Bijlage 2 Rapport Raad voor de Leefomgeving- Samenwerken, kiezen voor toekomstbestendige bedrijventerreinen
Tekst van het document
SAMEN WERKEN KIEZEN VOOR TOEKOMSTBESTENDIGE BEDRIJVENTERREINEN OKTOBER 2023
Raad voor de leefomgeving en infrastructuur
Samenstelling Rli
De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) is het
Ir. J.J. (Jan Jaap) de Graeff (voorzitter)
strategische adviescollege voor regering en parlement op het
Drs. P. (Pallas) Agterberg
brede domein van duurzame ontwikkeling van de leefomgeving
Drs. J.A. (Jeanet) van Antwerpen
en infrastructuur. De raad is onafhankelijk en adviseert gevraagd
Prof. mr. N.S.J. (Niels) Koeman
en ongevraagd over langetermijnvraagstukken. Met een integrale
J. (Jantine) Kriens
benadering en advisering op strategisch niveau wil de raad
Drs. E.M.J. (Emmy) Meijers
bijdragen aan de verdieping en verbreding van het politiek en
Drs. J.H.L.H. (Jeroen) Niemans
maatschappelijk debat en aan de kwaliteit van de besluitvorming.
Drs. K.J. (Krijn) Poppe Ir. C.M. (Karin) Sluis Prof. dr. mr. H.D. (Hanna) Tolsma Prof. dr. E.T. (Erik) Verhoef Em. prof. dr. A.N. (André) van der Zande Junior-raadsleden J. (Joris) van den Boom MSc Y. (Yourai) Mol BPhil
Raad voor de leefomgeving en infrastructuur Bezuidenhoutseweg 30
Algemeen secretaris
Postbus 20906
Dr. R. (Ron) Hillebrand
2500 EX Den Haag info@rli.nl www.rli.nl
SAMEN WERKEN
2
INHOUD SAMENVATTING
DEEL 1: ADVIES
6
10
2.2.5 Potentiële bijdrage aan landschapskwaliteit en efficiënt ruimtegebruik
23
3
BELANG VAN SAMENWERKING
25
3.1
Niveaus van samenwerking
25
1 INLEIDING
10
3.2
Relatie tussen maatregelen op verschillende schaalniveaus
27
1.1
Context
10
3.3
Voordelen van organisatievorming
29
1.2
Centrale vraag
12
1.3
Afbakening
12
4
BELEMMERINGEN VOOR VERDUURZAMING VAN
1.4
Aanpak
13
BEDRIJVENTERREINEN
31
1.5
Relatie met andere Rli-adviezen
13
4.1
Enkele koplopers, weinig navolging
31
1.6
Leeswijzer
14
4.2
Inventarisatie van stagnerende factoren
32
4.2.1 Organisatiegraad laag
32
2
MEERWAARDE VAN DUURZAME BEDRIJVENTERREINEN
15
4.2.2 Vereiste investeringen te omvangrijk
34
2.1
Toekomstbeeld duurzame bedrijventerreinen
15
4.2.3 Gebrek aan duidelijkheid over doelen en tijdpad
34
2.2
Potentie van duurzame bedrijventerreinen
18
4.2.4 Rijksbeleid versnipperd en niet doelgericht
34
2.2.1 Potentiële bijdrage aan energietransitie
18
4.2.5 Te weinig kennis en capaciteit bij gemeenten
35
2.2.2 Potentiële bijdrage aan circulair maken economie
21
4.2.6 Onzekerheid door groeiende ruimtedruk en gebrek aan
2.2.3 Potentiële bijdrage aan klimaatadaptatie
21
herstructurering en ruimtelijke ordening
36
2.2.4 Potentiële bijdrage aan herstel biodiversiteit
22
4.2.7 Geen centrale aanspreekpunten over en weer
36
4.2.8 Beleidsmatige en juridische obstakels
37
SAMEN WERKEN | INHOUD
3
5 AANBEVELINGEN 5.1
38
Formuleer een toekomstbeeld voor bedrijventerreinen
1.6.3 Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
62
1.7
62
Vooruitblik op relevante beleidsontwikkelingen
met meetbare doelstellingen en tijdpad
40
1.7.1 Relevante ontwikkelingen in EU-beleid
62
5.2
Maak organisatievorming verleidelijk en uiteindelijk verplicht
43
1.7.2 Relevante ontwikkelingen in nationale wetgevingstrajecten
64
5.3
Zorg voor heldere taakverdeling en geef provincies centrale rol
45
1.8
Sturingsinstrumenten
64
5.4
Tot slot
47 2
MOGELIJKE VERDUURZAMINGSMAATREGELEN
65
2.1
Verduurzamingsmaatregelen die individuele bedrijven
DEEL 2: TOELICHTING EN VERDIEPING
49
kunnen nemen 2.2
1 BELEID VOOR BEDRIJVENTERREINEN DOOR DE JAREN HEEN 1.1
49
Periode 2000-2010: aandacht voor bedrijventerreinen 49
1.2
Periode 2010-2020: minder aandacht voor bedrijventerreinen
50
1.3
Anno nu: groeiende aandacht voor verduurzaming van
bedrijventerreinen 1.4
51
Gemeentelijk beleid voor verduurzaming van
Verduurzamingsmaatregelen die om een collectieve
aanpak vragen 2.3
gericht op aanpak veroudering
65 66
Verduurzamingsmaatregelen waarvoor samenwerking met
regionale instanties nodig is
67
3 POTENTIE VAN DUURZAME BEDRIJVENTERREINEN
68
3.1
Energietransitie
68
3.2
Ontwikkeling circulaire economie
74
bedrijventerreinen
52
3.3
Klimaatadaptatie
75
1.5
Provinciaal beleid voor verduurzaming van bedrijventerreinen
56
3.4
Biodiversiteitsherstel
75
1.6
Rijksbeleid voor verduurzaming van bedrijventerreinen
57
3.5
Ruimtelijke efficiëntie en landschapskwaliteit
76
1.6.1 Rijksbeleid gericht op individuele bedrijven
58
3.6
Mobiliteit
77
1.6.2 Rijksbeleid gericht op collectieve aanpak
59
SAMEN WERKEN | INHOUD
4
LITERATUUR
93
81
BIJLAGEN
101
5 WET ORGANISATIEVORMING BEDRIJVENTERREINEN
82
TOTSTANDKOMING
101
5.1
Opties om organisatievorming te bevorderen
82
5.2
Voor- en nadelen per optie
83
OVERZICHT PUBLICATIES
104
5.3
Noodzaak en proportionaliteit van een wettelijke aansluitplicht
85
5.4
Keuze van de organisatievorm
87
5.5
Aanvullende acties op provinciaal niveau
87
6
UITVOERING VAN ONZE AANBEVELINGEN: VERLOOP VAN
4
DUURZAAMHEIDSLABEL VOOR BEDRIJVENTERREINEN
78
4.1
Algemene uitgangspunten
78
4.2
Specifieke uitgangspunten
79
4.3
Toetsing en handhaving
HET PROCES
88
6.1
Samenspel tussen de partijen
88
6.2
Handhaving
91
SAMEN WERKEN | INHOUD
5
SAMENVATTING Bedrijventerreinen zijn essentieel voor het Nederlandse bedrijfsleven en de Nederlandse samenleving. Helaas zijn ze te lang een blinde vlek geweest voor de overheid en kregen ze niet de aandacht die ze verdienen. De laatste jaren groeit weliswaar de beleidsmatige aandacht voor bedrijventerreinen, maar een cruciaal aspect blijft daarbij onderbelicht: de bedrijven op deze terreinen hebben meer hulp nodig bij hun verduurzaming, en hebben daar ook baat bij. Verduurzaming van bedrijventerreinen is onvermijdelijk. Veel van de benodigde verduurzamingsmaatregelen kunnen de op deze terreinen gevestigde bedrijven zelfstandig nemen, maar voor een groot aantal maatregelen is georganiseerde samenwerking op het niveau van het bedrijventerrein efficiënter of zelfs onmisbaar. Het gebrek aan aandacht voor verduurzaming van bedrijventerreinen is dan ook een groot gemis, zowel voor de daar gevestigde ondernemers als voor de Nederlandse samenleving. Het is hoog tijd dat de overheid naast deze ondernemers gaat staan en hen praktische en financiële ondersteuning biedt, heldere kaders stelt en duidelijkheid voor de lange termijn geeft. In dit advies brengt de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) in kaart wat er aan verduurzaming op bestaande bedrijventerreinen mogelijk
6
is, wat dat voor bedrijven en de samenleving kan opleveren en welke acties
geldt bijvoorbeeld voor het delen van reststromen en hergebruik van grond-
van de overheid nodig zijn om dit proces in beweging te krijgen.
stoffen of maatregelen die de gevolgen van klimaatverandering tegengaan. Ook als verduurzamingsmaatregelen wél individueel uitvoerbaar zijn, zoals
Meerwaarde van verduurzaamde bedrijventerreinen
isolatiemaatregelen of het vergroenen van gevels om gebouwen te koelen,
Verduurzaming is voor ondernemers een opgave, maar biedt hun ook een
is het vaak goedkoper en efficiënter om ze in samenwerking op te pakken.
oplossing voor problemen als schaarste aan grondstoffen, netcapaciteit,
Bij andere verduurzamingsmaatregelen is samenwerking met (overheids)
arbeidskrachten, ruimte en energie. Op die manier dragen duurzame bedrij-
instanties in de regio nodig om ze te laten slagen. Denk bijvoorbeeld aan
venterreinen bij aan de toekomstbestendigheid van bedrijven. Immers, een
het aanleggen van een warmtenet voor het benutten van restwarmte.
duurzame bedrijfsvoering wordt de norm en wie niet duurzaam is, verliest zijn license to operate.
