bij 2021-01-06 huisvesting arbeidsmigranten.pdf

Woondialoog arbeidsmigranten in de regio Alkmaar Aanwezigen Dieuwertje de Boer (Agrostar uitzendbureau), Eva Vriend en Mirjam Peereboom (Werkorganisatie Langedijk en Heerhugowaard), Frans van Vessem (Gem. Alkmaar), Hans Groot (Provincie Noord-Holland), John de Boer (eigenaar Agrostar, zelf ook agrarisch bedrijf), Dave Vlaming (D-velopment advies en ontwikkeling), Hans Ursem (Kavel44 modulaire huisvesting), Klaas de Leeuw (De leeuw projectontwikkeling), Lutine de Boer (regio Alkmaar programmamanager wonen), Niels Zuurbier (Kweker, en zelf 20/25 arbeidsmigranten gehuisvest), Andre Fictoor (De BUCH-gemeenten), Suzanne Steegman (onderzoeksbureau Decisio), Bram Klouwen en Ellen Ootes (onderzoeks- en adviesbureau Companen) Deze bijeenkomst vond plaats op 28 oktober 2020 (15:00-17:00uur) via een online bijeenkomst.

Waar ligt nu echt de opgave? In het voorstelrondje kwamen de volgende drie kernopgaven terug: 1. Tekort aan locaties. Er is voldoende animo van ondernemers en organisatiekracht in de regio aanwezig om plannen op poten te zetten en uit te voeren. 2. Het belang voor de regionale economie en de urgentie van het probleem blijft onderbelicht. Gemeenteraden hebben logischerwijs begrip voor omwonenden en hun argumenten. Daardoor durven zij vaak de knoop niet door te hakken voor locaties. De urgentie moet duidelijker zijn. 3. Politieke en bestuurlijke medewerking kan beter. Het idee leeft dat er veel wordt gepraat en onderzoek wordt gedaan, maar dat de daadwerkelijke actie achterblijft. De doorlooptijden van procedures blijven een heikel punt om (snel) initiatief te realiseren. Daarnaast is niet al het beleid van de gemeenten actueel en uitnodigend.

Over het huisvestingsaanbod De aantallen worden herkend. Als je de rapporten van Noord-Holland Noord, West Friesland en nu Alkmaar bij elkaar optelt kom je aan zo’n 20.000 tot 30.000 plaatsen tekort. De onderzoeken in naastgelegen gebieden zeggen hetzelfde. Daarom moeten we niet binnen de eigen gemeentegrenzen blijven denken, maar samen optrekken in de regio of zelfs in de hele provincie. De arbeidsmigranten werken ook niet binnen één gemeente, ze werken over de grenzen heen. Er wordt daarom gewezen naar de provincie als partij die dit gemeentegrens-overschrijdend moet oppakken. Voor ondernemers geldt dat zij het ook graag goed geregeld willen hebben voor hun werknemers. Als het niet mogelijk is om voldoende plekken te bouwen krijg je woonsituaties die je liever niet hebt. Je krijgt daardoor bewoning in oude caravans op recreatieparken en in reguliere woningen met teveel mensen bij elkaar. De kwaliteit wordt er niet beter op, wat zowel voor de werknemers als werkgevers vervelend is. Ondernemers geven aan dat de beschikbaarheid echt een probleem vormt. Door de tekort aan huisvesting zijn ze terughoudend om mensen zelf vast in dienst nemen. Nu wordt alles uitbesteed aan uitzenders omdat zij dan ook de huisvesting regelen. Zelf huisvesting regelen wordt er niet makkelijker op gemaakt. Een voorbeeld zijn de verschillende keurmerken die er zijn.

Het beleid van de verschillende gemeenten is niet eenduidig en de vergunningsprocedures zijn traag. Daarnaast mag je niet in natura huisvesten, maar moet je ze echt huur laten betalen. Daar wringt het soms wel, mensen willen het gewoon echt zo goedkoop mogelijk wonen als ze hier kort komen om geld te verdienen. Die slapen soms liever met z’n

tweeën op een kamer als ze dat 200 euro per maand uitspaart. Toch zie je ook wel dat de huisvesting belangrijker wordt, dat moet je gewoon goed geregeld hebben want arbeidsmigranten worden kieskeuriger. De keurmerken zorgen ook wel voor zekere kwaliteit.

Zijn er quick-wins te bedenken? •

•

•

•

•

Er moet gebruikt gemaakt worden van locaties die al een logies-bestemming hebben, maar nu leegstaan. Nu is er bijvoorbeeld de COA-locatie in Alkmaar, die staat nu leeg. Vanwege de bestemming kan je daar snel ontwikkelingen realiseren. Maak terrein beschikbaar waar je units kan plaatsen. Er zijn in principe nu units voorhanden -of in ieder geval snel aan te komen- die ondernemers zo kunnen neerzetten. Deze staan nu ongebruikt niks te doen. Daar kunnen gewoon mensen in wonen. Bij de bouw van grootschalige voorzieningen heb je soms ter overbrugging een tijdelijke voorziening nodig. Dat is vanuit gemeentebeleid lastig, omdat tijdelijkheid altijd onderbouwd moet worden. De tijdelijke voorzieningen worden daarom niet toegestaan. Hierin kan de gemeente wel wat flexibeler en creatiever zijn, dat is namelijk contractueel goed af te spreken. De gemeente gaat daarom goed kijken hoe tijdelijkheid gedefinieerd kan worden. De definitie tijdelijkheid misschien van af halen, en meer naar flexibiliteit. Met de ‘kruimelgevallenregeling’ (BOR bijlage 2) kan van de bestemming worden afgeweken. Deze mogelijkheden zijn er wettelijk wel maar die durven de gemeenten niet te gebruiken. Bij gemeenten is kennisontwikkeling nodig over procedures in tijdelijkheid van zowel woningen als bewoning. In het rapport van het aanjaagteam van Emiel Roemer staan verschillende oplossingen genoemd. Dat betreft o.a.

afwijken van het bestemmingsplan, of je bestemmingsplan juist uitbreiden en daarin meer mogelijk maken. Hier dus als gemeenten goed naar kijken en lering uit trekken.

Andere aandacht- en ontwikkelpunten Handhaving zonder structurele oplossing is ongewenst. In de Kop van Noord-Holland gaan ze nu handhaven op huisvestingslocaties. Daarmee krijg je echt acute problemen doordat mensen uit huis worden geplaatst. Dat zijn schrijnende gevallen die je niet wil hebben. Wanneer je handhaaft aan de ‘voorkant’, terwijl je het niet oplost aan de ‘achterkant’ zorg je voor grotere problemen dan dat je aan het oplossen bent. Ook treedt het waterbedeffect op door handhaving, er moet binnen korte tijd wat anders gezocht worden en dan dus in andere gemeenten. Provincie neemt een meer pro-actieve rol. De provincie geeft aan dat het onderwerp prioriteit heeft. Ze zijn daarom voor de Kop van Noord-Holland al op zoek naar 10-20 locaties voor grootschalige huisvesting. Hierna wordt er gekeken of hetzelfde in de regio Alkmaar gedaan kan worden. Daar is nu een aanjaagteam binnen de provincie mee bezig. De provincie wil andere bevoegdheden in gaan zetten. Bijvoorbeeld provinciale inpassingsplannen om wel locaties voor elkaar te krijgen. Daarmee wordt nu begonnen in de Kop van Noord-Holland en kan daarna ook toegepast worden in de regio Alkmaar. Urgentie duidelijker maken voor raadsleden. Trajecten duren lang, ook door de hele democratische molen. Je moet soms 1,5 jaar praten met raad en college en daarin actief contact zoeken om de urgentie duidelijk te maken.

