een toenemende rol in mobiliteit. Bij duurzame mobiliteit zijn de volgende thema’s relevant.

4.2.1 Mobiliteitsmanagement Onder

de

noemer

mobiliteitsmanagement

of

‘Betriebliches

Mobilitätsmanagement’ werken overheden en bedrijven samen om met behulp van een gerichte, gezamenlijke aanpak het mobiliteitsgedrag van forensen te sturen. (Mittelstandsinitiative Energiewende und Klimaschutz, z.d.).

28

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

Zowel in Duitsland als Nederland worden op regionaal niveau zogenaamde ‘mobiliteitsmanagers’ of ‘mobiliteitsmakelaars’ ingezet, die in overleg gaan met werkgevers of overkoepelende organisaties. Hiermee wordt een top-down mobiliteitstransitie nagestreefd, waarbij het bedrijfsleven als toonaangevend is in het promoten van slim en groen vervoer. Zo biedt Zukunftsnetz Mobilität NRW een cursus mobiliteitsmanagement voor ambtenaren. De gekozen maatregelen kunnen variëren van praktisch – zoals stimuleren van elektrische leaseauto’s voor werknemers - tot financieel – zoals meefinancieren van mobiliteitshubs. Grootschalige initiatieven vinden ook plaats, zoals op A12 rondom De Liemers (A12 Slim Reizen, z.d.).

4.2.2 Multimodaliteit en MaaS Multimodaliteit heeft betrekking op het stimuleren van reisgedrag waar de voorkeur wordt gegeven aan de meest efficiënte combinatie van modaliteiten. Dit in contrast tot het maken van een vooraf vaststaande keuze voor individueel vervoer, zoals een eigen fiets of auto. Vaak wordt multimodaliteit aangeduid met de term Mobility-as-a-Service (MaaS). Hierbij profileren commerciële partijen zich als integrale aanbieder voor alle mobiliteit voor een reiziger. Het meest bekend voorbeeld is Whim, een initiatief van Maas.global dat al enkele jaren in Finland reisbundels tegen een vast maandelijks tarief aanbiedt. In zowel Nederland als Duitsland zijn MaaS aanbieders actief. Met apps wordt multimodale reisinformatie aangeboden en kunnen reserveringen en betalingen worden gemaakt. Voorbeelden hiervan zijn Daimler Moovel, Siemens SiMobility en Google Maps. Ook vinden in beide landen grootschalige MaaS proeven met overheidsfinanciering plaats. Relevant voor dit thema is de pilot Easy Connect die in de Euregio Maas – Rijn vanuit Duitse zijde wordt doorgevoerd en die daarmee aansluit op de pilot Mobility as a Service die vanuit Nederland is geïnitieerd. Bij dit project zijn ook het Nederlandse Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en het NRW Ministerie van Verkeer betrokken. Dit is een thema in de Grensland Agenda NRWNL 2021.

Ook in de provincie Limburg is tot 2021 een MaaS-pilot uitgevoerd in samenwerking met het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Door middel van de app Via-GO konden (grensoverschrijdende) reizen met verschillende vervoersmiddelen gepland, geboekt en betaald worden (Dutch Mobility Innovations, z.d.).

29

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

4.2.3 Mobiliteitshubs Belangrijk voor multimodaliteit zijn zogenaamde mobiliteitshubs, waar een eenvoudig overstap tussen openbaar vervoer, deelmobiliteit en individueel vervoer (bijvoorbeeld eigen fiets of auto) wordt gefaciliteerd. De aangeboden modaliteiten en complementaire diensten - van laadinfrastructuur tot winkels verschillen naar gelang de functie van de hub en het type gebruikers. Naast hubs voor forenzen kunnen

hubs ook een grote rol spelen in het

vormgeven van duurzaam toerisme. Door de ontwikkeling van hubs aan de randen van natuurgebieden zoals de Veluwezoom worden natuurgebieden ontlast

zonder

dat

de

toerismesector

hieronder

lijdt.

Toeristische

bezoekersstromen kunnen via hubs eenvoudiger worden geïnformeerd en gereguleerd wat betreft toeristische highlights en mobiliteitsmogelijkheden (incl. parkeren en [combi-] ticketing). In Nederland heeft onderzoek plaatsgevonden naar de realisatie van mobiliteitshub-netwerken in onder meer de Achterhoek, Regio Food Valley en Groene Metropoolregio Arnhem Nijmegen. In Duitsland heeft Verkehrsverbund Rhein-Ruhr opdracht gegeven voor een regiobreed beleidsplan voor hub-netwerken. In Kreis Kleve zijn 24 mogelijke locaties voor mobiliteitshubs aangewezen, in Kreis Wesel 42 mogelijke locaties. Uit de studie ‘Mobilität in Deutschland’ blijkt dat in landelijk gebieden de multimodale combinatie – auto-fiets de voorkeur heeft. In stedelijke gebieden zijn

de

multimodale

combinaties

auto-OV

en

fiets-OV

gangbaar.

