Koningsweg VII_Toelichting_Bijlage 5 Programma van Eisen.pdf

ARCHEOLOGISCH PROGRAMMA VAN EISEN (PVE) KONINGSWEG 28 TE GARDEREN GEMEENTE BARNEVELD

Archeologisch Programma van Eisen (PvE) Koningsweg 28 te Garderen In de gemeente Barneveld

Opdrachtgever

Van de Kolk Ontwikkeling Koningsweg 29 3886 KC Garderen

PvE nummer

12169.003

Versienummer

D1

Status

Definitief

Datum

10 december 2020

Vestiging

Gelderland Fabriekstraat 19c 7005 AP Doetinchem 0314 - 365150 doetinchem@econsultancy.nl

Opsteller

Dhr. ir. E.M. ten Broeke

Paraaf

Autorisatie

Dhr. drs. A.H. Schutte

Paraaf

© Econsultancy bv, Doetinchem Foto’s en tekeningen: Econsultancy bv, tenzij anders vermeld Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. Econsultancy aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.

Econsultancy Programma van Eisen

Programma van Eisen Locatie

Koningsweg 28

Projectnaam

Koningsweg 28 te Garderen

Plaats binnen archeologisch proces ● IVO – Proefsleuven (IVO-P) Opsteller

Naam, adres, telefoon, e-mail

datum

Auteur

Econsultancy Doetinchem Dhr. ir. E.M. ten Broeke Fabriekstraat 19c 7005 AP Doetinchem Tel. 0314-365150 Email: tenbroeke@econsultancy.nl

10-12-2020

Senior KNA-archeoloog

Dhr. drs. bc. A.H. Schutte Rijksweg Noord 39 6071 KS Swalmen Tel. 0475-504961 Email: schutte@econsultancy.nl

10-12-2020

Opdrachtgever

Naam, adres, telefoon, e-mail

datum

paraaf

paraaf

Van de Kolk Ontwikkeling Dhr. R. Hoekstra Koningsweg 29 3886 KC Garderen Tel. 0577-461855 Email: robert@vandekolk.nl Goedkeuring bevoegde overheid ● Gemeente

Gemeente Barneveld Mevrouw P. Kloosterman Raadhuisplein 2 3771 ER Barneveld Tel. 0342-495402 Email: P.Kloosterman@barneveld.nl

Depothouder/eigenaar (kennisgeving) Provinciaal depot voor Bodemvondsten Gelderland

De heer S. Weiß-König Tel. 024-3608805 Email: s.weiss-koenig@museumhetvalkhof.nl

Econsultancy Programma van Eisen

Prrymm#r$ ve$ Ei*en L+c€tis

Koningsweg 28

Projectnasm

Koningsweg 28 te Garderen

Flsats bi*nen àrchËdls$iÈcfr Frsq** o IVO - Proefsleuven (|VO-P)

Sp*tef+t

§§sÍÍ}, qdfës, fdefoan, e'ríIail

datum

para*t

Auteur

Ecensultancy Doetínchern Dhr. ir" E.M. ten Broeke Fsbrieksiraai 19c

1&12-2S2S

Lít

r*fr"1

TnnE À P IlnaÍinr*ram Tel. 0314-365150

Email: tenbroeke@ecorsultancy. nl

§enbr KNA-archeo[oog

Dhr. drs. bc. A.H. Sóutte R§ksweg Noord 39 6071 KS Swalmen Tel. 0475-5G4961 Email: schutte@eeonsultanc"v.nl

1442-2424

Opdrachbever

N*arfl, *ft§, tehÍeon, e-rnail

datuÍrr

Van de Koik 0ntwikkeling Dhr- R. Haekstra Koningsweg 29 3886 KC Garderen

t§-L2-20?O

Tel.0§77461855 EmaiL robert@vandekotk.nl

Hts$rrsg lewsgd€ orrérhèid e GeÍneente

Get&eente Banieveid Mevrouw P. Kloostennan Raadhuisplein 2 3771 ER Bameveld

Tel.0342-495402 Email: P.Kloosterman@bameveld.nl

Depe&ödërr€{fenaar {kenn iryevlng) Provinciaal depöt voor Bodemvondsten Getderland

De heer S. Wei$-König Tel.024-3608805 Email; s.weiss-koenig@museumhet-.elkhof .nl

tLt-rz-

2aqc

p*raËf

INHOUDSOPGAVE 1

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ONDERZOEKSGEBIED ...................................................... 1

2

AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK........................................................ 2 2.1 2.2 2.3

Aanleiding ......................................................................................................................... 2 Motivering ......................................................................................................................... 2 Besluit ............................................................................................................................... 2

3

EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK .................................................................................... 2

4

ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING ...................................................................................... 3 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9

5

DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING.................................................................................... 9 5.1 5.2 5.3 5.4

5.5 6

Doelstelling ....................................................................................................................... 9 Relatie met NOaA 2.0 en/of andere onderzoekskaders ................................................. 10 Vraagstelling ................................................................................................................... 10 Onderzoeksvragen ......................................................................................................... 10 5.4.1 Algemeen ......................................................................................................... 10 5.4.2 Landschap en bodem ....................................................................................... 11 5.4.3 Vraagstelling specialistisch onderzoek ............................................................ 11 Aanbeveling .................................................................................................................... 11

STRATEGIE, METHODEN EN TECHNIEKEN ........................................................................ 12 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 6.10 6.11 6.12 6.13

7

Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context ........................................ 3 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) ........................................................................ 7 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) ........................................................... 7 Structuren en sporen ........................................................................................................ 7 Anorganische artefacten ................................................................................................... 8 Organische artefacten ...................................................................................................... 8 Archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en botanische resten........................ 8 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen .................................................... 9 Gaafheid en conservering ................................................................................................ 9

Strategie ......................................................................................................................... 12 Methoden en technieken ................................................................................................ 12 Omgang kwetsbare vondsten en monsters .................................................................... 14 Structuren en grondsporen ............................................................................................. 14 Aardwetenschappelijk onderzoek ................................................................................... 15 Anorganische artefacten ................................................................................................. 15 Organische artefacten .................................................................................................... 16 Archeozoölogische en -botanische resten ..................................................................... 16 Overige resten ................................................................................................................ 16 Dateringstechieken ......................................................................................................... 16 Bouwstenen ....................................................................................................................

17 Complexiteit .................................................................................................................... 17 Beperkingen.................................................................................................................... 17

UITWERKING EN CONSERVERING ....................................................................................... 17 7.1 7.2

Structuren, grondsporen en vondstspreidingen ............................................................. 17 Analyse aardewetenschappelijke gegevens .................................................................. 18 12169.003

7.3 7.4 7.5 7.6 8

RAPPORTAGE ......................................................................................................................... 19 8.1 8.2 8.3 8.4 8.5

9

Uitvoeringsperiode uitwerking; opleveringstermijn (concept)eind-/evaluatierapport ...... 19 Procedure toetsing standaard-/conceptrapport door de bevoegde overheid ................. 19 Inhoud standaard-/evaluatierapport................................................................................ 20 Kwaliteit .......................................................................................................................... 21 Verschijning en oplage standaardrapport en/of specialistisch deelrapport .................... 21

(DE)SELECTIE EN CONSERVERING ..................................................................................... 21 9.1 9.2 9.3

10

Anorganische artefacten ................................................................................................. 18 Organische artefacten .................................................................................................... 18 Archeozoölogische en -botanische resten ..................................................................... 19 Beeldrapportage (objecttekeningen, foto’s, kaarten e.d.) .............................................. 19

Selectie materiaal voor uitwerking .................................................................................. 21 Selectie materiaal voor deponering en verwijdering....................................................... 21 Selectie materiaal voor conservering ............................................................................. 22