Raadsleden in de gemeenteraden zijn totaal niet doordrongen van de aantallen en de urgentie van de arbeidsmigranten. Die spreken alleen de inwoners die vervolgens niet blij zijn met een project in hun ‘achtertuin’. Daar ligt enerzijds een opgave voor ondernemers, om hun gezicht te laten zien bij de gemeenteraden en de andere kant van het verhaal te benadrukken. Het kan wel echt impact hebben als bedrijven komen inspreken bij de volksvertegenwoordiging. De gemeenteraadsleden moeten snappen hoe hoog de nood is en hoe essentieel het is voor de lokale economie. Zo wordt het voor colleges ook

2

makkelijker om de plannen van de grond te krijgen. Anderzijds moet er ook vanuit de provincie misschien op worden aangedrongen. Pragmatisme en ondernemerschap bij ambtenaren. Ambtenaren voeren gewoon het beleid uit zoals het gemaakt is en niet anders, soms wordt daarbij de oorspronkelijke bedoeling uit het oog verloren. Er is onmiddellijke vraag, maar het lastige is dat tijdelijkheid altijd onderbouwd moet worden. Voor de gemeente ligt er daarom echt een opgave om te kijken wat er op korte termijn kan gebeuren. Sommige ambtenaren willen wel meewerken, maar hebben ook simpelweg maatschappelijke en politieke steun nodig om dingen voor elkaar te krijgen. Rol aanjaagteam van Emile Roemer. Welke rol speelt het aanjaagteam? Kan die procedures versnellen voor de ondernemers? De urgentie wordt wel duidelijker door zo’n team, je kan ze als ‘breekijzer’ beschouwen. Je kan als ondernemer ook aankloppen bij het aanjaagteam. Locatie en ligging. Landschap is kleinschaliger en iets meer stedelijke in regio Alkmaar tov. Hollands Kroon en West Friesland. Dat kan het aan de ene kant lastiger maken, maar aan de andere kant biedt het misschien juist mogelijkheden door kantoorgebouwen te transformeren. Er werden een paar voorbeelden genoemd zoals in Alkmaar de Picassolaan, het oude kantoor van Maandag bij de COA. Misschien zijn er kansen door corona en het verminderd kantoorgebruik.

Daarnaast zijn er ook kansen in de transformatie van agrarische bebouwing. Kansen op bedrijventerreinen en glastuinbouwgebieden. Op bedrijventerreinen is vaak de beste optie, daarom is de wens om daar op de focussen. Zelfs daar krijg je weerstand vanuit de daar gevestigde bedrijven. Ook gemeenten en ondernemers willen de dure bedrijvengrond niet altijd gebruiken voor arbeidsmigrantenhuisvesting. Ondernemers willen graag in overleg met gemeenten of ze bedrijventerreinen beschikbaar kunnen stellen. Glastuinbouwgebieden moeten toegevoegd worden aan de lijst voor mogelijkheden naast bedrijventerreinen. Voor de locatie geldt dan dat binnen 2,5 km. van de woonkern wel gewenst is voor de leefbaarheid. Dan kunnen ze boodschappen doen op de fiets. Enige omvang is nodig om locaties van de grond te krijgen. Hoever kan je komen met kleinschalige locaties? Kleinschaligheid bij agrarische ondernemingen is goed uitvoerbaar, maar voor andere locaties heb je wel enige omvang nodig. Je wilt bijvoorbeeld een beheerder die er 24/7 is, en alles volgens bouwbesluit en duurzaamheid en dergelijke. Je wilt ook dingen regelen als nachtregistratie en voorzieningen voor sport. Dan zit je al gauw op 250 personen om je begroting rond te krijgen, als het een beetje grootschalig is kan je toch meer luxe bieden. Als het permanent mag staan, maakt dat je ontwikkelingen wel makkelijker te financieren.

De tijdelijkheid van bijvoorbeeld 15 jaar maakt je verdienmodel lastig, als je 20 jaar hebt is er al meer mogelijk. Verminder het ‘gedoe’ voor ondernemers. Voor ondernemers is het toch wel veel regelwerk vanuit de gemeente. Je moet een verkeers-, akoestisch, en bodemonderzoek allemaal regelen, terwijl het maar voor een paar jaar is. De gemeente moet iets meer meedenken. Bijvoorbeeld door in 1 keer uitvragen voor locaties. De kaart op tafel. Het liefst heb je aan de voorkant een aantal locaties in kaart die kansrijk zijn en waar mogelijkheden zijn. Anders moeten ondernemers procedures door om aan het eind tijdens de omgevingsvergunning tegen een muur aan te lopen. Misschien moet een keer de kaart op tafel worden

3

gelegd met alle betrokkenen. Daar zitten natuurlijk wel haken en ogen aan en wettelijke kaders, maar het is zeker de moeite waard om het een keer praktisch inzichtelijk te krijgen met elkaar. Het Westlands model en andere vormen van registratie. Je hebt twee vormen van registratie, enerzijds de registratie bij de gemeente, en anderzijds de nachtregistratie bij locaties. Het ‘Westlands model’ van inschrijven betekent dat de gemeente zelf de arbeidsmigranten opzoekt op de bedrijven of verblijfslocaties. De gemeente krijgt een bijdrage vanuit het rijk per ingezetene, dat is een extra impuls voor registratie. De vraag is of het model veel werk vraagt van gemeente en ondernemers. Het vraagt wel wat van je organisatie. Dat moet je dus inrichten, maar het is zeker mogelijk. De gemeente bezoekt dan periodiek bedrijfs- of verblijfslocaties. De arbeidsmigranten krijgen bij binnenkomst een inschrijf- en een uitschrijfformulier met volmacht. Zo worden ze ter plekke ingeschreven en worden ze automatisch weer uitgeschreven na verloop van tijd. In Hollands Kroon zijn ze hier al mee bezig, daar komen ze eens per 5 maanden langs. In de gemeente Heerhugowaard waren er ook plannen om dit te doen maar die zijn nog niet van de grond gekomen. Uniform beleid is gewenst. Op het nieuwe bestemmingsplan van Heerhugowaard wordt positief gereageerd.

Het is een verbetering, maar vergunningsverlening blijft wel lastig soms. Het goede is dat er überhaupt beleid is en dat het echt op papier terecht komt. Daarin moeten gemeenten samen optrekken, dat maakt het makkelijker voor zowel ondernemers als ambtenaren. Ook voorkom je het waterbedeffect. Wanneer je het beleid overal gelijk trekt, krijg je geen concurrentie tussen de gemeenten. De LTO geeft ook aan hier behoefte aan te hebben, ondernemers hebben zich in iedere gemeente aan andere dingen te houden. Provincie als breekijzer. De provincie kan de rapporten uit de regio bundelen en de aantallen overzichtelijk optellen. Ze kunnen dit pakketje zo aan de gemeenten sturen om de urgentie duidelijk te maken. Misschien kunnen de gemeenteraden zelf met locaties komen. De provincie kan hier als drukmiddel helpen: Als je er als gemeente niet uitkomt, dan komt de provincie met eigen locaties. Dat zorgt ervoor dat de gemeenten hun eigen verantwoordelijkheid nemen. Toch geeft de gemeente Alkmaar wel aan dat het juist moeilijkheden ondervindt door provinciaal beleid in het buitengebied. Er is behoefte aan maatwerk, het ligt bij de staten nu om meer ruimte te bieden. Meer ruimte bieden in de kruimelregeling (20 jr./onbepaalde tijd) zou ook helpen om business-cases rond te krijgen voor locaties. Keurmerken.

Je hebt voor huisvesting specifiek het SNF en Agrarisch keurmerk (AKF), los daarvan bestaan er ook keurmerken voor je organisatie als geheel waar personeelsbeleid en huisvesting dan ook weer deel van uitmaakt. De bedoeling achter de keurmerken is duidelijk, kwaliteit garanderen en werknemers beschermen. Soms kan de wirwar aan keurmerken verwarrend zijn. Het gaat uiteindelijk om de bedoeling van de keurmerken. Als een gemeente SNF als eis heeft maar je kan aantoonbaar iets vergelijkbaars bieden dat past in de geest van het keurmerk, zou dat ook afdoende moeten zijn. Over het algemeen wordt het SNF wel beschouwd als een haalbare en redelijke ondergrens.

Eindconclusies 1. 2. 3. 4.

Pak de opgave regionaal op. Zorg dat gemeenteraden de politieke noodzaak inzien, voer daarvoor het gesprek met de raadsleden. Daag gemeenteraden uit om met goede locaties te komen. Er zijn vervolgens altijd marktpartijen die daar een plan willen realiseren. Breng laaghangend fruit in kaart; de overheid kan een eerste scan doen van mogelijke grootschalige locaties.

4

5. 6. 7. 8.

Deel kennis met elkaar, en benut zo bestaande kennis. Ondernemerschap en pragmatisme vanuit gemeenten is gewenst. Kom tot afspraken over registratievormen. Uniformering in het hele gebied in gemeentebeleid, daar kan de provincie een rol in spelen. Er is behoefte aan duidelijkheid over wensen en eisen. 9. De provincie pakt nu een proactieve rol, hierin moet doorgepakt worden om locaties te realiseren. 10. Focus bij beleidsregels en keurmerken niet op de kaders, maar kijk naar de bedoeling en handel daar vanuit.

