RIEC-rapport Fenomeenanalyse criminele zzp-ers in de zorg

Criminele zzp’ers in de zorg Een fenomeenanalyse

Regionaal Informatie en Expertise Centrum Oost-Nederland (RIEC-ON) Mei 2023

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

Inhoud

1 Inleiding

3

2 Criminele achtergronden

8

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

2.1 2.2 2.3

Aanleiding Doelstelling Opzet fenomeenanalyse Afbakening fenomeenanalyse Crimineel verleden en werken in de zorg

Algemeen beeld Antecedenten Netwerken

3 Gelegenheidsstructuren 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

Ontwikkelingen arbeidsmarkt Inschrijvingsproces Informatiepositie Informatie-uitwisseling Capaciteitsgebrek Versnippering zorgdomein Gebrek aan regelgeving intermediairs

4 4 5 5 6

8 10 19

21

21 23 24 24 24 25 26

4 Stappenplan: Een optimale aanpak 28 4.1 4.2

Lokaal en regionaal Landelijk

Bijlagen 1 2 3 4

Wet- en regelgeving Verklaring omtrent gedrag Registers Keurmerk

28 29

33

33 36 39 40

2

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

1 Inleiding De laatste jaren zien we een flinke stijging van het aantal zzp’ers in de zorg. Het RIEC Oost-Nederland krijgt steeds meer signalen dat criminele zzp’ers in de zorg actief zijn, waarbij hun cliënten niet alleen verstoken blijven van goede zorg, maar ook gevaar lopen slachtoffer te worden van, of geronseld te worden voor, criminele praktijken. Reden voor het RIEC om hier een eerste verkenning op uit te voeren in de vorm van deze fenomeenanalyse. Eerdere onderzoeken naar de verwevenheid van georganiseerde criminaliteit en zorg richtten zich op zorg­organisaties en hun bestuurders. In hoeverre zzp’ers, die vaak één op één werken met kwetsbare cliënten, zelf in d­e criminaliteit zitten werd niet eerder onderzocht. Het Informatie Knooppunt Zorgfraude (IKZ) heeft in 2019 onderzoek verricht naar antecedenten bij bestuurders van organisaties die (vermoedelijk) zorgfraude hebben gepleegd. Uit dit onderzoek is naar voren gekomen dat ongeveer de helft van de in totaal 53 onderzochte bestuurders was veroordeeld voor een strafbaar feit, waarbij een onherroepelijke straf is opgelegd. In meerdere gevallen gaat het om bestuurders met meerdere veroordelingen.

Uit het type delict valt op te maken dat bestuurders zijn veroordeeld voor onder andere verkeersdelicten, fraude/administratieve delicten, geweldsdelicten en diefstal.1 In samenwerking met het RIEC Oost-Nederland heeft het IKZ ook een onderzoek uitgevoerd naar de ver­weven­heid tussen criminaliteit en zorg. Hieruit blijkt dat in de periode 2017 t/m 2019 bij 22 zorgorganisaties in Twente feiten van ondermijnende criminaliteit zijn geconstateerd. Het merendeel van deze zorgorganisaties wordt in dit onderzoek in verband gebracht met hennepteelt. Ook worden andere vormen van criminaliteit geconstateerd, zoals witwassen, belasting­fraude, uitkeringsfraude, illegaal gokken, mensensmokkel en bezit en verkoop van illegale wapens. In dit onderzoek is ook geconstateerd dat van ongeveer de helft van de onderzochte zorgorganisaties de betrokken personen (eigenaren, bestuurders, aandeelhouders of vennoten) antecedenten heeft. 2

1

Bron: Rapport ‘Strafrechtelijke antecedenten bij vermoedens van zorgfraude’. Informatie Knooppunt Zorgfraude (2019). Geraadpleegd via www.ikz.nl/documenten/publicaties/2019/07/04/rapport-strafrechtelijke-antecedenten-bij-vermoedens-van-zorgfraude. 2 Bron: Rapport ‘Verwevenheid zorg & criminaliteit’. Informatie Knooppunt Zorgfraude (2020). Geraadpleegd via https://www.ikz.nl/documenten/rapporten/2021/01/14/criminaliteit-en-zorg.

3

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

Bovenstaande onderzoeken hebben betrekking op bestuurders van zorgaanbieders. Uit deze fenomeenanalyse van het RIEC Oost-Nederland blijkt dat het probleem van criminele verwevenheid in de zorg ook speelt bij zelfstandigen zonder personeel die actief zijn in de zorg.

1.1

Aanleiding Het samenwerkingsverband van het RIEC Oost-Nederland komt sinds 2020 bij de aanpak van zorgcriminaliteit steeds vaker in aanraking met zzp’ers die actief zijn in de zorg. Deze personen worden in het kader van een ondermijningscasus besproken in het RIEC-samenwerkingsverband. De casussen worden ingebracht door partners binnen het RIECsamenwerkingsverband, bijvoorbeeld vanwege een criminele achtergrond en activiteiten in combinatie met ongebruikelijk bezit, waarna uit onderzoek blijkt dat deze personen als zzp’er werkzaam zijn in de zorg. Regelmatig lijkt er sprake te zijn van een groter netwerk van personen die actief zijn in de zorg. In totaal zijn 87 zzp’ers te herleiden uit de netwerken van casussen die zijn opgepakt door het RIEC Oost-Nederland. Daarnaast lijken uitzend- en bemiddelingsbureaus een belangrijke rol te spelen binnen (criminele) netwerken van zzp’ers die actief zijn in de zorg. Uit casuïstiek valt te herleiden dat deze, mogelijk criminele, zzp’ers veel geld verdienen en voornamelijk werken met kwetsbare personen, bijvoorbeeld in de jeugd- en gehandicaptenzorg. Het risico bestaat dat zorgbehoevenden slachtoffer worden van deze zzp’ers en wellicht niet de juiste kwaliteit zorg krijgen die ze nodig hebben, of kunnen afglijden naar de criminaliteit.

Bijkomend probleem is dat vaak onduidelijk is of deze zzp’ers uit criminele netwerken over de juiste papieren (Verklaring omtrent gedrag (hierna VOG) en diploma) beschikken om zorg te verlenen. Er zijn signalen dat zij valse diploma’s en VOG’s gebruiken om aan het werk te kunnen in de zorg. Inmiddels zijn hier ook al mensen voor veroordeeld. Daarnaast worden zzp’ers in sommige gevallen ingehuurd via een (mogelijk malafide) uitzendbureau waardoor moeilijk zicht te krijgen is op waar iemand daadwerkelijk werkzaam is. Tot slot lijkt er in de praktijk geen eenduidige werkwijze te bestaan om de bovenstaande situatie goed aan te pakken of te voorkomen. Diverse partners binnen het RIEC-samenwerkingsverband komen het bovenstaande probleem ten aanzien van zzp’ers in de zorg met een criminele achtergrond steeds vaker in de praktijk tegen. Zicht op dit probleem ontbrak echter. Deze fenomeenanalyse geeft meer inzicht in de problematiek en geeft handvatten om dit aan te pakken.

1.2

Doelstelling Het doel van deze fenomeenanalyse is om inzicht te krijgen in de aard en de omvang van het probleem van zzp’ers in de zorg met een criminele achtergrond of die crimineel actief zijn. Daarnaast wordt gekeken waarom het voor criminelen aantrekkelijk is om in de zorg te werken en wat de risico’s zijn voor cliënten en de maatschappij. Als laatste volgen de (on)mogelijkheden om dit probleem aan te pakken of te voorkomen.

4

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

1.3

Opzet fenomeenanalyse Dit onderzoek is uitgevoerd door middel van een analyse van twintig RIEC-casussen waarin zzp’ers en intermediairs in de zorg als subject of in het criminele netwerk naar voren kwamen. Daarnaast werden interviews gehouden met negen organisaties die zich onder andere bezighouden met contractering, toezicht, handhaving, opsporing en vervolging binnen het zorgdomein. Ook werd deskresearch gedaan. Er is voor deze fenomeenanalyse niet gesproken met zorgaanbieders en intermediairs. In deze twintig RIEC-casussen kwamen 87 zzp’ers in zorg voor. Zij vormen de basis van dit onderzoek. Om een beeld te krijgen van deze zzp’ers uit criminele netwerken is gekeken of deze personen antecedenten hebben, waarbij maximaal tien jaar terug is gekeken in BVI-IB. 3 Er is niet gekeken in de justitiële documentatie van personen. Sepots zijn buiten beschouwing gelaten. Van een sepot is sprake als een officier van justitie besluit om een strafbaar feit niet te vervolgen, bijvoorbeeld als er te weinig bewijs is tegen een verdachte of wanneer het strafbare feit te gering is om in behandeling te nemen (Art. 167, tweede lid, van het Wetboek van Strafvordering). Ook aangiftes en onderzoeken die nog niet hebben geleid tot veroordeling of die vanwege tijdsgebrek niet worden opgepakt, zijn niet meegenomen in dit onderzoek.