DEPONERING .......................................................................................................................... 22 10.1 Eisen betreffende depot ................................................................................................. 22 10.2 Te leveren product .......................................................................................................... 22 10.3 E-depot ........................................................................................................................... 22

11

RANDVOORWAARDEN EN AANVULLENDE EISEN ............................................................. 23 11.1 11.2 11.3 11.4

12

WIJZIGINGEN TEN OPZICHTE VAN HET VASTGESTELDE PVE ........................................ 24 12.1 12.2 12.3 12.4

13

Personele randvoorwaarden .......................................................................................... 23 Overlegmomenten .......................................................................................................... 23 Kwaliteitsbewaking, toezicht, overleg en evaluatie ........................................................ 23 Overige randvoorwaarden en aanvullende eisen ........................................................... 24

Wijzigingen tijdens het veldwerk ..................................................................................... 24 Belangrijke wijzigingen ................................................................................................... 25 Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk ..................................... 25 Procedure van wijziging tijdens uitwerking en conservering .......................................... 25

AANVULLENDE EISEN ............................................................................................................ 25 13.1 Uitvoeringsperiode en opleveringstermijn veldwerk ....................................................... 25 13.2 Uitvoeringscondities veldwerk ........................................................................................ 26 13.3 Niet gesprongen explosieven (NGE) en veldgraven ...................................................... 26

12169.003

LITERATUUR EN BIJLAGEN Literatuur Broeke, E.M. ten & Wemerman, P.J.L., 2019: Proefsleuvenonderzoek (IVO-P) en opgraving – variant archeologische begeleiding aanleg riooltracé Koningsweg 27 te Garderen in de gemeente Barneveld. Econsultancy Archeologisch Rapport 4063.002, Doetinchem. Gemeente Barneveld, 2018: De archeologische waarden- en verwachtingskaart van de gemeente Barneveld. Barneveld. Oosterhout, F. van, 2008: Archeologische monumentenzorg in de gemeente Barneveld. Deel 2: Toelichting op de archeologische waarden- en verwachtingskaart. RAAP-rapport 1682. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp. Röring, J.M.A., 2020: Archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Koningsweg 28 te Garderen in de gemeente Barneveld. Econsultancy Archeologisch Rapport 12169.001, Doetinchem. Schabbink, M., 2011: Plangebied Garderen-begraafplaats, gemeente Barneveld. RAAP-notitie 4002. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp. Bronnen Nationale Onderzoeksagenda Archeologie 2.0; internetsite, december 2020. http://archeologieinnederland.nl/bronnen-en-kaarten/nationale-onderzoeksagenda-archeologie-20 Figuren Figuur 1. Figuur 2. Figuur 3. Figuur 4. Figuur 5. Figuur 6. Figuur 7. Figuur 8. Figuur 9. Figuur 10. Figuur 11. Figuur 12. Figuur 13. Figuur 14. Figuur 15. Figuur 16. Figuur 17. Figuur 18.

Situering van het plangebied binnen Nederland Detailkaart van het plangebied Luchtfoto van het plangebied Inrichtingsplan Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart van Nederland Situering van het plangebied binnen het AHN Situering van het plangebied binnen de Bodemkaart van Nederland Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied Situering van het plangebied binnen de archeologische waarden- en verwachtingenkaart van de gemeente Barneveld Situering van het plangebied binnen de Caert van de Limitten van de hooge Heerlijckheid Het Loo (Leenen) uit 1748 Situering van het plangebied binnen de historische kaart uit 1807 (De Man) Situering van het plangebied binnen de Kadastrale kaart uit 1811-1832 (Minuutplan) Situering van het plangebied Militaire topografische kaart uit 1872 (Bonneblad) Situering van het plangebied Militaire topografische kaart uit 1900 (Bonneblad) Situering van het plangebied Militaire topografische kaart uit 1931 (Bonneblad) Situering van het plangebied binnen de Topografische kaart uit 1962 Situering van het plangebied binnen de Topografische kaart uit 1995 Advieskaart aan te leggen proefsleuven 12169.003

Bijlagen Bijlage 1: Tabel met de verwachtte aantallen Bijlage 2: Overzicht te raadplegen specialisten/specialismen

12169.003

1

1 2

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ONDERZOEKSGEBIED

Projectnaam

12169.003

Provincie

Gelderland

Gemeente

Barneveld

Plaats

Garderen

Toponiem

Koningsweg 28

Kaartbladnummer

32 F

Centrum x,y–coördinaat

X: 177.550 / Y: 471.735

Archeologische waarden- en verwachtingenkaart van de gemeente Barneveld

Volgens de archeologische waarden- en verwachtingenkaart van de gemeente Barneveld ligt het plangebied binnen een gebied met een hoge archeologische verwachtingswaarde (zie figuur 9).

Archis-monumentnummer

Niet van toepassing

Archis-vondstmeldingsnummer

Niet van toepassing

Oppervlakte plangebied1

Het plangebied heeft een totaaloppervlakte van circa 10.650 m²

Oppervlakte onderzoeksgebied2

Voor het proefsleuvenonderzoek is de te onderzoeken oppervlakte circa 1.000 m², in de vorm van tien proefsleuven met ieder een afmeting van 4 x 25 meter (zie figuur 18).

Huidig grondgebruik

De noordelijk gelegen kadastrale percelen 1694 en 1695 zijn in gebruik als tuincentrum en deels bebouwd met tuinbouwkassen. De onbebouwde terreindelen zijn merendeels voorzien van een klinkerverharding en verder in gebruik als siertuin/groenstrook. Het zuidelijk gelegen kadastrale perceel 2016 is grotendeels in gebruik als grasveld. Enkele terreindelen worden gebruikt voor het kweken van planten en jonge bomen. De noordelijke strook is in gebruik als ontsluitingsweg en is tevens voorzien van een klinkerverharding. Het centraal-westelijke deel van het perceel is bebouwd met een veldschuur (zie figuur 3).

Voorgenomen bodemingrepen

De initiatiefnemer is voornemens de nieuwbouw van 26 woningen te realiseren (zie figuur 4).

NAP-hoogte maaiveld

Het maaiveld bevindt zich van zuid naar noord op een hoogte tussen circa 47 en 44 m +NAP.

Grondwatertrap

VII"

Gebied waarbinnen de realisering van de planvorming het bodemarchief kan bedreigen. Het geografisch gebied waarop het onderzoek betrekking heeft

PvE 12169.003 versie D1

Pagina 1 van 26

2 2.1

AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK Aanleiding

De initiatiefnemer is voornemens de nieuwbouw van 26 woningen te realiseren (zie figuur 4). Ter plaatse van de toekomstige bebouwing zal naar verwachting, bij de aanleg van een standaard staalfundering op het gele zand (top van de C-horizont), de bodem tot een diepte van circa 1 m -mv worden afgegraven (bouwput). De nieuwbouwwoningen zullen voor zover bekend niet worden onderkelderd. Het onderzoek komt voort uit het gemeentelijk selectiebesluit om in te stemmen met het door Econsultancy gegeven advies voor een vervolgonderzoek in de vorm van proefsleuven. 2.2

Motivering

Voor het plangebied is in maart 2020 door Econsultancy een archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek uitgevoerd (Econsultancy Archeologisch Rapport 12169.001).3 Op grond van de resultaten van dit onderzoek is geconcludeerd dat het plangebied, vanwege de merendeels intacte oorspronkelijke bodemopbouw (geen diepgaande recente bodemverstorende ingrepen waargenomen), zijn hoge verwachting op het voorkomen van archeologische resten vanaf het begin van het Laat-Paleolithicum t/m de Middeleeuwen behoudt. Voor de periode Nieuwe tijd blijft de verwachting op het voorkomen van archeologische resten laag. Geadviseerd is binnen het gehele plangebied een vervolgonderzoek te laten uitvoeren in de vorm van een proefsleuvenonderzoek en nadat het plangebied vrij is gemaakt van de bestaande begroeiing en bebouwing (bomen en struiken van de kwekerij, winkel/bedrijfsruimte en de broeikas/plantenkas. 2.3

Besluit

Het bevoegd gezag (gemeente Barneveld) heeft ingestemd met het advies van Econsultancy om een vervolgonderzoek uit te laten voeren in de vorm van een proefsleuvenonderzoek.

