Concept Participatiebeleid raadsconsultatie
Tekst van het document
Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld Ruimte voor initiatief en samenwerken aan een sterke samenleving
2 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld Inhoud Voorwoord ...................................................................................................................................................4 1. Inleiding ....................................................................................................................................................5 1.1 Aanleiding ...................................................................................................................................................................................................5 1.2 Relatie tussen beleid en verordening .............................................................................................................................................7 1.3 Samenhang met visies ...........................................................................................................................................................................7 1.4 Leeswijzer ...................................................................................................................................................................................................8 2.
Afbakening en context .........................................................................................................................9 2.1 Wat is participatie? .................................................................................................................................................................................9 2.2 Drie participatiesporen .........................................................................................................................................................................9 2.3 Participatierollen ..................................................................................................................................................................................11 3.
Ambitie ...................................................................................................................................................13 3.1 Barneveldse participatie ambitie ...................................................................................................................................................13 3.2 Opgavegericht en gebiedsgericht samenwerken ....................................................................................................................14 3.3 Barneveldse gesprekswaarden .......................................................................................................................................................14 3.4 Participatieniveaus ..............................................................................................................................................................................15 4.
Kaders voor participatie spoor 2 ...................................................................................................17 4.1 Beleid en uitvoering .............................................................................................................................................................................17 4.2 Participatiestappen ..............................................................................................................................................................................17 4.3 Participatie waar het meerwaarde heeft ....................................................................................................................................18 4.4 Een passende mate van invloed .....................................................................................................................................................18 4.5 Inclusieve participatie ........................................................................................................................................................................19 4.6 Transparantie en terugkoppeling ..................................................................................................................................................19 5.
Kaders voor inwonersinitiatieven en het uitdaagrecht (spoor 3) .....................................20 5.1 De rol van de gemeente ......................................................................................................................................................................20 5.2 Inwonersinitiatieven ...........................................................................................................................................................................20 5.3 Het uitdaagrecht ....................................................................................................................................................................................22 5.4 Randvoorwaarden voor inwonersinitiatieven en het uitdaagrecht ...............................................................................22 5.5 Leefbaarheid en sociale verbondenheid .....................................................................................................................................23 5.6 Leren van inwonersinitiatieven .....................................................................................................................................................23 6.
Doorontwikkeling, monitoring en verantwoording ...............................................................24 6.1 Leerpunten uit de evaluaties ...........................................................................................................................................................24 6.2 Leren en ontwikkelen .........................................................................................................................................................................24 6.3 Verantwoording aan de gemeenteraad .......................................................................................................................................24 6.4 Ontwikkelagenda participatie .........................................................................................................................................................25 6.5 Organisatorische borging ..................................................................................................................................................................25 3 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld 6.6 Evaluatie van beleid en verordening ............................................................................................................................................25 Bijlage 1.
Verschillen tussen oude en nieuwe beleid en aanpassingen naar aanleiding van de eindevaluatie .........................................................................................................................26 4 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld Voorwoord De gemeente Barneveld is trots op de kracht van haar samenleving. Inwoners, ondernemers, verenigingen, kerken, wijkplatforms, plaatselijk belangen, maatschappelijke partners en vele anderen zetten zich actief in voor hun leefomgeving en voor elkaar. Die betrokkenheid is van grote waarde, zeker in een tijd waarin onze gemeente groeit en verandert. De opgaven waar we voor staan op het gebied van onder andere wonen, zorg, leefbaarheid, duurzaamheid en economie worden steeds complexer. Deze opgaven vragen om samenwerking tussen gemeente, inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Juist door kennis, ervaring en initiatiefkracht te bundelen, kunnen we samenwerken aan de uitdagingen van vandaag en morgen. Participatie is daarbij geen los instrument, maar een vast onderdeel van de manier waarop wij werken. Door kennis, ervaring en initiatiefkracht uit de samenleving te benutten, komen we tot beter onderbouwde keuzes en oplossingen die aansluiten bij de praktijk.
Participatie gaat daarbij niet alleen over meedenken, maar ook over samen verantwoordelijkheid nemen, initiatieven mogelijk maken en gezamenlijk resultaten bereiken die geen van de betrokken partijen alleen kan realiseren. Sinds de invoering van het Participatiebeleid in 2022 hebben we veel geleerd. Uit participatietrajecten, evaluaties en gesprekken met betrokkenen weten we beter wat werkt, waar participatie meerwaarde heeft en waar het eenvoudiger kan. Die lessen nemen we mee in dit vernieuwde beleid. We zetten participatie bewust en doelgericht in, passend bij de opgave en de ruimte die er is voor invloed. Daarbij kiezen we voor een eenvoudiger en duidelijker participatiekader, met meer ruimte voor maatwerk. We maken vooraf duidelijk welke keuzes nog openstaan, welke invloed deelnemers hebben en hoe hun inbreng wordt meegewogen. Ook de context is veranderd. De Omgevingswet en de Wet versterking participatie op decentraal niveau vragen om een actualisatie van ons beleid. Het herijkte Participatiebeleid 2027-2031 sluit aan bij deze wettelijke ontwikkelingen én bij de lessen uit de praktijk. Participatie blijft maatwerk. Het vraagt om de juiste interactie op het juiste moment, met heldere kaders én ruimte voor inbreng.
Daarom maken we vooraf duidelijk wat mensen van een participatietraject mogen verwachten, waarover zij kunnen meedenken of meedoen en hoe hun inbreng wordt meegenomen. Ook wanneer belangen verschillen of keuzes lastig zijn, streven we naar een open en transparant gesprek. Juist in die openheid ontstaan vertrouwen, wederzijds begrip en duurzame samenwerking. Met dit beleid maken we duidelijk hoe we participatie in de gemeente Barneveld vormgeven en wat inwoners van ons mogen verwachten. Als gemeente geven we richting, ondersteunen we initiatieven vanuit de samenleving en blijven we leren van onze ervaringen. Zo bouwen we samen aan een initiatiefrijke en sterke samenleving. Namens het college, Daan de Vries Wethouder Participatie
1. Inleiding In dit hoofdstuk zetten we uiteen wat de aanleiding is om het Participatiebeleid te herijken, wat de relatie is met de verordening en de samenhang met belangrijke gemeentelijke visies. 1.1 Aanleiding De gemeente Barneveld werkt samen met inwoners, | veranderende wettelijke context vormen samen de ondernemers, verenigingen, kerken, wijkplatforms, | basis voor het herijkte Participatiebeleid 2027-2031. plaatselijke belangen en andere maatschappelijke | Leren van de evaluaties organisaties aan de opgaven waarvoor onze gemeente staat. Daarbij zien wij participatie niet als | De evaluaties over de periode 2022-2025 laten zien een los instrument, maar als een manier van werken | dat participatie in de gemeente Barneveld zich die past bij een samenleving waarin overheid, | duidelijk heeft ontwikkeld. Inwoners, ondernemers inwoners en maatschappelijke partners gezamenlijk | en maatschappelijke organisaties worden vaker en verantwoordelijkheid dragen voor elkaar en hun | bewuster betrokken bij beleid, projecten en leefomgeving. | initiatieven. Tegelijkertijd zijn er belangrijke lessen Door middel van participatie brengen we kennis, | geleerd die richting geven aan de verdere ervaringen en belangen vroegtijdig in beeld, kunnen | ontwikkeling van participatie. we betere keuzes maken en samenwerken aan | We hebben geleerd dat: oplossingen die aansluiten bij de praktijk.