De verzamelde informatie voor deze fenomeenanalyse is anoniem verwerkt in deze rapportage.

1.4

Afbakening fenomeenanalyse Toelichting zzp’er in de zorg

Het gaat in deze fenomeenanalyse om zzp’ers die met een eenmanszaak staan ingeschreven in het Handelsregister van de Kamer van Koophandel (KVK) en zzp’ers die zelf verklaren werkzaam te zijn in de zorg maar volgens de KVK geen eenmanszaak hebben. De eenmanszaak heeft een SBI-code (bedrijfsactiviteit) die valt onder de zorgsector. Op basis van deze fenomeenanalyse zijn er drie manieren te herleiden waarop een zzp’er kan werken in de zorg: 1. Door een zorgovereenkomst af te sluiten met eigen cliënten; 4 2. Door als onderaannemer rechtstreeks te werken in opdracht van een zorgaanbieder (hoofdaannemer); 3. Via tussenkomst van een intermediair. Dit kan bijvoorbeeld een uitzend- of bemiddelingsbureau zijn. In dit geval is er geen sprake van een direct contract tussen de zzp’er en de zorgaanbieder.

Beperkingen fenomeenanalyse

Op basis van deze fenomeenanalyse kan niet geconcludeerd worden dat het probleem van criminelen die als zzp’er in de zorg werkzaam vaker voorkomt bij één van deze drie bovengenoemde vormen. Als dit op deelonderwerpen wel het geval blijkt te zijn dan zal dit in de rapportage nadrukkelijk worden aangegeven. 3 BVI-IB staat voor Basisvoorziening Informatie-Integrale Bevraging. Dit is een softwareapplicatie die politie­medewerkers in staat stelt om met één bevraging informatie uit verschillende (inter)nationale en regionale bronregisters te genereren. Bron: https://thesaurus.politieacademie.nl/Thesaurus/Term/10424 4 In artikel 1, eerste lid, van de Wet toetreding zorgaanbieders (Wtza) wordt gesproken over een solistisch werkende zorg­verlener (zie bijlage 1 voor een nadere toelichting op de wet). Dit is een “zorgverlener die, anders dan in dienst of onmiddellijk of middellijk in opdracht van een instelling, beroepsmatig zorg verleent”. Binnen deze fenomeenanalyse wordt met de term ‘solist’ ook een zzp’er bedoeld.

5

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

Ten aanzien van intermediairs zijn er verschillende vormen denkbaar, zoals uitzend-, detacherings- en bemid­delings­­ bureaus. Welke vorm van toepassing is, is afhankelijk van de activiteiten van een dergelijke onderneming. Met deze analyse kunnen geen conclusies getrokken worden of één van deze types intermediairs vaker betrokken is bij zzp’ers met een criminele achtergrond. Als dit wel het geval is zal dit nadrukkelijk worden aangegeven. In deze rapportage zal omwille van eenduidigheid de overkoepelende term intermediair worden gehanteerd. Daarnaast richt deze fenomeenanalyse zich op zorgsoorten die worden verleend in het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), Jeugdwet (Jw), Wet langdurige zorg (Wlz) en de Zorgverzekeringswet (Zvw). Gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van zorg die plaatsvindt binnen deze wetten (zie bijlage 1 voor een nadere toelichting). Er kunnen ten aanzien van deze fenomeenanalyse ook geen conclusies getrokken worden of het fenomeen criminelen die als zzp’ers in de zorg werken vaker voorkomt binnen één van deze vier wetten.

Representativiteit fenomeenanalyse

Tot slot richt deze fenomeenanalyse zich op zzp’ers in de zorg die opdoken in casuïstiek die is opgepakt binnen het samenwerkingsverband RIEC Oost-Nederland. De zzp’ers die onderdeel uitmaken van deze fenomeenanalyse geven daarom geen representatief beeld van alle zzp’ers die in Nederland in de zorg actief zijn. Dit betekent dat er geen uitspraken gedaan kunnen worden over de totale omvang van zzp’ers in de zorg die een criminele achtergrond hebben en crimineel actief zijn in Nederland. Desalniettemin zijn er redenen om aan te nemen dat het een landelijk probleem betreft. Dit zal blijken uit het vervolg van deze rapportage.

1.5

Crimineel verleden en werken in de zorg Het is belangrijk om te benadrukken dat iemand met een crimineel verleden wel degelijk werkzaam kan en mag zijn in de zorg. Er zijn ongetwijfeld voorbeelden van personen die hun leven gebeterd hebben en actief zijn in de zorg. Meerdere organisaties die wij hebben gesproken voor deze fenomeenanalyse onderschrijven dit ook. Echter, voor de veiligheid van cliënten is het wel van belang dat zzp’ers in de zorg over de juiste diploma’s en een VOG beschikken. Wij hebben niet gekeken of de specifieke personen uit dit onderzoek wel of niet over een VOG beschikken. Hiervan is niet altijd een exacte inschatting te maken, aangezien het uitgeven van een VOG een objectieve en een subjectieve component bevat (zie bijlage 2 voor een nadere toelichting). Er zijn echter voorbeelden van personen die nog crimineel actief zijn en tegelijkertijd werkzaam zijn als zzp’er in de zorg. In de zorg gaat het bijna uitsluitend om het werken met mensen die zich in een kwetsbare positie bevinden. Zorgbehoevenden moeten geholpen worden door mensen met de juiste intenties en kwaliteiten. Deze rapportage is bedoeld om deze problemen uit de praktijk aan het licht te brengen, met als belangrijkste doel dat de aanpak van zorgcriminaliteit effectiever wordt.

Tot slot is het belangrijk om te benadrukken dat het grootste deel van de zzp’ers en intermediairs gelukkig met de juiste intenties actief is in de zorg en bonafide is. 6

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

7

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

2 Criminele achtergronden 20 Casussen 87

ZZP’ERS IN DE ZORG

28

Veroordeeld

Activiteiten*

59

Uit crimineel netwerk

31 Ondersteuning/begeleiding gehandicapten

192

Antecedenten

27 Ambulante jeugdzorg 19 Maatschappelijk werk 18 Thuiszorg

*IEenmanszaken kunnen meerdere activiteitenomschrijvingen hebben.

Meest opvallend

103 Vermogensdelicten 14 Geweldsdelicten 20 Opiumwet

2.1

15 10 10

Samen nog 59 andere antecedenten Samen nog 82 andere antecedenten Samen nog 78 andere antecedenten

Algemeen beeld Het RIEC Oost-Nederland heeft op basis van analyse van twintig casussen met betrekking tot georganiseerde criminaliteit in totaal 87 zzp’ers herleid die met een eenmanszaak in zorg staan ingeschreven bij de Kamer van Koophandel. Uit gegevens van de KVK blijkt dat het grootste deel van deze eenmanszaken is opgericht vanaf 2017 (zie tabel 1). Gemiddeld zijn deze zzp’ers 28 jaar op het moment van oprichting van de eenmanszaak. 8

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

OPRICHTINGSJAAR

AANTAL

OPRICHTINGSJAAR

AANTAL

2013

1

2019

17

2014

1

2020

8

2015

1

2021

5

2016

5

2022

3

2017

18

Onbekend1

3

2018

25 Totaal

87

Tabel 1 | Oprichtingsjaar eenmanszaken

Activiteiten (SBI-codes)

Ieder bedrijf dat zich inschrijft in het Handelsregister krijgt een SBI-code. Deze code geeft aan wat de activiteit van een onderneming is. Deze activiteiten zijn op een hiërarchische manier ingedeeld. Elke activiteit krijgt een aparte SBI-code. Dit betekent dat een onderneming meer dan één SBI-code kan hebben.2 In totaal zijn er voor de 87 eenmanszaken uit dit onderzoek 164 SBI-codes te onderscheiden. De activiteiten van de eenmanszaken zijn in te delen in de volgende hoofdcategorieën: HOOFDCATEGORIE

AANTAL

HOOFDCATEGORIE

AANTAL

Gezondheids- en welzijnszorg

149

Industrie

1

Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s

5

Bouwnijverheid

1

Verhuur van roerende goederen en overige zakelijke dienstverlening

4

Vervoer en opslag

1

Onderwijs

3 Totaal

164

Tabel 2 | Activiteiten eenmanszaken aan de hand van hoofdcategorieën 1

Uit de gegevens blijkt dat drie personen verklaren als zzp’er actief te zijn in de zorg, maar waarvan niet bekend is dat deze personen een eenmanszaak in de zorg hebben. 2 Bron: www.kvk.nl/overzicht-standaard-bedrijfsindeling. Geraadpleegd op 11 april 2023.