3

EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK

Soort onderzoek

Archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek

Uitvoerder

Econsultancy

Uitvoeringsperiode

Maart 2020

Rapportage

Röring, J.M.A., 2020: Archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Koningsweg 28 te Garderen in de gemeente Barneveld. Econsultancy Archeologisch Rapport 12169.001, Doetinchem.

Bewaarplaats vondsten/documentatie

Econsultancy Doetinchem/Provinciaal Archeologisch Depot Gelderland

Resultaten specialistisch onderzoek Archeobotanisch 3

Niet van toepassing.

Röring, 2020

PvE 12169.003 versie D1

Pagina 2 van 26

Archeozoölogisch

Niet van toepassing.

Fysisch-antropologisch

Niet van toepassing.

Fysisch-geografisch

Binnen het merendeel van het plangebied is sprake van een (dik) plaggendek van circa 70 cm dik met hieronder een restant van het van nature gevormde holtpodzolprofiel, vanaf de inspoelings-Bws-horizont met hieronder de overgangs-BC-horizont. Vanaf gemiddeld 120/150 cm -mv bevindt zich de C-horizont en betreft gestuwde afzettingen. Archeologische sporen, indien aanwezig, zullen meest zichtbaar zijn op de overgang van de BC- naar C-horizont, op een diepte van circa 120/150 cm -mv. Alleen bij een boring in het zuidwestelijke deel van het plangebied hebben diepere verstoringen plaatsgevonden (tot circa 310 centimeter onder maaiveld). Dit lijkt om een recente verstoring/diepgaande lokale vergraving te gaan.

Geofysisch

Niet van toepassing.

Archeologisch materiaal

Antropogeen materiaal is aangetroffen in wat vermoedelijk een oude cultuurlaag/akkerlaag is en bestaat uit een fragment van handgevormd aardewerk uit de Late-Bronstijd/IJzertijd en een scherf Pingsdorf aardewerk uit de 9e – 12e eeuw na Chr. De resten worden als archeologisch relevant beschouwd en kunnen duiden op de aanwezigheid van één of meerdere archeologische vindplaatsen uit verschillende archeologische perioden binnen dan wel in de direct nabijheid van het plangebied.

Geraadpleegde bronnen en partijen Overige literatuur

Niet van toepassing/wordt verder behandeld in § 4.1.

Amateurarcheologen

Er zijn geen aanvullende vondsten of bijzonderheden bekend die niet in ARCHIS worden weergegeven.

4 4.1

ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context

Locatie, recente ingrepen en verstoringen Het plangebied heeft een oppervlakte van circa 10.650 m² en ligt aan de Koningsweg 28, in het oostelijke deel van de bebouwde kom van Garderen in de gemeente Barneveld (zie figuren 1 en 2). Volgens het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) bevindt het maaiveld zich van zuid naar noord op een hoogte tussen circa 47 en 44 m +NAP. De onderzoekslocatie is kadastraal bekend als gemeente Garderen, sectie B, nummers 1694, 1695 en 2016 (ged.). Volgens de topografische kaart van Nederland, kaartblad 32 F (1:25.000), zijn de coördinaten van het midden van het plangebied X = 177.550 / Y = 471.735.

PvE 12169.003 versie D1

Pagina 3 van 26

Gegevens uit de verleende bouwvergunningen laten zien dat de woning in het noordelijke deel van het plangebied voorzien is van strook/sleuffunderingen tot circa 70 centimeter onder maaiveld en deels onderkelderd is tot circa 200 centimeter onder maaiveld. Te verwachten is dat destijds, ten behoeve van de aanleg van deze bebouwing en aanleg van diverse nutsvoorzieningen, de bodem minimaal tot deze dieptes is afgegraven. De winkel/bedrijfsruimte is alleen voorzien van smalle strook/sleuffunderingen op betonblokken tot circa 70 centimeter onder maaiveld en de meest omvangrijke kas (broeikas/plantenkas) achter de winkel/bedrijfsruimte is alleen voorzien van betonnen poeren tot circa 90 centimeter onder maaiveld. De verwachting is dat afgezien van de bestaande woning er ter plaatse van de aanwezige bebouwing binnen het plangebied bodemverstorende ingrepen vrij beperkt zijn geweest. Het zuidelijke deel van het plangebied is op basis van het geraadpleegde topografisch kaartmateriaal in gebruik geweest als kweekgrond/kwekerij. Door dit gebruik (planten en verpoten van (jonge) bomen) dient wel rekening te worden gehouden dat (lokaal) diepere bodemverstoringen zijn uitgevoerd in vergelijking met agrarische percelen die alleen in gebruik zijn geweest als graslanden of akkerland (gewassenteelt).

Fysiek-landschappelijke, geologische, geomorfologische en bodemkundige kenmerken 4 Voor de voorlaatste ijstijd, het Saalien (ca. 250.000 - 130.000 jaar geleden), heeft de rivier de Rijn fijn tot grof, zwak tot sterk grindhoudend zand (Formatie van Urk) afgezet in zijn stroomgebied. Tijdens het Saalien, lag een groot gedeelte van Nederland onder een vanuit Scandinavië naar het zuiden opgeschoven ijskap. De rand van het ijs bestond uit een aantal gletsjertongen. Aan weerszijden van deze ijsmassa's werden stuwwallen opgeduwd. Daardoor is ook de stuwwal ontstaan waar Garderen op ligt. Grote delen van de Formaties van Urk, Waalre en Peize zijn tijdens de glaciatie van het Saalien in de stuwwallen opgenomen. Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien (115.000 tot 10.000 jaar geleden), bereikte het landijs Nederland niet. Wel was er toen gedurende langere periodes sprake van een zeer koud en droog klimaat. Het landschap in Nederland bestond uit een poolwoestijn, waarin vrijwel geen vegetatie aanwezig was. Er vond erosie plaats van een deel van de stuwwal. Op de hellingen van de stuwwallen hebben geconcentreerde afstromingen van sneeuwsmeltwater geleidt tot insnijding in de permafrost. Hierdoor ontstonden sneeuwsmeltwaterdalen, welke vandaag de dag worden aangeduid als droge dalen.

Aan het einde van deze dalen zijn de meegevoerde sedimenten tot afzetting gekomen als sneeuwsmeltwaterafzettingen, ofwel een daluitspoelingswaaier. Deze afzettingen behoren tot de Formatie van Boxtel. Tevens werd over een groot deel van Nederland een pakket dekzand afgezet. De dekzanden zijn onderverdeeld in het Oude en Jonge Dekzand. Het Oude Dekzand is afgezet tijdens het Midden-Weichselien (ook wel aangeduid als het Pleniglaciaal). Het is veelal horizontaal gelaagd, en er komen lemige banden in voor. Het Jonge Dekzand is afgezet tijdens het Laat-Weichselien (Laat-Glaciaal) in de vorm van langgerekte, vaak ZW-NO georiënteerde ruggen. Gelaagdheid is in het Jonge Dekzand meestal niet aanwezig. Ook komen er geen leemlagen in voor. Het water van de in het voorjaar smeltende sneeuwmassa´s erodeerde een deel van de dekzandruggen, waarna afzetting plaatsvond in de lagere delen van het landschap als vlaktes van verspoelde dekzanden. Het dekzand wordt ook wel het Laagpakket van Wierden genoemd, welke tevens behoort tot de Formatie van Boxtel (voorheen de Formatie van Twente).