Daarbij zien wij inwoners, ondernemers en | • | participatie werkt, mits deze doelgericht wordt maatschappelijke organisaties niet alleen als | ingezet. Niet ieder vraagstuk vraagt om een betrokkenen, maar ook als belangrijke partners bij | intensief participatietraject. De aanpak moet het realiseren van maatschappelijke opgaven. Deze | passen bij de opgave, de schaal en de manier van samenwerken sluit aan bij het | beschikbare beïnvloedingsruimte; Barneveldse uitgangspunt van zelf-samen-gemeente. | • | duidelijkheid essentieel is. Inwoners willen vooraf weten waarom zij worden betrokken, Om deze samenwerking zorgvuldig, transparant en | waarop zij invloed kunnen uitoefenen en hoe voorspelbaar vorm te geven, heeft de gemeente | het proces verloopt; Barneveld in 2022 participatiebeleid vastgesteld. Dit | • | goede terugkoppeling cruciaal is. Participatie beleid biedt een gezamenlijk kader voor de | wordt pas als waardevol ervaren wanneer samenwerking tussen gemeente en samenleving en | zichtbaar is wat er met de inbreng gebeurt; maakt duidelijk wat betrokkenen van elkaar mogen | • | een mix van participatievormen nodig is. Alleen verwachten.
| bijeenkomsten zijn niet voldoende; variatie vergroot het bereik en de toegankelijkheid; Sinds de vaststelling van het participatiebeleid heeft | • | overvragen van betrokken inwoners moet de gemeente Barneveld veel ervaring opgedaan met | worden voorkomen. Afstemming en spreiding participatie. Om te beoordelen in hoeverre het beleid | van trajecten zijn nodig om participatiemoeheid bijdraagt aan de doelen en hoe participatie verder | tegen te gaan; kan worden versterkt, is het beleid in de periode | • | participatie tijd, capaciteit en vakmanschap 2022-2025 periodiek geëvalueerd. De evaluaties | vraagt. Goede participatie ontstaat niet vanzelf, laten zien dat participatie waarde toevoegt. Het leidt | maar vraagt om voorbereiding, begeleiding en tot betere plannen, meer draagvlak, meer begrip | ondersteuning; • | initiatieven uit de samenleving beter voor gemaakte keuzes en een beter inzicht in wat er | ondersteund kunnen worden. Er is veel energie leeft in de samenleving. Tegelijkertijd blijkt dat | en initiatiefkracht aanwezig, maar processen en verdere ontwikkeling nodig is om participatie | begeleiding kunnen eenvoudiger en duidelijker; effectief, toegankelijk en uitvoerbaar te houden. | • | participatie een continu leerproces is dat vraagt Daarnaast is de context veranderd. Nieuwe | om evaluatie, reflectie en bijsturing.
wetgeving stelt aanvullende eisen aan de manier waarop participatie wordt georganiseerd en geborgd. De uitkomsten van de evaluaties en de 5 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld 6 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld Deze inzichten vormen samen met de veranderende maatschappelijke en juridische context de basis voor het herijkte Participatiebeleid 2027-2031. Aanpassing aan nieuwe wetgeving Naast de lessen uit de praktijk is ook de wettelijke context veranderd. De Omgevingswet en de Wet versterking participatie op decentraal niveau hebben directe gevolgen voor de wijze waarop participatie wordt georganiseerd en geborgd. Met de invoering van de Omgevingswet heeft participatie een nadrukkelijke plaats gekregen binnen het fysieke domein. Participatie speelt een belangrijke rol bij de ontwikkeling van de omgevingsvisie, programma's, omgevingsplannen en vergunningprocedures. De wet stimuleert overheden en initiatiefnemers om belanghebbenden vroegtijdig te betrekken bij ontwikkelingen in de leefomgeving. Dit vraagt om duidelijke keuzes over wanneer participatie wordt ingezet, welke rol betrokkenen hebben en hoe verwachtingen worden gemanaged. De Wet versterking participatie op decentraal niveau verplicht gemeenten daarnaast tot het vaststellen van een participatieverordening.
Hierin worden onder andere het uitdaagrecht en de minimale eisen aan participatie bij beleidsvoorbereiding, uitvoering en evaluatie vastgelegd. Hiermee wordt de positie van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties verder versterkt. Ook binnen andere wetgeving neemt het belang van participatie toe. Zo wordt participatie nadrukkelijker verankerd in onder meer de Energiewet. Binnen het sociaal domein is het betrekken van inwoners en gebruikers al langer een belangrijk uitgangspunt binnen de Wet maatschappelijke ondersteuning, de Jeugdwet en de Participatiewet. Doorontwikkeling Participatiebeleid De evaluaties en wettelijke ontwikkelingen vragen om een actueel participatiekader dat juridisch houdbaar is, duidelijke kaders biedt voor initiatiefnemers en deelnemers en tegelijkertijd ruimte laat voor maatwerk, samenwerking en initiatieven vanuit de samenleving. Het herijkte Participatiebeleid 2027-2031 geeft hier invulling aan. In het nieuwe participatiebeleid is extra aandacht voor verwachtingenmanagement, terugkoppeling aan deelnemers, een betere ondersteuning van inwonersinitiatieven, een grotere variatie aan participatievormen en een meer passende afweging van de vraag of participatie meerwaarde heeft en welk participatieniveau daarbij past. Daardoor wordt overvragen van deelnemers voorkomen.
De participatiemeter vervalt en wordt vervangen door een afwegingskader en maatwerk. Ook zijn de rol van de gemeenteraad en de aansluiting op (nieuwe) wetgeving verduidelijkt. Een overzicht van de belangrijkste aanbevelingen uit de evaluatie en de wijze waarop deze zijn verwerkt in dit beleid is opgenomen in bijlage 1. 7 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld 1.2 Relatie tussen beleid en verordening Het Participatiebeleid vormt het inhoudelijke kader voor participatie in de gemeente Barneveld. Het beschrijft hoe we participatie organiseren, welke uitgangspunten we hanteren en welke keuzes we maken. De Verordening burgerinitiatief, inwoners- en overheidsparticipatie vormt het juridische kader. Hierin zijn rechten en plichten, minimale procesvereisten en procedures vastgelegd. Beleid en verordening vullen elkaar aan: het beleid geeft richting en houvast, de verordening borgt duidelijkheid, zorgvuldigheid en rechtszekerheid. De gemeente Barneveld streeft naar een samenhangend en overzichtelijk juridisch kader voor participatie. Daarom wordt de bestaande Verordening cliënt- en burgerparticipatie Sociaal Domein gemeente Barneveld in de toekomst geactualiseerd en waar mogelijk bij de eerstvolgende actualisatie van de verordening geïntegreerd in de Verordening burgerinitiatief, inwoners- en overheidsparticipatie gemeente Barneveld.