(Bundesministerium für Verkehr und digitale Infrastruktur, December 2018).

4.2.4 Deelmobiliteit Deelmobiliteit is een dienst waarbij reizigers toegang hebben tot individuele vervoermiddelen – waaronder fietsen en auto’s - zonder deze zelf in bezit te hebben. Hiermee kunnen laagdrempelig alternatieven worden geboden bij multimodaal reizen. Vanuit mobiliteitsbeleid bezien kan deelmobiliteit een uitdaging vormen. Positief zijn efficiënter gebruik van vervoermiddelen en openbare ruimte, terwijl tevens de transitie naar duurzame modaliteiten wordt gefaciliteerd. Echter ongebreidelde groei van deelmobiliteit kan leiden tot afnemend gebruik van openbaar vervoer, waardoor verdere verdunning van OV-netwerken kan ontstaan. De free floating vorm van deelmobiliteit, waarbij voertuigen op elke

30

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

gewenste plek kunnen worden meegenomen en achtergelaten, kan leiden tot een ongecontroleerde bezetting van openbare ruimte. Het gebruik van deelmobiliteit kan door lokale en regionale overheden worden gestimuleerd en gestructureerd door het realiseren van mobiliteitshubs waar overstap tussen modaliteiten wordt gefaciliteerd. Sinds 2020 wordt in regio Arnhem–Nijmegen onder de noemer eHUB ervaring opgedaan met het aanbieden van elektrisch deelvervoer (eHub Nijmegen, z.d.). Aan Duitse zijde werkt openbaarvervoerbedrijf NIAG (actief in de Kreise Wesel en Kleve) samen met Ford om deelauto’s aan te bieden op locaties verspreid over de ERW (NIAG, z.d.). In de ERW zijn diverse aanbieders van deelmobiliteit actief, waaronder: •

Steps: Bird, Lime, Voi;

•

Fietsen en e-bikes: Nextbike, OV-fiets;

•

Cargobikes: Cargoroo;

•

Auto’s: Amber, Cambio, Car2Go, CarNow, Flinkster, Greenwheels.

In Duitsland maakt momenteel 5-7% van huishoudens gebruik van deelauto's (Statista, 2021). In grootstedelijke gebieden zoals Düsseldorf heeft 14% van huishoudens een lidmaatschap voor deelmobiliteitdiensten. In landelijke gebieden en kleinere steden maakt 2% van huishoudens gebruik van deelauto’s (Bundesministerium für Verkehr und digitale Infrastruktur, December 2018). In Nederland lopen schattingen voor het gebruik van deelauto’s uiteen tussen 26% van huishoudens. De deelauto wordt vooral gebruikt voor ritten over langere afstanden (meer dan 30 km). Vaak dient daarbij de deelauto onder invloed van COVID-19 reisbeperkingen ter vervanging van openbaar vervoer (KiM, z.d). De OV-fiets van de Nederlandse Spoorwegen is een voorbeeld van succesvolle integratie van openbaar vervoer en deelmobiliteit. Sinds 2004 kunnen reizigers op bijna 300 treinstations in Nederland deelfietsen lenen om hun reis voort te zetten. Hierbij is de beschikbaarheid in real-time inzichtelijk voor reizigers. Reservering en betaling zijn naadloos geïntegreerd met het nationaal vervoersbewijs, de OVchipkaart.