Verduurzaming van bedrijventerreinen vraagt dus in veel gevallen om een gezamenlijke inspanning op verschillende niveaus. Georganiseerde samen-
De circa 3.400 reguliere bedrijventerreinen die Nederland telt, kunnen de
werking is daarbij noodzakelijk. Als de samenwerkende bedrijven collectieve
komende decennia substantieel bijdragen aan de nationale duurzaamheids-
taken in handen kunnen geven van een capabele parkmanager, hoeven ze
transities. Zo kunnen bedrijventerreinen een belangrijke bijdrage leveren
ingewikkelde vraagstukken niet meer ieder afzonderlijk op te lossen. Door
aan de energietransitie door met behulp van bijvoorbeeld zonnepanelen
met elkaar samen te werken, bouwen de betrokken partners onderling
op bedrijfsdaken duurzame energie op te wekken, op te slaan en onder-
vertrouwen op. Dat bevordert het nemen van verduurzamingsmaatregelen
ling te delen via energiehubs. Daarmee helpen ze tegelijkertijd overbe-
en geeft ondernemers zekerheid voor de toekomst van hun bedrijf op die
lasting van het elektriciteitsnet (netcongestie) te voorkomen. Ook kunnen
locatie.
bedrijventerreinen fors bijdragen aan de totstandkoming van een circulaire economie, klimaatadaptatie, herstel van de biodiversiteit en verbetering van
Belemmeringen
landschapskwaliteit en ruimtegebruik.
De kansen die verduurzaming van bedrijventerreinen biedt, zijn dus talrijk. Toch komt het proces vooralsnog maar mondjesmaat van de grond. Er zijn
Belang van samenwerking
nauwelijks bedrijventerreinen waar serieus wordt gewerkt aan substantiële,
Voor veel verduurzamingsmaatregelen op reguliere bedrijventerreinen geldt
integrale verduurzamingsoplossingen. Hoe komt dat?
dat ze alleen (goed) zijn uit te voeren als de bedrijven op het terrein samenwerken met elkaar en/of met andere partijen op en rond het terrein. Dat
SAMEN WERKEN | SAMENVATTING
7
Diverse belemmeringen spelen hier een rol. Om te beginnen is de orga-
tijdpad met concrete tussendoelen cruciaal. Wij adviseren daarom het
nisatiegraad op de meeste bedrijventerreinen laag; slechts 20% van de
toekomstbeeld te vertalen in landelijke, meetbare normen voor bedrijven-
reguliere terreinen kent een of andere vorm van organisatie. Verder zijn de
terreinen en te koppelen aan een (vooralsnog vrijwillig) duurzaamheids-
benodigde investeringen om te verduurzamen voor menig ondernemer te
label dat de mate van duurzaamheid van een bedrijventerrein weergeeft.
hoog. Ook missen veel ondernemers duidelijkheid over de precieze doelen
Zo’n label stimuleert het bereiken van nationale duurzaamheidsdoelstel-
en het tijdpad van de verduurzamingsoperatie. Ze ervaren bovendien vaak
lingen, en biedt ook voordelen aan de betrokken ondernemers.
dat de ondersteuning vanuit de gemeente beperkt is: daar ontbreekt het aan
2. Het Rijk zou samenwerking in georganiseerd verband op bedrijven
de benodigde deskundigheid en capaciteit. Ten slotte lopen ondernemers
terreinen verleidelijk moeten maken en uiteindelijk verplicht moeten
geregeld tegen wettelijke bepalingen en overheidsvoorschriften aan die
stellen. Het Rijk kan hiervoor om te beginnen stimulerende instrumenten
het doorvoeren van maatregelen aan bedrijfspanden vertragen of zelfs
inzetten, zoals fiscale voordelen en subsidies voor collectief opgezette
verhinderen.
verduurzamingsprojecten. Niet vrijblijvende samenwerking kan bovendien een voorwaarde vormen voor financiële ondersteuning vanuit het
Aanbevelingen
Rijk. Die voorwaarde moet naar ons oordeel zeker gaan gelden voor een
Om ondernemers beter te helpen bij het versnellen van de noodzakelijke
nationaal fonds voor verduurzaming van bedrijventerreinen. Zo’n fonds,
verduurzaming op bestaande bedrijventerreinen, is een nieuw perspectief
dat kan bestaan uit een bundeling van bestaande budgetten, bevordert
nodig. Bedrijventerreinen moeten niet meer worden gezien als een stuk
een integrale en collectieve aanpak op bedrijventerreinen. Uiteindelijk
grond met bedrijfspanden, maar als een verzameling ondernemers die
zal het Rijk via een Wet organisatievorming bedrijventerreinen onder-
een geheel vormt dat meer kan zijn dan de som der delen. Het is tijd om
nemers (zowel eigenaren als gebruikers) op bedrijventerreinen moeten
niet alleen te streven naar duurzame bedrijven, maar ook naar duurzame
verplichten om lid te worden van een vereniging die het terrein
bedrijventerreinen.
vertegenwoordigt. 3. Het Rijk zou moeten zorgen voor een heldere rolverdeling tussen de
Concreet doen wij aan het kabinet de volgende aanbevelingen:
overheden en uitvoeringsinstanties die betrokken zijn bij de verduurza-
1. Het Rijk zou een toekomstbeeld moeten schetsen van duurzame bedrij-
ming van bedrijventerreinen. Het Ministerie van EZK zou een leidende
venterreinen. In dit toekomstbeeld zou het Rijk ook aandacht moeten
rol moeten krijgen en in die hoedanigheid de nationale kaders voor de
geven aan het belang van ruimtelijke ordening (eventuele herstructu-
verduurzamingsopgave moeten opstellen. De provincies kunnen dan
rering en herplaatsing). Voor de realisatie van dit toekomstbeeld is een
vanuit een coördinerende rol regie voeren op de uitvoering van het
SAMEN WERKEN | SAMENVATTING
8
proces binnen de kaders van het Rijk. Het Rijk zal provincies voldoende middelen moeten geven om de verduurzaming van bedrijventerreinen op gang te brengen. Gemeenten zijn binnen deze rolverdeling behalve vergunningverlener en opsteller van omgevingsplannen ook de eerst betrokken overheid bij ontwikkeling en beheer van bedrijventerreinen. De Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) ten slotte, fungeren dan als expertisecentrum voor bedrijven, bedrijventerreinverenigingen en overheden.
SAMEN WERKEN | SAMENVATTING
9
DEEL 1 | ADVIES
1 INLEIDING Bedrijventerreinen bieden cruciale kansen voor de verduurzaming van bedrijven en duurzame bedrijventerreinen hebben grote meerwaarde voor de Nederlandse samenleving. Helaas worden deze kansen onvoldoende benut. Dit advies laat zien welke kansen dat zijn, wat de grootste belemmeringen zijn en hoe we die kunnen slechten.