Hiermee ontstaat één samenhangend participatiekader waarin participatie binnen het sociale en fysieke domein op een herkenbare en consistente wijze wordt geregeld. Ook de positie van jongerenparticipatie wordt hierin betrokken. Bepalingen uit het Algemeen Reglement Jongerenraad gemeente Barneveld worden, voor zover passend, opgenomen in de participatieverordening. Hiermee wordt jongerenparticipatie nadrukkelijk onderdeel van het bredere gemeentelijke participatiestelsel en wordt de rol van de Jongerenraad duurzaam geborgd. 1.3 Samenhang met visies Dit participatiebeleid sluit nauw aan op de bredere strategische visies van de gemeente Barneveld en geeft hieraan praktisch invulling. Visie Sociaal Domein 2040 Versterken rol van inwoners in de zelf-samen- gemeente samenleving Het participatiebeleid sluit aan bij het principe zelf-samen-gemeente uit de Visie Sociaal Domein, waarbij inwoners en gemeenschappen zelf verantwoordelijkheid nemen, samen oplossingen ontwikkelen en de gemeente ondersteunt waar nodig. Dit betekent dat participatie niet alleen een instrument is, maar een manier van samenwerken: we stimuleren inwoners om mee te denken, mee te doen en zelf initiatieven te nemen. Daarmee draagt participatie direct bij aan het versterken van samenredzaamheid, sociale netwerken en betrokkenheid in dorpen en wijken.
Omgevingsvisie 2040 De Omgevingsvisie geeft richting aan de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving en de grote opgaven waar de gemeente Barneveld voor staat, zoals wonen, mobiliteit, duurzaamheid en gezondheid. Daarbij wordt nadrukkelijk gekozen voor een integrale en gebiedsgerichte benadering, waarin opgaven in samenhang worden bekeken en uitgewerkt. Participatie speelt hierin een belangrijke rol. De omgevingsvisie is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Hun kennis, ervaringen en belangen vormen een belangrijke basis voor de keuzes in de visie. Het participatiebeleid sluit hierop aan door participatie structureel in te zetten bij ruimtelijke en maatschappelijke ontwikkelingen. Op deze manier benutten we lokale kennis, verbinden we belangen en werken we samen aan oplossingen die passen bij de specifieke kenmerken en opgaven van dorpen en gebieden. Zo draagt participatie bij aan het realiseren van een gezonde, veilige en toekomstbestendige leefomgeving. 8 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld 1.4 Leeswijzer Omdat participatie op verschillende manieren kan worden ingezet, starten we in hoofdstuk 2 met een afbakening van het begrip participatie. We beschrijven de drie participatiesporen en de rollen van betrokkenen.
In hoofdstuk 3 formuleren we onze visie en ambitie: wat willen we bereiken en welke waarden staan centraal? Hoofdstuk 4 beschrijft de kaders en uitgangspunten voor participatietrajecten in de gemeente Barneveld (spoor 2). Hoofdstuk 5 beschrijft de kaders en uitgangspunten voor inwonersinitiatieven en het uitdaagrecht (spoor 3). Het beleidsplan wordt afgesloten met hoe de evaluatie, monitoring en verantwoording plaatsvindt. Er is geen afzonderlijk hoofdstuk over spoor 1 omdat de gemeente daar moet voldoen aan de wettelijke verplichtingen uit de Omgevingswet. Bovenwettelijke eisen mogen niet gesteld worden. Afbeelding 1: Voorbeelden van projecten waarbij participatie toegepast is.
9 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld 2. Afbakening en context Participatie is een breed begrip dat op verschillende manieren wordt gebruikt. Daarom starten we dit hoofdstuk met een definitie en afbakening van participatie. Vervolgens beschrijven we de verschillende participatiesporen en de rollen van betrokkenen. 2.1 Wat is participatie? In algemene zin betekent participatie dat mensen meedoen aan de samenleving. Dat kan bijvoorbeeld gaan over deelname aan werk, onderwijs, vrijwilligerswerk, verenigingen, maatschappelijke activiteiten of het openbare leven. Participatie draagt bij aan verbondenheid, zelfredzaamheid en betrokkenheid bij de samenleving. Binnen verschillende beleidsterreinen wordt participatie op verschillende manieren gebruikt. In het sociaal domein gaat participatie vaak over het kunnen meedoen in de maatschappij. Politieke participatie gaat over invloed op democratische besluitvorming. In het fysieke domein gaat participatie over het betrekken van belanghebbenden bij ontwikkelingen in de leefomgeving. Dit participatiebeleid richt zich op de samenwerking tussen gemeente, inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties bij gemeentelijke opgaven.
In dit participatiebeleid verstaan we daarom onder participatie: De samenwerking tussen de gemeente Barneveld, inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties rondom de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid, projecten en initiatieven. 2.2 Drie participatiesporen In het participatiebeleid van de gemeente Barneveld worden drie participatiesporen onderscheiden. Ieder spoor kent een eigen doel, werkwijze en rolverdeling. SPOOR 1 Omgevingsparticipatie SPOOR 2 Inwonersparticipatie SPOOR 3 Overheidsparticipatie Participatie bij ruimtelijke plannen van externe initiatiefnemers Participatie bij initiatieven van de gemeente Participatie bij maatschappelijke initiatieven vanuit de samenleving De omgeving wordt betrokken bij ruimtelijke ontwikkelingen De gemeente betrekt inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties bij beleid en projecten De gemeente ondersteunt initiatieven vanuit de samenleving Plan van externe initiatiefnemer Rol gemeente: informeren, adviseren en uitvoeren wettelijke taken Initiatief van de gemeente Rol gemeente: initiatiefnemer en procesverantwoordelijke Initiatief van inwoner(s) en/of maatschappelijke organisatie(s) Rol gemeente: ondersteunen, faciliteren, verbinden en/of samenwerken 10 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld SPOOR 1: PARTICIPATIE BIJ RUIMTELIJKE PLANNEN VAN EXTERNE INITIATIEFNEMERS Bij spoor 1 gaat het om
ruimtelijke initiatieven van externe initiatiefnemers, zoals inwoners, ondernemers, projectontwikkelaars en maatschappelijke organisaties. De Omgevingswet bepaalt welke verantwoordelijkheden initiatiefnemers en gemeenten hebben bij participatie. Welke verantwoordelijkheden gelden, is afhankelijk van de procedure die wordt gevolgd. De gemeente mag geen bovenwettelijke eisen stellen aan initiatiefnemers. Omgevingsvergunning passend binnen het omgevingsplan Bij een aanvraag voor een omgevingsvergunning die past binnen het omgevingsplan geldt een wettelijke indieningsvereiste. De initiatiefnemer moet aangeven of participatie heeft plaatsgevonden en zo ja, hoe dat is gebeurd. Daarbij kan ook worden aangegeven dat geen participatie heeft plaatsgevonden. De rol van de gemeente beperkt zich hierbij tot het beoordelen of deze vraag is beantwoord. De gemeente beoordeelt niet de inhoudelijke kwaliteit van de participatie. Buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) Wanneer een initiatief niet past binnen het omgevingsplan kan een omgevingsvergunning voor een Buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) worden aangevraagd. Ook in dat geval geldt het wettelijke indieningsvereiste dat de initiatiefnemer aangeeft of participatie heeft plaatsgevonden. Voor bepaalde categorieën BOPA's heeft de gemeenteraad daarnaast een participatieplicht vastgesteld.