31

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

4.2.5 Alternatieve brandstoffen Dankzij de recente klimaatakkoorden en bijbehorende wetgeving zullen fossiele brandstoffen op termijn steeds verder worden uitgefaseerd. De omslag naar alternatieve brandstoffen heeft belangrijke gevolgen voor de bijbehorende laad- en tankinfrastructuur. Realisatie en

exploitatie zullen door commerciële partijen ter hand worden

genomen. Hierbij ligt een grote opgave voor lokale en regionale overheden om tijdig passend ruimtelijk beleid

te

ontwikkelen

en

de ondersteunende

infrastructuur te implementeren. Bij

mobiliteit

is

het

aannemelijk

dat de

keuzes

voor alternatieve brandstoffen vooral elektriciteit en waterstof zullen zijn. Daarbij is LNG een minder

logisch alternatief,

aangezien dit een emissiearme fossiele

brandstof betreft. Reeds nu zijn mogelijke toepassingsgebieden te onderscheiden: •

Elektrische aandrijving voor lichtere voertuigen, waaronder e-bikes, personenauto’s, lokaal vrachtvervoer en stadsbussen;

•

Waterstofaandrijving voor treinen en zwaardere voertuigen, waaronder langeafstandsbussen, binnenvaart, internationaal en zwaar vrachtvervoer (Change Inc, z.d). Wat betreft treinen op waterstof heeft er in 2020 een eerste test met de Alstom Coradia iLint in NRW plaatsgevonden. Ook verder in Nederland en Duitsland vinden diverse tests plaats.

De verkoop van elektrische auto’s in Nederland groeit gestaag. In zowel 2020 als 2021 bedroeg het marktaandeel van elektrische auto’s ongeveer 20% van het totaal aan verkochte auto’s. Eind 2021 was meer dan 4% van het totale wagenpark elektrisch aangedreven. Eind 2021 waren 82.876 (semi-) publieke laadpunten aanwezig in Nederland, een toename van circa 30% ten opzichte van 2020. Daarmee heeft Nederland in 2021 de hoogste dichtheid aan laadpunten in Europa (RVO, 20 januari 2022). De verkoop van elektrische auto’s in Duitsland groeide in 2021 enorm. In 2021 werden 355.961 elektrische voertuigen verkocht, een marktaandeel van 13,6% van het totaal aan verkochte auto’s. Daarmee werd een toename van 83,3% ten opzicht van 2020 gerealiseerd en 463% ten opzichte van 2019 (KBA, z.d.).

32

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

Duitsland heeft circa 60.000 laadpunten (Stromtankstellen) waarvan de meeste zich in en rond de grote steden in het midden en westen van het land bevinden . De Bundesnetzagentur biedt een interactieve kaart met alle laadpalen in Duitsland: het Ladesaulenregister (BDEW, 11 april 2019). De beschikbaarheid van door waterstof-aangedreven voertuigen en bijbehorende tankinfrastructuur ligt nog achter op elektrisch-aangedreven voertuigen. Echter, een reeks aan initiatieven maakt de toenemende interesse in waterstof duidelijk: • Waterstofcluster Kiemt in Arnhem; • Waterstofcentrum in Duisburg; • Distributiecentrum voor waterstof in DeltaPort Wesel/Voerde; • Waterstofcluster H2UB in Essen (Land NRW, 29 oktober 2021). Al deze initiatieven dragen bij aan de exponentiële versnelling van de transitie naar alternatieve brandstoffen.

Relevante technologische innovaties Het is duidelijk dat meerdere van onderstaande technologische innovaties een rol gaan spelen op het gebied van mobiliteit in de komende 10 jaren. Echter, in welke mate en wanneer deze relevant zullen zijn voor de dagelijkse mobiliteit in de ERW is op dit moment moeilijk in te schatten.

4.3.1 Intelligent Traffic Systems (ITS) Onder Intelligent Traffic Systems (ITS) wordt verstaan een moderne generatie aan systemen en diensten voor het aansturen van wegverkeer en interfaces naar andere modaliteiten. Doelstelling is optimalisatie van het gebruik van de bestaande weginfrastructuur. Weggebruikers kunnen daarbij veiliger en beter geïnformeerd reizen. ITS wordt gefaciliteerd door een reeks aan moderne technologieën waaronder commodificatie van microprocessors, sensoren, GPS-data en draadloze communicatie. Voorbeelden van enkele relevante ITS-applicaties worden hieronder kort besproken.

33

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal •

Traffic management

Wegbeheerders in Duitsland en Nederland centraliseren en professionaliseren steeds meer verkeerstaken in regionale en nationale trafficmanagementcenters. Op deze wijze kan door gespecialiseerd personeel in real-time wegverkeer worden aangestuurd en geoptimaliseerd. •

Telematica

Moderne telematica in voertuigen ondersteunt het uitwisselen van data tussen voertuigen en centrale systemen. Hierdoor worden nieuwe applicaties mogelijk zoals eCall en het visualiseren van real-time verkeersinformatie in voertuigen. Een applicatie op basis van deze technologie is Intelligent Speed Assistance (ISA), waarmee de snelheid van voertuigen op basis van locatie begrensd kan worden. Vanaf juli 2024 zal ISA verplicht zijn voor alle nieuwe auto's die worden verkocht in de EU. •