9

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

De top tien activiteiten van deze eenmanszaken zijn: ACTIVITEIT

AANTAL

Ondersteuning en begeleiding van gehandicapten

31

Ambulante jeugdzorg

27

Maatschappelijk werk

19

Thuiszorg

18

Overige paramedische praktijk (geen fysiotherapie, psychologie, alternatieve genezers)

9

Huizen en dagverblijven voor verstandelijk gehandicapten

9

Jeugdzorg met overnachting en dagverblijven voor jeugdzorg

9

Geestelijke gezondheids- en verslavingszorg met overnachting

8

Welzijnswerk voor ouderen

7

Maatschappelijke opvang met overnachting

5

Tabel 3 | Specifieke activiteiten eenmanszaken Meer dan de helft van de eenmanszaken heeft meer dan één SBI-code, waarbij de activiteiten van de eenmanszaken soms zeer divers kunnen zijn. Denk aan een combinatie van gehandicaptenzorg en de automotive branche, of jeugdzorg en slachterij en groothandel in vlees(waren).

2.2

Antecedenten Uit de analyse komt naar voren dat 28 van de 87 zzp’ers in de zorg in de afgelopen tien jaar één of meerdere veroor­ delingen op hun naam hebben. Dit komt neer op 32 procent van de zzp’ers die naar voren zijn gekomen in casuïstiek bij het RIEC Oost-Nederland. Deze 28 zzp’ers in de zorg hebben gezamenlijk 192 antecedenten op naam.

Type delicten

Ten behoeve van de analyse zijn alle antecedenten gecategoriseerd (zie tabel 4). Deze categorieën zijn weer onder te verdelen naar subcategorieën die in de volgende paragrafen nader worden toegelicht.

10

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

CATEGORIE

AANTAL ANTECEDENTEN

AANTAL ZZP’ERS

Vermogen

103

15

Witwassen

5

3

Geweld

14

10

Zeden

1

1

Wet Wapens en Munitie

4

4

Opiumwet

20

10

Wegenverkeerswet

16

10

Overige

29

12

Totaal

192

28 (max)

Tabel 4 | Type antecedenten zzp’ers in de zorg Vijf van de 87 zzp’ers uit deze analyse zijn in de zorg actief met meer dan tien antecedenten op hun naam. Daarnaast zijn er twintig zzp’ers die een antecedent op naam hebben gekregen binnen drie jaar voordat zij een eenmanszaak in de zorg startten, of nadat zij in de zorg zijn gaan werken. Deze fenomeenanalyse is niet bedoeld om individuele zaken te beoordelen, maar hieruit valt wel op te maken dat het onwaarschijnlijk is dat deze zzp’ers allemaal in het bezit zijn van een geldige VOG (zie bijlage 2 voor een nadere toelichting).

Fraudesignalen IKZ

Ten behoeve van deze fenomeenanalyse heeft het IKZ op verzoek van het RIEC Oost-Nederland een analyse uitgevoerd naar het aantal signalen in het Verzamelpunt Zorgfraude (VPZF) over frauderende zzp’ers. Hierbij is het VPZF gescand op verschillende trefwoorden in de periode 2020-2022.3 Hieruit blijkt dat ongeveer 1 op de 15 signalen in het VPZF betrekking heeft op een frauderende zzp’er. In de periode 2020-2022 gaat het om 94 signalen over frauderende zzp’ers, waarvan 21 in de regio Oost-Nederland. Het IKZ onderscheidt 26 zorgsoorten. De signalen over zzp’ers komen het vaakst voor bij de onderstaande zorgsoorten, waarbij moet worden vermeld dat één signaal betrekking kan hebben op meerdere zorgsoorten.

3 De cijfers in deze analyse hebben betrekking op signalen die via het IKZ zijn geregistreerd. Het geeft geen inzicht in het totaal aantal signalen van fraude in de zorg in Nederland. Het IKZ rapporteert over signalen van vermoedens van fraude, niet over vastgestelde fraude.

11

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

ZORGSOORT

AANTAL

Individuele begeleiding

34

Wijkverpleging

25

Beschermd wonen / GGZ wonen

8

Huishoudelijk hulp

6

Gehandicaptenzorg

5

Tabel 5 | Top vijf zorgsoorten binnen signalen zzp’ers. Bron: IKZ. Het IKZ deelt signalen ook in op basis van incidentsoorten. De signalen over frauderende zzp’ers in de zorg gaan over 11 incidentsoorten. Eén signaal kan betrekking hebben op meerdere incidentsoorten. De meest voorkomende incidentsoorten bij deze signalen over zzp’ers zijn: INCIDENTSOORTEN

AANTAL

Zorg declareren zonder dat er zorg geleverd is

29

Meer of andere zorg declareren dan geleverd is / meer zorg aanvragen dan nodig is (upcoding)

25

Minder (goede) zorg leveren dan nodig is (onvoldoende kwaliteit / zorgverwaarlozing)

20

Aanleveren van overige vervalste / gefingeerde informatie (onjuiste voorstelling van zaken)

9

Enscenering / in scene zetten

7

Tabel 6 | Top vijf incidentsoorten binnen signalen zzp’ers. Bron: IKZ. In het geval van het aanleveren van vervalste/gefingeerde informatie kan het gaan om een vals diploma of VOG, maar ook om een vervalste handtekening, valse declaraties of valse zorgovereenkomsten. Als het gaat om enscenering dan wordt een situatie door één of meerdere personen in scéne gezet ter misleiding van bijvoorbeeld een verstrekker, verzekeraar of indicatiesteller, ten behoeve van het onterecht declareren of indiceren van zorg. Denk hierbij aan het zwaarder voorstellen van een ziektebeeld dan daadwerkelijk het geval is, om op deze wijze een hogere indicatie te krijgen.

12

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

2.2.1

Wegenverkeerswet Misdrijven

Uit de casusanalyse blijkt dat een belangrijke reden waarom zzp’ers in de zorg in eerste instantie in beeld komen, te maken heeft met het feit dat ze vaak staande worden gehouden bij voertuigcontroles door de politie. Dit kan te maken hebben met opvallend (asociaal of crimineel) rijgedrag en de criminele achtergrond van deze personen in combinatie met het tijdstip en de locatie. De staande gehouden personen verklaren dan werkzaam te zijn als zzp’er in de zorg.

In totaal hebben tien zzp’ers uit dit onderzoek samen zestien antecedenten op naam in het kader van de Wegen­ verkeerswet. De meeste antecedenten hebben te maken met het feit dat de bestuurder van het voertuig heeft gereden onder invloed van drugs, alcohol en/of geneesmiddelen. Andere voorbeelden zijn het rijden tijdens ontzegging rijbevoegdheid, rijden met een ingevorderd rijbewijs en het verlaten van een plaats ongeval.

Luxe voertuigen

Uit de casusanalyse komt ook naar voren dat deze zzp’ers in de zorg vaak rijden in voertuigen uit het duurdere segment. Regelmatig gaat het om voertuigen die eigendom zijn van lease- of financieringsmaatschappijen. Als verklaring voor rijden in een voertuig uit het duurdere segment geven deze personen aan dat zij veel geld verdienen door te werken als zzp’er in de zorg: * “Een zzp’er in de zorg heeft bijvoorbeeld aangegeven in de zorg actief te zijn omdat hij kennissen heeft die ook actief zijn in de zorg en zij aangeven hiermee goed te verdienen. Deze persoon had hiervoor een bijstandsuitkering en rijdt nu in een dure leasewagen.” “Een jonge zzp’er in de zorg verklaart tegenover de politie € 8.000 netto per maand te verdienen en hij zegt dat hij daarmee een stuk meer verdient dan de politieagent die hem aanhoudt.” In een interview wordt ook aangegeven dat er zorgaanbieders zijn die zich storen aan de glimmende luxe voertuigen waarin veel van deze zzp’ers rijden en die op de parkeerplaats van zorginstellingen staan. Hieruit blijkt dat er veel geld valt te verdienen in de zorg door zzp’ers. Uit verklaringen van zzp’ers blijkt ook dat het voor hen niet ongebruikelijk is om veel uren te werken in de zorg, door meer diensten (vaak avond- en nachtdiensten) te draaien dan in loondienst is toegestaan.