4

Röring, 2020 / Gemeente Barneveld, 2018 / Van Oosterhout, 2008

PvE 12169.003 versie D1

Pagina 4 van 26

Het Holoceen begon ongeveer 10.000 jaar geleden en duurt nog steeds voort. Door de temperatuursstijging aan het eind van de Weichselien smolten de ijskappen op het noordelijk halfrond waardoor de zeespiegel sterk steeg en er een vegetatieontwikkeling van vooral warmteminnende boomsoorten plaatsvond. Door verwaaiing van de dekzanden zijn wel lokaal stuifzandgebieden ontstaan. Bij het ontstaan hiervan speelde de mens een belangrijke rol, door beweiding, afbranden en het steken van plaggen op de heidevelden dat voornamelijk plaatsvond in de Nieuwe tijd. De stuifzanden worden gerekend tot het Laagpakket van Kootwijk, welke tevens behoort tot de Formatie van Boxtel. Daarnaast zijn er in (lokale) beekdalen afzettingen gevormd bestaande uit leem, veen en zand. Deze afzettingen worden gerekend tot het Laagpakket van Singraven, welke tevens behoren tot de Formatie van Boxtel. Vaak nemen deze beekdalen dezelfde positie in als de in de laatste ijstijd gevormde sneeuwsmeltwaterdalen. In het van nature slecht ontwaterd gebied en depressies vond vorming van (hoog)veen plaats, zoals ter plaatse van het Uddeler Veen ten noordoosten van Garderen, nabij Uddel. Volgens de Geomorfologische kaart van Nederland (1:50.000) ligt het noordelijke en zuidoostelijke deel plangebied op een hoge stuwwal (14B3, zie figuur 5).

Het centrale deel van het plangebied wordt gerekend tot de bebouwde kom van Garderen en is daardoor niet gekarteerd, echter verwacht mag worden dat het gelegen plangebied op een hoge stuwwal ligt. Het AHN laat zien dat het plangebied op de noordflank van het stuwwalplateau van Garderen ligt (zie figuur 6). De direct ten westen gelegen historische kern van Garderen neemt eenzelfde gradiëntpositie in. Volgens de Bodemkaart van Nederland (1:50.000) is het zuidelijke deel van het plangebied gekarteerd als een loopodzolgrond, bestaande uit grof zand (gcY30 met grondwatertrap VII", zie figuur 7). Het centrale en noordelijke centrale deel van het plangebied wordt gerekend tot de bebouwde kom van Garderen en is daardoor niet gekarteerd. Op grond van het historisch gebruik (zie hieronder) van het gehele plangebied als bouwland vanaf in ieder geval het begin van de 2e helft van de 18e eeuw, waarbij het heeft behoord tot de oude bouwlandcomplexen die rondom Garderen lagen, dient er wel rekening mee te worden gehouden dat het podzolprofiel is afgedekt met een plaggendek. Regionale archeologische context Volgens de archeologische waarden- en verwachtingenkaart van de gemeente Barneveld ligt het plangebied binnen een gebied met een hoge archeologische verwachting (zie figuur 9).

Deze hoge verwachting is vooral gebaseerd op de landschappelijke ligging van het plangebied op de noordflank (stuwwalglooiing) van het stuwwalplateau van Garderen. Dergelijke hooggelegen locaties geschikt als (tijdelijke) verblijfslocaties en/of specialistische activiteiten voor Jagers-Verzamelaars (Laat-Paleolithicum en Mesolithicum). De voorkeur ging uit naar de zogenaamde gradiëntsituaties van nat naar droog (basiskampen), waar men toch droog zat, terwijl in de lagere gebieden natuurlijke waterbronnen (beken, vennen) en eetbare planten aanwezig waren en er gejaagd kon worden. Mogelijk was het droogdal, dat niet ver ten noorden van het plangebied ligt, tijdens het Vroeg-Holoceen nog watervoerend. De terrasachtige terreindelen direct langs de dalbodem waren in dat geval gunstige, tijdelijke verblijfslocaties voor Jagers-Verzamelaars. Het stuwwalplateau zelf bood mogelijk de gelegenheid voor specialistische activiteiten. Ook voor Landbouwers zal het plangebied een gunstige bewoningslocatie zijn geweest. Het stuwwalplateau zorgde voor grote arealen, van nature voldoende ontwaterde gronden, en waren daarmee geschikt voor het verbouwen van gewassen. Op basis van het historisch gebruik is er binnen het plangebied mogelijk een plaggendek opgebracht vanaf in ieder geval het begin van de 2e helft van de 18e eeuw.

PvE 12169.003 versie D1

Pagina 5 van 26

Circa 450 meter ten noorden van het plangebied ligt een AMK-terrein (12.827) met een hoge archeologische waarde (zie figuur 8). Het betreft een terrein met daarin een grafveld uit de VroegeMiddeleeuwen en is landschappelijk gelegen op een hoge landduin. Wellicht dat deze landschappelijke eenheid hiervoor specifiek is uitgekozen als locatie voor een grafveld. Binnen het AMK-terrein zijn diverse vondsten gedaan: knikwandpotten, fibulae, kralen, munten, onderdelen van wapens, spinsteentjes, hangers, breuksteen, houtskool, huttenleem/verbrande leem, crematieresten, gespen, gedraaid aardewerk, handgevormd aardewerk en Wolbrand-/tonvormig aardewerk (vondstnrs. 3134654100 en 2724932100). In de Historische Atlas staat het terrein aangegeven als loofbos. Het terrein ligt in een bosstrook tussen twee weilanden in. Ten opzichte van de weilanden ligt deze strook hoger. De bosstrook wordt gebruikt als wandelgebied, hondenuitlaat en als speelterrein. Als gevolg van huttenbouw is een aanzienlijk deel van het terrein verstoord. Er zijn in totaal negen archeologische onderzoeken uitgevoerd in de omgeving van het plangebied (zie figuur 8).

Meest van belang voor het plangebied zijn de twee proefsleuvenonderzoeken (zaakidentificatie (OM-nummers) 23428221005 & 45468171006) die vrijwel direct ten oosten en noorden van onderhavig plangebied zijn uitgevoerd en waarbij laatprehistorische paal- en kuilsporen zijn gevonden, duidend op restanten van één of meerdere huisplaatsen of wellicht een deel van een nederzettingsstructuur-/complex. Aangetroffen keramiek tijdens het direct ten noorden van het plangebied uitgevoerde proefsleuvenonderzoek, duidt op twee bewoningsfasen/-perioden; Midden-/Late-Bronstijd en IJzertijd/Romeinse tijd, waarbij Late-IJzertijd meest waarschijnlijk is. Verder is een bijzondere vondst een vermoedelijk bouwoffer, bestaande uit een begraven deel van een pot gevonden direct naast een paalkuil. Eveneens noemenswaardig zijn de begravingen en crematieresten uit de Midden-Romeinse tijd, gevonden binnen de contouren van de huidige begraafplaats ten oosten van het plangebied tijdens niet-archeologische graafwerkzaamheden (vondstmelding (waarnemingsnr.) 2724195100 (6771). De in ARCHIS ingevoerde locatie van de begravingen en crematieresten is echter foutief, deze lag namelijk in de oosthoek van de begraafplaats en niet in de zuidwesthoek zoals in ARCHIS wordt gesteld.