In die gevallen moet de initiatiefnemer een participatieverslag indienen bij de aanvraag. De initiatiefnemer bepaalt zelf op welke manier de participatie wordt vormgegeven. De gemeente kan, anders dan de wettelijke vereisten, geen aanvullende eisen stellen aan de wijze waarop participatie wordt uitgevoerd. De gemeente beoordeelt uitsluitend of aan de wettelijke indieningsvereisten is voldaan, inclusief een eventuele participatieplicht. Wijziging van het omgevingsplan Bij een wijziging van het omgevingsplan is de gemeente formeel verantwoordelijk voor de participatie. De gemeente maakt vooraf bekend hoe belanghebbenden worden betrokken (via een kennisgeving participatie), is verantwoordelijk voor de uitvoering van het participatietraject en legt in de besluitvorming vast hoe de participatie is uitgevoerd en hoe de opbrengsten zijn meegewogen. Wanneer een wijziging van het omgevingsplan plaatsvindt op verzoek van een externe initiatiefnemer, dan maakt de gemeente vooraf afspraken met de initiatiefnemer over de participatie. In de praktijk voert de initiatiefnemer vaak een belangrijk deel van het participatietraject uit, terwijl de gemeente verantwoordelijk blijft voor de wettelijke participatieverplichtingen en de uiteindelijke verantwoording daarvan. In dat geval is de werkwijze van spoor 2 verplicht.
De gemeente stimuleert initiatiefnemers in alle gevallen om belanghebbenden zo vroeg mogelijk bij plannen te betrekken. Dit draagt bij aan betere plannen, meer begrip voor verschillende belangen en een zorgvuldige besluitvorming. De gemeente ondersteunt initiatiefnemers daarbij met informatie en advies op de website en tijdens het vooronderzoek. Participatie is geen vervanging van wettelijke rechtsbeschermingsmogelijkheden. De wettelijke mogelijkheden voor inspraak, zienswijzen, bezwaar en beroep blijven onder de Omgevingswet bestaan en maken geen onderdeel uit van het participatietraject. SPOOR 2: INWONERSPARTICIPATIE BIJ INITIATIEVEN VAN DE GEMEENTE Bij spoor 2 neemt de gemeente Barneveld het initiatief om inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties te betrekken bij beleidsontwikkeling, beleidsdoorwerking, uitvoering en/of evaluatie. De gemeente zet participatie bewust en doelgericht in. Niet ieder onderwerp vraagt om participatie en niet ieder onderwerp vraagt om dezelfde vorm van participatie. Daarom wordt per opgave afgewogen of participatie meerwaarde heeft, hoeveel ruimte er is voor invloed en welke participatievorm het beste past. Daarbij staat steeds de vraag centraal hoe participatie kan bijdragen aan betere keuzes, betere uitvoering en betere samenwerking met de samenleving. De gemeente is als initiatiefnemer verantwoordelijk voor het participatietraject.
Dat betekent dat de gemeente duidelijk maakt waarom participatie plaatsvindt, wie worden betrokken, hoeveel invloed deelnemers hebben en hoe de opbrengsten worden meegenomen in de verdere uitwerking en besluitvorming. Om participatie op een zorgvuldige en transparante manier te organiseren werkt de gemeente met een participatieleidraad. Duidelijkheid biedt de gemeente deelnemers vooraf én achteraf duidelijkheid over het proces en de verwachtingen. De Barneveldse ambitie voor inwonersparticipatie is uitgewerkt in hoofdstuk 3. De kaders voor inwonersparticipatie zijn uitgewerkt in hoofdstuk 4. SPOOR 3: OVERHEIDSPARTICIPATIE BIJ MAATSCHAPPELIJKE INITIATIEVEN 11 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld Bij spoor 3 staat een initiatief vanuit de samenleving centraal. Inwoners, verenigingen, stichtingen en andere maatschappelijke organisaties nemen zelf het initiatief en de gemeente sluit daarop aan. De gemeente werkt hierbij vanuit het uitgangspunt zelf- samen-gemeente. Dat betekent dat eerst wordt gekeken wat inwoners en organisaties zelf kunnen organiseren, vervolgens wat zij gezamenlijk kunnen oppakken en daarna welke rol de gemeente daarbij kan vervullen. Bij spoor 3 is de initiatiefnemer verantwoordelijk voor het initiatief, het draagvlak in de samenleving en de uitvoering. De gemeente ondersteunt waar dat nodig en passend is.
Afhankelijk van de aard van het initiatief kan de gemeente: informeren, adviseren, partijen met elkaar verbinden, faciliteren, samenwerken en/of ondersteuning bieden in de vorm van kennis, capaciteit of middelen. De mate waarin de gemeente betrokken is, verschilt per initiatief. Daarbij kijkt de gemeente onder andere naar de maatschappelijke meerwaarde, het draagvlak, de uitvoerbaarheid en de aansluiting bij gemeentelijke doelen en kaders. Binnen spoor 3 onderscheiden we twee vormen: • Inwonersinitiatief: een initiatief van inwoners of maatschappelijke organisaties om hun buurt, dorp of gemeente mooier, beter of leefbaarder te maken, waarbij de initiatiefnemers zelf de regie voeren. • Uitdaagrecht: het recht van inwoners en maatschappelijke organisaties om voor te stellen een gemeentelijke taak zelf uit te voeren wanneer zij denken dit beter, slimmer of goedkoper te kunnen doen. De procedures, voorwaarden en beoordelingscriteria voor deze instrumenten zijn vastgelegd in de Participatieverordening. Op basis van ervaringen uit de praktijk blijft de gemeente de ondersteuning van maatschappelijke initiatieven verder ontwikkelen. De Barneveldse ambitie voor overheidsparticipatie is uitgewerkt in hoofdstuk 3. De kaders voor inwonersinitiatieven en het uitdaagrecht zijn uitgewerkt in hoofdstuk 5. 2.3 Participatierollen In ieder participatietraject hebben betrokkenen een eigen rol.
Die rol verschilt per participatietraject. Daarom wordt vooraf duidelijk gemaakt wie welke rol vervult en welke verwachtingen daarbij horen. De initiatiefnemer(s) De initiatiefnemer neemt het initiatief voor participatie en is verantwoordelijk voor het proces. Dat kan de gemeente zijn (spoor 2) of een inwoner, ondernemer of maatschappelijke organisatie (spoor 1 of spoor 3). De initiatiefnemer bepaalt wie bij de participatie betrokken worden, zorgt voor duidelijke communicatie over het proces en legt vast hoe de opbrengsten van participatie zijn meegewogen. Er is een praktisch stappenplan om de initiatiefnemer hierbij te helpen (zie hoofdstuk 4). De deelnemers De deelnemers aan participatie kunnen onder andere inwoners, ondernemers, onderwijsinstellingen, verenigingen, wijkplatforms, plaatselijke belangenverenigingen, maatschappelijke organisaties en andere belanghebbenden zijn. Participatie is bedoeld om kennis, ervaringen, belangen en ideeën op te halen. Van deelnemers wordt verwacht dat zij respectvol met elkaar in gesprek gaan en ruimte bieden aan andere standpunten. Participatie vindt plaats op een moment waarop er nog iets te kiezen valt. Niet iedere suggestie wordt overgenomen, maar iedere inbreng wordt meegewogen. Het gekozen participatieniveau maakt vooraf duidelijk welke rol deelnemers hebben en hoeveel invloed zij kunnen uitoefenen op het proces en de uitkomst.