Uit een interview blijkt tevens dat er een zorgaanbieder is die zich beklaagt over zzp’ers die hun werk niet goed doen en alleen in actie komen in geval van een noodsituatie. Dit voorbeeld betreft de gehandicaptenzorg.

Dekmantel

* Voorbeelden uit interviews/casusanalyse zijn cursief gezet.

Uit de casusanalyse en interviews komt het beeld naar voren dat criminelen hun werk als zzp’er in de zorg als dekmantel lijken te gebruiken. Het is een ideale dekmantel omdat zij naar eigen zeggen hiermee veel geld verdienen en het een alternatieve verklaring kan zijn voor het hebben van vermogen: 13

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

“Bij een doorzoeking blijkt dat een persoon met meer dan tien antecedenten enkele duizenden euro’s aan contant geld bij zich heeft. Hij verklaart dat dit komt doordat hij goed verdient als zzp’er in de zorg.” In de zorg wordt niet contant uitbetaald, dus is het op dat moment de vraag waar dit geld vandaan komt. De zorg kan ook een dekmantel zijn vanwege de werktijden en locaties waar zzp’ers werkzaam kunnen zijn. Hiermee hebben ze een alternatieve verklaring waarom ze op een bepaald tijdstip (bijvoorbeeld ’s nachts) of locatie (ver van hun woonadres) aanwezig zijn.

Identiteitsfraude

Uit de analyse van de 87 zzp’ers in de zorg blijkt dat dertien zzp’ers gezamenlijk 32 keer hun rijbewijs hebben verloren of als gestolen hebben opgegeven. Vanwege de grote bedragen die maandelijks verdiend worden door zzp’ers in de zorg, het hoge aantal werkuren dat wordt opgegeven en de soms grote reisafstanden, zijn er vermoedens dat er sprake is van identiteitsfraude. Uit interviews blijkt dat er situaties zijn waarin wordt geconstateerd dat zzp’ers op meerdere locaties tegelijkertijd werkzaam zijn en vervolgens blijkt dat zij vrienden inhuren om onder hun naam diensten te draaien. Iemand doet zich dan voor als een ander en gebruikt diens paspoort of rijbewijs.

2.2.2 Vermogensdelicten Geld verdienen

Uit de analyse blijkt dat vijftien zzp’ers samen in totaal 103 antecedenten in het kader van vermogen op naam hebben staan. Vermogensdelicten kunnen zeer divers van aard zijn. Ten aanzien van deze zzp’ers gaat het bijvoorbeeld om winkeldiefstallen, heling, cybercrime, diefstal uit woning, straatroof (poging), diefstal bromfiets en overval (poging). Bij vermogensdelicten gaat het om het op criminele wijze veel geld binnenhalen. Dit kan een reden zijn voor criminelen om in de zorg aan de slag te gaan als zzp’er. Met name omdat het in de zorg veelal gaat om kwetsbare, en soms weerloze, personen: “Er is een situatie bekend van een zzp’er die in de ouderenzorg actief is en betrokken is bij woninginbraken. Daarnaast worden zzp’ers die te linken zijn aan diverse vormen van criminaliteit zoals plofkraken, inbraken, drugshandel, overvallen en whatsappfraude, staande gehouden (bij voertuigcontroles) door de politie. Alles waarmee geld valt te verdienen. Hier zitten ook zzp’ers tussen die actief zijn in de ouderenzorg.”

Als iemand met een criminele achtergrond, of met een crimineel netwerk, in contact komt met kwetsbare personen brengt dit risico’s met zich mee. Een geïnterviewde geeft aan dat deze zzp’ers in potentie een goede informatiepositie hebben om strafbare feiten te kunnen plegen. In het geval van bejaarde mensen in de thuiszorg kunnen ze bijvoorbeeld verkennen wat de situatie is en zo bepalen of er iets in een woning valt te halen. Het is lastig te bewijzen, maar wel denkbaar dat deze praktijken voorkomen. Het is van belang om dit soort situaties (tijdig) te kunnen herkennen. 14

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

Witwassen

Uit de analyse blijkt dat drie zzp’ers samen in totaal vijf antecedenten hebben in het kader van witwassen. Het gaat hier bijvoorbeeld om het witwassen van geld dat afkomstig is uit de drugshandel. Deze zzp’ers werken in de zorg met een kwetsbare doelgroep. Naast concrete veroordelingen zijn er ook signalen in relatie tot witwassen: “In een korte periode komen er meerdere MMA’s binnen over een zzp’er in de zorg die handelt in hard- en softdrugs en loopjongens zou hebben die voor hem dealen. Het geld dat wordt verdiend zou worden witgewassen via de aanschaf van luxe artikelen.” Uit de casusanalyse blijkt dat meerdere zzp’ers staande gehouden werden met duizenden euro’s aan contant geld op zak, een belangrijk signaal van witwassen. Zes van de 87 zzp’ers uit deze analyse komen naar voren komen bij verdachte transacties van de FIU. “Er is een vermoeden van witwassen over een zzp’er in de zorg die werkt met een kwetsbare doelgroep. Aanleiding is een verdachte transactie van de FIU van onverklaarbare contante stortingen van grote bedragen op de bankrekening.”

2.2.3 Opiumdelicten Antecedenten

Uit de analyse komt naar voren dat tien zzp’ers samen in totaal twintig antecedenten op hun naam hebben in het kader van de Opiumwet. Het gaat hierbij om onder andere de volgende categorieën:

• Vervaardigen hard- en/of softdrugs • Handel in hard- en/of softdrugs • Bezit harddrugs Deze zzp’ers zijn met hun eenmanszaak onder andere actief in de ondersteuning en begeleiding van gehandicapten, thuis- en jeugdzorg. Deze tien zzp’ers hebben behalve de twintig antecedenten in het kader van de Opiumwet nog 78 andere antecedenten, onder andere vermogens- en geweldsdelicten en het rijden onder invloed van drugs en alcohol. In totaal hebben acht van deze zzp’ers deze antecedenten op naam gekregen in het jaar van oprichting van de eenmanszaak of daarna.

Drugshandel- en gebruik

Uit een interview komt het beeld naar voren dat van sommige zzp’ers bekend is dat ze een handelshoeveelheid drugs bij zich hebben en daarnaast als begeleider werkzaam zijn in een woongroep. Op deze locatie wordt vervolgens gedeald of er zijn cliënten die voor hen dealen. Dit beeld komt ook naar voren uit de casusanalyse: “Een zzp’er die zich bezig lijkt te houden met het dealen van drugs en contacten heeft in het drugscircuit komt naar voren in een melding. Daaruit blijkt tevens dat een cliënt heeft aangegeven een relatie te hebben met deze zzp’er.”

15

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

“Via een partner van een zzp’er in de zorg wordt aan een cliënt drugs geleverd. De cliënt is inmiddels verslaafd geraakt.” Het risico bestaat dat zzp’ers in de zorg die actief zijn in de drugshandel kwetsbare personen gebruiken voor deze handel, bijvoorbeeld door ze in te zetten als dealer en/of door ze verslaafd te maken.

Drugsnetwerk

Er is ook een voorbeeld bekend waarbij een intermediair onderdeel lijkt van een groot drugsnetwerk. Hierbij lijkt het erop dat meerdere zzp’ers via deze intermediair aan de slag zijn gegaan in de zorg en vooral werken met kwetsbare cliënten. Dit voorbeeld laat zien hoe makkelijk het is om te starten in de zorgsector en daarbinnen een groot netwerk op te bouwen. Dit kan potentieel ook een drugsnetwerk betreffen. “Ten aanzien van een zzp’er in de zorg is het vermoeden dat deze persoon onder andere een faciliterende rol speelt in de criminaliteit. Tevens is deze persoon in verband te brengen met meerdere personen die actief zijn in het drugscircuit.”

2.2.4 Geweldsdelicten en (vuur)wapenbezit Het is algemeen bekend dat diverse vormen van criminaliteit gepaard gaan met geweld en bedreiging. Denk hierbij aan de handel in drugs. Uit de analyse blijkt dat tien zzp’ers gezamenlijk veertien antecedenten hebben in het kader van geweld, waaronder ook zware en eenvoudige mishandeling. Deze tien zzp’ers hebben daarnaast samen nog 82 antecedenten op hun naam staan, waaronder vermogens- en opiumdelicten. Vier zzp’ers hebben een antecedent in het kader van de Wet Wapens en Munitie. Het gaat hierbij onder andere om vuurwapens en een boksbeugel.