V2X

Vehicle-to-everything (V2X) applicaties maken het uitwisselen van data tussen verkeersystemen en voertuigen onderling mogelijk. Hierdoor worden nieuwe applicaties gefaciliteerd zoals zelfrijdende voertuigen en truck platooning. Tevens wordt standaardisatie van bestaande applicaties mogelijk zoals prioriteit bij verkeerslichten voor bussen en nooddiensten. De voortgang van project I-AT Interreg Automated Transport - met focus op truck platooning - is in januari 2020 gepresenteerd op Euregio Forum in Kleve (i-at.eu, z.d.). Een grote rol inzake de bovengenoemde thema's is weggelegd voor ERTICO - ITS Europe (European Road Transport Telematics Implementation Coordination). Vanuit dit in 1991 met financiering van de Europese Commissie opgerichte publiek-private partnerschap wordt de ontwikkeling en invoering van ITS bevorderd. In dit partnerschap werken overheden, commerciële partijen, wegbeheerders en andere organisaties samen. Het werkprogramma van ERTICO is toegespitst op initiatieven om de veiligheid en efficiëntie van het wegverkeer alsmede standaardisatie te verbeteren.

4.3.2 Light Electric Vehicles (LEV) Met de opmars van een diversiteit aan varianten van elektrische fietsen en cargobikes ontstaat een nieuwe voertuigklasse: Light Electric Vehicles (LEV). Steeds vaker worden deze voertuigen ingezet voor het first- en last-mile logistieke of personenvervoer. Door de elektrische aandrijving kunnen afmetingen, snelheid en gewicht van deze voertuigen steeds verder toenemen.

34

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

Voor wegbeheerders brengt dit uitdagingen met zich mee aangezien de afmetingen van bestaande fietsinfrastructuur vaak niet geschikt zijn voor deze voertuigen.

4.3.3 Drones De afgelopen jaren ontwikkelen drones zich steeds meer als vervoermodaliteit voor kleine hoeveelheden goederen. De eerste industriële, commerciële drones dienen zich aan. Het valt te voorzien dat op termijn drones gebruikt zullen worden voor first- en last-mile logistiek. Bijbehorende regelgeving en handhaving zal hiervoor dienen te worden geïmplementeerd. Vanuit de EU heeft via twee verordeningen eind 2020 een harmonisatie plaatsgevonden om het droneverkeer verder te harmoniseren. Dit wordt mede geïnitieerd vanuit de EASA, het Europees Agentschap voor de veiligheid van de luchtvaart.

4.3.4 Near-Field Communication (NFC) Deze technologie regelt communicatie tussen apparaten over afstanden tot 4 centimeter. Hiermee is het een relevante technologie voor een nieuwe generatie aan betaal en ticketing systemen. Voorbeelden van applicaties zijn contactloze betalingen met bankkaart, creditkaart, Apple Pay en Google Android Pay. Op basis van deze technologie kan grensoverschrijdende ticketing gefaciliteerd worden.

35

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

36

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

5. Inventarisatie huidige mobiliteitsbeleid Op basis van rapporten en beleidsstukken van de leden van de ERW-leden is een inventarisatie gemaakt. Daarbij worden relevante ontwikkelingen per modaliteit ingedeeld.

Voetverkeer Voor voetverkeer is het beleid van Nederlandse en Duitse overheden grotendeels gelijkwaardig. In Duitsland is op 1 januari 2022 de regionale wet (FaNaG NRW) in werking getreden die expliciet aandacht geeft aan voetgangers. AGFS stimuleert al jarenlang voetverkeer in stedelijke gebieden. In 2022 zal AGFS een voetgangersstrategie voor de deelstaat NRW publiceren. De belangrijkste thema’s voor voetgangers zijn toegankelijke stations, veilige schoolroutes en veilige oversteekplaatsen. De inrichting van de openbare ruimte is daarbij een aandachtspunt. Additionele maatregelen zijn het verbeteren van verkeersveiligheid voor kwetsbare verkeersdeelnemers (voetgangers en fietsers) door invoering van maximum snelheid van 30 km/u voor autoverkeer binnen de bebouwde kom en het ontmoedigen van autoritten door zogenaamde oudertaxi’s.