5

Gemeente Alkmaar, Bergen, Castricum, Heerhugowaard, Heiloo, Langedijk en Uitgeest

Onderzoek huisvesting arbeidsmigranten regio Alkmaar Definitief concept, 20 mei 2020

ECONOMISCH ONDERZOEK EN ADVIES

TITEL Onderzoek huisvesting arbeidsmigranten regio Alkmaar

DATUM 20 mei 2020

STATUS RAPPORT Definitief concept

OPDRACHTGEVER Gemeente Alkmaar (namens de gemeenten Alkmaar, Bergen, Castricum, Heerhugowaard, Heiloo, Langedijk en Uitgeest)

PROJECTTEAM DECISIO Suzanne Steegman (projectleider, s.steegman@decisio.nl) Gerwin van der Meulen Pim van der Zwet

PROJECTTEAM COMPANEN Bram Klouwen Ellen Ootes

CONTACTGEGEVENS DECISIO | ECONOMISCH ONDERZOEK EN ADVIES Valkenburgerstraat 212 1011 ND Amsterdam T 020 – 67 00 562 E info@decisio.nl I www.decisio.nl

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

Inhoudsopgave 1.

2.

3.

4.

Inleiding

4

1.1

Aanleiding en vraagstelling

4

1.2

Aanpak

4

1.3

Leeswijzer

5

Aantal en ontwikkeling arbeidsmigranten

6

2.1

Aantal arbeidsmigranten en woon/werklocatie

6

2.2

Woon-werk relaties

11

2.3

Prognose aantal arbeidsmigranten tot 2030

13

Huisvestingsopgave nu en naar 2030

16

3.1

De actuele huisvestingssituatie

16

3.2

Short-, mid- en longstay faciliteiten

18

3.3

Huisvestingsopgave

23

Conclusies

25

Bijlage I: Cijfers

29

Bijlage II: Toelichting methodiek prognose

33

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

1. Inleiding 1.1

Aanleiding en vraagstelling

De Nederlandse economie is de afgelopen jaren fors gegroeid; ook in de regio Alkmaar. Bedrijven zetten in toenemende mate arbeidsmigranten in om aan de groeiende arbeidsvraag te voldoen. Deze arbeidsmigranten verblijven voor een bepaalde termijn in de regio Alkmaar; liefst op niet al te grote afstand tot waar ze werken. Het aanbod op de woningmarkt is niet altijd voldoende afgestemd op extra of tijdelijke vraag omdat geschikte tijdelijke of meer structurele huisvesting niet altijd voorhanden is. Dit leidt soms tot verdringing en ongewenste huisvestingssituaties, zoals het wonen op vakantieparken, de verkamering van reguliere woningen, het wonen in of bij bedrijfsgebouwen, etc. Dit terwijl het vanuit kwantitatief en kwalitatief perspectief eerder wenselijk is om de huisvesting van arbeidsmigranten op de korte en langere termijn goed (structureel) te regelen zodat in de regio Alkmaar nu en in de toekomst een gezond(e) woonsituatie en economische vestigingsklimaat bestaat. In de regio Alkmaar zijn diverse locaties waar arbeidsmigranten werkzaam zijn. Onder meer op bedrijventerreinen zoals Boekelermeer (Alkmaar) of Zandhorst (Heerhugowaard) waar onder andere logistieke bedrijven of kwekerijen gevestigd. De logistiek en landbouw (maar ook andere sectoren) zijn veelal sectoren waar veel arbeidsmigranten werken.

Doel van dit onderzoek is inzicht te krijgen in het vraagstuk rondom aantallen werkzame en woonachtige arbeidsmigranten in de regio, hun verwachte ontwikkeling en bijbehorende huisvestingsopgave. Daarbij horen de volgende onderzoeksvragen: ▪ Vraag 1: Hoe heeft het aantal arbeidsmigranten zich ontwikkeld in de regio Alkmaar sinds 2010? En hoe ontwikkelt deze doelgroep zich waarschijnlijk tot 2030? ▪ Vraag 2: Hoeveel arbeidsmigranten zijn woonachtig in de regio Alkmaar en hoe is hun huisvesting georganiseerd? Sluit de omvang van de vraag aan woon- en verblijfsmogelijkheden aan op het huidige aanbod? ▪ Vraag 3: Welke huisvestingsvraag ligt er per groep arbeidsmigranten (short-, mid- en longstay)?

1.2

Aanpak

Tegen deze achtergrond voerde Decisio, in samenwerking met woningmarktadviesbureau Companen, een onderzoek uit naar het aantal

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

4

arbeidsmigranten (en hun belangrijkste kenmerken) in de regio Alkmaar. Hierbij gaat het om de volgende zeven gemeenten: Alkmaar, Heerhugowaard, Langedijk, Bergen, Castricum, Uitgeest en Heiloo. Voor deze regio en deze gemeenten zijn de cijfers in kaart gebracht voor de periode 2010-20181. Dit is gedaan op basis van de database die door Decisio ontwikkeld is via CBS Microdata. In de bijlage is een uitgebreide toelichting te vinden op deze cijfers. Cijfers arbeidsmigranten op basis van CBS Microdata Het CBS geeft geaccrediteerde organisaties toegang tot de databestanden op basis waarvan het CBS haar statistieken opstelt (de zogenaamde ‘CBS Microdata’). Decisio heeft toegang tot CBS Microdata en gebruikt dit om de ‘Monitor internationale werknemers’ op te stellen op basis van diverse uitgangspunten, waaronder: ▪

De werknemer werkt in Nederland

▪

De werknemer heeft de buitenlandse nationaliteit (oftewel: geen Nederlandse nationaliteit)

▪

De werknemer verdient een inkomen uit ‘actieve arbeid’. Oftewel, internationale werknemers zijn niet in de monitor opgenomen wanneer zij bijvoorbeeld een uitkering ontvangen, of werkloos zijn.

Binnen deze monitor zoomen we onder meer specifiek in op de arbeidsmigranten. Voor de monitor koppelt Decisio binnen CBS Microdata arbeidscontract-informatie van arbeidsmigranten in Nederland aan diverse persoonsgegevens. Op gemeenteniveau en (deels) op postcodeniveau geeft de monitor vervolgens onder meer inzicht in het aantal arbeidsmigranten dat in een regio woont en/of werkt, in welke sector zij werkzaam zijn, hoe lang zij in Nederland economisch actief zijn en herkomst.

Naast deze kwantitatieve informatie, zijn in totaal 11 gesprekken gevoerd met enkele (grote) werkgevers (5), uitzendbureaus (3) en huisvesters (3) in de regio Alkmaar.

1.3

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 schetsen we het beeld voor de periode 2010 tot en met 2018 van aantal arbeidsmigranten dat in de regio Alkmaar werkt en woont. Daarnaast gaan we in dit hoofdstuk ook in op de belangrijkste kenmerken van arbeidsmigranten en woon-werkrelaties. Tot slot is in dit hoofdstuk een prognose opgenomen van het aantal werkende arbeidsmigranten tot 2030. In hoofdstuk 3 gaan we dieper in op huisvestingsopgave. Wat betekenen de aantallen arbeidsmigranten in de regio Alkmaar voor de huisvestingsopgave in de komende jaren? Hoofdstuk 4 is een concluderend hoofdstuk waarin de gestelde onderzoeksvragen worden beantwoord. 1 meest recent; cijfers over 2019 zijn (via het CBS) in het najaar van 2020 beschikbaar

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

5

2. Aantal en ontwikkeling arbeidsmigranten In dit hoofdstuk beschrijven we de populatie arbeidsmigranten die in de regio Alkmaar woont en/of werkt. Daarnaast geven we een doorkijk naar 2030 over de verwachte ontwikkeling van het aantal arbeidsmigranten in de regio Alkmaar. In de bijlage bij dit rapport zijn nog diverse achtergrondkenmerken opgenomen van de populatie arbeidsmigranten.

2.1

Aantal arbeidsmigranten en woon/werklocatie

Aantal werkzame arbeidsmigranten in de regio Alkmaar groeit jaarlijks 10 procent In 2018 werkten in de regio Alkmaar 4.470 arbeidsmigranten. Sinds 2010 is het aantal werkzame arbeidsmigranten in de regio Alkmaar meer dan verdubbeld: van 2.030 in 2010 naar 4.470 in 2018. De gemiddelde groei in de regio Alkmaar bedraagt sinds 2010 zo’n 10 procent per jaar. Dat is lager dan het Nederlandse gemiddelde van 16 procent. Tussen 2010 en 2017 neemt het aantal arbeidsmigranten min of meer geleidelijk toe; vooral in 2018 is sprake van een sterke toename (+ 1.140 arbeidsmigranten).