2.2.5 Horizontale fraude Een belangrijk hulpmiddel dat zorgaanbieders in handen hebben om criminele zzp’ers uit de zorg te weren, is door onderzoek te doen naar het arbeidsverleden van een nieuwe medewerker en door het vragen naar een VOG. In de praktijk blijkt echter dat op grote schaal gefraudeerd wordt met valse documentatie door zzp’ers in de zorg, waardoor het voor zorgaanbieders lastig is om hiertegen op te treden.

Valse diploma’s en VOG’s

Horizontale fraude speelt een centrale rol bij het onderwerp zzp’ers in de zorg met een criminele achtergrond. Bij horizontale fraude zijn burgers, bedrijven of instellingen het slachtoffer.4 Specifiek gaat het bij deze fenomeenanalyse om het gebruik maken van valse diploma’s en VOG’s om aan de slag te kunnen in de zorg. Iemand doet zich voor als zorgverlener zonder te beschikken over de juiste kwalificaties om zorg te verlenen. Van de 28 criminele zzp’ers heeft er één een antecedent voor horizontale fraude. In dit geval door te solliciteren met een vals diploma bij een detacheringsbureau voor zzp’ers in de zorg.

4 Bron: hetccv.nl/onderwerpen/fraude. Geraadpleegd op 11 april 2023.

16

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

Zowel uit de casusanalyse als uit interviews blijkt dat horizontale fraude in de praktijk veel vaker voorkomt. Uit de analyse van het IKZ ten behoeve van deze fenomeenanalyse blijkt dat er negen signalen zijn waarbij zzp’ers te linken zijn aan het gebruik van vervalste of gefingeerde informatie (zie tabel 6). Hierbij kan het gaan om een vervalst diploma of VOG. Recent heeft de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (hierna: IGJ) bekend gemaakt dat in 2022 sprake was van een ruime verdubbeling van het aantal meldingen van diploma- en VOG-fraude. De IGJ kreeg in dat jaar 95 meldingen over zorgverleners met een vals diploma/certificaat en 11 meldingen over een valse VOG. Het vervalsen van VOG of diploma is een strafbaar feit (valsheid in geschrifte ex art. 225 Wetboek van Strafrecht). In bijna alle gevallen ging het om zzp’ers die zich via een bemiddelingsbureau als zorgverlener aanboden. Het kan voorkomen dat een zorgaanbieder een contract aangaat met een bemiddelingsbureau en de verantwoordelijkheid voor het screenen bij het bemiddelingsbureau neerlegt.

Wettelijk gezien blijft de eindverantwoordelijkheid voor de screening van medewerkers echter liggen bij de zorgaanbieder.5 Daarnaast is een probleem dat het toezicht op bemiddelingsbureaus niet onder het toezicht valt van de IGJ, omdat het meestal geen zorgaanbieders zijn.6 Op 23 februari 2023 stonden acht verdachten voor de politierechter omdat zij (vermoedelijk) gebruik hebben gemaakt van een vals (zorg)diploma en/of VOG. Tegen deze personen zijn, afhankelijk van de vergrijpen, zowel celstraffen als taakstraffen geëist door het OM. Zeven verdachten zijn veroordeeld en één zaak is aangehouden. Deze acht verdachten zijn volgens het OM slechts het topje van de ijsberg.7 Uit de casusanalyse en interviews komt verder het beeld naar voren dat er veel meer gevallen bekend zijn van vervalste diploma’s/VOG’s. Er zijn bijvoorbeeld situaties bekend waarin er aangifte is gedaan van een vervalst diploma van zzp’ers die via een intermediair actief zijn in de zorg. Tot slot is ook een intermediair bekend die mogelijk een faciliterende rol speelt bij het verstrekken van valse documentatie. Deze gevallen zijn (nog) niet verwerkt als een antecedent bij een individueel persoon en komen daardoor niet naar voren binnen deze analyse.

Op basis van deze fenomeenanalyse kan vooralsnog niet de conclusie getrokken worden of een bepaald type intermediair (bijvoorbeeld uitzend-, bemiddelings- of detacheringsbureau) vaker voorkomt bij zzp’ers die een criminele achtergrond hebben of crimineel actief zijn. Er kan wel geconcludeerd worden dat deze zzp’ers hiervan veelvuldig gebruik maken om in de zorg aan de slag te gaan.

Aanbieders valse documentatie

Uit interviews komt naar voren dat het kinderlijk eenvoudig is om aan valse documentatie te komen om aan de slag te gaan in de zorg. Voor enkele honderden euro’s kan online een diploma worden aangevraagd en voor een meerprijs kan er ook een cijferlijst bij worden geregeld. Vervolgens wordt op een parkeerplaats afgesproken en vindt

5 Bron: www.igj.nl/publicaties/brieven/2023/02/21/brief-over-diplomafraude-en-vog-fraude. Gepubliceerd op 21 februari 2023. 6 Er zijn gevallen denkbaar waarin een intermediair als zorgaanbieder getypeerd kan worden. Bijvoorbeeld als een intermediair met een zorgverzekeraar een overeenkomst afsluit om zorg te verlenen en hiervoor zzp’ers inzet. De intermediair is dan de opdrachtgever. Zie ook: www.toetredingzorgaanbieders.nl/wat-betekent-de-wtza/vragen-en-antwoorden-wtza. 7 Bron: www.om.nl/actueel/nieuws/2023/02/23/valse-zorgdiplomas-in-omloop-om-eist-celstraffen-en-taakstraffen

17

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

de overdracht plaats. De gehele keten van valse documenten ziet er professioneel uit.8 Zo is er ook een voorbeeld bekend waarbij sprake is van digitale vervalsing. Hierbij is een nep-website gemaakt van het DUO en is het op die manier mogelijk om tijdens een controle door bijvoorbeeld een zorgaanbieder buiten beeld te blijven. Verder is er een situatie bekend waarbij één diploma door meerdere personen werd gebruikt. In een interview wordt gesteld dat mensen gebruik maken van valse documenten om op die manier fictief hun opleidingsniveau op te hogen en op die manier meer te kunnen verdienen.

Opleidingsniveau

In de praktijk blijkt dat er veel verkorte zorgopleidingen in de zorg worden aangeboden om het niveau te verhogen. Een hoger opleidingsniveau betekent vaak dat iemand ook meer geld kan verdienen. Zo zijn er situaties bekend waarin zzp’ers met antecedenten via een EVC-traject aan de slag gaan in de zorg. Dit betreft een ervaringscertificaat, zijnde: een bewijs van wat iemand weet en kan op basis van kennis en werkervaring. Dit certificaat geldt niet als een diploma.9 Uit een interview komt ook naar voren dat er signalen zijn die doen vermoeden dat er malafide opleidingsinstituten zijn. Bijvoorbeeld een opleider die zzp’ers tegen betaling aanbiedt om een stage af te tekenen. In de praktijk vallen deze mensen dan soms door een gebrek aan kennis door de mand.

Ontwikkelingen intermediairs

Uit interviews komt naar voren dat het aantal bureaus dat als intermediair aan de slag gaat binnen deze branche toeneemt. Door krapte op de arbeidsmarkt is het voor zorgaanbieders lastig om aan personeel te komen en zijn ze vaak afhankelijk van dergelijke bureaus om aan de zorgvraag te kunnen voldoen. Uit deze fenomeenanalyse komt het beeld naar voren dat de (contractuele) verhoudingen tussen een zzp’er, zorgaanbieder en intermediair zeer complex kunnen zijn. Hierdoor is het soms onduidelijk welke aanpakmogelijkheden er zijn op het gebied van toezicht en hand­ having en welke organisatie daarvoor verantwoordelijk is. “Een voormalig zzp’er in de zorg heeft verklaard geen VOG meer te kunnen krijgen in de zorg vanwege gepleegde criminele feiten. Inmiddels zou deze persoon zich bezig houden met het regelen van personeel voor andere zorgbedrijven.”

De meeste van deze bureaus kunnen worden bestempeld als bonafide, maar er zijn ook signalen dat intermediairs een actieve rol spelen bij het aanleveren van vervalste VOG’s of diploma’s aan zorgaanbieders.