1.1 Context Ondernemers zien grote vraagstukken op zich afkomen, zoals schaarste aan energie en netwerkcapaciteit, personeel, ruimte en grondstoffen. Daarnaast hebben bedrijven – of ze zich nu op een bedrijventerrein bevinden of niet – te maken met steeds strengere Europese en Nederlandse wet- en regelgeving die hen moet aanzetten tot een duurzame bedrijfsvoering. Deze wet- en regelgeving moet in 2050 leiden tot een circulaire en CO2-neutrale bedrijfsvoering. Verduurzaming is voor ondernemers een opgave, maar biedt óók een oplossing voor veel van de zojuist genoemde vraagstukken. Bedrijven kunnen bijvoorbeeld duurzame energie opwekken en onderling verdelen, waardoor het netwerk minder wordt belast. Daarnaast is een natuurvriendelijke, prettige werkomgeving aantrekkelijk voor werknemers, wat het gemakke lijker maakt om personeel te behouden of aan te trekken. Verduurzaming
10
betekent bovendien: ruimte efficiënter benutten en grondstoffen beter (her)
2023; WRR, 2023). En voor zover het gaat om het isoleren van het eigen
gebruiken.
bedrijfspand of het vergroenen van de eigen productieprocessen, lukt dat vaak ook nog wel. Maar andere verduurzamingsmaatregelen zijn lastiger
Tegelijkertijd staat de Nederlandse overheid voor ingrijpende verduurza-
op eigen kracht door te voeren (Nordkamp et al., 2021). Ondernemers
mingsopgaven: de ontwikkeling van een CO2-neutraal energiesysteem,
hebben over het algemeen hun handen al vol aan hun kernactiviteiten. Het
het circulair maken van de economie, aanpassing van steden en regio’s
verduurzamen van de bedrijfsvoering komt daar dan nog bovenop, waarbij
aan klimaatverandering, herstel van de biodiversiteit, verbetering van de
ingewikkelde kwesties voorliggen als: hoe krijg ik de businesscase voor
landschapskwaliteit, verantwoorder gebruik van de schaarse ruimte. Het
zonnepanelen op mijn bedrijfspand rond, waar vind ik bedrijven die mijn
zijn urgente opgaven die om radicale ingrepen vragen, ook door bedrijven.
restafval kunnen hergebruiken, met welke partijen kan ik mijn zelf opgewekte energie delen? Voor ondernemers lijken de vraagstukken die op hen
Nederland maakt tot op heden te weinig werk van deze opgaven: we zijn
afkomen te groot om zelfstandig aan te pakken. Bovendien zijn veel noodza-
laat begonnen en de veranderingen krijgen maar langzaam gestalte (Rli,
kelijke maatregelen alleen met een collectieve aanpak goed te realiseren.
2019; 2022; PBL, 2022). Dit geldt ook voor het bedrijfsleven. Het merendeel van de Nederlandse bedrijven loopt achter op de verduurzamingsdoelstel-
Juist op bedrijventerreinen zijn er volop kansen om tot zo’n collectieve
lingen die het Rijk heeft vastgelegd, bijvoorbeeld op het gebied van ener-
aanpak te komen. Dat bewijst de samenwerking die nu al bestaat bij ander-
giebesparing en circulariteit (Hanemaaijer et al., 2023; Senel et al., 2023).1
soortige kwesties. Zo huren ondernemers op menig bedrijventerrein samen
Dit achterlopen vormt een existentiële bedreiging voor het Nederlandse
een beveiligingsbedrijf in om inbrekers buiten de deur te houden. Zulke
bedrijfsleven: de toekomst is duurzaam en wie niet duurzaam is, verliest
initiatieven maken het bedrijventerrein niet alleen veiliger, ze zijn ook goed-
niet alleen concurrentiekracht maar ook zijn license to operate.
koper voor de individuele ondernemers.
Het ontbreekt de meeste ondernemers niet aan goede wil. Veel onderne-
Verduurzaming van bedrijventerreinen vraagt om een vergelijkbare vorm
mers zouden graag hun bedrijfsvoering verduurzamen (CBS, 2022; RVO,
van samenwerking tussen bedrijven. In de praktijk blijken hierbij echter
1
diverse obstakels in de weg te staan. Zo kent slechts 20% van de reguliere
Nederland heeft als doelstelling om in 2050 een volledig duurzame, klimaatneutrale en circulaire samenleving te zijn (Coalitieakkoord, 2021; IenM & EZ, 2016). Hiertoe moeten bedrijven fors investeren in energiebesparing en hun gebruik van primaire grondstoffen drastisch verminderen. Dat gebeurt tot op heden nog lang niet in voldoende mate om de tussendoelen voor 2030 en het einddoel voor 2050 te halen (Senel et al., 2023; Hanemaaijer et al., 2023). Overigens heeft het Rijk specifiek voor het verduurzamen van bedrijventerreinen geen afzonderlijke doelen gesteld; zie § 4.2.3 in dit deel 1.
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 1
bedrijventerreinen in Nederland op dit moment een gezamenlijke beheerorganisatie (De Kort & Gradussen, 2023a). Dat is spijtig; zowel voor de bedrijven in kwestie als voor de samenleving. Want met de verduurzaming
11
van bedrijventerreinen is ook een aantal maatschappelijke belangen
1.2 Centrale vraag
gemoeid.
De volgende vraag vormt het vertrekpunt van dit advies: Met welke beleidsmaatregelen en -instrumenten is de verduurzaming
Verduurzamingsmaatregelen op reguliere bedrijventerreinen kunnen
van bedrijventerreinen en de ondernemingen die er zijn gevestigd, te
bijvoorbeeld bijdragen aan de energietransitie. Denk aan zonnepanelen op
versnellen? En welke rol zouden de rijksoverheid, andere overheden, markt-
bedrijfsdaken, waarmee een aanzienlijke hoeveelheid groene stroom kan
partijen en de samenleving hierbij moeten spelen?
worden opgewekt. Als zij deze onderling delen via een energiehub, voorkomen ze overbelasting van het net (netcongestie). En denk aan het nemen van klimaatadaptieve maatregelen, zoals het opvangen en vasthouden van
1.3 Afbakening
excessieve hoeveelheden regenwater. Of aan de ruimtewinst die er met het
Dit advies richt zich op alle bestaande, gemengde bedrijventerreinen in
herinrichten van bedrijventerreinen is te behalen, waarvan zowel bedrijven
Nederland. Dat zijn terreinen van minimaal 1 hectare waarop drie of meer
als de rest van de samenleving kunnen profiteren.
bedrijven zijn gevestigd. We hebben het dan over de reguliere bedrijventerreinen die bijna elke gemeente heeft. Van zulke bedrijventerreinen telt ons
Met andere woorden: duurzame bedrijventerreinen zijn cruciaal voor zowel
land er circa 3.400. Ze nemen 10% van de oppervlakte van de gebouwde
een duurzaam bedrijfsleven als een duurzaam Nederland. Het is hoog tijd
omgeving in, oftewel 2,4% van het totale oppervlak van Nederland. De
dat de overheid naast deze ondernemers gaat staan en hen praktische en
terreinen vertegenwoordigen ongeveer 30% van de totale toegevoegde
financiële ondersteuning biedt, heldere kaders stelt en duidelijkheid geeft
waarde in Nederland en zijn goed voor 28% van de werkgelegenheid.
voor de lange termijn.
Juist voor deze groep bedrijventerreinen heeft het Rijk jarenlang weinig aandacht gehad. In het Klimaatakkoord (EZK, 2019) komt het woord ‘bedrij-
Wat is er nodig om ondernemers te helpen bij het vormgeven van de onver-
venterrein’ niet eens voor (zie § 1.6 van deel 2). Ook veel gemeenten hebben
mijdelijke verduurzaming van de bedrijven die zijn gevestigd op bestaande,
tot op heden weinig aandacht gehad voor bestaande bedrijventerreinen.
reguliere bedrijventerreinen? Wat betekent dat voor de toekomstbestendigheid van bedrijven en welke maatschappelijke meerwaarde levert dat op?
Nederland telt ook nog circa 400 niet-gemengde bedrijventerreinen,
Daarover gaat dit advies.
maar daar richt dit advies zich niet op. Voor deze relatief kleine categorie terreinen, waar louter kantoren, distributiecentra, high tech campussen respectievelijk industriële clusters zijn gevestigd, bestaat namelijk al
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 1
12
specifiek overheidsbeleid. Buiten het kader van dit advies vallen ook
1.4 Aanpak
bedrijventerreinen die op dit moment nog worden ontwikkeld. Onze
Voor de totstandkoming van dit advies hebben wij gesproken met een
centrale vraag is hier minder relevant, omdat op de meeste van deze
groot aantal ondernemers, ambtenaren, wetenschappers en andere betrok-
nieuwe terreinen bij aanvang al duurzaamheidseisen worden gesteld. Het
kenen. We hebben werkbezoeken gebracht en diverse expertbijeenkomsten
realiseren van deze eisen blijft overigens wel een punt van aandacht. We
georganiseerd.
vinden daarom dat dit advies, hoewel het zich richt op bestaande bedrijven-
Onderzoeks- en adviesbureau Stec Groep hebben we gevraagd om (a)
terreinen, ook van waarde is bij de ontwikkeling van nieuwe bedrijventer-
cijfers te verzamelen over bestaande, reguliere bedrijventerreinen conform
reinen, mede vanwege de lange ontwikkelingstijd van een nieuw terrein.
onze afbakening, en (b) een overzicht te maken over de verschillende organisatievormen en governancemodellen op bedrijventerreinen (De Kort &
Verder hebben we ervoor gekozen het begrip ‘verduurzaming’ af te
Gradussen, 2023a; 2023b). De twee rapporten die dit heeft opgeleverd, zijn
bakenen. We betrekken in ons advies de verduurzamingsopgaven die
terug te vinden op onze website.
bedrijventerreinen het meest raken. Dat zijn:
Tot slot hebben we Karel Van den Berghe (TU Delft) gevraagd een essay
1. de energietransitie (inclusief de transitie naar duurzame mobiliteit);
te schrijven over relevante maatschappelijke, economische, ecologische,
2. de totstandkoming van een circulaire economie;
technologische en geopolitieke ontwikkelingen die de komende vijftien tot
3. klimaatadaptatie;
twintig jaar een rol gaan spelen voor Nederlandse bedrijventerreinen. Ook
4. herstel van de biodiversiteit;
dit essay is te raadplegen op onze website.