7 Losse vondstmeldingen, voornamelijk door particulieren gevonden: 400 meter ten noordwesten zijn in een bouwput Hessen-Schortens aardewerk, grondsporen en proto-steengoed aangetroffen, daterend uit de Vroege-Middeleeuwen en Late-Middeleeuwen (vondstnr. 2885759100). 450 meter ten zuidwesten zijn slakken en kogelpotaardewerk aangetroffen, daterend uit de Late-Middeleeuwen (vondstnr. 2728845100). 500 meter ten noordoosten zijn klokbekeraardewerk, standvoetbekers, een hamerbijl en een munt aangetroffen, daterend uit het Neolithicum t/m Romeinse tijd (vondstnrs. 2939850100 3145070100). Cultuurlandschappelijke en historisch-geografische kenmerken Op basis van het beschikbare historische kaartmateriaal uit het begin van de 2 e helft van de 18e eeuw was het plangebied destijds in gebruik was als akkerland en behoorde tot de oude bouwlandcomplexen die rondom Garderen lagen. De (voorloper van de) Koningsweg was tevens reeds aanwezig als zandweg direct ten noorden van het plangebied. Ook direct ten zuiden van het plangebied liep een zandweg/historische weg. De ten westen/zuidwesten gelegen historische kern van Garderen betrof een verzameling van woonerven/boerenerven rondom de centraal gelegen kerk (zie figuur 10).

5

Schabbink, 2011 ten Broeke & Wemerman, 2019 7 Schabbink, 2011 6

PvE 12169.003 versie D1

Pagina 6 van 26

Gedurende het verloop van de tweede helft van de 18e eeuw en de 19e eeuw vinden binnen het plangebied weinig veranderingen plaats. De omgeving werd verder grotendeels ontgonnen voor agrarisch gebruik. De historische kern van Garderen breidt zich iets uit, waardoor aan het einde van de 19 e eeuw het westelijke deel van het plangebied nagenoeg grensde aan deze kern (zie figuren 11 t/m 13). Rond het begin van de 20e eeuw werd een terreindeel ten noordoosten van het plangebied ingericht als begraafplaats (zie figuur 14). De eerste helft van de 20e eeuw kende een geleidelijke uitbreiding van het aantal woonpercelen langs het oude wegenpatroon (zie figuur 15). Rond begin jaren ’50 van de 20e eeuw raakt het noordelijke deel van het plangebied bebouwd, waaronder met een woonhuis (helft van een dubbel woonhuis) en een schuur/tuinbouwkas en ontstond daarmee het huidige tuincentrum (zie figuur 16). Ook in deze periode werd de begraafplaats ten oosten van het plangebied verder uitgebreid en groeide de bebouwde kom van Garderen. Kaartmateriaal uit het einde van de 20e eeuw laat zien dat het zuidelijke deel van het plangebied geheel in gebruik is geweest als boomkwekerij en was er een schuur/kippenhok gebouwd in het meest zuidwestelijke deel van het plangebied (zie figuur 17). De bebouwde kom van Garderen heeft zich gedurende de twee helft van de 20e eeuw verder uitgebreid. 4.2

Aard en ouderdom van de vindplaats(en)

Antropogeen materiaal is aangetroffen in wat vermoedelijk een oude cultuurlaag/akkerlaag is en bestaat uit een fragment van handgevormd aardewerk uit de Late-Bronstijd/IJzertijd en een scherf Pingsdorf aardewerk uit de 9e – 12e eeuw na Chr. De resten worden als archeologisch relevant beschouwd en kunnen duiden op de aanwezigheid van één of meerdere archeologische vindplaatsen uit verschillende archeologische perioden binnen dan wel in de direct nabijheid van het plangebied. Er zijn onvoldoende gegevens om de exacte aard en ouderdom van de mogelijk aanwezige archeologische vindplaats te bepalen. Vooralsnog kan worden uitgegaan van een vindplaats met het complextype huisplaats of nederzetting, onbepaald. 4.3

Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en)

Begrenzing en oppervlakte van de totale vindplaats (dus ook buiten het plangebied) Onbekend. Begrenzing en oppervlakte van (het deel van) de vindplaats binnen het plangebied De begrenzing van een eventueel aanwezige vindplaats binnen het plangebied is niet bekend. 4.4

Structuren en sporen

In het plangebied zijn in het algemeen bewoningssporen vanaf het Laat-Paleolithicum te verwachten. Voor de perioden Laat-Paleolithicum-Mesolithicum (Jagers-Verzamelaars) kunnen sporen van kortstondige bewoning worden aangetroffen, bijvoorbeeld jachtkampjes, of waar specialistische activiteiten plaatsvonden, zoals (vuur)steenbewerking. Voor de periode vanaf het Neolithicum kunnen sporen van permanente bewoning (Landbouwers) worden aangetroffen in de vorm van huisplattegronden (paalsporen, restanten van waterputten en afvalkuilen, etc.) en hieraan gerelateerde activiteiten. Tevens kan de aanwezigheid van sporen van rituele activiteiten, grafvelden/urnenvelden, sporen gerelateerd aan ijzerwinning en depotvondsten niet worden uitgesloten.

PvE 12169.003 versie D1

Pagina 7 van 26

Op basis van de aantroffen archeologische indicatoren tijdens het archeologisch vooronderzoek kunnen er structuren en sporen van laatprehistorische en middeleeuwse permanente bewoning worden aangetroffen, in de vorm van huisplattegronden (paalsporen, restanten van waterputten en afvalkuilen, etc.) en hieraan gerelateerde activiteiten. 4.5

Anorganische artefacten

Er kunnen anorganische vondsten worden verwacht die verband houden met (kortstondige) Steentijd bewoning, laatprehistorische en middeleeuwse bewoning (Landbouwers). Dit kunnen voorwerpen zijn van keramiek (gebruiksaardewerk, dakpannen, huttenleem, bakstenen), glas, metaal (klapperstenen), vuursteen en natuursteen (waaronder leisteen en tefriet). 4.6

Organische artefacten

Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen ook vergankelijke objecten van organisch materiaal verwacht worden, zoals been, bot, hout en leer. Als algemene vuistregel kan worden gesteld dat in die gebiedsdelen waar in een gedeelte van het jaar de gemiddeld laagste grondwaterspiegel dieper is dan 120 cm -mv en de bodem sterk ontkalkt is, weinig of geen goed geconserveerde organische artefacten in onverkoolde toestand worden verwacht. In deze gebiedsdelen zijn die enkel bewaard in verkoolde toestand, maar de mate van conservering zal wisselend zijn. In die gebiedsdelen waar de laagste grondwaterspiegel hoger is dan 120 cm -mv, kunnen organische artefacten daarentegen goed geconserveerd zijn - al dan niet in verkoolde toestand. Verder is de conservering van organisch materiaal in het algemeen beter in diep ingegraven grondsporen, al dan niet in gebiedsdelen met een ontkalkte bodem. Gezien de landschappelijke ligging van het plangebied en het hebben van grondwatertrap VII", is het niet waarschijnlijk dat organisch materiaal buiten diep ingegraven grondsporen goed is geconserveerd. De aanwezigheid van een plaggendek zal wel een gunstige invloed hebben gehad op de conservering van organische artefacten, in vergelijking met vergelijkbare landschappelijk en bodemkundige locaties waar geen plaggendek aanwezig is. 4.7

Archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en botanische resten

Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen naast anorganische en organische vondsten ook resten van zaden, pollen of organisch afval worden aangetroffen. Waar het grondwater pertinent aanwezig is, zijn archeozoölogische en -botanische resten in het algemeen redelijk tot goed geconserveerd. Gezien de archeologische context worden in het algemeen veel van dergelijke resten verwacht, maar of dit daadwerkelijk het geval is, is afhankelijk van factoren als geomorfologie, textuur van de bodem, ontwatering, aanwezigheid van waterkerende lagen en datering. Gezien de landschappelijke ligging van het plangebied en het hebben van grondwatertrap VII", is het niet waarschijnlijk dat organisch materiaal buiten diep ingegraven grondsporen goed is geconserveerd. De aanwezigheid van een plaggendek zal wel een gunstige invloed hebben gehad op de conservering van archeozoölogische en botanische resten, in vergelijking met vergelijkbare landschappelijk en bodemkundige locaties waar geen plaggendek aanwezig is.