Figuur 2-1 Ontwikkeling aantal arbeidsmigranten in de regio Alkmaar, 2010-2018 4.470 4.500 3.180 3.330 2.610

3.000

2.090

2.030

2.800

2.770

2014

2015

2.330

1.500

2010

2011

2012

2013

2016

2017

2018

Bron: Decisio (2020), op basis van CBS Microdata

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

6

Alkmaar en Heerhugowaard belangrijkste werkgemeenten Binnen de regio zijn Alkmaar (1.970) en Heerhugowaard (1.290) de belangrijkste werkgemeenten voor arbeidsmigranten. Circa driekwart van het aantal arbeidsmigranten werkt in een van deze gemeenten. Dit zijn ook de gemeenten waar tussen 2017 en 2018 in absolute aantallen de grootste toename plaatsvond: het gaat om een toename van 450 arbeidsmigranten in Alkmaar en 400 in Heerhugowaard. Een derde belangrijke werkgemeente is Uitgeest. Tussen 2010 en 2018 is het aantal toegenomen van 30 naar 470 werkzame arbeidsmigranten. Een mogelijke verklaring voor deze sterke toename is de vestiging van een uitzendbureau in Uitgeest sinds 2010. In de bijlagen bij dit rapport is een volledig overzicht opgenomen van de aantallen werkzame arbeidsmigranten in de regio Alkmaar per jaar.

Tabel 2-1 Aantal arbeidsmigranten naar werklocatie in 2010 en 2018 Werklocatie Alkmaar Bergen (NH.) Castricum Heerhugowaard Heiloo Langedijk Uitgeest Regio Alkmaar

Aantal 2010 1.070 180 90 460 60 140 30 2.030

Aantal 2018 Verschil absoluut Jaarlijkse groei 1.970 900 8% 280 100 6% 190 100 11% 1.290 830 14% 110 50 7% 170 30 2% 470 440 39% 4.470 2.440 10%

Bron: Decisio (2020), op basis van CBS Microdata Vestiging van uitzendbureau en werklocatie In de CBS Microdata is de werklocatie van werknemers (zoals arbeidsmigranten) geregistreerd als het adres van de werkgever. Voor arbeidsmigranten, die vaak via een uitzendbureau werken, komt het voor dat het werkadres van arbeidsmigranten elders is gelegen aangezien zij door het uitzendbureau tijdelijk bij een of meerdere werkgevers worden uitgezonden. Echter, dit daadwerkelijke werkadres is op basis van CBS Microdata niet bekend. Dit kan een licht vertekend beeld (onderschatting of overschatting) opleveren van het aantal arbeidsmigranten per werkgemeente. In de regio gaat dit bijvoorbeeld om bureaus als Agripool en Agros (Heerhugowaard) of Euro Jobservices (Alkmaar). Uit de gesprekken blijkt dat het overgrote deel van deze arbeidsmigranten wel werkzaam is binnen een van de regiogemeenten. Het is daarom aannemelijk dat op het niveau van de regio Alkmaar de afwijking in aantallen waarschijnlijk minimaal is.

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

7

Belangrijkste werklocaties arbeidsmigranten Uit de inventarisatie van werklocaties onder bedrijven en uitzenders komen drie belangrijke werklocaties naar voren voor arbeidsmigranten: ▪ In Heerhugowaard werken veel arbeidsmigranten in de (glas)tuinbouw. Zij werken in onder andere kwekerijen van (bol)bloemen. ▪ In Alkmaar heeft de Vomar als distributiecentrum een belangrijke rol in de werkgelegenheid van arbeidsmigranten. Naast logistiek zijn bedrijven in de land- en tuinbouw sectoren waar in Alkmaar veel arbeidsmigranten werken. Belangrijkste kenmerken doelgroep arbeidsmigranten In de bijlage zijn gegevens te vinden over de kenmerken van de groep arbeidsmigranten in de regio Alkmaar. In dit kader geven we een opsomming van de belangrijkste kenmerken: ▪

Herkomst: het aandeel arbeidsmigranten afkomstig uit Polen is in de afgelopen jaren toegenomen tot 40 procent van de gehele populatie arbeidsmigranten. Bovendien zien we dat Roemenen en Chinezen deel uitmaken van de top-10 nationaliteiten, terwijl deze in 2010 daar nog in ontbraken. Gesproken bedrijven en uitzenders verwachten dat het type herkomstlanden steeds diverser zal worden: door groei van de Poolse economie zijn arbeidsmigranten steeds lastiger te werven en groeit naar verwachting het aantal arbeidsmigranten uit Roemenië, Hongarije en Bulgarije.

▪

Bedrijfssector: de meeste arbeidsmigranten zijn actief in de horeca, zakelijke dienstverlening en detailhandel. Een lager dan landelijk gemiddeld aandeel van de arbeidsmigranten is werkzaam via een uitzendbureau (32 procent). Uit de gesprekken halen we op dat arbeidsmigranten via een uitzendbureau veelal werken in de land- en

▪

tuinbouw, logistiek en industrie (zowel voedingsmiddelen- als metaalelektro). Verblijfsduur: de verblijfsduur van arbeidsmigranten is sterk afhankelijk van de sector waarin zij werkzaam zijn en loopt uiteen van enkele weken tot meer dan een jaar. Gemiddeld zien we dat 42 procent na een jaar nog economisch actief is, na twee jaar is dit 24 procent. Piekmomenten verschillen ook per sector: in de bollenteelt is mei tot november een drukke periode. In de land- en tuinbouw zijn dit vooral de oogstseizoenen (juni – augustus) en de industrie loopt vrijwel het hele jaar door met enkele piekmomenten rondom feestdagen.

3.550 arbeidsmigranten woonachtig geregistreerd in regio Alkmaar Op basis van CBS Microdata blijkt dat in 2018 zo’n 3.550 arbeidsmigranten geregistreerd woonachtig staan in de regio Alkmaar. Dit is naar verwachting een onderschatting van het daadwerkelijke aantal, zie daarvoor ook het kader op pagina 10. Sinds 2010 is het aantal (geregistreerd) woonachtige arbeidsmigranten in de regio Alkmaar gegroeid van 2.500 in 2010 naar 3.550 in 2018. Dat is een gemiddelde jaarlijkse groei van 5 procent. Alkmaar (1.650) en Heerhugowaard (990) zijn de belangrijkste woongemeenten binnen de regio. Net als bij het aantal naar werklocatie, zien we dat zo’n 75 procent

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

8

van alle arbeidsmigranten in de regio Alkmaar in een van deze gemeenten woont. Vooral in Heerhugowaard (jaarlijks +9%) is het aantal geregistreerd woonachtige arbeidsmigranten sterk gestegen: van 490 in 2010 naar 990 in 2018. In Alkmaar neemt het aantal woonachtig geregistreerde arbeidsmigranten in dezelfde periode toe met 320. Het aandeel arbeidsmigranten (ten opzichte van het totaal aantal inwoners) in Heerhugowaard en Alkmaar is met respectievelijk 1,8 en 1,5 procent het hoogst.

Figuur 2-2 Aantal geregistreerde woonachtige arbeidsmigranten in de regio Alkmaar, 20102018 4.000

3.550

3.500 3.000

2.500

2.390

2.400

2010

2011

2012

2.500

2.690

2.740

2.790

2013

2014

2015

2.980

3.210

2.000 1.500 1.000 500 2016

2017

2018

Bron: Decisio (2020), op basis van CBS Microdata

Tabel 2-2 Aantal geregistreerde arbeidsmigranten (naar woonlocatie in 2010 en 2018), ten opzichte van het aantal inwoners per woongemeente (2018) Woongemeente

Aantal

Aantal

Verschil

Jaarlijkse

Aantal

Aandeel

2010

2018

absoluut

groei

inwoners

arbeidsmigranten

Alkmaar

1.330

1.650

320

3%

108.500

1,5%

Bergen (NH.)

200

250

50

3%

29.900

0,8%

Castricum

150

230

80

6%

35.600

0,6%

Heerhugowaard

490

990

500

9%

55.900

1,8%

Heiloo

110

140

30

3%

23.100

0,6%

Langedijk

150

190

40

4%

27.800

0,7%

Uitgeest

70

100

30

4%

13.500

0,7%

2.500

3.550

1.050

5%

294.300

1,2%

Regio Alkmaar

Bron: Decisio (2020), op basis van CBS Microdata

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

9

Woonadres arbeidsmigrant niet altijd bekend: registratiegraad Het komt voor dat het woonadres van een arbeidsmigrant niet bekend is via CBS Microdata. Dat kan meerdere redenen hebben. Bijvoorbeeld doordat de arbeidsmigrant, bij seizoensgebonden arbeid, minder dan 4 maanden in Nederland verblijft en zich niet bij de gemeente inschrijft (dit is ook geen wettelijke plicht). Of, het kan voorkomen dat de arbeidsmigrant zich niet wenst in te schrijven vanwege de angst voor het verliezen van rechten in het land van herkomst. Het aantal geregistreerde arbeidsmigranten via de CBS Microdata is dus waarschijnlijk een onderschatting van het aantal arbeidsmigranten dat daadwerkelijk in de regio Alkmaar woont. In hoofdstuk 3 van dit rapport is dit verder toegelicht en is onderbouwd welke aannames we hanteren om tot een goed inschatting te komen van het aantal woonachtige arbeidsmigranten in de regio Alkmaar.