Verantwoordelijkheid zorgaanbieders

De wettelijke verantwoordelijkheid rondom het screenen van personeel op het hebben van de juiste documentatie ligt bij zorgaanbieders die de zzp’ers (tijdelijk) inhuren via intermediairs. In de praktijk blijkt echter dat het toezicht

8 Zie ook: radar.avrotros.nl/hulp-tips/hulpartikelen/item/een-vals-diploma-kopen-voor-500-euro-inclusief-registratie-bij-duo. Gepubliceerd op 31 maart 2023. 9 Bron: www.werk.nl/werkzoekenden/solliciteren/baankansen/ontwikkel-uzelf/certificaat-ervaring. Geraadpleegd op 11 april 2023.

18

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

daarop door zorgaanbieders, bewust en onbewust, onvoldoende wordt uitgevoerd. Een belangrijke oorzaak waardoor zzp’ers met valse documentatie aan de slag kunnen gaan in de zorg is dat zorgaanbieders er soms ten onrechte vanuit gaan dat intermediairs de diploma’s en VOG’s van ingehuurd personeel hebben gecontroleerd. Daarnaast lijkt mee te spelen dat zorgaanbieders het niet altijd nauw nemen met de kwalificaties van personeel vanwege de krapte op de arbeidsmarkt. Het is ook mogelijk dat zorgaanbieders niet altijd op de hoogte zijn van de inkoopeisen met betrekking tot kwaliteit van zorg. Deze inkoopeisen kunnen per regio/gemeente verschillend zijn.

2.2.6 Overige delicten Naast de bovengenoemde hoofdcategorieën zijn er ook diverse overige delicten waarvan zzp’ers antecedenten hebben. In totaal zijn er twaalf zzp’ers die samen 29 antecedenten hebben die vallen onder de volgende delicten: • Bedreiging • Misdraging tegen het openbaar gezag • Cybercrime • Vernieling • Vals geld uitgeven (poging) • Brandstichting • Transport gevaarlijke stoffen over de weg

2.3

Netwerken Uit de casusanalyse en interviews komt naar voren dat verschillende (grote en kleine) netwerken kunnen ontstaan van personen die als zzp’er actief zijn binnen de zorg. Hierbij valt op dat soms in een korte periode meerdere personen van een bepaald netwerk als zzp’er aan de slag gaan in de zorg en zich inschrijven met een eenmanszaak in het Handelsregister van de KVK. Op basis van deze fenomeenanalyse zijn er familiaire- en criminele netwerken te onderscheiden. Familiaire netwerken ontstaan op het moment dat binnen een familie meerdere personen actief zijn als zzp’er in de zorg. Het valt bij de casusanalyse op dat de partner van een subject vaak ook actief is als zzp’er in de zorg. In sommige gevallen blijkt ook dat broers, zussen, neven en nichten als zzp’er in de zorg actief zijn. Criminele netwerken zijn netwerken waarvan bekend is dat meerdere personen crimineel actief zijn. Er zijn ook onderlinge connecties bekend van zzp’ers in de zorg binnen verschillende casussen. Tot slot blijkt uit verklaringen dat zzp’ers met een criminele achtergrond vaak via kennissen aan de slag gaan in de zorg. Met als belangrijk argument dat hierin veel geld te verdienen valt, maar ook omdat het eenvoudig is om via deze weg aan de slag te gaan in de zorg en de pakkans klein is.

19

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

20

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

3 Gelegenheidsstructuren Een onderzoeksvraag binnen deze fenomeenanalyse is welke gelegenheidsstructuren er zijn die maken dat zzp’ers met een criminele achtergrond in de zorg actief kunnen zijn. Er zijn verschillende factoren, zowel binnen als buiten het zorgdomein, te herleiden uit de casusanalyse en interviews die hierin een faciliterende rol kunnen spelen.

3.1

Ontwikkelingen arbeidsmarkt Stijging aantal zzp’ers in de zorg

Het aantal zzp’ers dat actief is in de zorgsector stijgt al jarenlang. Het toenemend verzuim en (personeels)verloop bij (reguliere) zorginstellingen is een van de redenen voor deze stijging.1 Zorgverleners willen af van de regeldruk in hun werk en kunnen bovendien als zzp’er meer verdienen voor hetzelfde werk. Daarnaast blijkt dat zorginstellingen en ziekenhuizen steeds meer geld kwijt zijn voor de inhuur van personeel. Met name in de gehandicaptenzorg en de geestelijke gezondheidszorg gaat een groot deel van het beschikbare budget op aan het inhuren van extern personeel.2 Zorginstellingen zijn afhankelijker geworden van detacheringsbedrijven en zorgbemiddelaars. Ook is sprake van een groei van deze organisaties. Jaarlijks gaat landelijk drie miljard euro naar bemiddelaars, recruiters, uitzend- en detacheringsbureaus die actief zijn in de zorg. Dit heeft mogelijk tot gevolg dat de zorgkosten stijgen.3 Uit gegevens van de KVK blijkt dat het aantal zzp’ers in de zorg in Nederland in 2022 168.439 bedraagt. Dit is een stijging van ongeveer 50 procent ten opzichte van 2017, toen het aantal zzp’ers in de zorg nog 112.237 bedroeg. Uit onderzoek blijkt dat de toename vermoedelijk is te wijten aan slecht werkgeverschap, gebrek aan waardering en een te hoge werkdruk.4

Regionale ontwikkelingen

Uit de interviews die zijn gehouden voor deze fenomeenanalyse, blijkt dat er ook in de praktijk een sterke toename is te zien van het aantal zzp’ers dat actief is in de zorg. Hierin zijn opvallende trends waarneembaar. Zo heeft een gemeente in een interview aangegeven dat in een wijk het aantal zzp’ers dat actief is in de zorg, explosief is toegenomen. Uit eigen analyse van deze gemeente blijkt dat het gaat om meer dan honderd KVK-inschrijvingen in de hele gemeente. Hierbij gaat het vaak om jongeren die als zzp’er aan de slag gaan in de zorg. Deze trend wordt ook gesignaleerd door jongerenwerkers binnen dezelfde gemeente.

1 Bron: www.bnr.nl/nieuws/binnenland/10392768/zzp-trend-in-de-zorg-zet-door. Gepubliceerd op 22 oktober 2019. 2 Bron: www.bnr.nl/nieuws/gezondheid/10397405/inhuur-extern-te-duur-voor-zorginstellingen. Gepubliceerd op 16 december 2019 & www.bnr.nl/nieuws/gezondheid/10492231/zorg-veel-extra-geld-kwijt-aan-inhuren-personeel. Gepubliceerd op 25 oktober 2022. 3 Bron: eenvandaag.avrotros.nl/item/zorgmedewerker-maaike-ziet-veel-collegas-zzper-worden-waardoor-zorg-duurder-wordt-ze-verdienen-meer-en-kosten-dus-ook-meer. Gepubliceerd op 10 februari 2022. 4 Bron: www.kvk.nl/advies-en-informatie/bedrijf-starten/startsituaties/zzper-in-de-zorg. Gepubliceerd op 20 februari 2023.

21

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

In de praktijk is te zien dat organisaties binnen de zorgketen niet altijd in staat zijn om deze ontwikkelingen voldoende het hoofd te bieden. Zo ziet een inkooporganisatie van zorg in de regio dat het aantal onderaannemers dat werkt in opdracht van een hoofdaannemer (waarmee een zorgovereenkomst is afgesloten) sterk is gestegen, maar dat er sprake is van een afname van het aantal hoofdaannemers. Hierbij gaat het ook om zzp’ers die als onderaannemer actief zijn. In de beginfase van deze nieuwe ontwikkeling was er weinig zicht op het onderaannemerschap en hielden zorgaanbieders zich niet altijd aan de kwaliteitseisen. Er is bijvoorbeeld personeel aangetroffen dat niet beschikt over de juiste diploma’s (niet zorggerelateerd of enkel een training). Dit betekent dat een zorgmedewerker niet alle werkzaamheden mag en kan uitvoeren. Daarnaast zijn er ook situaties bekend waarbij de verkeerde VOG was aangevraagd zonder het juiste profiel en functieaspecten. De zorgaanbieder (hoofdaannemer) is er uiteindelijk verantwoordelijk voor dat het personeel de juiste diploma’s en VOG’s heeft. In de praktijk komt het voor dat een toezichthoudende partij, zoals een gemeente of gezamenlijke inkooporganisatie, geen zicht heeft op alle zzp’ers die werkzaam zijn voor een zorgaanbieder.

Belangrijke oorzaken hiervoor zijn het gebrek aan capaciteit bij de toezichthoudende organisatie die nieuwe ontwikkelingen niet kan bijhouden. Maar ook het feit dat de toezichthoudende organisatie gericht is op het toezicht ten aanzien van organisaties en niet van personen. In dit geval is er sprake van een indirecte vorm van toezicht.