PvE 12169.003 versie D1

Pagina 8 van 26

4.8

Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen

Op basis van het uitgevoerde vooronderzoek blijkt dat binnen het merendeel van het plangebied sprake is van een (dik) plaggendek van circa 70 centimeter dik. In het totale plaggendek zijn drie lagen onderscheiden, bestaande uit de donkergrijs gekleurde huidige bouwvoor (de Aap-horizont), een niet door agrarische bewerking verstoord donkerbruingrijs gekleurd plaggendek en het onderste deel dat wellicht een oude cultuurlaag/akkerlaag betreft. Deze onderste laag, tussen gemiddeld 55 en 70 centimeter onder maaiveld, heeft een vrij vale, donkergrijsbruin tot grijsbruine kleuring. Tevens zijn in twee boringen in deze laag archeologische indicatoren aangetroffen, bestaande uit een klein fragment handgevormd aardewerk met potgruismagering (niet nader dateerbaar dan Late-Bronstijd – IJzertijd) en een scherf Pingsdorf aardewerk (9e - 12e eeuw (Vroege-Middeleeuwen D/Late-Middeleeuwen A)). Omdat het vondstmateriaal aangetroffen is in de oude cultuurlaag/akkerlaag hebben deze geen ligging in-situ (verplaatst waarschijnlijk ten gevolge van agrarische bewerking/ploegwerkzaamheden), maar kunnen nog wel gezien worden als indicatoren van een mogelijk aanwezige archeologische vindplaats binnen dan wel direct rondom onderhavig plangebied.

Onder het antropogene/antropogeen beïnvloede dek is een restant van het van nature gevormde holtpodzolprofiel aanwezig, vanaf de inspoelings-Bws-horizont met hieronder de overgangs-BChorizont. Vanaf gemiddeld 120/150 centimeter onder maaiveld bevindt zich de C-horizont en betreft gestuwde afzettingen. Archeologische sporen, indien aanwezig, zullen duidelijk zichtbaar worden vanaf de top van de BC-horizont, vanaf een diepte van gemiddeld 110 centimeter onder maaiveld. Samenvattend kan er dus sprake zijn van een vondstlaag tussen gemiddeld 55 en 70 cm -mv met hieronder tot verschillende dieptes doorlopende archeologische sporen. 4.9

Gaafheid en conservering

Onbekend. De aanwezigheid van een plaggendek zal gezorgd hebben voor een betere conservering van archeologische resten in vergelijking met terreinen waar het natuurlijke bodemprofiel niet is afgedekt door een plaggendek. Door de relatief lage grondwaterspiegel zal eventueel aanwezig organisch vondstmateriaal (archeozoölogische en botanische resten) niet tot slecht geconserveerd zijn en deze resten zullen waarschijnlijk alleen worden aangetroffen in diepe en vochtige sporen. Over de precieze gaafheid en conservering van de mogelijke structuren, sporen, vondsten, archeozoölogische en botanische resten kan niet veel worden gezegd. Dit zal het gravend onderzoek moeten uitwijzen.

5 5.1

DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING Doelstelling

Het doel van inventariserend veldonderzoek (IVO) is het aanvullen en toetsen van de gespecificeerde archeologische verwachting, zoals geformuleerd in het vooronderzoek. Het gaat om gebieds- of vindplaatsgericht onderzoek. IVO gebeurt door middel van waarnemingen in het veld, waarbij (extra) informatie wordt verkregen over bekende en/of verwachte archeologische waarden binnen een onderzoeksgebied. Dit omvat de aan- of afwezigheid, de aard, de omvang, de datering, de gaafheid, de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische waarden. Belangrijk is dat op basis van het inventariserend veldonderzoek een beslissing kan worden genomen of verder archeologisch (voor)onderzoek in het gebied noodzakelijk is (bijvoorbeeld wanneer een behoudenswaardige vindplaats is aangetroffen en deze door de geplande bodemingrepen zal worden verstoord).

PvE 12169.003 versie D1

Pagina 9 van 26

5.2

Relatie met NOaA 2.0 en/of andere onderzoekskaders

De voor dit onderzoek (mogelijk) relevante NOaA 2.0-onderzoeksthema’s zijn vastgesteld aan de hand van de ligging van Garderen in het Utrechts-Gelders zandgebied. Deze zijn als volgt: 2. De dynamiek van het Nederlandse landschap; 3. Gebruik van het water; 5. Sociale en economische differentiatie; 6. Emigratie, immigratie, acculturatie; 7. De archeologie van het rituele; 8. Conflictarcheologie; 9. Dodenbestel en grafmonumenten; 10. De vroegste bewoning van Nederland; 11. Overgang Laat-Paleolithicum - Vroeg-Mesolithicum; 12. Neolithisatie proces (‘Neolithisering’); 13. De verankering van het boerenbestaan; 14. De rol van natuurlijke voedselbronnen na de introductie van de landbouw; 16. Overgang Romeinse Tijd naar Vroege Middeleeuwen; 17. ‘Frankisering’ en kerstening; 18. Dorpsvorming; 19. De ontwikkeling van steden; 20. De relatie stad - platteland; 21. De dynamiek van het landgebruik; 22. Mens - materiële cultuurrelaties; 23. Netwerken en infrastructuur. Alle genoemde thema’s worden beschouwd in het onderzoek, op basis van de in § 5.4 gestelde onderzoeksvragen. Tevens wordt voor dit onderzoek gebruik gemaakt van de Kennisagenda Archeologie van de provincie Gelderland. 5.3

Vraagstelling

De belangrijkste vraagstelling van het proefsleuvenonderzoek betreft of er wel of niet behoudenswaardige archeologische waarden in het plangebied aanwezig zijn. 5.4

Onderzoeksvragen

5.4.1 Algemeen Bij het Inventariserend Veldonderzoek Proefsleuvenonderzoek dienen de volgende onderzoeksvragen een rol te spelen: 1. Zijn er archeologische resten in de bodem aanwezig? 2. Zo ja, wat is de aard, omvang, ouderdom, herkomst, kwaliteit en locatie van de archeologische resten (horizontaal en verticaal)? 3. Hebben de archeologische waarden een relatie met uit de omgeving bekende archeologische of historische locaties en welke is dat? 4. Welke gegevens over de aangetroffen vindplaatsen kunnen de archeologische kennis van de regio en Barneveld aanscherpen? 5. Wat is de mate van conservering en gaafheid van de archeologische resten? 6. In welke mate zijn de onderzoeksgebieden verstoord? 7. Is sprake van (een) behoudenswaardige vindplaats(en) (licht dit toe)?

PvE 12169.003 versie D1

Pagina 10 van 26

8. Wat is het belang van de vindplaats voor de lokale, regionale en nationale geschiedschrijving. 9. Wat kunnen de uitkomsten van het onderzoek zeggen over vergelijkbare terreinen in de omgeving? 10. Is vervolgonderzoek noodzakelijk en welke methoden zouden hierbij kunnen worden ingezet? 11. Op welke manier dient bij eventuele graafwerkzaamheden met archeologische resten te worden omgegaan? 12. Indien er geen archeologische resten worden aangetroffen, wat is de reden voor de afwezigheid van archeologisch resten? 5.4.2 Landschap en bodem Dit aspect van het onderzoek omvat de bestudering van de landschappelijke context van de vindplaatsen in historisch perspectief. Dit leidt tot de volgende vragen: 13. Wat is de bodemopbouw binnen het onderzoeksgebied? 14. Wat is de fysiek-landschappelijke ligging van de vindplaatsen (geologie, bodemkunde en geomorfologie)? Zijn er aanwijzingen voor stratigrafische hiaten, d.w.z. erosie of non-depositie, in de geologische profielopbouw ter plekke van de vindplaatsen? 15. Wat is de paleo-ecologische context van het onderzoeksgebied? Liggen in het plangebied locaties die voor pollenanalyse bemonsterd kunnen worden (licht dit toe)? 16.