5. verbetering van landschapskwaliteit en ruimtegebruik. Verduurzaming in termen van minder lucht-, water- en bodemvervuiling valt
1.5 Relatie met andere Rli-adviezen
buiten de reikwijdte van dit advies, omdat de Europese regels op dit vlak
De Rli heeft in het verleden verscheidene publicaties uitgebracht die raak-
vooral maatregelen voorschrijven die voor rekening komen van individuele
vlakken hebben met het onderwerp van dit advies. Betrekkelijk recente
bedrijven. Wij richten ons in dit advies specifiek op de collectieve verduur-
publicaties die we in dit verband kunnen noemen zijn Naar een duurzame
zamingsopgave. Gegeven onze focus op ecologische aspecten van verduur-
economie (2019) en Circulaire economie: van wens naar uitvoering (2015).
zaming blijven ook andere aspecten van verduurzaming, zoals sociale
Een ouder adviesrapport over bedrijventerreinen is Werklandschappen
inclusiviteit, buiten beschouwing.
(2006), gepubliceerd door de VROM-raad, een voorloper van de Rli. Andere
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 1
13
vermeldenswaardige Rli-publicaties zijn Geef richting, maak ruimte! (2021a)
Figuur 1: Feiten en cijfers over reguliere bedrijventerreinen
en Natuurinclusief Nederland (2022). 3424
90%
reguliere
1.6 Leeswijzer Deel 1 van dit advies is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 2 schetsen we kenmerken van een verduurzaamd bedrijventerrein in 2050. Ook brengen we in kaart wat de meerwaarde is van zulke verduurzaamde bedrijventerreinen, aan de hand van hun potentiële bijdrage aan de verschillende transities waarvoor Nederland aan de lat staat. In hoofdstuk 3 laten we zien hoe ondernemers op bedrijventerreinen
3884
bedrijventerreinen
verschillende niveaus van samenwerking toe aan de hand van specifieke
5-15%
van oppervlakte gemiddeld bedrijventerreinen is groen
reguliere bedrijventerreinen
459 overig
overige 15-20% van totale Nederlandse elektriciteitsverbruik
bij het treffen van verduurzamingsmaatregelen samenwerking kunnen zoeken: met elkaar en met andere partijen. We lichten het belang van
80-90%
van het areaal heeft kans op wateroverlast en problemen met hittestress
5-10%
van totale Nederlandse gasverbruik
verduurzamingsmaatregelen. In hoofdstuk 4 gaan we in op de vraag waarom het verduurzamingsproces op bedrijventerreinen tot nu toe maar mondjesmaat van de grond komt. We
Huidig grondstoffengebruik geen cijfers
bespreken de belangrijkste factoren die de verduurzaming van bedrijventer10%
reinen tegenhouden.
van bebouwd oppervlak in Nederland
In hoofdstuk 5 ten slotte, doen we een aantal concrete aanbevelingen aan het Rijk om de verduurzaming van reguliere bedrijventerreinen te versnellen. Onze bevindingen uit deel 1 voorzien we in deel 2 van dit advies van een nadere onderbouwing.
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 1
Gezamenlijke beheerorganisatie op 20% van reguliere berijventerreinen
30%
28%
van totale toegevoegde waarde in Nederland
van Nederlandse werkgelegenheid
14
2 MEERWAARDE VAN DUURZAME BEDRIJVENTERREINEN Tussen nu en 2050 zullen alle bedrijventerreinen in Nederland moeten verduurzamen. Het is een traject dat deel uitmaakt van de grote verduurzamingsopgaven die zijn vastgelegd in zowel nationale als Europese wetten en beleidsregels. Een toekomstbestendig bedrijventerrein is dus per definitie een duurzaam bedrijventerrein. In dit hoofdstuk schetsen we hoe zo’n duurzaam bedrijventerrein in 2050 eruit zou kunnen zien. Daarnaast beschrijven we wat de potentiële bijdrage van duurzame bedrijventerreinen is aan de verschillende transities waarvoor Nederland aan de lat staat.
2.1 Toekomstbeeld duurzame bedrijventerreinen De circa 3.400 reguliere bedrijventerreinen die Nederland telt, zijn divers van aard en omvang. Ze zullen de komende drie decennia elk een specifiek verduurzamingstraject doorlopen. Hoe ze er in 2050 uitzien, zal dus variëren. We proberen in deze paragraaf niettemin enkele gemeenschappelijke kenmerken op te sommen van een volledig verduurzaamd bedrijventerrein.
15
Figuur 2: Schets van duurzaam bedrijventerrein
Schets van duurzaam bedrijventerrein
Energietransitie
Circulariteit
Klimaatadaptatie
Biodiversiteitsherstel
Landschapskwaliteit en efficiënt ruimtegebruik
Daken benutten voor zonneenergie; lokaal opgewekte energie voor lokaal gebruik
Restwarmte gebruikt door andere bedrijven en aangrenzende woonwijk
Meerlaagsbouwen
Benutten van watergebonden kavels voor op- en overslag circulaire bedrijvigheid
Bomen langs wegen en in groenstroken.
vizualism
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 2
Daken benutten voor recreatie en groen
Hemelwater wordt afgevoerd naar wadi/vijver
Elektrische laadstations op gedeeld parkeerterrein en gekoppeld aan energiehub
Aantrekkelijk wandel- en fietspad; tevens onderdeel van ecologische verbinding met aangrenzend park
Groene stroken langs wegen
Materialenplein voor verzamelen en tussenopslag van (rest)materialen en retourgoederen
16
We doen dat met de nodige slagen om de arm, want er zullen zich onge-
Hemelwater wordt naar groene plekken op het terrein geleid, waar het kan
twijfeld nieuwe ontwikkelingen aandienen waarvan we de impact op dit
infiltreren in de grond, al dan niet met behulp van een gemeenschappelijke
moment niet kunnen overzien. Zo is ongewis wat in de komende decennia
wadi.2 Deze groene plekken vormen onderdeel van de ecologische inrichting
de grootste ecologische vraagstukken zullen zijn en welke technologische
van het terrein. Ze grenzen aan de fiets- en wandelroute die – waar mogelijk
oplossingen tegen die tijd zullen zijn bedacht. Toch is het van belang om met
– door het terrein loopt en waar ook de bewoners van de aangrenzende wijk
de kennis van nu te omschrijven wat een duurzaam bedrijventerrein is en
gebruik van kunnen maken. Bomen op het terrein zorgen voor verkoeling,
wat niet. Immers, ondernemers, overheden en andere betrokkenen hebben
waardoor het ook op hete dagen nog goed toeven is op het bedrijven
‘een stip op de horizon’ nodig om te weten waarin ze moeten investeren. In
terrein, airco’s geen overuren hoeven te maken en slagbomen blijven
figuur 2 zijn een aantal relevante kenmerken van een verduurzaamd bedrij-
functioneren.
venterrein geïllustreerd. De schets is niet bedoeld als gefixeerd eindpunt, want zoals gezegd: de kenmerken van duurzaamheid zijn aan verandering
De belangrijkste parkeergelegenheid is collectief, waardoor er elders op het
onderhevig.
terrein meer ruimte ontstaat voor vergroening. De parkeergelegenheid is voorzien van snelle elektrische laadstations. Het laden is bovendien relatief
Zoals figuur 2 laat zien, gebruiken bedrijven op een duurzaam bedrijventer-
goedkoop, doordat de stations zijn gekoppeld aan de energiehub, die bij
rein zo min mogelijk energie en wekken ze zoveel mogelijk energie zelf op.