Voordelen zzp’er-schap

Voor zorgmedewerkers kan het aantrekkelijk zijn om in de zorgsector aan de slag te gaan als zzp’er. Het geeft veel vrijheid (in o.a. het kiezen van een organisatie en diensten), je kunt alleen werken en je hebt veel afwisseling, een hoger loon en minder administratieve druk dan een werknemer in loondienst.5 Daarnaast geldt de Arbeidstijdenwet niet voor een zzp’er in de zorg. Dit betekent dat deze niet gebonden is aan een maximaal aantal werkuren in de week. Wel dient een zzp’er rekening te houden met de Arbowet, want een zzp’er mag geen gevaar vormen voor anderen bij de uitoefening van de werkzaamheden.6 Door deze voordelen kan het ook voor een crimineel aantrekkelijk zijn om in de zorg te werken. In dit onderzoek en in de praktijk is te zien dat criminelen hier gebruik en misbruik van maken (zie hoofdstuk 2).

Personeelstekorten in de zorg

Een belangrijk element dat tijdens meerdere interviews naar voren is gekomen, is dat zorgaanbieders zzp’ers inhuren omdat ze te maken hebben met een tekort aan personeel. Veel zorgaanbieders zijn afhankelijk van zzp’ers om voldoende zorg te kunnen bieden aan cliënten. Het tekort aan personeel ontstaat onder andere doordat de arbeidsvoorwaarden om in loondienst in de zorg te werken minder aantrekkelijk zijn. Het zzp’er-schap biedt veel voordelen als het gaat om het kiezen van eigen werk, werktijden en tarieven. Door het personeelstekort ontstaat de situatie dat hoge tarieven worden betaald aan een zzp’er om aan de vraag te kunnen voldoen. Daarnaast is krapte op de arbeidsmarkt ook een argument om het als zorgaanbieder minder nauw te nemen met kwaliteitseisen op het 5 6

Zie bijvoorbeeld pidz.nl/kennisbank/werken-als-zzper-in-de-zorg-de-voor-en-nadelen-volgens-pidz. Geraadpleegd op 11 april 2023. Bron: www.zzp-erindezorg.nl/blog/geldt-de-arbeidstijdenwet-voor-zzp-ers-in-de-zorg. Gepubliceerd op 20 september 2021.

22

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

gebied van VOG’s en diploma’s. Al deze elementen maken dat het voor criminelen makkelijk en aantrekkelijk is om als zzp’er aan de slag te gaan in de zorg.

3.2

Inschrijvingsproces Inschrijven bij de KVK

Iedereen die in het bezit is van een geldig legitimatiebewijs en BSN-nummer kan zich met een eenmanszaak in de zorg laten inschrijven in het Handelsregister van de KVK en vervolgens als zzp’er actief zijn in de zorg. De KVK is vanuit zijn wettelijke taak verplicht om ieder bedrijf te registreren in het Handelsregister, ongeacht of een persoon wel of niet bekwaam is om een functie uit te voeren. Een persoon kan online met zijn DigiD een inschrijfformulier invullen en moet vervolgens een afspraak maken bij een KVK-kantoor. Op locatie moet de KVK-medewerker het legitimatiebewijs controleren en de inschrijving doorlopen. De KVK mag aanvullende vragen stellen over diploma’s, maar de ondernemer hoeft hier niet op te antwoorden. De KVK is geen toezicht- en handhavingsorganisatie en kan daardoor niet optreden tegen eventuele misstanden binnen het zorgdomein.

Geen barrières aan de voorkant

Uit de interviews voor deze fenomeenanalyse is ook gebleken dat het gemak waarmee iemand zich kan inschrijven met een eenmanszaak in de zorg bij de KVK als onwenselijk wordt ervaren. De inschrijvingsprocedure kan daarmee ook als een belangrijke eerste stap en gelegenheidsstructuur worden gezien om als criminele zzp’er aan de slag te gaan in de zorg. Er zijn weinig barrières aan de voorkant aanwezig om in deze fase criminele zzp’ers in de zorg tegen te kunnen houden.

Verantwoordelijkheid zorgaanbieders

Op basis van wet- en regelgeving lijkt het best ingewikkeld om in de zorg aan de slag te gaan (zie hiervoor de toelichting in bijlage 1 en bijlage 2). In de praktijk is te zien dat personen na inschrijving van de eenmanszaak bij de KVK al als zzp’er in de zorg aan de slag kunnen gaan, zonder dat er actief gecontroleerd wordt op de gestelde eisen door zorgaanbieders. Een zzp’er kan bijvoorbeeld als onderaannemer in opdracht werken van een zorgaanbieder. De zorgaanbieder heeft dan een zorgovereenkomst met de cliënt.7 Uit interviews blijkt dat zorgaanbieders het niet altijd melden als gebruik wordt gemaakt van onderaannemers of wanneer nieuwe onderaannemers werkzaam zijn voor de zorgaanbieder. Hierdoor blijven zzp’ers uit het zicht van toezichthoudende instanties. Daarnaast is de hoofdaannemer verantwoordelijk voor de geleverde zorg. Het toezicht is vooral gericht op deze zorgaanbieders en minder op zzp’ers. In de praktijk blijkt dat onderaannemers soms ook weer gebruik maken van onderaannemers. Hierdoor ontbreekt het (over)zicht op wie daadwerkelijk zorgt levert aan wie. Dit kan voor criminelen een middel zijn om onduidelijkheid te creëren bij toezichthoudende instanties. 7

Bron: www.zzp-erindezorg.nl/blog/wanneer-ben-je-onderaannemer. Gepubliceerd op 20 mei 2022.

23

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

3.3

Informatiepositie Iedere organisatie die actief is binnen het zorgdomein of daarmee in de praktijk te maken krijgt, heeft een eigen informatiepositie. De informatie die elke organisatie heeft is erg versnipperd. Een zorgkantoor heeft bijvoorbeeld geen informatie over de antecedenten van een zzp’er of actuele informatie over criminele activiteiten. Een politiemedewerker heeft niet de middelen om te verifiëren of en waar iemand werkzaam is in de zorg. Misstanden rondom criminele zzp’ers in de zorg komen soms op basis van toevalligheden aan het licht. Bijvoorbeeld doordat een medewerker van een gemeente of politie de intrinsieke motivatie heeft om dit thema op en aan te pakken. Als deze persoon ontbreekt gaat dit ten koste van de informatiepositie. Tot slot blijkt dat organisaties niet zijn ingespeeld op nieuwe situaties en fenomenen die hun intrede doen binnen het zorgdomein. Toezichthoudende organisaties zijn vaker gericht op zorgaanbieders en niet op zzp’ers in de zorg, ondanks dat deze massaal hun intrede hebben gedaan in het zorgdomein. Hierdoor is de informatiepositie rondom deze zzp’ers beperkt te noemen en worden problemen niet altijd opgemerkt.

3.4

Informatie-uitwisseling Naast de informatiepositie van een organisatie speelt ook het gebrek aan mogelijkheden om informatie te kunnen uitwisselen tussen organisaties een rol als het gaat om de aanpak van zzp’ers in de zorg. Meerdere organisaties geven in de interviews aan dat dit een groot probleem is. In de praktijk wordt ervaren dat met name het delen van persoonsgegevens tussen organisaties lastig is en steeds moeilijker wordt. Dit geldt ook voor informatie over eenmanszaken. En dat het bij zzp’ers per definitie gaat om personen, en niet om organisaties, maakt het voor een crimineel in veel gevallen makkelijker om onder de radar te blijven van de instanties. Meerdere organisaties geven in interviews aan dat bijvoorbeeld het tippen van een zorgaanbieder over een criminele zzp’er in de zorg niet mag. Een ander knelpunt is dat het soms onduidelijk is wat wettelijk gezien wel en niet mag als een nieuw fenomeen naar voren komt, zoals de criminele zzp’ers die in de zorg actief zijn. Denk hierbij aan de wettelijke grondslag waarop gegevens wel of niet gedeeld mogen worden of tussen welke organisaties gegevens verstrekt mogen worden. Hierdoor lopen organisaties achter de feiten aan en is de aanpak soms ineffectief. Tot slot blijkt dat er organisaties in de keten zijn die afhankelijk zijn van meldingen.

In het kader van onderaannemers die werkzaam zijn voor een zorgaanbieder lijkt regelmatig sprake te zijn van een indirecte vorm van toezicht. En als er een melding komt is het de vraag of er opgetreden wordt of kan worden opgetreden. Zonder concrete meldingen zouden criminele zzp’ers ongestoord hun gang kunnen gaan.