Inventarisatie belangrijkste woonlocaties regio Alkmaar Om tot een betere inschatting te komen van de belangrijkste woonlocaties binnen gemeenten in de regio Alkmaar, kijken we naar de belangrijkste wijken waar geregistreerd woonachtige arbeidsmigranten wonen. Dit vullen we aan met een inventarisatie van woonlocaties die we hebben uitgevoerd onder gemeenten.

Figuur 2-3 Aantal (geregistreerd) woonachtige arbeidsmigranten per gemeente, 2018

Bron: Decisio (2020), op basis van CBS Microdata

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

10

Binnen de regiogemeenten zien we dat arbeidsmigranten vooral (geregistreerd) woonachtig zijn in de volgende wijken: ▪ Gemeente Alkmaar: de wijken Overdie (250 arbeidsmigranten), De Hoef (190) en Zuid (120). ▪ Gemeente Heerhugowaard: de wijken Edelstenenwijk (340 arbeidsmigranten), Stad van de Zon (250) en Schilderswijk (150). ▪ Gemeente Langedijk: Noord-Scharwoude (50 arbeidsmigranten). Inventarisatie woonplekken bij gemeenten We hebben van verschillende gemeenten binnen de regio informatie gekregen over het aanbod aan woonplekken voor arbeidsmigranten. Daaruit komen de volgende (tijdelijke) locaties naar voren: ▪ Een voormalig kantoorpand op bedrijventerrein Viaanse Molen ▪ Een voormalige GGZ-instelling in Alkmaar Zuid (Kooimeer). Deze locatie wordt gebruikt tot eind 2020. ▪ Een voormalig kantoorpand op een bedrijventerrein (Hectorlaan) in Heerhugowaard (78 arbeidsmigranten). ▪ Een oud schoolgebouw in de gemeente Castricum. Daarnaast blijkt uit de inventarisatie dat er een aantal recreatieparken (in elk geval vier) in de regio worden gebruikt voor de huisvesting van arbeidsmigranten. Dit gaat om parken in de gemeenten Uitgeest, Bergen en Langedijk. Tot slot woont een deel van de arbeidsmigranten bij tuinders zelf (onder andere bij de bedrijven UrsumZuurbier, Firma Duijn en P. Bruin en Zn.).

Uit de inventarisatie blijkt dat goed zicht op het totale aanbod voor buitenlandse werknemers ontbreekt. Er zijn veel minder plekken bekend dan er arbeidsmigranten in de BRP zijn geregistreerd. Omdat grote locaties vaak wel bekend zijn, is het aannemelijk dat arbeidsmigranten in reguliere woningen zijn gehuisvest. Dat wordt onderschreven door de data uit de CBS Microdata en gesprekken met uitzenders en huisvesters.

2.2

Woon-werk relaties

Op basis van gegevens voor 2018 blijkt dat ruim 62 procent van de arbeidsmigranten die in de regio Alkmaar woont, ook in de regio werkt. Voornamelijk de arbeidsmigranten die in Bergen en Langedijk woonachtig zijn, werken in de eigen woongemeente of elders in de regio Alkmaar. In Alkmaar en Heerhugowaard – de grootste woongemeenten – werkt respectievelijk 43 procent en 37 procent van de woonachtige arbeidsmigranten buiten de regio Alkmaar. In

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

11

Uitgeest werkt 82 procent van de arbeidsmigranten buiten de regio. Dit is te verklaren door de nabijheid van Amsterdam en Zaanstad.

Tabel 2.3 Aandeel arbeidsmigranten dat in de regio Alkmaar woont en werkt, naar gemeente, 2018 Woongemeente

Aantal

Werkt in

Werkt elders in

Werkt buiten

geregistreerd

woongemeente

regio Alkmaar

regio Alkmaar

1.650

44%

13%

43%

Bergen (NH.)

250

62%

15%

23%

Castricum

230

50%

14%

37%

Heerhugowaard

990

39%

24%

37%

Heiloo

140

38%

29%

33%

Langedijk

190

31%

51%

18%

Uitgeest

100

18%

0%

82%

Alkmaar

Bron: Decisio (2020), op basis van CBS Microdata

Belangrijke uitgaande pendelstromen, dus arbeidsmigranten die in de regio wonen maar elders werken, zijn zuidwaarts richting de Randstad. Als belangrijke uitgaande pendelstromen zien we de grotere, nabijgelegen gemeenten: Amsterdam en Zaanstad. Verder wonen er bijvoorbeeld 70 arbeidsmigranten in de regio Alkmaar die in Schagen werken.

Figuur 2-4 Belangrijkste uitgaande pendelstromen van de groep woonachtige arbeidsmigranten in de regio Alkmaar, 2018

Bron: Decisio (2020), o.b.v. CBS Microdata

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

12

Andersom, als het gaat om inkomende pendel van arbeidsmigranten die in de regio Alkmaar werken maar elders wonen, dan zien we vooral een sterke relatie met de noordvleugel van de Randstad. Daarnaast zijn er bij elkaar meer dan 300 arbeidsmigranten die vanuit de omliggende regio (Schagen, Hollands Kroon, Hoorn en Den Helder) naar de regio pendelen.

Figuur 2-5 Belangrijkste inkomende pendelstromen van de groep werkzame arbeidsmigranten in de regio Alkmaar, 2018

2.3

Prognose aantal arbeidsmigranten tot 2030

Op basis van de historische ontwikkeling in de economie en het aantal arbeidsmigranten in de regio Alkmaar, zijn prognoses opgesteld van de te verwachten ontwikkeling tot 2030. In onderstaand kader geven we een korte toelichting op de methodiek; een uitgebreid overzicht van genomen stappen is opgenomen in de bijlagen bij het rapport. Achtergrond prognose Voor de prognoses kijken ten eerste naar de daadwerkelijke ontwikkeling van het aantal werkende arbeidsmigranten tussen 2010 en 2018. Met behulp van een meervoudige lineaire regressieanalyse verklaren we vervolgens deze ontwikkeling aan de hand van economische indicatoren. Hieruit blijkt dat de ontwikkeling van het aantal arbeidsmigranten goed kan worden verklaard door de ontwikkeling in het aantal banen en openstaande vacatures in een regio.

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

13

Vervolgstap is om de prognose van het aantal arbeidsmigranten op te stellen aan de hand van regionale prognoses voor deze twee verklarende variabelen (banen en openstaande vacatures). Voor de baanontwikkeling baseren we ons op de regionale COROP-prognoses (COROP Alkmaar en omgeving) zoals in WLO Hoog en Laag (bron: CPB, 2016). Voor openstaande vacatures zijn geen prognoses beschikbaar: deze spiegelen we daarom aan de verwachte ontwikkeling van het bruto binnenlands product (bbp) (bron: CPB, 2019).

Tegen deze achtergrond is voor de prognose van het aantal arbeidsmigranten tot 2030 in de regio Alkmaar uitgegaan van de volgende economische scenario’s: ▪ Scenario Laag: dit scenario is gebaseerd op de verwachte regionale baanontwikkeling zoals in WLO Laag (gemiddeld -0,24% banengroei per jaar) en openstaande vacatures (gemiddelde jaarlijkse groei van 7,8%) aan de hand van bbp-ontwikkeling. ▪ Scenario Hoog: dit scenario is gebaseerd op de verwachte regionale baanontwikkeling zoals in WLO Hoog (gemiddeld 0,23% banengroei per jaar) en openstaande vacatures (gemiddelde jaarlijkse groei van 7,8%) aan de hand van bbp-ontwikkeling. ▪ Historisch trendscenario: dit scenario is gebaseerd op de historische relatie tussen de banengroei, openstaande vacatures en het aantal arbeidsmigranten voor de periode 2010 tot en met 2018.

Tabel 2-3. Scenario’s prognose aantal werkende arbeidsmigranten in de regio Alkmaar Scenario

Aantal,

Jaarlijkse

Aantal,

Verschil

2018

groei

2030

absoluut

WLO - Laag

4.470

+ 6,2%

9.140

+ 4.670

WLO - Hoog

4.470

+ 6,9%

9.890

+ 5.420

Historische ontwikkeling

4.470

+ 9,5%

13.240

+ 8.770

Bron: Decisio (2020), op basis van CBS Microdata

Uit de drie prognosescenario’s blijkt voor de regio Alkmaar dat het aantal arbeidsmigranten de komende tien jaar wederom verdubbeld tot een populatie van naar schatting 9.140 tot 13.240 arbeidsmigranten in 2030.