energieoverschotten de accu’s van vrachtwagens vollaadt. Op het terrein is
Daken zijn voorzien van zonnepanelen en overtollige restwarmte wordt
ook ruimtewinst gecreëerd door een bestaand kantoorgebouw in de hoogte
via een warmtenet gedeeld met andere bedrijven op het terrein en met
uit te breiden en door op een andere locatie een sportgelegenheid op het
aangrenzende woonwijken, ziekenhuizen of zwembaden. Via een eigen
dak te situeren. Deze ruimtewinst geeft bedrijven de gelegenheid om uit te
energiehub op het terrein en het daaraan gekoppelde energiehandelsplat-
breiden, waardoor minder verhuizingen nodig zijn.
form verdienen de bedrijven aan hun lokaal opgewekte energie. Bovendien is er geen sprake meer van netcongestie en is er voldoende ruimte voor
Een duurzaam bedrijventerrein is toekomstbestendiger. Ondernemers,
nieuwe aansluitingen op het elektriciteitsnetwerk. Bedrijven delen infor-
zowel eigenaren als gebruikers, zien dat onder andere terug in een stijging
matie over grondstoffenstromen en materiaalpaspoorten, waardoor kringlopen van grondstoffen zoveel mogelijk in de regio worden gesloten. Op het terrein is – indien nodig en mogelijk – alvast ruimte gereserveerd voor het laden en lossen van binnenvaartschepen met bulkgoed en halffabricaten.
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 2
2
Wadi staat voor Water Afvoer Drainage en Infiltratie. Een wadi (oorspronkelijk een Arabisch woord) houdt regenwater vast en zuivert het, waarna het water infiltreert in de ondergrond. Een wadi helpt tegen wateroverlast en droogte.
17
van de vastgoedwaarde en in de waardering van het werkklimaat door
(‘netcongestie’), verduurzaming van mobiliteit en transport, ontwikke-
zowel werknemers als klanten.
ling van warmtenetten en uiteraard vermindering van CO2-uitstoot. We bespreken deze aspecten hieronder.
2.2 Potentie van duurzame bedrijventerreinen
Opwekking duurzame stroom
Verduurzaamde reguliere bedrijventerreinen hebben de potentie om bij
Uit onderzoek dat in onze opdracht is uitgevoerd door Stec Groep, blijkt dat
te dragen aan vijf duurzaamheidsopgaven waaraan in Nederland wordt
ongeveer 40% van het bedrijfsdakoppervlak op reguliere bedrijfsterreinen
gewerkt: de energietransitie, de ontwikkeling van een circulaire economie,
geschikt is voor zonnepanelen.3 Als dit dakoppervlak in zijn geheel zou
klimaatadaptatie, biodiversiteitsherstel en verbetering van landschaps-
worden benut voor de opwekking van zonne-energie, is dit goed voor 30
kwaliteit en ruimtelijke efficiëntie. Over de totale nationale omvang van
tot 35% van het totale elektriciteitsverbruik op reguliere bedrijventerreinen.
deze potentiële bijdrage zijn op dit moment voor veel van de onderdelen
Dat betekent dat duurzame bedrijventerreinen de potentie hebben om een
betrekkelijk weinig harde data beschikbaar (Senel et al., 2023; De Kort &
hoeveelheid groene stroom te produceren die voorziet in circa 6% van de
Gradussen, 2023b). Maar de gegevens die we hieronder presenteren geven
nationale behoefte (De Kort & Gradussen, 2023b).
wel een indruk van wat haalbaar is. Als we kijken naar vergelijkbare berekeningen die beschikbaar zijn voor Een deel van de cijfers die we hieronder vermelden heeft geen betrek-
bedrijventerreinen in specifieke regio’s, valt op dat de verwachte potentie
king op de duurzaamheidsbijdrage van alle reguliere bedrijventerreinen
daar nog groter kan zijn. Zo wordt voor bedrijventerreinen in de gemeente
tezamen, maar op die van één of meer bedrijventerreinen in een bepaalde
Utrecht een duurzame opwekkingscapaciteit mogelijk geacht die kan
regio. We bespreken ze toch, omdat de cijfers indicatieve waarde hebben
oplopen tot 95% van het totale elektriciteitsverbruik op deze terreinen
voor de werking van bepaalde verduurzamingsmaatregelen. In hoofdstuk 3
(Naber et al., 2021). Ook voor de provincie Limburg zijn de verwachtingen
van deel 2 lichten we een en ander meer in detail toe.
gunstig. Berekend is dat bijna 50% van het Limburgse klimaatdoel voor 2030 kan worden gerealiseerd als 20% van de daken op bedrijventerreinen
2.2.1 Potentiële bijdrage aan energietransitie
wordt ingezet voor de opwekking van zonne-energie (Ondernemend Venlo
De bijdrage die verduurzaamde bedrijventerreinen kunnen leveren aan
Businessparken, 2021).
de energietransitie bestrijkt diverse aspecten: opwekking van duurzame stroom, voorkomen van overbelasting van het elektriciteitsnet
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 2
3
Dit betreft de daken van bedrijfspanden van ná 2005; deze zijn in principe geschikt voor zonnepanelen.
18
Voorkomen netcongestie
Schatting potentie energiehubs op 50 bedrijventerreinen in
Het Nederlandse elektriciteitsnet is overbelast aan het raken doordat we
oost-Nederland
steeds meer elektriciteit gebruiken, die bovendien steeds vaker afkomstig
De regio oost-Nederland telt ongeveer 700 reguliere bedrijventerreinen.
is uit decentrale bronnen met een weersafhankelijk productieniveau.
Voor 50 daarvan heeft Royal HaskoningDHV geschat wat de meerwaarde
Deze netcongestie remt de transitie naar duurzame energie, doordat in
van een energiehub zou kunnen zijn. Uit de berekening kwam naar voren
veel regio’s het elektriciteitsnet geen nieuwe aansluitingen voor levering
dat in totaal 2,5 gigawatt aan lokaal opgewekte zonne-energie en 4 tera-
van duurzaam opgewekte energie meer aan kan. Voor het slagen van
wattuur aan lokaal opgewekte windenergie zou kunnen worden ingepast
de energietransitie is dus het voorkomen van netcongestie van belang.
in het regionale netwerk. Dit is te realiseren door een combinatie van
Bedrijventerreinen kunnen hieraan een bijdrage leveren wanneer ze als
energieopslag in batterijen, flexibiliseren van productieprocessen en
energiehub gaan fungeren.
investeren in opslagcapaciteit. Al met al wordt op die manier de netcapaciteit beter benut. Netbeheerder Liander hoeft hiervoor dan geen
Wat is een energiehub?
onderstations uit te breiden, wat een besparing zou betekenen van naar
Een energiehub is een afgebakend gebied waar partijen lokaal opge-
schatting € 270 tot € 350 miljoen. In potentie kan hiermee op de 50 onder-
wekte stroom met elkaar delen en de bestaande netcapaciteit efficiënter
zochte bedrijventerreinen de CO2-emissie ten gevolge van het huidige
benutten. Er worden afspraken gemaakt en voorzieningen getroffen
elektriciteitsverbruik met 18 tot 27% worden gereduceerd. In absolute
voor het regelen van vraag en aanbod van energie binnen het gebied
termen is dat 1,0 Mton aan CO2-emissies per jaar. De totale Regionale
(congestiemanagement en ‘peak shaving’). Overschotten worden tijdelijk
Energiestrategie (RES) ambitie van Oost-Nederland kan hiermee voor 35
opgeslagen, bijvoorbeeld in batterijen.
tot 50% worden gerealiseerd (Royal HaskoningDHV, 2022).
Hoe groot de potentie van energiehubs op bedrijventerreinen kan zijn, heeft
De meerwaarde die energiehubs hebben voor de individuele bedrijven is
Royal HaskoningDHV in 2022 berekend voor de regio oost-Nederland.
in het onderzoek van Royal HaskoningDHV niet geschat. Maar uit diverse vergelijkbare voorbeelden komt naar voren dat een positieve businesscase realiseerbaar is. Zo zorgt flexibilisering van de prijzen voor gebruik en levering van energie per saldo voor lagere energiekosten. En de bedrijven krijgen ook lagere tarieven bij Liander voor het transport van elektriciteit.
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 2
19
Een energiehub biedt bovendien extra ruimte op het elektriciteitsnet, die
gaat op bedrijventerreinen nog veel restwarmte uit productieprocessen
kan worden benut voor uitbreiding van bestaande bedrijven of vestiging
verloren. De warmte waait vaak letterlijk het pand uit. Bovendien is er in de
van nieuwe bedrijven. Voor bedrijven kan een energiehub bovendien bete-
betreffende bedrijfsruimtes vaak extra ventilatie of koeling nodig, wat tot
kenen dat ze op termijn gemakkelijker de overgang kunnen maken naar een
nóg meer energieverbruik leidt. De aanleg van warmtenetten is hier een
aardgasloze energievoorziening.
verduurzamingsslag met veel potentie. Door het leveren van restwarmte kunnen bedrijventerreinen voorzien in de energiebehoefte van bijvoorbeeld
Verduurzaming mobiliteit en transport
aangrenzende bedrijven en/of woonwijken.