In hoeverre zijn de aangetroffen bodemlagen geschikt voor een palynologische reconstructie van de vegetatie- en gebruiksgeschiedenis van het terrein? De mogelijke aanwezige vindplaatsen worden aan de hand van de gestelde vragen gewaardeerd conform KNA versie 4.1, bijlage IV Waarderen van vindplaatsen. Aanbevolen wordt ook om de methodiek uit de SIKB leidraad Standaard Archeologische Monitoring te volgen voor het bepalen van de fysieke kwaliteit. 5.4.3 Vraagstelling specialistisch onderzoek Het specialistisch onderzoek dient zich te richten op het eventuele vervolgonderzoek. Het is hierbij van belang om te weten of de vindplaats geschikt is voor archeobotanisch, archeozoölogisch, fysischantropologisch, fysisch-geografisch, geofysisch en dateringsonderzoek. Eventueel genomen monsters (op basis van juiste argumentatie en in overleg met de bevoegde overheid) dienen hiervoor gewaardeerd te worden. 5.5

Aanbeveling

Op basis van de resultaten van het archeologisch proefsleuvenonderzoek dient een aanbeveling te worden gedaan betreffende een archeologisch verantwoorde omgang met het plangebied. Met betrekking tot die omgang zijn er drie opties: • behoud in situ; • definitieve opgraving; • vrijgeven. Op basis van de onderzoeksresultaten dient de bevoegde overheid een selectiebesluit te kunnen maken.

PvE 12169.003 versie D1

Pagina 11 van 26

6 6.1

STRATEGIE, METHODEN EN TECHNIEKEN Strategie

In aanvulling op de richtlijnen in de vigerende versie van de KNA: De onderzoeksvragen kunnen worden beantwoord door middel van een proefsleuvenonderzoek. Het uitgangspunt is een vindplaatsgerichte benadering. Door middel van het proefsleuvenonderzoek moet inzicht worden verkregen in onder andere de aan- of afwezigheid en gaafheid van grondsporen en vondstconcentraties en de aan- of afwezigheid en conservering van paleo-ecologische resten. Het team dat het proefsleuvenonderzoek uitvoert staat onder leiding van een Senior KNA-archeoloog die ervaring heeft met onderzoek in het Utrechts-Gelders zandgebied, of in vergelijkbare regio’s. In het veld worden de werkzaamheden uitgevoerd door een KNA-archeoloog als dagelijks wetenschappelijk leider die ervaring heeft met onderzoek in het Utrechts-Gelders zandgebied, of in vergelijkbare regio’s, bijgestaan door minimaal een veldtechnicus/archeoloog. De aanleg van het eerste vlak gebeurt in aanwezigheid van de Senior KNA Archeoloog. Gelijkmatig verspreid in het onderzoeksgebied worden tien proefsleuven aangelegd met ieder een lengte van circa 25 meter en een breedte van 4 meter. Hiermee wordt 1.000 m2 onderzocht, zijnde circa 10 % van het plangebied (zie figuur 18). 6.2

Methoden en technieken

Alle werkzaamheden zullen worden uitgevoerd conform KNA versie 4.1. Voorwerk • Het schrijven van een Plan van Aanpak (PvA) (KNA-specificatie OS01); dit is een handleiding voor het onderzoek. • Het doen van de onderzoeksmelding bij het centrale systeem door het aanvragen van een OMNR. • Het definitieve PvE wordt door de uitvoerder per email en vóór aanvang van het onderzoek, ter kennisgeving naar de depothouder (Provinciaal depot voor Bodemvondsten Gelderland) gestuurd. Veldwerk • Er wordt uitgegaan van een onderzoek met een standaard complexiteit. Alle werkzaamheden zullen worden uitgevoerd conform KNA-specificaties OS02 t/m OS09. • Verspreid over het terrein worden tien proefsleuven aangelegd met ieder een lengte van circa 25 meter en een breedte van 4 meter (zie figuur 18). Hiermee wordt circa 10 % van de onderzoekslocatie onderzocht. • Het graafwerk wordt uitgevoerd door een machinist die ruime ervaring heeft met archeologisch werk. Indien deze niet voorhanden is, dient de machinist begeleid te worden door een Senior KNAArcheoloog. • Er wordt gewerkt met een machine met voldoende capaciteit die is voorzien van een zogenaamde gladde bak. • De proefsleuven wordt laagsgewijs verdiept totdat het niveau is bereikt waarop de verwachte grondsporen zichtbaar worden. • Zodra archeologische sporen worden aangetroffen zal een leesbaar vlak moeten worden aangelegd.

• Er wordt uitgegaan van de aanleg van één vlak.

PvE 12169.003 versie D1

Pagina 12 van 26

• Mocht het noodzakelijk zijn om een tweede vlak aan te leggen dan dienen de sporen in het eerste vlak afgewerkt te zijn. • Mochten er geen sporen worden aangetroffen dan wordt verdiept tot 30 centimeter in de ongestoorde grond. • In verband met de mogelijkheid dat de mogelijke vindplaats(en) behouden blijft/blijven, ex-situ, mag het graafwerk niet destructiever zijn dan strikt noodzakelijk. • Archeologisch relevante structuren mogen tijdens het proefsleuvenonderzoek niet worden verwijderd. • Er worden foto’s gemaakt van de algemene situatie, waaronder het terrein en omgeving bij aanvang van het werk, de vlakken, de profielen, de grondsporen in het vlak en de coupes. Tevens worden er van belangwekkende en/of kwetsbare vondsten op de plaats van aantreffen foto’s gemaakt. Ten behoeve van publicatie of expositie worden ook actie- of illustratieve foto’s gemaakt. • De algemene velddocumentatie bestaat uit de registratie en documentatie van de werkzaamheden in het veld, vooral de administratieve zijde daarvan. Dit omvat tevens het digitale gegevensbeheer van de velddocumentatie. De spoorformulieren worden ingevoerd zodat een database ontstaat van de primaire veldgegevens. • Tijdens het onderzoek wordt voldoende materiaal met diagnostische kenmerken verzameld om een uitspraak te kunnen doen over de datering, de eventuele fasering en de conserveringstoestand van de bodemlagen.

• Vondsten gedaan bij de aanleg van de sleuf worden in vakken van 4 x 5 meter per bodemlaag verzameld. • Vondsten afkomstig van en uit sporen, worden per spoor en vulling geregistreerd. • Stortvondsten worden per proefsleuf onder een vondstnummer verzameld. • Bijzondere vondsten dienen apart te worden ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer te worden geregistreerd. • Ook bijzondere deposities binnen sporen worden afzonderlijk geregistreerd door middel van fotografie en tekening. Het materiaal zelf wordt individueel (X-, Y- en Z-waarde) en gescheiden van het overige vondstmateriaal in het spoor verzameld. • Tijdens de ontgravingswerkzaamheden wordt per haal van de graafmachine het dan voorliggende vlak met een metaaldetector gecontroleerd op de aanwezigheid van metalen voorwerpen. Dit geldt eveneens voor de uitgekomen grond. • Het discriminatieniveau van de metaaldetector dient zo laag mogelijk gehouden te worden. • De metaaldetector dient te worden gehanteerd door een hierin ervaren medewerker. • Metaalvondsten in het vlak en in sporen worden als puntvondst ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer geregistreerd. • Bij het waterpassen van het vlak om de 5 m wordt telkens ook het maaiveld direct buiten de proefsleuf meegenomen.