Fietsverkeer Waar Nederland internationaal bekend staat als fietsland, is de fiets ook in Duitsland sterk in opkomst. In beide landen worden meer fietsen verkocht dan ooit tevoren. Een ontwikkeling die deels verklaard kan worden door de COVID-19 pandemie en bijbehorende afname van gebruikers van openbaar vervoer. Deze ontwikkeling komt echter vooral voort uit de maatschappelijke tendens naar duurzamer vervoer en de introductie van de e-bike. Het dagelijkse gemiddelde voor fietsafstand per dag ligt in Duitsland met 3,8 km (Nationaler Radverkehrsplan, z.d.) zelfs hoger dan in Nederland met 3,0 km (Centraal Bureau voor de statistiek, z.d.).

37

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

In Nederland is al jarenlang een fijnmazig fietsnetwerk aanwezig. De focus is momenteel met name de verbetering van de verkeersveiligheid en het faciliteren van snelfietsroutes. In Duitsland ligt de huidige focus op de ontwikkeling en realisatie van een solide basisnetwerk. Recente nationale en regionale wetgeving ter bevordering van fietsen voetverkeer heeft als doelstelling de bestaande infrastructuur snel op peil te brengen en nieuwe verbindingen te realiseren. In beide landen is de fiets een belangrijke pijler in de mobiliteitstransitie. Door middel van investeringen in infrastructuur, faciliteiten bij bestemmingen en stimuleringsmaatregelen, proberen overheden het gebruik van de fiets verder te bevorderen, zowel in de stedelijke omgeving als voor middellange afstanden. Elektrische fietsen Met elektrische fietsen zoals e-bikes, speedbikes en speed pedelecs kunnen langere afstanden (tussen 10 en 20 km) worden afgelegd zonder in te leveren op comfort en reistijd. Hiermee wordt fietsen aantrekkelijker voor een grotere groep verkeersdeelnemers. De geplande aanleg van snelfietsroutes in beide landen kan een verdere versnelling van deze ontwikkeling faciliteren.

Het gebruik van e-bikes wordt in beide landen gestimuleerd door werkgevers, bijvoorbeeld door financiële regelingen bij de aanschaf van een fiets, en door overheden, bijvoorbeeld door introductie van belastingvoordelen bij de aanschaf van fietsen. Fietsinfrastructuur In Duitsland heeft de nationale regering een financieringsprogramma voor de aanleg van fietspaden en verbeterde fietsvoorzieningen gelanceerd. Tot 2023 is in totaal 657 miljoen euro beschikbaar, waarvan bijna 100 miljoen euro voor NRW. In Duitsland speelt AGFS een bijzondere rol bij het stimuleren van lopen en fietsen. AGFS ondersteunt lokale overheden door middel van kennisuitwisseling en begeleiding bij de totstandkoming van beleid en plannen. Ook de Allgemeiner Deutscher Fahrrad-Club (ADFC) stimuleert het gebruik van de fiets als utilitair vervoersmiddel. Dit wordt gedaan door fietspromotie onder forensen, fietsverhuur en kennisdeling bij het opstellen van beleid.

38

Gezamenlijk grenzeloos mobiel | Euregio Rijn - Waal

In Nederland werd in 2015 de 'Agenda Fiets' gepubliceerd als leidraad voor maatregelen om fietsen aantrekkelijker te maken. De opvolgende ‘Schaalsprong Fiets’ voorziet een verdere toename (20%) van het fietsgebruik in Nederland. Daarbij dient de fiets een grotere rol gaan spelen in first en last mile transport, waarbij de fiets deel uitmaakt van de multimodale reis. Binnen Nederland spelen de Fietsersbond (behartigt op lokaal niveau de belangen van fietsers) en de ANWB (organisatie voor verkeer en toerisme – verleent diensten zoals pechhulp, verkeersinformatie en rijopleidingen) een belangrijke rol in het promoten van de fiets en de belangen van fietsers. De Dutch Cycling Embassy stimuleert export van Nederlandse fietskennis over landsgrenzen heen en heeft eveneens een leidraad gemaakt voor fietsinfra. In het kader van richtlijnen en regelgevingen moet ook de CROW benoemd worden als nationaal kennisinstituut dat toonaangevend is voor regelgevingen op het gebied van infrastructuur. Grotere steden hebben steeds meer specifieke beleidsdoelen betreffende fiets. De rode draad is het streven om het bestaande netwerk van (snel)fietsroutes uit te breiden of te versterken. Hierin staat centraal de bereikbaarheid van economische voorzieningen, waaronder stadscentra, bedrijventerreinen en campussen.