Bedrijventerreinen die veel duurzame energie opwekken en als energiehub fungeren, hebben ook de potentie om significant bij te dragen aan
Op diverse locaties in Nederland zijn op dit moment al warmtenetten
(het faciliteren van) de elektrificatie van het wagenpark in Nederland.
aangelegd of worden daarvoor plannen ontwikkeld. Zo heeft de gemeente
Personenauto’s, bestelauto’s, heftrucks en een deel van de vrachtwagens
Urk plannen voor een warmtenet dat overtollige warmte van visverwer-
die nu nog op fossiele brandstoffen rijden, worden de komende jaren
kende bedrijven naar de aangrenzende woonwijken leidt. Dit warmtenet is
vervangen door elektrisch aangedreven voertuigen. Voor dit alles zal in
een belangrijke stap op weg naar een aardgasvrij Urk (Gemeente Urk, 2021).
2050 15 tot 20% extra elektriciteit nodig zijn ten opzichte van de huidige
Het stroomverbruik op het bedrijventerrein en in de betreffende woonwijk
Nederlandse elektriciteitsvraag, zo is de verwachting. Een groot deel van
zou in deze collectieve aanpak naar schatting 25% lager worden dan bij indi-
deze extra elektriciteitsvraag gaat bij bedrijventerreinen vandaan komen
viduele oplossingen voor ruimteverwarming (De Noordoostpolder, 2023a;
(Refa et al., 2022). Deze stroom zal logischerwijs ook grotendeels daar
2023b).
opgewekt gaan worden. Bedrijventerreinen kunnen zo een spil vormen in het toekomstige netwerk van elektrische laadstations. Daarnaast zullen
Vermindering CO2-uitstoot door energiebesparing
grotere vrachtwagens waarschijnlijk op waterstof gaan rijden (Rli, 2021b).
Er kan op bedrijventerreinen ook veel CO2-uitstoot worden voorkomen
Bedrijventerreinen kunnen een belangrijke rol spelen in een netwerk van
door energiebesparingsmaatregelen. Dit zijn maatregelen die afzonderlijke
waterstoftankstations.
bedrijven kunnen treffen (denk aan gevel-, dak-, leiding- en vloerisolatie, energiezuinige deuren en kozijnen, energiezuinige ventilatiesystemen,
Ontwikkeling warmtenetten
warmtepompen) maar die ook mede de verduurzamingspotentie op
Ook via het benutten van restwarmte kunnen verduurzaamde bedrijven-
het bedrijventerrein bepalen. Energiebesparing draagt bijvoorbeeld bij
terreinen een bijdrage leveren aan de energietransitie. Op dit moment
aan het voorkomen van netcongestie (Senel et al., 2023). In totaal is
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 2
20
er op bedrijventerreinen nog de nodige ‘klimaatwinst’ te behalen met
grondstofstromen te verbinden. Ondernemers op bedrijventerreinen in
energiebesparing. In 2021 is berekend dat minstens twee derde van de
Tilburg hebben met de gemeente onderzocht hoe circulariteit meegenomen
CO2-reductieopgave uit het sectorale klimaatakkoord voor de gebouwde
kan worden bij de herontwikkeling van de bedrijventerreinen (Van Wijk,
omgeving met dit soort – deels op dit moment nog niet wettelijk verplichte
2022). In de Haarlemse Waarderpolder onderzoeken bedrijven de mogelijk-
– energiebesparingsmaatregelen te realiseren is op bedrijventerreinen
heden om reststromen te gebruiken (zie kader).
(Nordkamp et al., 2021). Ideeën over circulair bedrijventerrein 2.2.2 Potentiële bijdrage aan circulair maken economie
Het bedrijventerrein Waarderpolder in Haarlem heeft de ambitie om een
Reguliere bedrijventerreinen vertegenwoordigen een groot ‘circulair poten-
circulair bedrijventerrein te worden. Er lopen sinds kort enkele initia-
tieel’, doordat een aanzienlijk deel van de Nederlandse maakindustrie er is
tieven. Eén daarvan betreft een meubeltransportbedrijf op het terrein.
gevestigd en het locaties zijn waar materiaal- en grondstofstromen kunnen
Dit bedrijf heeft wekelijks containers vol karton, plastic, foam, schuim
worden gebundeld. Bedrijventerreinen kunnen zodoende een cruciale
en ander verpakkingsmateriaal over. Dit afval kan de ondernemer hoog-
schakel vormen bij het inzamelen, hergebruiken, reviseren of recyclen van
waardig kwijt bij afnemers in de nabije omgeving. Zo is het foam en
producten (De Kort & Gradussen, 2023b). Dit zal wel extra ruimtebehoefte
schuim een veelgevraagd product bij een in de buurt gevestigde super-
met zich meebrengen voor op- en overslaglocaties voor materiaal- en
markt voor knutselmateriaal. Daarnaast hebben diverse partijen op het
grondstofstromen, maar ook voor verzamellocaties zoals materiaalpleinen
bedrijventerrein houtstof, zaagsel en houtkrullen over. Parkmanagement
op bedrijventerreinen (Rood & Evenhuis, 2023). Geschat wordt dat dit
Waarderpolder beheert deze ‘reststroom’ en zoekt afzetkanalen voor
in 2030 zal gaan om in totaal 870 hectare aan extra benodigde ruimte
grotere volumes. (Cirkelstad, 2022)
(Rienstra, 2022). Op dit moment zijn er nog geen reguliere bedrijventerreinen die de circu-
2.2.3 Potentiële bijdrage aan klimaatadaptatie
laire principes volledig toepassen. De nadruk ligt nog vooral op verwer-
Op een hete zomerdag ligt de temperatuur op bedrijventerreinen hoog.
king en recycling van afval. Wel wordt er her en der gebrainstormd en
Er kan dan hittestress optreden bij werknemers en bezoekers en appara-
geëxperimenteerd. Circulair Friesland (2022) maakt met enkele gemeenten
tuur kan schade ondervinden. Ook bij hevige regenval doen zich al snel
en bedrijventerreinen routekaarten voor circulaire bedrijventerreinen,
problemen voor op bedrijventerreinen, die doorgaans niet zijn berekend op
waarbij de mogelijkheden in kaart werden gebracht om materiaal- en
het verwerken van grote hoeveelheden hemelwater. De steeds extremere
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 2
21
weerssituaties gaan naar verwachting de komende decennia op 80 tot 90%
dragen aan biodiversiteitsherstel, bijvoorbeeld door zorg te dragen voor
van het bedrijventerreinenareaal een probleem vormen (Arcadis et al.,
goede ecologische verbindingen (De Kort & Gradussen, 2023b).
2021). De noodzaak om door middel van klimaatadaptatie hittestress en wateroverlast te beperken is op bedrijventerreinen dan ook evident. De
Maar ook de wat verder van natuurgebieden vandaan gelegen reguliere
oproep van de minister van Infrastuctuur en Waterstaat om water en bodem
bedrijventerreinen kunnen herstel van biodiversiteit bevorderen. In totaal
sturend te laten zijn, kan hierbij een rol spelen (IenW, 2022).
beslaan de reguliere bedrijventerreinen 10% van het bebouwde oppervlak van Nederland en ze bevinden zich vaak aan de rand van steden of dorpen
De meeste bedrijventerreinen hebben voldoende potentie voor het treffen
(De Kort & Gradussen, 2023b). Daarmee kunnen ze dienen als stepping
van effectieve maatregelen. Vergroening van het terrein door het planten
stone voor planten, dieren en insecten. Maatregelen gericht op herstel van
van bomen en struiken kan de temperatuur op een bedrijventerrein enkele
biodiversiteit kunnen bovendien bijdragen aan het beperken dan wel voor-
graden verlagen en zo de leefomgevingskwaliteit voor werknemers en
komen van hittestress en wateroverlast.
bezoekers verbeteren (Arcadis et al., 2021). Het vervangen van onnodige verharding rond gebouwen door beplanting kan tegelijkertijd de kans op
Hoe kan een bedrijventerrein bijdragen aan biodiversiteitsherstel?