De beslissers (het bevoegd gezag) Participatie draagt bij aan betere besluitvorming, maar neemt de formele besluitvorming niet over. Het uiteindelijke besluit blijft altijd bij het bevoegde bestuursorgaan. Participatie vraagt daarom om een goede balans tussen: • de representatieve democratie (gemeenteraad, college en burgemeester); • de participatieve democratie (de betrokkenheid van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties). Belangrijk hierbij is wie het bevoegd gezag is: het college of de gemeenteraad. Hieronder wordt beschreven wat de rol van de gemeenteraad is als deze het bevoegd gezag is. De gemeenteraad Wanneer de gemeenteraad het bevoegd gezag is, heeft zij bij participatietrajecten voor spoor 2 en bij Omgevingsplanwijzigingen vier rollen. 12 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld 1. Kaderstellend De raad stelt de kaders vast waarbinnen participatie plaatsvindt. Hierbij gaat het om: • Proceskaders: regels en uitgangspunten voor participatie (weergegeven in dit beleid en de verordening). • Financiële kaders: begrotingen, investeringskaders en beschikbare middelen. • Inhoudelijke kaders: visies, verordeningen, beleidsstukken en andere strategische kaders waarbinnen beleid, programma's en projecten worden uitgewerkt. Voorbeelden hiervan zijn de Omgevingsvisie, de Visie Sociaal Domein en gemeentelijke verordeningen. 2.
Controlerend De raad controleert of: • het participatietraject transparant is uitgevoerd; • de participatieopbrengsten binnen de vastgestelde kaders passen; • het college de participatieopbrengsten zorgvuldig heeft meegewogen. De raad wordt via participatieverslagen bij de besluitvorming en de jaarlijkse participatieverantwoording in het jaarverslag in staat gesteld te beoordelen of vooraf duidelijk is gecommuniceerd welke besluiten op welk moment werden genomen en welke ruimte voor invloed bestond. 3. Beslissend Wanneer de raad bevoegd gezag is, betrekt zij de participatieopbrengsten in haar belangenafweging en besluitvorming. 4. Verbindend De raad heeft een volksvertegenwoordigende rol en helpt inwoners inzicht te krijgen in het proces, de besluitvorming en de gemaakte afwegingen. Raadsleden kunnen participatiebijeenkomsten als toehoorder bezoeken, werkbezoeken afleggen of deelnemen aan raadstafelgesprekken. Bij participatietrajecten met participatieniveau co- creatie (zie paragraaf 3.4) wordt de raad, voordat het participatietraject start, geconsulteerd via een startnotitie waarin het participatieplan wordt toegelicht. Hierin staat beschreven: • waarom participatie wordt ingezet; • hoeveel ruimte er is voor invloed; • wie er betrokken worden bij de participatie; • op welke manier(en); • welke rol de raad heeft tijdens en na het participatietraject.
Bij andere participatieniveaus ontvangt de raad alleen -na afloop van het participatietraject- het participatieverslag, als onderdeel van de besluitvorming door de gemeenteraad. Het college kan besluiten de raad in uitzonderlijke situaties al bij het participatieplan te betrekken, bijvoorbeeld bij politiek gevoelige, complexe of nieuwe onderwerpen. Voorbeelden van onderwerpen waarvoor de raad bevoegd gezag is: kaderstellend beleid (zoals de Omgevingsvisie, de Visie Sociaal Domein), de begroting, verordeningen en omgevingsplannen. Voorbeelden van onderwerpen waarvoor het college bevoegd gezag is: uitvoeringsnota’s, uitvoering van vastgesteld beleid binnen de kaders, omgevingsprogramma’s en omgevingsvergunningen. Het college van burgemeester en wethouders Het college is verantwoordelijk voor de uitvoering van beleid en de voorbereiding van besluitvorming. Wanneer de gemeente initiatiefnemer is (spoor 2) of deelneemt aan maatschappelijke initiatieven (spoor 3), is het college verantwoordelijk voor de uitvoering van dit participatiebeleid en voor toepassing van de participatiekaders (zie hoofdstuk 4). Bij onderwerpen waarvoor het college bevoegd gezag is, is het college ook verantwoordelijk voor besluitvorming.
De raad wordt dan in principe niet betrokken bij het participatieplan en/of het participatieverslag, tenzij sprake is van een politiek of maatschappelijk gevoelig onderwerp of wanneer wordt afgeweken van eerder door de raad vastgestelde kaders. 13 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld 3. Ambitie Nu de context helder is, is de vraag: wat willen we met dit participatiebeleid in de gemeente Barneveld bereiken? Welke waarden zijn leidend in de samenwerking tussen gemeente en samenleving? En hoe geven wij participatie vorm in een gemeente die groeit, verandert en voor complexe maatschappelijke opgaven staat? 3.1 Barneveldse participatie ambitie De gemeente Barneveld gelooft dat inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties waardevolle kennis, ervaring, netwerken en ideeën inbrengen voor hun leefomgeving. Daarom betrekken wij hen actief bij vraagstukken die invloed hebben op hun dorp, wijk, buurt of de hele gemeente. Participatie is voor de gemeente Barneveld een bewuste en strategische keuze. Wij vinden het belangrijk om inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties vroegtijdig te betrekken bij maatschappelijke en strategische vraagstukken. Door kennis, ervaringen, belangen en ideeën uit de samenleving te benutten, komen we tot beter onderbouwde keuzes, beter uitvoerbaar beleid en oplossingen die aansluiten bij de praktijk.
Onze ambitie is dat participatie een vanzelfsprekend onderdeel is van de manier waarop gemeente en samenleving samenwerken aan de opgaven van vandaag en morgen. Daarbij staat niet de participatievorm centraal, maar de vraag welke bijdrage participatie kan leveren aan de kwaliteit van beleid, projecten en uitvoering. De gemeente zet participatie daarom bewust en doelgericht in. Niet ieder onderwerp vraagt om participatie en niet ieder onderwerp vraagt om dezelfde vorm van participatie. Daarom wordt per opgave afgewogen of participatie meerwaarde heeft, hoeveel ruimte er is voor invloed en welke vorm van participatie het beste past. Met behulp van participatievoorwaarden wordt bepaald óf participatie wordt ingezet. Wanneer participatie plaatsvindt, wordt met behulp van een afwegingskader bepaald welk participatieniveau het beste aansluit bij de opgave, de doelgroep en de beschikbare beleidsruimte. De inzet voor participatie moet immers wel in verhouding staan tot de omvang, impact, complexiteit en beschikbare middelen van een project of beleidsopgave. Wij zijn daarbij duidelijk over: • het doel van de participatie; • de ruimte die er is voor invloed; • de rollen en verantwoordelijkheden van betrokkenen; • de manier waarop inbreng wordt meegewogen; • de wijze waarop terugkoppeling plaatsvindt.
Heldere verwachtingen dragen bij aan vertrouwen, transparantie en een navolgbaar participatietraject. Daarbij moet participatie toegankelijk zijn voor alle inwoners en organisaties in de gemeente Barneveld. Daarom streven wij naar inclusieve participatie. Wij zoeken actief naar manieren om verschillende inwoners en organisaties te bereiken, waaronder groepen die minder gemakkelijk deelnemen aan traditionele participatievormen. Daarbij sluiten wij aan bij het gemeentelijke inclusiebeleid en houden wij rekening met uiteenlopende behoeften, mogelijkheden en participatievoorkeuren. De gemeente bouwt voort op de kracht van de Barneveldse samenleving. Daarbij hanteren wij het uitgangspunt zelf-samen-gemeente. Wij stimuleren inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties om initiatief te nemen en verantwoordelijkheid te dragen voor hun leefomgeving. Waar mogelijk laten wij ruimte aan de samenleving. Waar nodig ondersteunen, verbinden, faciliteren of stellen wij kaders. Met deze aanpak werken wij aan een gemeente waarin overheid en samenleving samen optrekken, met wederzijds vertrouwen, duidelijke afspraken en een gedeelde verantwoordelijkheid voor de toekomst van de gemeente Barneveld.