3.5

Capaciteitsgebrek Capaciteitsgebrek bij organisaties is veelvuldig aan bod gekomen tijdens de interviews. Op meerdere vlakken speelt dit aspect een belangrijke rol waardoor criminelen vaak ongehinderd als zzp’er in de zorg actief kunnen zijn: 24

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

• Toezicht

Het aantal zzp’ers in de zorg neemt explosief toe waardoor organisaties achter de feiten aanlopen en hier onvoldoende zicht op hebben door een gebrek aan capaciteit. Daarnaast wordt er veel gewerkt op basis van data en digitale informatie. Dit is vaak een papieren werkelijkheid. Fysieke controles bij zorgaanbieders door toezichthoudende organisaties lijken in de praktijk af te nemen en komen beperkt voor.8

• Opsporing en vervolging

Op het vlak van opsporing en vervolging is de capaciteit te beperkt om alle strafrechtelijke zaken omtrent zzp’ers in de zorg op te pakken. Inkooporganisaties kunnen in de contracteisen laten opnemen dat iemand de beschikking moet hebben over een VOG. Indien iemand strafrechtelijk niet vervolgd en veroordeeld kan worden door capaciteitsgebrek, heeft iemand alsnog de mogelijkheid om een VOG te krijgen en aan de slag te gaan in de zorg. Dit geldt zowel voor strafbare feiten die samenhangen met fraude als voor vermogens-, drugs- en geweldsdelicten. Uit een interview komt naar voren dat het doen van aangifte soms een tijdrovend proces kan zijn en aan het eind te weinig oplevert voor de organisatie die aangifte doet. De aangiftebereidheid kan dan laag zijn, bijvoorbeeld omdat de verwachting is dat deze niet wordt opgepakt. Ook dit resulteert dan niet in een veroordeling. Tenslotte kan het soms lang duren voordat een zaak leidt tot een veroordeling en dus een antecedent. In een interview wordt ook aangegeven dat het strafrecht alleen niet de oplossing is voor problemen die ontstaan rondom (criminele) zzp’ers in de zorg.

Hieruit blijkt dat criminelen als zzp’er in de zorg makkelijk onder de radar kunnen blijven doordat organisaties niet de capaciteit hebben om dit in voldoende mate aan te pakken. Deze organisaties hebben wel een taak toebedeeld gekregen om fraude in de zorg aan te pakken, maar zijn door een gebrek aan capaciteit niet altijd voldoende in staat om daar effectief invulling aan het geven.

3.6

Versnippering zorgdomein Een belangrijke oorzaak waardoor criminelen als zzp’er in de zorg actief kunnen zijn is de versnippering van het zorgdomein. Het zorgdomein is dermate complex georganiseerd dat het voor een criminele zzp’er makkelijk is om onder de radar te blijven. De decentralisatie van de zorg naar gemeenten maakt tevens dat de inkoopeisen kunnen verschillen tussen gemeenten en regio’s. Daarnaast zijn er meerdere wetten. Criminelen zoeken naar de weg van de minste weerstand. Indien de ene gemeente/regio strengere inkoopeisen stelt, vertrekken ze naar de gemeente/regio waar de eisen minder streng zijn. Dit geldt ook voor de verschillende zorgvormen. Een zzp’er kan bijvoorbeeld worden uitgesloten van de Wmo in een bepaalde gemeente, maar vervolgens aan de gang gaan bij een zorgaanbieder in 8 Het belang van de fysieke controle bij een zorgaanbieder komt ook naar voren in het onderzoeksrapport ‘Op zoek naar de heilige graal. Een onderzoek naar de aard en omvang van fraude met zorggelden’ van de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Geraadpleegd via www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/03/31/op-zoek-naar-de-heilige-graal.

25

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

het kader van de Wlz waar de achtergrond van deze zzp’er niet bekend is. De wetgeving binnen de vier verschillende zorgwetten (Jw, Wmo, Zvw en Wlz) is daarnaast niet sluitend als het gaat om de verplichting om een VOG te hebben als zorgverlener (zie bijlage 2). Daarnaast blijkt ook dat niet iedere zzp’er verplicht is om zich te laten registreren in een openbaar register (zie bijlage 2 en bijlage 3) en is een keurmerk voor een zzp’er in principe niet verplicht (zie bijlage 4). Criminelen kunnen ook gebruik maken van deze situatie om op die manier misbruik te maken van publiek geld en kwetsbare personen die zorg nodig hebben.

3.7

Gebrek aan regelgeving intermediairs Uit interviews blijkt dat het aantal intermediairs dat actief is in het zorgdomein in aantallen toeneemt. Veel zorgaan­ bieders zijn afhankelijk van de inhuur van zzp’ers via deze intermediairs. Uit deze fenomeenanalyse blijkt dat de (contractuele) verhoudingen tussen de zzp’er, zorgaanbieder en intermediair zeer divers en complex kunnen zijn. Hierdoor is niet altijd duidelijk welke mogelijkheden er zijn om op het vlak van toezicht en handhaving op te treden tegen deze intermediair. Zorgaanbieders hebben (wettelijk gezien) de verantwoordelijkheid om zzp’ers te screenen op het hebben van de juiste documentatie om in de zorg te werken. In de praktijk blijkt dat zorgaanbieders er soms ten onrechte van uitgaan dat het personeel dat wordt ingehuurd de beschikking heeft over de juiste papieren (diploma’s en VOG’s) om aan de slag te gaan in de zorg. De meeste bureaus die werken als intermediair zullen bonafide zijn, echter blijkt uit deze fenomeenanalyse dat intermediairs een faciliterende rol kunnen spelen met betrekking tot criminelen die als zzp’er actief zijn in de zorg. Uit een recente brief van de IGJ over meldingen van valse diploma’s en VOG’s blijkt bijvoorbeeld dat zorgverleners zich in bijna alle gevallen als zzp’er via een bemiddelingsbureau hebben aangeboden.9

9

Bron: www.igj.nl/publicaties/brieven/2023/02/21/brief-over-diplomafraude-en-vog-fraude. Gepubliceerd op 21 februari 2023.

26

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

27

Criminele zzp’ers in de zorg | Een fenomeenanalyse

4 Stappenplan: Een optimale aanpak Een probleem rondom (criminele) zzp’ers in de zorg is dat er te weinig barrières aan de voorkant zijn opgeworpen om te voorkomen dat deze personen aan de slag gaan in de zorg en misbruik maken van zorggeld en kwetsbare personen. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op enkele barrières die organisaties in de keten kunnen opwerpen om de aanpak effectiever vorm te geven. Daarnaast zijn er enkele trends waarneembaar en belemmeringen in de aanpak, die enkel op landelijk niveau opgelost kunnen worden. Op het gebied van wetgeving zijn er enkele ontwikkelingen te noemen die ook het thema criminele zzp’ers in de zorg raken.

4.1

Lokaal en regionaal Screening van zorgaanbieders aan de voorkant

Het is van belang dat zorgaanbieders op lokaal- en regionaal niveau aan de voorkant worden gescreend, bijvoorbeeld door het aanleveren van bewijsdocumenten (waaronder een diploma en VOG). Deze documenten dienen ook op echtheid gecontroleerd te worden.1 Het aanleveren van deze documenten moet ook een verplicht onderdeel worden van ieder contract dat wordt afgesloten. Dit betekent dat aan de voorkant strengere eisen gesteld moeten worden. Op die manier kunnen criminele zzp’ers aan de voorkant geweerd worden. Bij de inkoop van diensten in het sociaal domein kan voor de volgende vormen gekozen worden: aanbesteding (SAS-procedure of reguliere aanbesteding), subsidiëring of een (semi-) open house-procedure. Sinds 1 oktober 2022 is het mogelijk om de Wet Bibob toe te passen bij alle drie de vormen van inkoop van diensten, in dit geval zorg, in het sociaal domein (Jw en Wmo). Door zorgaanbieders te screenen met behulp van de Wet Bibob kunnen meerdere bronnen (waaronder politie, Justitiële Informatiedienst en de Belastingdienst) bevraagd worden en kan eventueel een opdracht niet gegund worden. In voorkomende gevallen kan het mogelijk zijn om onderaannemers (dat kan een zzp’er zijn) ook te screenen. Ook kan worden vastgelegd dat de zorgaanbieder het moet melden als van onderaannemers gebruik wordt gemaakt, zodat deze ook getoetst kunnen worden met behulp van de Wet Bibob.