wateroverlast verminderen. Ook de toepassing van brede straatprofielen
Bedrijventerreinen zijn geen natuurgebieden, maar ze kunnen wel leef-
met veel ruimte voor waterberging is hiervoor een effectieve maatregel
ruimte bieden voor planten en dieren. In samenwerking met ecologen
(Arcadis et al., 2021). Hier is veel winst te behalen: in de provincie Zuid-
kan de inrichting en het beheer van het terrein worden veranderd. Welke
Holland is slechts 1% van het grondoppervlak van bedrijventerreinen voor-
vergroening het beste in de directe omgeving past, kan verschillen.
zien van groenblauwe structuren. Het Nederlandse gemiddelde ligt hoger:
Maar in zijn algemeenheid geldt dat biodiversiteit zich vanzelf ontwikkelt
5 tot 15%, afhankelijk van de leeftijd van het terrein en het type bedrijvig-
wanneer gunstige omstandigheden worden gecreëerd. Vaak kan dat al
heid (De Kort & Gradussen, 2023b).
met betrekkelijk eenvoudige maatregelen, zoals: • hekken vervangen door een groene erfafscheiding (hagen,
2.2.4 Potentiële bijdrage aan herstel biodiversiteit Circa 580 van de in totaal 3.400 reguliere bedrijventerreinen in Nederland bevinden zich op minder dan één kilometer afstand van een Natura 2000gebied. Deze bedrijventerreinen hebben de mogelijkheid om direct bij te
houtwallen); • nestgelegenheid aanbrengen voor zwaluwen, mussen, roofvogels en vleermuizen; • zorgen voor bloemrijke bermen en percelen voor vlinders en bijen en plaatsen van ‘insectenhotels’;
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 2
22
• oude bomen, lanen, houtwallen en hagen behouden;
Zeker in combinatie met klimaatadaptatiemaatregelen, zoals het weghalen
• natuurlijke waterlopen en poelen graven voor kikkers, padden en
van onnodige verharding rond gebouwen, kunnen dit soort ingrepen ervoor
salamanders. Bron: Blanken & Lössbroek, 2016; Maatje & Kreveld, 2020
zorgen dat bedrijventerreinen gaan bijdragen aan de landschappelijke kwaliteit van een gebied (Stec Groep & DENC, 2022). Dit zorgt voor een aantrekkelijk werkklimaat en vaak tegelijkertijd voor meer draagvlak bij omwonenden.
Een bijkomend voordeel van vergroenende maatregelen (meer groenstructuren en waterpartijen) is dat ze de economische waarde van vastgoed op
Ruimtelijke efficiëntie
een bedrijventerrein vergroten met 4 tot 8%. Als we ervan uitgaan dat de
Reguliere bedrijventerreinen kunnen ook bijdragen aan efficiënter gebruik
3.400 reguliere bedrijventerreinen in Nederland samen een vastgoedwaarde
van de schaarse ruimte. Met de herinrichting van bedrijventerreinen is een
vertegenwoordigen van ongeveer € 210 miljard, betekent dit een potentiële
ruimtewinst realiseerbaar van 5 tot 10% (De Kort & Gradussen, 2023b).
vastgoedwaardestijging van in totaal € 8 tot 17 miljard (Arcadis et al., 2021;
Met herstructurering4 is zelfs een ruimtewinst van 20% mogelijk. Deze
De Kort & Gradussen, 2023b).
ruimtewinst wordt bereikt door bijvoorbeeld meerlaagse bouw toe te passen; de regels voor de maximale bouwhoogte zullen daarvoor dan wel
2.2.5 Potentiële bijdrage aan landschapskwaliteit en efficiënt ruimtegebruik
moeten worden aangepast. Ook kan ruimtewinst worden behaald door te kiezen voor striktere bestemmingsregels en bedrijven die vallen in hogere
Landschappelijke kwaliteit
en lagere milieucategorieën strikter te scheiden5 (Beekmans et al., 2020;
Bedrijventerreinen blinken over het algemeen niet uit in landschappe-
De Kort & Gradussen, 2023b). Met dit soort maatregelen komt oppervlakte
lijke schoonheid. Er is doorgaans weinig groen of water te bekennen, de
vrij die kan worden ingezet voor bedrijfsuitbreiding, de extra ruimte die
gebouwen zijn saai en eenvormig (‘blokkendozen’) en de omgeving ademt
nodig is voor de circulaire economie, vestiging van nieuwe bedrijven of
een sfeer van anonimiteit waar de mens al snel een fremdkörper is.
woningbouw.
Verschillende voorbeelden laten echter zien dat bedrijventerreinen met
4
gerichte maatregelen een stuk aantrekkelijker zijn te maken. Dat kan bijvoorbeeld door het plaatsen van inheemse bomen, wilde planten en struiken op het terrein, of door groenwallen om het terrein heen te leggen.
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 2
5
Herstructurering behelst het verplaatsen van bedrijven, het slopen van oude bedrijfspanden en soms ook een herindeling van het terrein. Herinrichting beperkt zich tot het opnieuw inrichten van de openbare ruimte op een bedrijventerrein. Soms kan daarbij ruimtewinst worden geboekt, bijvoorbeeld door het beperken van parkeergelegenheid. De overheid hanteert in het omgevingsbeleid een indeling in de milieucategorieën, waarbij bedrijfsactiviteiten worden ingedeeld op basis van de mate van belasting voor het milieu. Een hogere milieucategorie betekent een hogere belasting voor het milieu.
23
De provincie Utrecht heeft recent onderzocht hoeveel ruimtewinst door middel van herstructurering realiseerbaar is op de bedrijventerreinen in de provincie, zonder uitbreiding van het areaal. De uitkomst was dat naar schatting 25% van de extra ruimte die de provincie nodig heeft voor de vestiging van bedrijven, op bestaande terreinen kan worden vrijgemaakt (Provincie Utrecht, 2023).
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 2
24
3 BELANG VAN SAMENWERKING Voor veel verduurzamingsmaatregelen op reguliere bedrijventerreinen geldt dat ze alleen (goed) realiseerbaar zijn als de bedrijven op het terrein samenwerken: met elkaar en/of met andere partijen op en rond het bedrijventerrein. Ook als maatregelen wél door een individueel bedrijf kunnen worden getroffen, is het vaak goedkoper en efficiënter om ze in samenwerking uit te voeren. In dit hoofdstuk lichten we het belang van verschillende niveaus van samenwerking toe aan de hand van specifieke maatregelen.
3.1 Niveaus van samenwerking Voor het verduurzamen van een bedrijventerrein bestaat geen sjabloon. Er kan worden gekozen uit een grote hoeveelheid uiteenlopende maatregelen. De maatregelen verschillen van elkaar in complexiteit. Sommige verduurzamingsmaatregelen kan een bedrijf individueel nemen, onafhankelijk van maatregelen die andere bedrijven op het terrein nemen en onafhankelijk van aanpassingen in de omliggende regionale openbare ruimte. Denk aan isolatiemaatregelen of het aanbrengen van groene gevels om gebouwen te koelen in de zomer. Andere verduurzamingsmaatregelen
25
zijn alleen te realiseren door het bedrijventerrein als collectief. Dat geldt
Tabel 1: Selectie van voorbeelden van verduurzamingsmaatregelen in
bijvoorbeeld voor een energiehub en de ecologische inrichting van het
relatie tot benodigde samenwerking
terrein. Het is ook mogelijk dat bij maatregelen die individueel genomen kunnen worden, een gezamenlijke aanpak leidt tot versnelling en (financiële)
Aspecten
schaalvoordelen, bijvoorbeeld bij inkoop of beheer. Tot slot zijn er verduur-
Samenwerkingsniveau Bedrijf zelfstandig
Gezamenlijk op niveau bedrijventerrein
Gezamenlijk op niveau van de regio
Elektrificatie van bedrijfsprocessen
Duurzaam opge- wekte energie delen en netcongestie voorkomen via een energiehub
Potentie van bedrijventerreinen meenemen in de Regionale Energiestrategie
zamingsmaatregelen te onderscheiden waarbij samenwerking met andere bedrijven(terreinen) of instanties in de regio nodig is om ze te laten slagen.