14 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld 3.2 Opgavegericht en gebiedsgericht samenwerken De gemeente Barneveld staat voor grote maatschappelijke opgaven op het gebied van wonen, leefbaarheid, zorg, bestaanszekerheid, mobiliteit, duurzaamheid, gezondheid en economische ontwikkeling. Deze opgaven hangen steeds vaker met elkaar samen en kunnen niet door de gemeente alleen worden opgelost. Daarom werken wij samen met inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en andere partners aan oplossingen die passen bij de lokale situatie. Participatie helpt ons om kennis, ervaringen, belangen en initiatieven uit de samenleving vroegtijdig te benutten bij deze opgaven. De gemeente werkt gebiedsgericht. Daarbij erkennen wij dat ieder dorp, iedere wijk en iedere buurt eigen kwaliteiten, vraagstukken, netwerken en behoeften kent. Wat werkt in het ene gebied, hoeft niet automatisch ook in een ander gebied te werken. Participatie vraagt daarom om maatwerk. Gebiedsregisseurs vervullen hierbij een belangrijke rol. Zij kennen de gebieden, onderhouden contacten met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties en signaleren wat er leeft in dorpen, wijken en buurten. Daarmee vormen zij een verbindende schakel tussen samenleving, bestuur en gemeentelijke organisatie.
Gebiedsregisseurs helpen om initiatieven uit de samenleving te verbinden met gemeentelijke opgaven en zorgen ervoor dat signalen uit de samenleving tijdig worden opgehaald en ingebracht. Om participatie goed te laten aansluiten op inwoners en organisaties maken wij daarnaast gebruik van de kennis en ervaring van onder andere: • wijkplatforms en plaatselijke belangenverenigingen; • de Jongerenraad en de Adviesraad Sociaal Domein; • ondernemersverenigingen, (sport en hobby) verenigingen, kerken en maatschappelijke partners. Daarnaast maken wij gebruik van betrokkenheidsprofielen van Citisens op postcodeniveau. Deze profielen geven inzicht in verschillende participatievoorkeuren van inwoners en helpen ons om participatievormen en communicatie beter af te stemmen op de doelgroep. Door opgavegericht én gebiedsgericht te werken sluiten we aan bij de kracht van de samenleving en bij de ambitie om inwoners en maatschappelijke partners vroegtijdig te betrekken, duidelijk te zijn over keuzes en initiatieven vanuit de samenleving ruimte te geven. 3.3 Barneveldse gesprekswaarden Bij participatie staat een open, respectvolle en constructieve samenwerking tussen gemeente, inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties centraal. De kernwaarden van de gemeente Barneveld: gastvrij, ondernemend, verbindend en wendbaar, geven richting aan de manier waarop wij participatie vormgeven.
Gastvrij Wij zijn toegankelijk, respectvol en helder in onze communicatie. Wij waarderen de kennis, ervaring en betrokkenheid van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Daarom maken wij vooraf duidelijk wat het doel van participatie is, communiceren wij begrijpelijk en transparant, zorgen wij dat deelnemers weten wat zij van het proces mogen verwachten en creëren wij ruimte voor verschillende perspectieven en meningen. Ondernemend Wij werken vanuit de opgave en zoeken samen naar kansen en oplossingen. Daarom staan wij open voor ideeën uit de samenleving, geven wij ruimte aan initiatief, zoeken wij actief naar mogelijkheden om plannen beter te maken en benutten wij kennis en ervaring uit de praktijk. Verbindend Wij brengen verschillende belangen, perspectieven en ervaringen samen. Daarom zoeken wij naar wat mensen bindt, hebben wij oog voor uiteenlopende belangen, stimuleren wij het gesprek tussen betrokkenen en zoeken wij gezamenlijk naar oplossingen die bijdragen aan het algemeen belang. Ook zorgen we voor een goede terugkoppeling zodat de samenleving begrijpt waarom wij bepaalde keuzes hebben gemaakt. Wanneer voorstellen of suggesties niet worden overgenomen, leggen wij uit waarom. Zo maken wij participatie navolgbaar en versterken wij het vertrouwen tussen gemeente en samenleving.
15 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld Wendbaar Wij leveren maatwerk. Daarom kiezen wij participatievormen die passen bij de opgave en doelgroep, sluiten wij aan bij lokale omstandigheden, leren wij van ervaringen en passen wij onze aanpak aan wanneer de situatie daarom vraagt. 3.4 Participatieniveaus Om duidelijkheid te geven over de rol van deelnemers en de invloed die zij hebben op een participatietraject, werkt de gemeente Barneveld bij spoor 2 met drie participatieniveaus: meedenken, meewerken en meebepalen. Deze participatieniveaus maken vooraf inzichtelijk welke rol deelnemers hebben, hoeveel invloed zij kunnen uitoefenen en wat zij van het participatietraject mogen verwachten. In het Participatiebeleid van 2022 werd gewerkt met vier (van de vijf) treden van de participatieladder. De gemeente Barneveld kiest nu bewust voor drie participatieniveaus. Participatie is namelijk geen wedstrijd waarbij een hogere trede automatisch beter is dan een lagere trede. Welk niveau passend is, hangt af van de aard van de opgave, de beleidsruimte en het doel van de participatie. Daarnaast blijkt uit jurisprudentie dat participatietrede 1 (informeren) door de rechter niet wordt gezien als participatie in het kader van de Omgevingswet. Informeren beschouwen wij ook als een vanzelfsprekend onderdeel van ieder project en ieder beleidsproces.
Daarom zien wij informeren (communicatie) als een randvoorwaarde voor participatie en niet als een afzonderlijk participatieniveau. Het participatieniveau wordt bij participatietrajecten in spoor 2 bepaald aan de hand van een afwegingskader. De gemeente motiveert de keuze voor het participatieniveau en legt deze vast in de project- of beleidsopdracht en het participatieplan. Afhankelijk van de omvang van de opgave kan dit participatieplan een zelfstandig document zijn of onderdeel uitmaken van een projectplan, beleidsplan of startnotitie. De gemaakte afweging wordt achteraf verantwoord in het participatieverslag. Meebepalen (co-creatie) Bij meebepalen ontwikkelen inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en de gemeente gezamenlijk een voorstel binnen vooraf vastgestelde kaders. Dit participatieniveau wordt toegepast wanneer er voldoende ruimte bestaat om gezamenlijk oplossingen te ontwikkelen en wanneer partijen bereid zijn om samen verantwoordelijkheid te nemen voor de uitwerking. De uiteindelijke besluitvorming blijft een verantwoordelijkheid van het bevoegde bestuursorgaan. Voorbeelden van participatievormen zijn werkgroepen en ontwerpateliers. Meewerken (adviseren) Bij meewerken worden inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties actief betrokken bij de ontwikkeling van een voorstel. Zij brengen kennis, ervaringen, ideeën en adviezen in.