• De verschillende vondstcategorieën worden kundig verpakt zodat de conditie van het materiaal zo optimaal mogelijk blijft en op een vondstenlijst geregistreerd. Registratie en inventarisatie van het vondstmateriaal gebeurt direct na afronding van het veldwerk. • Alle aanpassingen van het proefsleuvenonderzoek gebeuren te allen tijde in overleg met de voor het project verantwoordelijke Senior KNA-archeoloog en de bevoegde overheid. • Er wordt vooralsnog niet uitgegaan van specialistisch onderzoek in het veld. Indien dit noodzakelijk blijkt, dan alleen na overleg met de opdrachtgever en de bevoegde overheid.

PvE 12169.003 versie D1

Pagina 13 van 26

• Bij het aantreffen van meer dan drie stuks bewerkt vuursteen in onverstoorde context in een vak van 4 x 4 meter, dient er rekening te worden gehouden met de aanwezigheid van een vuursteenconcentratie. In een dergelijk geval worden verspreid over de vermoede concentratie vier megaboringen gezet, diameter 15 cm. De grond wordt gezeefd met een zeef met een maaswijdte van 3 mm. Het boren vindt plaats tot een diepte waarop in twee achtereenvolgende boringen geen artefacten meer worden aangetroffen. Bij positieve resultaten wordt het vlak niet verder verdiept, omdat een vuursteenvindplaats met een andere opgravingsstrategie moet worden opgegraven. • Indien de proefsleuf leeg is, wordt alleen de putgrens getekend en de NAP-hoogtes van het vlak en het maaiveld direct langs van de rand van de werkput bepaald. • Na documentatie worden de proefsleuven weer gedicht. 6.3

Omgang kwetsbare vondsten en monsters

Kwetsbare vondsten en monsters dienen behandeld te worden conform OS11/OS11wb en de KNALeidraad “Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal.” 6.4

Structuren en grondsporen

• Er dient te worden gewerkt conform KNA-specificatie OS03 t/m OS09 (opgraven). • De sporen worden getekend; de vlakken op schaal 1:50 en de eventuele coupetekeningen en profielen op schaal 1:20, graven op schaal 1:10. Verder worden de sporen gefotografeerd en wordt de hoogte ten opzichte van NAP bepaald. De vlakken mogen ook met een GPS of Total Station getekend worden. • Sporen in het vlak worden gedocumenteerd; de geïdentificeerde sporen worden beschreven en vastgelegd in dag- en weekrapporten en op de daartoe geëigende formulieren, conform KNA versie 4.1. • Van de aangetroffen sporen in de proefsleuven worden een selectief aantal gecoupeerd met als doel de kwaliteit vast te stellen, maar niet afgewerkt. • Greppels en geïsoleerde sporen worden gecoupeerd en gedocumenteerd. • Grondsporen die deel uit maken van een (gebouw)structuur of grote concentraties grondsporen dienen daarentegen in eerste instantie alleen (selectief) te worden gecoupeerd en niet te worden afgewerkt. Dit heeft als doel de datering en de conservering zo nauwkeurig mogelijk vast te stellen, waarbij de archeologische resten zoveel mogelijk intact gehouden worden. Dit ter beantwoording van de onderzoeksvragen. • Aangetroffen graven (inhumaties/crematies) worden gedocumenteerd conform KNA versie 4.1, de graven worden vooralsnog niet geborgen.

In overleg met de deskundige van de bevoegde overheid en indien noodzakelijk een specialist, dient bepaald te worden of de aangetroffen graven wel direct geborgen worden. • Aangetroffen funderingen, vloeren en water- of beerputten dienen behouden te blijven. Beerputten worden afgedekt om schatgraverij te voorkomen. • Muurwerk moet worden ingemeten, gefotografeerd en onderzocht op constructieve aard, omvang en ouderdom conform KNA versie 4.1. Baksteengrootte, metselverband en tienlaagsmaat dient genoteerd te worden. • Bodemlagen moeten ten opzichte van eventueel muurwerk afzonderlijk worden beoordeeld. • Bij putten dient onderscheid gemaakt te worden tussen water-, afval- en beerputten. Indien de vulling een vondstcomplex bevat, wordt al het materiaal verzameld. • De coupes dienen individueel gewaterpast te worden. • Ecologisch veelbelovende sporen (met een vulling rijk aan organisch materiaal, idealiter gelegen in permanent gereduceerde bodemcondities) worden bemonsterd ten behoeve van archeobotanisch en archeozoölogisch onderzoek.

PvE 12169.003 versie D1

Pagina 14 van 26

• Gecoupeerde archeologische sporen en profielen worden door middel van foto’s en tekeningen gedocumenteerd. • Splitsingen en oversnijdingen van sporen dienen op een dusdanige manier vastgelegd en onderzocht te worden, dat een eventuele fasering vastgesteld kan worden. Vondsten afkomstig uit dergelijke sporen worden per spoor en eventueel daarin te onderscheiden vullingen verzameld. • De gevonden lagen, grondsporen en structuren dienen zo mogelijk per periode te worden beschreven. De mate van uitwerking dient te zijn afgestemd op de vraagstellingen. Tevens dienen ze te worden meegenomen in de interpretatie en conclusie(s). • Bij het aantreffen van bijzondere structuren en sporen dient eerst te worden overlegd met de opdrachtgever en de bevoegde overheid voordat de uitwerking ter hand genomen wordt. 6.5

Aardwetenschappelijk onderzoek

Tijdens het proefsleuvenonderzoek dient de bodemkundige opbouw beschreven en gefotografeerd te worden. Hierbij wordt in eerste instantie één profielkolom gedocumenteerd. Indien dit bodemprofiel afwijkt van het profiel dat bij het booronderzoek is aangetroffen, mag een tweede bestudeerd worden. Het is aan de leidinggevend archeoloog om te bepalen waar de profielen worden opgenomen. Uitgangspunt is een bodemkundige beschrijving met de in de bodemkunde gebruikelijke horizontcoderingen en een classificering conform het Nederlandse Systeem van Bodemclassificatie. De profielkolommen worden getekend (schaal 1:20), beschreven en gefotografeerd. Indien tussen de profielkolommen grote verschillen zitten of relevante archeologische informatie bevat, dienen de tussen gelegen delen ook te worden opgeschaafd en gedocumenteerd. 6.6

Anorganische artefacten

• Archeologisch relevante artefacten die worden aangetroffen worden verzameld. Indien mogelijk worden verschillende lagen van elkaar gescheiden. Spoorvondsten worden per spoor verzameld. Stortvondsten worden onder één nummer per proefsleuf verzameld. • Archeologisch relevante vondsten en/of vondststrooiingen en/of clusters artefacten worden ter plaatse ingemeten en voorzien van een X-, Y-, en Z-waarden. • Kwetsbare vondsten moeten door middel van speciale zorg en behandeling behouden (c.q. geconserveerd) worden conform KNA versie 4.1. • Voor conservering dient de opdrachtgever rekening te houden met een stelpost van € 1.500,-.8 • Bij de vondst van bijzondere artefacten of zeer grote hoeveelheden vondsten dient eerst te worden overlegd met de opdrachtgever en de bevoegde overheid voordat de uitwerking ter hand genomen wordt. • Wanneer de in het veld aangetroffen vondsten (hoeveelheden, soorten materialen, soorten objecten en/of dateringen en conservering) significant afwijken van wat er verwacht wordt of kan worden, is overleg nodig tussen de bevoegde overheid, de opdrachtgever en de depothouder, op aangeven van de opdrachtnemer. De depothouder maakt zijn wensen ten aanzien van selectiedeselectie van het onvoorziene materiaal kenbaar aan de bevoegde overheid en de opdrachtgever. Zo nodig komt ook de omgang met daarmee gemoeide extra kosten aan bod.