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

14

Figuur 2-1 Prognose ontwikkeling aantal arbeidsmigranten in regio Alkmaar, tot 2030 14.000 12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0

Regio Alkmaar WLO - Laag WLO - Hoog Historisch: historische ontwikkeling banen en vacatures Bron: Decisio (2020), op basis van CBS Microdata, CBS (2020) Invloed Corona-uitbraak op prognosecijfers Op het moment van schrijven is er sprake van een wereldwijde pandemie; het nieuwe coronavirus. De huidige preventiemaatregelen hebben gevolgen voor verschillende economische sectoren en daarmee ook voor arbeidsmigranten. Denk bijvoorbeeld aan (tijdelijke) vraaguitval (horeca) of -toename (logistiek), maar ook arbeidsmigranten die uit onzekerheid of vanwege het sluiten van grenzen terug keren naar het land van herkomst. De exacte impact van de huidige pandemie op het aantal arbeidsmigranten in de regio Alkmaar is lastig in te schatten. Maar, op de korte termijn verwachten we een afname van het aantal werkzame arbeidsmigranten. De omvang en duur van deze afname is sterk afhankelijk van de duur van deze crisis. Tegelijkertijd, de gehanteerde WLO-scenario’s houden rekening met perioden van economische groei en stagnatie. Daarom verwachten we dat deze groeicijfers een goed uitgangspunt blijven voor de prognose van het aantal arbeidsmigranten tot 2030.

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

15

3. Huisvestingsopgave nu en naar 2030 In het voorgaande hoofdstuk geven we een beeld van de binnen CBS-registraties bekende arbeidsmigranten naar werk- en woonlocatie. De inschatting van de huisvestingsopgave die samenhangt met arbeidsmigratie vraagt om een nadere duiding die in dit hoofdstuk aan bod komt.

3.1

De actuele huisvestingssituatie

Omvang huisvesting internationale werknemers in Alkmaar Er zijn verschillende redenen waarom mensen niet staan ingeschreven in de BRP. Een van de belangrijkste redenen is dat inschrijving bij een gemeente in het geval van verblijf van korter dan vier maanden niet wettelijk verplicht is. Daarom schrijven met name arbeidsmigranten die seizoensgebonden werk doen – bijvoorbeeld in de landbouw rond het oogstseizoen of bij pieken in de logistiek / distributie rond de feestdagen – zich niet in. Andere redenen om niet in te schrijven zijn bijvoorbeeld gebrek aan informatie of de extra administratieve werkzaamheden. Dit samen betekent dat de werkelijke omvang van de groep arbeidsmigranten die in de regio Alkmaar woont waarschijnlijk omvangrijker is dan uit de BRP-registratie blijkt. Wetenschappelijk onderzoek naar registratiegraad arbeidsmigranten De laatste jaren zijn diverse onderzoeken uitgevoerd naar de registratiegraad onder arbeidsmigranten. Onderzoek van de Universiteit Utrecht (2013) en de Erasmus Universiteit (2014) wijst uit dat binnen de totale populatie arbeidsmigranten in Nederland circa 50 procent zich registreert. De Erasmus Universiteit en het voormalige Nicis Institute (2012) schatten de registratiegraad onder arbeidsmigranten in eerder onderzoek op circa 66 procent.

Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2013) gaat in een kamerbrief over EU-arbeidsmigratie uit van lagere inschattingen en stelt dat: ‘ongeveer 62 procent van de bij het UWV geregistreerde werknemers niet staat ingeschreven’. Het onderzoek van het Risbo (Onderzoeksinstituut Erasmus Universiteit Rotterdam, 2009) komt uit op een registratiegraad van circa 45 procent. De rekenmethode in dit laatste onderzoek is goed gedocumenteerd en betrouwbaar. Het aandeel niet-geregistreerden is daarbij afgeleid uit loongegevens van de Belastingdienst over personen met een nationaliteit uit Midden- en Oost-Europa die wel loonbelasting afdragen, maar niet in de BRP zijn geregistreerd. In het vervolg zullen we op basis deze stelregel een inschatting maken voor de regio Alkmaar.

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

16

Inschatting huidig aantal in Alkmaar wonende arbeidsmigranten We hebben voor een specifieker beeld de rekenmethode van het Risbo toegepast om tot een inschatting te komen. Dat betekent dat we het aantal geregistreerde arbeidsmigranten woonachtig in de regio Alkmaar aanvullen met het aantal werkende arbeidsmigranten waarvan we niet zeker weten waar ze wonen. Dit betekent, volgens de benadering van het Risbo, dat er 1.400 niet-geregistreerde arbeidsmigranten in de regio Alkmaar wonen en werken. Vanuit gesprekken met uitzendbureaus weten we dat een groot deel inderdaad niet ingeschreven wordt bij de gemeente door de vaak korte periode van dienstverband (bij onder andere seizoensgebonden werkzaamheden). In de volgende figuur is daarom de ingeschatte verdeling weergegeven van de wonenden en werkenden in de regio en de verdeling en overlap daartussen. Daarmee komen we uit op een schatting van 4.950 geregistreerde en nietgeregistreerde arbeidsmigranten die in de regio Alkmaar wonen. Figuur 3-1: Schematische weergave aantal wonende arbeidsmigranten in Alkmaar

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

17

3.2

Short-, mid- en longstay faciliteiten

De meeste arbeidsmigratie in de regio Alkmaar heeft een tijdelijk karakter, 57% werkt korter dan een jaar in de regio. Dit kan een kort verblijf zijn van soms enkele weken tot een aantal maanden. In de agrarische sector gaat het bijvoorbeeld vaak om een piekperiode tijdens de oogst. Naast dit kortere, tijdelijke verblijf kennen we middellang en lang of lang verblijf.

Tabel 3-1 Verdeling van verblijfsduur van arbeidsmigranten naar short-, mid- en longstay Short stay (< 1 jaar)

Midstay (1-3 jaar)

Longstay (> 3 jaar)

57%

25%

18%

Regio Alkmaar

Bron: Companen (2020), op basis van Decisio (2020), CBS Microdata

Belangrijk bij de verblijfsduur is dat het onderscheid tussen short-, mid- en longstay soms een glijdende schaal betreft. Mensen weten soms vooraf niet of hun verblijf in Nederland leidt tot tijdelijke of permanente vestiging. Daardoor lopen ook huisvestingsvragen in elkaar over. De scheidslijnen zijn niet heel scherp te trekken. Aandachtspunt bij verblijfsduur In de interviews gaven ondernemers en uitzenders aan dat het vaak zo is dat internationale werknemers hier niet permanent wonen, maar dat ze jaarlijks terugkomen. Dit gaat om een vaste groep werknemers die een paar jaar achtereen bij dezelfde werkgever komen werken tijdens de oogstperiode. Wanneer zo’n werknemer drie jaar achtereen op deze wijze in Nederland geld verdient, komt deze in de categorie ‘longstay’ terecht. Qua huisvestingsvraag komt deze groep echter meer overeen op shortstay. We voeren daarom een correctie uit bij doorrekening naar huisvestingsplekken (pagina 23).

Wanneer we verder onderscheid maken naar de verblijfsduur van de shortstay arbeidsmigranten, dan zien we dat het grootste gedeelte voor een periode van maximaal 4 maanden in de regio werkt.

Figuur 3-2 Kortdurend verblijvende arbeidsmigranten (< 1 jaar) dat in de regio Alkmaar werkt, naar aantal maanden, 2018

26%

0-4 maanden 45%

29%

4-8 maanden 8-12 maanden

Bron: Decisio (2020), op basis van CBS Microdata; CBS Statline (2020)

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

18

Er zijn dus verschillen in de praktijk van hoe lang arbeidsmigranten blijven, de gewenste huisvesting hangt daar mee samen. Een deel komt bijvoorbeeld jaarlijks voor 2,5 maand naar Nederland om in een korte periode veel uren te maken en dan weer terug te keren naar zijn of haar vaste verblijfsplaats. Een kwart blijft voor een periode van 1 tot 3 jaar. De groep van longstay die langer dan drie jaar blijft, begeeft zich na verloop van tijd op de reguliere woningmarkt, zowel in de huur- als koopsector. Huisvesting en verblijfsduur De huisvestingsopgave voor shortstay verschilt van midstay en longstay. Daarmee is ‘huisvesting voor arbeidsmigranten’ niet altijd een even eenduidig begrip. Mensen die voor een bepaalde periode in Nederland werken wensen een goede woning. Hierbij is de SNF-norm de minimumvereiste. Tegelijkertijd gaven werkgevers uit de agrarische sector aan dat de eisen en de manier waarmee daar wordt omgegaan per gemeente kan verschillen. Dat kan enerzijds zorgen voor een scheve verdeling van huisvesting over de gemeenten en anderzijds voor onduidelijkheid. SNF-norm De Stichting Normering Flexwonen (SNF) heeft een norm ontwikkeld voor de minimale kwaliteit waaraan huisvesting voor arbeidsmigranten moet voldoen. Deze norm is continu in ontwikkeling. De norm geeft kaders voor de huisvestingskwaliteit, voorzieningen en beheer.