De gemeente betrekt deze adviezen bij de verdere uitwerking en maakt inzichtelijk hoe zij hiermee is omgegaan. Voorbeelden van participatievormen zijn klankbordgroepen, adviesgroepen en themabijeenkomsten. Meedenken (raadplegen) Bij meedenken kunnen inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties reageren op een voorstel, ontwerp of ontwikkeling. De gemeente gebruikt deze reacties om belangen, aandachtspunten en mogelijke verbeteringen in beeld te brengen en mee te nemen in de verdere afweging. Voorbeelden van participatievormen zijn enquêtes, participatiebijeenkomsten, straatinterviews, digitale consultaties. Communicatie als randvoorwaarde Informeren is dus geen participatieniveau. Participatie veronderstelt immers dat deelnemers invloed kunnen uitoefenen op een proces, voorstel of afweging. Wanneer uitsluitend informatie wordt gedeeld, is sprake van communicatie en niet van participatie. Goede communicatie vormt een essentiële randvoorwaarde voor elk project en elk beleid. Bij participatietrajecten is het extra belangrijk dat deelnemers goed geïnformeerd worden. Daarom wordt communicatie vanaf de start betrokken bij de voorbereiding van een participatietraject.
Participatieaanpak en communicatieaanpak moeten 16 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld op elkaar aansluiten, zodat deelnemers tijdig worden geïnformeerd, weten wat zij mogen verwachten en op passende momenten terugkoppeling ontvangen. 17 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld 4. Kaders voor participatie spoor 2 De gemeenteraad stelt in dit hoofdstuk de kaders vast voor participatie. De juridische uitwerking is opgenomen in de participatieverordening en de praktische uitwerking in het uitvoeringsdocument participatie. 4.1 Beleid en uitvoering De gemeente Barneveld vindt participatie een vanzelfsprekend onderdeel van de samenwerking tussen gemeente en samenleving. Participatie draagt bij aan betere besluiten, beter uitvoerbaar beleid en plannen die aansluiten bij de kennis, ervaringen en behoeften van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. In het Participatiebeleid 2022 was naast de beleidsmatige uitgangspunten ook een uitgebreide participatieleidraad en handleidingen opgenomen met werkinstructies, voorbeelden, hulpmiddelen en uitvoeringsafspraken. Uit de evaluatie van het participatiebeleid blijkt dat deze praktische onderdelen regelmatig moeten worden aangepast op basis van ervaringen uit de praktijk, nieuwe participatievormen, organisatieontwikkeling en veranderende wetgeving.
Daarom kiest de gemeente Barneveld in dit herijkte participatiebeleid voor een duidelijker onderscheid tussen beleid en uitvoering. In dit beleid legt de gemeenteraad de kaders en uitgangspunten voor de werkwijze bij participatietrajecten vast. De praktische uitwerking wordt opgenomen in een afzonderlijk uitvoeringsdocument participatie. Hierdoor blijft het participatiebeleid kaderstellend en toekomstbestendig, terwijl de uitvoering flexibel kan meebewegen met nieuwe inzichten, ontwikkelingen en ervaringen uit de praktijk. Deze kaders -en de bijbehorende uitvoeringsaanpak - wordt toegepast bij participatietrajecten waarbij de gemeente initiatiefnemer is (spoor 2). Voor externe initiatiefnemers en maatschappelijke initiatieven dient de aanpak als handreiking. 4.2 Participatiestappen Om participatie zorgvuldig, transparant en navolgbaar vorm te geven werkt de gemeente Barneveld sinds het Participatiebeleid van 2022 met een participatieleidraad. In deze leidraad staan duidelijke stappen voor een participatietraject. Deze stappen helpen initiatiefnemers om bewust keuzes te maken over participatie en voorkomen dat belangrijke onderdelen van het participatieproces worden overgeslagen. De participatiestappen bestaat uit vier stappen: 1. Bepalen of participatie wordt toegepast. 2. Opstellen van een participatieplan. 3. Uitvoering van het participatietraject. 4.
Verwerken van de opbrengsten en terugkoppeling. Deze stappen worden toegepast in de uitvoering van participatietrajecten. STAP 1: voorwaarden STAP 2: participatie- plan STAP 3: participatie- traject STAP 4: opbrengst 18 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld 4.3 Participatie waar het meerwaarde heeft Participatie wordt ingezet wanneer dit wettelijk verplicht is en/of wanneer participatie aantoonbaar kan bijdragen aan: • betere besluiten; • betere uitvoerbaarheid; • meer inzicht in belangen, ervaringen, zorgen en ideeën; • meer betrokkenheid van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties; • meer begrip voor gemaakte keuzes. Participatie is geen doel op zich. De inzet van participatie moet in verhouding staan tot de maatschappelijke impact, de complexiteit, de omvang van de opgave en de beschikbare ruimte voor invloed. Niet ieder beleidsstuk of project vraagt om participatie. Wanneer participatie geen toegevoegde waarde heeft of wanneer er geen ruimte bestaat om de inbreng van deelnemers te betrekken bij de besluitvorming, kan worden besloten om geen participatie toe te passen. Een dergelijk besluit wordt gemotiveerd. De nadere afwegingscriteria wanneer participatie wel en niet wordt toegepast, wordt uitgewerkt in het uitvoeringsdocument participatie .
Wel participatie als • participatie wettelijke verplicht is; • participatie kan bijdragen aan de kwaliteit of draagvlak van beleid of projecten; • participatie kan bijdragen aan betrokkenheid en uitvoerbaarheid; • voldoende ruimte bestaat om de inbreng van deelnemers mee te wegen. In beginsel geen participatie als: • participatie wettelijk is uitgesloten; • besluitvorming zo spoedeisend is dat participatie niet mogelijk is; • geen (beleids- of uitvoerings) ruimte bestaat om de inbreng van deelnemers mee te wegen; • het gaat om interne organisatorische aangelegenheden; • het onderwerp een beperkte maatschappelijke impact heeft; • de verantwoordelijkheid van het bestuursorgaan voor kwetsbare groepen zwaarder moet wegen; • het gaat om de begroting, gemeentelijke belastingen of tarieven voor gemeentelijke dienstverlening. 4.4 Een passende mate van invloed Participatie heeft alleen betekenis wanneer vooraf duidelijk is hoeveel invloed deelnemers kunnen uitoefenen op het proces en de uitkomst. De gemeente Barneveld werkt daarom met drie participatieniveaus: • Meedenken • Meewerken • Meebepalen In het participatiebeleid 2022-2025 werd gebruikgemaakt van een participatiemeter om het participatieniveau zo objectief mogelijk vast te stellen.
Uit de evaluatie blijkt echter dat dit instrument onvoldoende rekening hield met verschillen tussen projecten, de beschikbare beleidsruimte, de omvang van de opgave en de mate waarin participatie daadwerkelijk meerwaarde heeft. Daarnaast bleef de uitkomst in de praktijk afhankelijk van subjectieve invulling van de participatiemeter. De gemeente kiest daarom niet langer voor een participatiemeter, maar voor een afwegingskader dat de gemeente ondersteunt bij het bepalen van een passend participatieniveau. Daarbij wordt onder andere gekeken naar: • de ruimte voor invloed; • de maatschappelijke impact van de opgave; • de betrokkenheid van belanghebbenden; • de behoefte aan kennis of expertise uit de samenleving; • de mogelijkheid om gezamenlijk oplossingen uit te werken; • de omvang en complexiteit van de opgave. Het bepalen van het participatieniveau blijft maatwerk. De nadere uitwerking van deze afwegingscriteria, wordt opgenomen in het uitvoeringsdocument participatie. Het participatieniveau wordt vooraf gemotiveerd en vastgelegd in het participatieplan, zodat voor deelnemers en het bevoegd gezag duidelijk is welke mate van invloed wordt geboden. De gemaakte afweging wordt achteraf verantwoord in het participatieverslag, zodat het bevoegd gezag kan beoordelen of het gekozen participatieniveau passend was bij de aard en omvang van de opgave.