We beschrijven enkele elementen uit de norm van september 2019: Bewoners hebben minimaal 10m2 gebruiksoppervlak wonen (GBO) per persoon. Bewoners van een reguliere woning en wooneenheden hebben minimaal 12m2 gebruiksoppervlak wonen (GBO). Dit geldt ook voor woonunits wanneer er sprake is van een bestemming “wonen”. Dit is inclusief 3,5 m2 slaapvertrek per persoon. Alle voorzieningen (sanitair, keuken, slaapvertrek en woonkamer of ontspanningsruimte) dienen onder één dak en inpandig bereikbaar te zijn. ▪

Er is minimaal 1 toilet per 8 personen

▪

Er is minimaal 1 douche per 8 personen

AKF-norm De AKF-norm (Agrarisch Keurmerk Flexwonen) bestaat naast de SNF, en is door LTO opgesteld. Deze norm komt in grote lijnen overeen met de SNF, maar heeft als belangrijk verschil dat niet alle voorzieningen onder één dak hoeven (dit moet bij SNF wel). Het is belangrijk om te vermelden dat zowel de SNF-norm als AKF-norm minimumvereisten zijn. Het is de bedoeling dat de standaard steeds hoger komt te liggen in de toekomst.

Wat terugkomt is dat werkgevers, uitzendbureaus en huisvesters in de regio Alkmaar aangeven dat de kwaliteit van huisvesting een steeds belangrijker

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

19

vestigingscriterium wordt voor arbeidsmigranten. Arbeidsmigranten nemen de kwaliteit van huisvesting mee in de afweging voor een vestigingsland (bijvoorbeeld Nederland versus Duitsland) of voor de regio. Dit was in de eerste jaren van de komst van arbeidsmigranten nog ver ondergeschikt aan de prijs voor huisvesting. Zeker voor een langer verblijf zoeken mensen een bepaald comfort – ook omdat de arbeidsvoorwaarden in eigen land steeds beter worden en concurrerender met de Nederlandse arbeidsvoorwaarden. De noodzaak om in Nederland te komen werken neemt dus af. Er zijn er min of meer drie soorten woonvormen die veel gebruikt worden om arbeidsmigranten te huisvesten: ▪

▪

▪

Groepsgewijs. Arbeidsmigranten die samen wonen in een gebouw, liefst alleen of maximaal met 2 personen op een kamer. Dit kunnen permanente oplossingen zijn, maar ook tijdelijke woonvormen. Wifi is een absolute must, maar ook de beschikbaarheid van een ontmoetingsplek en buitenruimte. Locaties nabij (winkel- en sport)voorzieningen zijn niet alleen vanuit de wens van arbeidsmigranten gewild, maar ook vanuit de gewenste integratie in de samenleving. Vaak gaat het om transformatie van leegstaande kantoren of zorgvastgoed. Chalets. Een park met chalets (vaak in het buitengebied) waar arbeidsmigranten bij elkaar wonen. Vaak voorzien deze woningen in tijdelijk verblijf. Dit kan in een bestaande setting van bijvoorbeeld een vakantiepark of door een nieuw park te realiseren bedoeld voor deze doelgroep. Eigen voorzieningen op het park, zoals winkels, sportfaciliteiten en Wifi zijn hierbij belangrijke voorwaarden. Verhuur in reguliere voorraad. Verhuur van wooneenheden in bestaande woningen kan verspreid in een wijk of buiten een kern plaatsvinden. Gemeenten gaan hier verschillend mee om, zo gelden er in Alkmaar sinds 2016 strengere regels voor splitsen en omzetten van woningen. Door lage rendementen op spaargeld groeit deze vorm van beleggen in vastgoed (opkopen er verkamerd verhuren).

Gevolg is dat woningen aan de voorraad worden onttrokken en de schaarste voor regulier woningzoekenden toeneemt: dit betekent verdringing. Dit kan in buurten leiden tot overbewoning: te veel mensen in een huis, te veel auto’s (of busjes) in straten. In het buitengebied leidt dit minder vaak tot overlast. Veel gemeenten vangen de keerzijden van deze ontwikkeling op door een verbod op groepsbewoning, nadere beleidsregels in bestemmingsplannen of anderszins: bijvoorbeeld voor het maximaal aantal bewoners per woning of het maximaal aantal woningen binnen een bepaalde straal die op deze wijze ingezet kan worden.

Het komt voor dat arbeidsmigranten zelf huisvesting regelen, daarnaast komt het voor dat uitzendbureaus of werkgevers iets regelen wanneer daar behoefte aan is. De groepsgewijze verhuur wordt vaak gebruikt door werkgevers die voor eigen

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

20

werknemers huisvesting organiseren (bijvoorbeeld op het erf van de eigen boerderij, een aangrenzend perceel of aanpalend aan een bedrijfsgebouw. Bij pieken van seizoensarbeid (short stay) is dit een logische, haalbare oplossing. Enerzijds voor de werknemer omdat een kort verblijf vaak ten doel heeft om veel uren te maken en in korte tijd geld te verdienen, goedkope huisvesting vlakbij de werklocatie kan dan gunstig zijn. Anderzijds willen agrarische bedrijven die een paar weken arbeidsmigranten nodig hebben (tijdens de oogst), niet het risico lopen dat alle huisvesting in de omgeving op dat moment bezet is. Dit soort bedrijven neigen er dus eerder naar zelf huisvesting te realiseren of dat door de vaste uitzendorganisatie te laten regelen, zodat ze gegarandeerd kunnen oogsten. Afhankelijkheid van derden voor zo’n korte periode is niet altijd gewenst. Als permanente oplossing en voor structurelere huisvesting het hele jaar door is deze vorm van huisvesting niet gewenst: want slecht beheersbaar en de verbinding werkgever-werknemer kan leiden tot te grote afhankelijkheden en daarmee tot mogelijke uitbuiting van de werknemer2. Idealiter wordt er dus zo min mogelijk huisvesting op erven of bij bedrijven zelf geregeld wanneer arbeidskrachten hier voor langere tijd komen.

Verdringing op de woningmarkt Juist door voldoende mogelijkheden te bieden voor huisvesting voor arbeidsmigranten, kunnen verdringingseffecten voorkomen worden. Verdringing treedt met name op wanneer reguliere woningen worden opgekocht door uitzendbureaus, werkgevers en gespecialiseerde huisvesters en (verkamerd) doorverhuurd worden aan kenniswerkers of arbeidsmigranten. Tijdelijke bewoning kan gaan knellen in de sociale structuur van een reguliere woonwijk. Dit geldt niet voor arbeidsmigranten zich hier willen vestigen voor langere tijd en zelf een woning huren, deze zijn te beschouwen als reguliere woningzoekenden. Het is dus niet alleen in het belang van werkgevers, maar ook van lokale woningzoekende om 0voldoende (extra) huisvesting voor buitenlandse werknemers te realiseren. Een aantal belangrijke bevindingen uit de gesprekken met ondernemers, huisvesters en uitzenders: ▪ Meer mogelijkheden gewenst om huisvesting te realiseren. Meerdere ondernemers gaven aan graag meer te willen doen om hun arbeidskrachten goed te kunnen huisvesten. Hierbij werden belemmeringen genoemd om hier een kostendekkend geheel van te maken: een beperkt aantal te huisvesten migranten, welstandseisen. De gewenste aantallen variëren tussen de 20 tot 50 mensen. ▪ Ondernemen zonder arbeidsmigranten is geen optie.

In de begintijd heerste vaak het idee dat arbeidsmigranten werden ingehuurd omdat ze goedkoper waren, ze krijgen 2 Zie bijvoorbeeld het rapporten ‘Staat van eerlijk werk: Loon naar werken?’ (2017) en ‘Staat

van eerlijk werk: Risico’s aan de onderkant van de arbeidsmarkt’ (2019) van de Inspectie SZW.

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

21

▪

evenveel betaald als de Nederlandse krachten die hetzelfde werk uitvoeren. Het is geen kwestie van een tekort aan personeel, er is te weinig Nederlands personeel te vinden dat het werk wil en kan doen. De regels verschillen per gemeente. Er wordt een verschil ervaren in de mogelijkheden die er zijn om arbeidsmigranten te huisvesten, iedere gemeente in de regio stelt zijn eigen eisen en gaat hier op zijn eigen manier mee om. Er werd meerdere keren verwezen naar regio West-Friesland waar het makkelijker zou zijn om huisvesting te realiseren.