19 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld 4.5 Inclusieve participatie De gemeente Barneveld vindt het belangrijk dat participatie toegankelijk is voor alle inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Uit de evaluatie blijkt dat vaak dezelfde inwoners deelnemen aan participatietrajecten, terwijl andere groepen minder zichtbaar zijn. Om een zo volledig mogelijk beeld te krijgen van belangen, ervaringen en perspectieven streeft de gemeente naar inclusieve participatie. Inclusieve participatie betekent dat bewust wordt nagedacht over: • welke doelgroepen worden betrokken; • wie mogelijk niet vanzelfsprekend deelneemt; • welke participatievormen passen bij de doelgroep; • welke eventuele drempels deelname belemmeren. De wijze waarop inclusieve participatie wordt toegepast verschilt per onderwerp, gebied en doelgroep. Daarom wordt dit per participatietraject uitgewerkt. Voor de praktische toepassing maakt de gemeente gebruik van een afzonderlijke handreiking inclusieve participatie. Hierbij wordt aangesloten bij het Inclusiebeleid. De gemeente streeft daarbij naar een passende mix van fysieke en digitale participatievormen. Uit onderzoek naar betrokkenheidsprofielen en ervaringen uit participatietrajecten blijkt dat verschillende inwoners verschillende voorkeuren hebben voor de manier waarop zij betrokken willen worden.
Waar mogelijk wordt daarom gebruikgemaakt van zowel fysieke als digitale participatiemogelijkheden. De gemeente blijft de mogelijkheden van digitale participatie verder ontwikkelen, waarbij steeds wordt gekeken welke combinatie van participatievormen het beste aansluit bij de doelgroep en de opgave. Dit draagt bij aan inclusieve participatie en helpt om een bredere groep inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties te bereiken. 4.6 Transparantie en terugkoppeling Een zorgvuldig participatieproces vraagt om duidelijke verwachtingen vooraf en een goede terugkoppeling en navolgbare verantwoording achteraf. De gemeente zorgt ervoor dat deelnemers vooraf weten: • waarom participatie plaatsvindt; • welke rol zij hebben; • hoeveel invloed zij kunnen uitoefenen; • welke kaders al vaststaan; • hoe het proces verloopt; • wanneer en hoe terugkoppeling plaatsvindt. • Ook na afloop van een participatietraject wordt inzichtelijk gemaakt: • welke opbrengsten zijn opgehaald; • hoe deze zijn meegewogen; • welke keuzes zijn gemaakt; • waarom bepaalde voorstellen wel of niet zijn overgenomen. Hiermee wordt invulling gegeven aan transparante besluitvorming. De gemeente zorgt daarbij voor een navolgbare verantwoording van de gemaakte keuzes, zodat inzichtelijk is hoe belangen, reacties en participatieopbrengsten zijn betrokken bij de uiteindelijke afweging en besluitvorming.
20 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld 5. Kaders voor inwonersinitiatieven en het uitdaagrecht (spoor 3) Uit de evaluatie van het participatiebeleid en de pilot inwonersinitiatieven blijkt dat inwoners behoefte hebben aan een duidelijke werkwijze, een herkenbaar aanspreekpunt en meer duidelijkheid over de ondersteuning die de gemeente kan bieden. Daarom worden in dit hoofdstuk de beleidsmatige kaders vastgelegd voor inwonersinitiatieven en het uitdaagrecht. De juridische voorwaarden, procedures en termijnen zijn opgenomen in de participatieverordening. De praktische ondersteuning en werkwijzen zijn opgenomen in het uitvoeringsdocument participatie. 5.1 De rol van de gemeente De gemeente Barneveld gelooft in de kracht van haar samenleving. Inwoners, verenigingen, stichtingen, kerken, wijkplatforms, plaatselijke belangen en andere maatschappelijke organisaties zetten zich actief in voor hun buurt, dorp of gemeente. Deze initiatieven dragen bij aan ontmoeting, leefbaarheid, sociale verbondenheid en maatschappelijke betrokkenheid. Het stimuleren en ondersteunen van initiatieven vanuit de samenleving sluit aan bij het Barneveldse uitgangspunt zelf-samen-gemeente.
In de Visie Sociaal Domein 2040 is vastgelegd dat de gemeente meer ruimte wil geven aan inwoners, gemeenschappen en netwerken om zelf verantwoordelijkheid te nemen voor hun leefomgeving en maatschappelijke opgaven. De gemeente ondersteunt waar nodig, verbindt waar gewenst en faciliteert waar mogelijk. Bij inwonersinitiatieven en het uitdaagrecht ligt het initiatief bij inwoners en maatschappelijke organisaties. De gemeente neemt het initiatief niet over, maar sluit daarop aan wanneer dat mogelijk en wenselijk is. Als een initiatief wordt ingediend, maakt de gemeente een eerste afweging of het initiatief past binnen de geldende kaders, voldoende maatschappelijke meerwaarde heeft en in aanmerking komt voor ondersteuning. De gemeente communiceert hierover zo vroeg mogelijk met initiatiefnemers, zodat duidelijk is of en onder welke voorwaarden het initiatief verder kan worden gebracht met ondersteuning van de gemeente. De gemeente hanteert daarbij het uitgangspunt: initiatiefnemers maken het verschil, de gemeente maakt het mogelijk. Afhankelijk van het initiatief kan de gemeente: • informeren; • adviseren; • verbinden; • faciliteren; • samenwerken; • ondersteuning bieden in de vorm van kennis, capaciteit of middelen.
De vorm en omvang van deze ondersteuning verschillen per initiatief en zijn afhankelijk van de maatschappelijke meerwaarde, het draagvlak, de uitvoerbaarheid en de aansluiting op gemeentelijke doelen en kaders. 5.2 Inwonersinitiatieven Een inwonersinitiatief is een initiatief van inwoners en/of maatschappelijke organisaties om hun buurt, dorp of gemeente mooier, beter of leefbaarder te maken, waarbij de initiatiefnemers zelf de regie voeren. De gemeente stimuleert inwonersinitiatieven die bijdragen aan: • ontmoeting en sociale verbondenheid; • leefbaarheid in buurten en dorpen; • cultuur, sport en bewegen; • gezondheid en welzijn; • duurzaamheid; • maatschappelijke participatie; • gemeentelijke opgaven. De gemeente ondersteunt inwonersinitiatieven vanuit een positieve grondhouding. Daarbij blijft het eigenaarschap van het initiatief altijd zoveel mogelijk bij de initiatiefnemers zelf. 21 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld 22 | Participatiebeleid 2027-2031 gemeente Barneveld 5.3 Het uitdaagrecht Met het uitdaagrecht kunnen inwoners en maatschappelijke organisaties voorstellen om de uitvoering van een gemeentelijke taak over te nemen wanneer zij denken dat deze taak beter, slimmer, effectiever of goedkoper uitgevoerd kan worden.