Verwachte groei Aan de hand van de verwachte groei van het aantal arbeidsmigranten en de verdeling naar verblijfsduur is de huisvestingsopgave in te schatten. Zoals eerder genoemd valt een deel van midstay en longstay ook in de praktijk onder shortstay omdat dit werknemers zijn die jaarlijks terugkeren als tijdelijke arbeidskracht. De groei van bijna 3.000 shortstay arbeidskrachten leidt niet direct tot huisvestingsvraag van 3.000 woningen, omdat sommige werknemers voor een korte periode hier zijn. •

•

•

Shortstay: In ieder geval zo’n 57% van de arbeidsmigranten in de regio Alkmaar werkt korter dan een jaar. Bijna de helft van dit aandeel werkt korter dan vier maanden, een grote kwart tussen de vier en acht maanden, en een kwart tot een jaar. We gaan ervan uit de mensen die hier korter dan vier maanden komen werken echt in de piekperiode komen, zij hebben daarom 1 plek nodig per arbeidsmigrant. Voor een arbeidsmigrant die hier vier tot acht maanden komt werken, is niet een volledige plek nodig (daarvoor rekenen we een halve woonplek per arbeidsmigrant). Vanuit de longstay opgave komt hier een opgave van ongeveer 200 plekken bij. Rekenen we dit door, dan komen we op een behoefte aan 2.830 extra shortstay plekken. Midstay: 25% van de arbeidsmigranten werkt tussen één en drie jaar in de regio. Rekenen we dit door in de verwachte toename van het aantal arbeidsmigranten, dan komen we afgerond op 1.360 plekken uit. Longstay: 18% van de arbeidsmigranten vestigt zich min of meer permanent. Dit zijn mensen die een reguliere woning zoeken. Dit zijn er nu zo’n 890 en tot 2030 wordt een toename van 980 verwacht. Een deel van deze groep zal beroep doen op een shortstay voorziening, omdat ze jaarlijks terugkeren als tijdelijke arbeidskracht. Vanuit de interviews nemen we aan dat dit gaat over zo’n 20%. Vanuit de overige 80% resteert een opgave van 785 permanente woonplekken.

Op basis van inkomen en ervaringen van werkgevers en uitzendbureaus schatten we de verdeling naar huur en koop op 65% tegenover 35%.

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

22

Figuur 3-3 Huidige en toekomstige huisvestingsopgave (in aantal plekken) regio Alkmaar

Bron: Companen (2020), o.b.v. Decisio (2020) en CBS Microdata

3.3

Huisvestingsopgave

In een woningmarkt onder druk is er concurrentie tussen woningzoekers, waaronder arbeidsmigranten. Zonder passende huisvesting vindt verdringing plaats. Ook biedt dit de gelegenheid voor suboptimale huisvestingsoplossingen, zoals verkamering van woningen in woonwijken (met effecten op leefbaarheid, zoals parkeren en geluid), of wonen in incourante woonvormen. Door huisvestingsmogelijkheden te bieden, worden verdringingseffecten op de reguliere woningmarkt beperkt. Daarnaast is goede huisvesting voor buitenlandse arbeidskrachten onderdeel van een gunstig vestigingsklimaat voor bedrijven. Alle geïnterviewde ondernemers gaven aan in grote mate afhankelijk te zijn van de inzet van arbeidsmigranten. Voor de arbeidsmigranten die longstay blijven is zoals eerder genoemd geen speciale huisvesting nodig. Zij kunnen in een reguliere huur- of koopwoning terecht. Het is dan wel belangrijk dat zij zich tijdig inschrijven, zodat zij niet op achterstand staan. Deze longstay is verwerkt in de provinciale prognoses. Waarbij het zaak blijft om te monitoren of dit in voldoende mate het geval is. Bij de shortstay en midstay ligt er een grotere opgave. Enerzijds in de verbetering van bestaande voorzieningen, anderzijds door toevoeging van voorzieningen.

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

23

▪

▪

Een deel van de huisvestingslocaties van de huidige ruim 4.000 shortstay en midstay-arbeidsmigranten is in beeld. Het gaat om een paar bekende getransformeerde, tijdelijke accommodaties, enkele locaties bij agrariërs op het erf en een aantal vakantieparken. Daarnaast zien we in enkele wijken een bovengemiddeld aantal woonachtige arbeidsmigranten. Een globale inschatting van het aantal short- en midstay accommodaties en in woonwijken woonachtige arbeidsmigranten, komt uit op 1.500 tot 2.000 bekende woonlocaties. Dit betekent dat voor 2.000 tot 2.500 arbeidsmigranten de plek niet goed in beeld is. Vraag is of deze locaties voldoen aan de minimale kwaliteitsnormen (SNF). Dit vraagt in de eerste plaats betere registratie en monitoring van beschikbare woonlocaties. In de tweede plaats is toevoeging van courante woonplekken (volgens SNF-norm) nodig, en handhaving van woonplekken die ondermaats zijn; gericht op transformatie naar passende huisvesting. Daarnaast is er een uitbreidingsopgave van nog eens 4.200 tot 2030 voor shortstay en midstay.

Een aantal pijlers om goede huisvesting van de grond te krijgen ▪

Registratie en monitoring. Breng de huidige huisvesting beter in beeld door registratie van arbeidsmigranten.

▪

Stel je visie vast. Een uitgesproken ambitie over arbeidsmigranten zorgt uit zichzelf niet voor betere huisvesting of meer verblijfsplaatsen. Toch is het wél een belangrijke voorwaarde om plannen van de grond te krijgen en vooruit te kunnen. Daarom is het van belang om een heldere visie te hebben over dit onderwerp. Daarnaast is voldoende kennis en een interne takenverdeling van belang over onderwerpen zoals vergunningen, regelgeving en normering. Zo is het voor een ondernemer of inwoner die zich meldt bij de gemeente met een plan of vragen, duidelijk wat belangrijk is voor de gemeente en welke richting gewenst is.

▪

Concretiseer de gewenste oplossing. Maak de opgave die je als gemeente wil oppakken concreet. Deze richting biedt intern houvast en maakt verwachtingen duidelijk in de communicatie naar buiten. Denk hierbij niet alleen in aantallen, maar ook kwaliteitseisen, (type) locaties, de ligging ten opzichte van voorzieningen of kernen, het type huisvesting, de mate van clustering en de gewenste mate van beheer. Maak daarnaast duidelijk wat de gewenste fasering van de opgave in de tijd is.

▪

Zorg voor een goede verstandhouding. De wereld van werkgevers, uitzendbureaus en huisvesters verschilt van die van de gemeenten of de leefwereld van bewoners. Het kan daarom van groot belang zijn om elkaar beter te leren. Wanneer partijen elkaar kennen, is het makkelijker om plannen te beoordelen dan wanneer een plan voor ambtenaren of bestuurders uit de lucht komt vallen. Communicatie kan een belangrijke factor zijn om samen plannen van de grond te krijgen en de opgave te vervullen.

HUISVESTING ARBEIDSMIGRANTEN REGIO ALKMAAR

24

4. Conclusies In dit concluderende hoofdstuk geven we antwoord op de onderzoeksvragen zoals geformuleerd in de inleiding. Vraag 1: Hoe heeft het aantal arbeidsmigranten zich ontwikkeld in de regio Alkmaar sinds 2010? En hoe ontwikkelt deze doelgroep zich waarschijnlijk tot 2030? In 2018 werkten in de regio Alkmaar 4.470 arbeidsmigranten. Sinds 2010 is het aantal verdubbeld en groeit deze groep jaarlijks met gemiddeld 10 procent. Een sterke toename van het aantal arbeidsmigranten zien we ook op nationaal niveau: landelijk groeit deze groep met 16 procent. De belangrijkste werkgemeenten zijn Alkmaar en Heerhugowaard. Zo’n 75 procent van alle arbeidsmigranten werkt in een van deze gemeenten. Belangrijkste kenmerken doelgroep arbeidsmigranten De belangrijkste kenmerken van de doelgroep arbeidsmigranten zijn, als het gaat om: ▪

Herkomst: het aandeel arbeidsmigranten afkomstig uit Polen is in de afgelopen jaren toegenomen tot 40 procent van de gehele populatie arbeidsmigranten. Gesproken bedrijven en uitzenders verwachten dat het type herkomstlanden steeds diverser zal worden: door groei van de Poolse economie zijn arbeidsmigranten steeds lastiger te werven en groeit naar verwachting het aantal arbeidsmigranten uit Roemenië, Hongarije en Bulgarije.