Energietransitie
Denk hierbij aan maatregelen waarvoor ruimte op het bedrijventerrein moet Zonnepanelen installeren
worden gereserveerd. Daar is al snel de gemeente bij nodig, die als eigenaar van de openbare ruimte en verantwoordelijke voor het Omgevingsplan de benodigde vergunningen moet verlenen. En ook over maatregelen die
Circulaire economie
Processen inrichten op reparatie, hergebruik producten en gebruik van secundaire grondstoffen
Inrichten van reparatiewerkplaatsen en ruimtes om reststromen en apparaten te delen
Anticiperen op circulaire activiteiten door het reserveren van ruimte
Klimaatadaptatie
Regenwater benutten in plaats van afvoeren
Ruimte reserveren voor gezamenlijke waterinfiltratie en -opvang
Water en bodem leidend laten zijn bij herstructurering
Biodiversiteit
Nestgelegenheden creëren en inheemse beplanting aanbrengen
Afspraken over collectief ecologisch beheer
Zorgen voor ecologische verbindingszones
Landschapskwaliteit en ruimtegebruik
Voorzieningen treffen voor combineren van laden en parkeren
Ontwikkelen van collectieve voorzieningen zoals gedeelde parkeergelegenheid met laadstations
Bij herstructurering zorgen voor transportmogelijkheden over water
zich afspelen in de publieke ruimte, zoals het vergroenen van straatverlichting, neemt de gemeente of een regionale overheidsinstantie uiteindelijk het besluit. In tabel 1 staan enkele voorbeelden van maatregelen verdeeld naar de benodigde samenwerking. In hoofdstuk 2 van deel 2 staat een uitgebreide lijst van mogelijke maatregelen ingedeeld naar niveau van samenwerking. Tabel 1 geef een indruk van wat er zoal komt kijken bij het verduurzamen van een regulier bedrijventerrein en welke samenwerkingsvormen bij de verschillende soorten maatregelen aan de orde kunnen zijn. Figuur 3 maakt dit eveneens inzichtelijk. De omvang van de bijdrage die maatregelen leveren aan de verduurzamingsopgaven varieert per niveau. Maar op alle niveaus zijn de maatregelen cruciaal om aan de nationale opgaven te voldoen. Bovendien helpen de maatregelen bedrijven bij het vinden
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 3
26
van oplossingen voor grote vraagstukken die ze op zich af zien komen,
Figuur 3: Voorbeelden van verduurzamingsmaatregelen
zoals schaarste aan energie en netwerkcapaciteit, personeel,6 ruimte en
in relatie tot de benodigde samenwerking
grondstoffen. Energietransitie Circulaire economie
3.2 Relatie tussen maatregelen op verschillende schaalniveaus De indeling in drie niveaus van samenwerking die we in de vorige paragraaf omwille van de overzichtelijkheid hebben toegepast, is in de praktijk niet
Klimaatadaptatie
Ruimte reserveren voor gezamenlijke waterinfiltratie en -opvang
Biodiversiteit
Inheemse beplanting aanbrengen
altijd even scherp te maken. Welke maatregelen beter individueel en welke beter collectief kunnen worden genomen, kan per situatie variëren. Of een maatregel op bedrijfsniveau uitvoerbaar is, kan bijvoorbeeld afhangen van
Landschapskwaliteit en ruimtegebruik
Energie delen, netcongestie voorkomen via energiehub
Processen inrichten op reparatie, hergebruik producten, grondstoffen
de vraag hoeveel capaciteit een bedrijf kan vrijmaken. Vaak is de keuze voor een bepaald niveau van samenwerking ook afhankelijk van de situatie op het bedrijventerrein: welke andere bedrijven zijn er, wat is de organisa-
Voorzieningen treffen voor combineren laden en parkeren
enthousiaste bestuurders die de regie willen nemen, is er geld beschikbaar? Kortom, wat op de ene plek gezamenlijk wordt geregeld, vraagt op een
Ontwikkelen van collectieve voorzieningen zoals gedeelde parkeergelegenheid met laadstations
ZA
MEN
Zonnepanelen installeren
DR
LIJK O
andere plek soms om een individuele aanpak en andersom.
IJF Z
Verduurzamingsmaatregelen zorgen ook voor een prettige werkomgeving. Toekomstbestendige bedrijventerreinen zijn daardoor aantrekkelijk om te werken, waardoor het voor bedrijven gemakkelijker is om personeel te behouden of aan te trekken.
SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 3
DI
G
TE IJVEN
RRE
IN Potentie bedrijventerreinen meenemen in de Regionale Energiestrategie
Water en bodem leidend laten zijn bij herstructurering
is er uiteindelijk toch een relatie met keuzes die andere ondernemers, al dan
6
N ELFSTA
P NIVEAU BEDR
Maar bij veel van de maatregelen die per bedrijf kunnen worden genomen, niet gezamenlijk, maken of die op regionaal niveau worden gemaakt.
Inrichten reparatiewerkplaatsen en ruimtes om reststromen en apparaten te delen
Elektrificatie van bedrijfsprocessen
BE
GE
Nestgelegenheden creëren en inheemse beplanting aanbrengen
Regenwater benutten
tiegraad? Daarnaast kan de situatie op het niveau van de regionale overheid een rol spelen bij het bepalen van de wijze van samenwerken: zijn er
Bij herstructurering zorgen voor transportmogelijkheden over water
Zorgen voor ecologische verbindingszones
GE
ZAM
ENLI
JK OP NI VEAU
Anticiperen op circulaire activiteiten door het reserveren van ruimte
ER VAN D
EG
IO
27
Zo kan het voordelig zijn om isolatiematerialen gezamenlijk in te kopen.
Figuur 4: Verbanden tussen schaalniveaus bij de aanpak van verduurzaming
Ook kan het voorkomen dat er pas een businesscase is voor het plaatsen
op het bedrijventerrein
van zonnepanelen als het overschot van de opgewekte stroom kan worden gedeeld. En heeft het plaatsen van nestkastjes aan de gevel van een bedrijf is Kenn
een veel groter effect als ook de omgeving vergroent en/of als er bomen worden geplaatst. Samenwerking kan dus, ook als zij niet per se noodza-
inko
kelijk is, de businesscase haalbaarder maken en de effectiviteit vergroten.
Ec o be log he isc er h
pen
Voor andere maatregelen geldt dat ze alleen zin hebben als er tegelijkertijd aanvullende maatregelen worden getroffen op andere schaalniveaus. Denk aan de sturende werking van bodem en water die het kabinet bepleit
Er
va de ring le en n
(IenW, 2022). Om water en bodem meer leidend te laten zijn moet de lokale bedrijventerreinenaanpak samenhangen met een regionale aanpak bij de indeling en inrichting van het bedrijventerrein.
form Regionaal kennisplat
duidelijk kader nodig waarbinnen de verschillende partijen gezamenlijk naar effectieve oplossingen voor de verduurzamingsvraagstukken kunnen
DR
IJF Z
ELFSTA
ND
IG
he nes c GE s i o ZA EIN og gsz MEN l ERR o in T LIJK N E c OP NIVEAU BEDRIJV E ind b r ve
i ite ac ap n -c le et de
bedrijventerreinen, maar ook om een provinciale omgevingsvisie waarin
BE
N
zoeken. Dit vraagt om een gedeeld beeld over de verduurzaming van
Zo pa nnene len
se em n e Inh lante p
Voor goede samenhang tussen de verschillende schaalniveaus is een
Elektrificatie processen
t
de regionale verduurzamingsopgaven zijn opgenomen en waarin rekening wordt gehouden met de opgaven voor waterbeheer, de regionale logistieke opgave en transportcorridors. Figuur 4 toont hoe verschillende schaalniveaus relevant kunnen zijn bij de uitvoering van verduurzamingsmaatregelen.
GE
ZAM
ENL
IJK OP N
I VEAU
ER VAN D
EG
IO
vizualism SAMEN WERKEN | DEEL 1: ADVIES | HOOFDSTUK 3
28
Als toelichting bij figuur 4 werken we hieronder kort een drietal voorbeelden
Zoals deze voorbeelden duidelijk maken, vraagt verduurzaming op een
uit:
bedrijventerrein in veel gevallen om een gezamenlijke inspanning op
• Voor vrijwel alle verduurzamingsmaatregelen op bedrijventerreinen
verschillende schaalniveaus.
geldt dat er (veelal technische) kennis nodig is om ze goed te kunnen uitvoeren. Hiervoor zijn op regionaal en landelijk niveau diverse kennisplatforms ingericht. Ondernemers kunnen hier de benodigde informatie
3.3 Voordelen van organisatievorming
vergaren. Maar kennis vergaren kan voor individuele ondernemers een
Wanneer de samenwerking op een bedrijventerrein eenmaal een vaste vorm
tijdrovende aangelegenheid zijn, die efficiënter gezamenlijk kan worden
heeft gekregen – bijvoorbeeld door de oprichting van een vereniging – levert
gedaan via beheerorganisaties van bedrijventerreinen. Delen van erva-
dat meer op dan alleen verduurzaming. Door met elkaar samen te werken
ringen is ook belangrijk, met name die van koplopers.
bouwen de betrokken partners vertrouwen op in elkaar. De ontwikkeling die
• Terwijl het plaatsen van zonnepanelen voor energieopwekking veelal op het niveau van afzonderlijke bedrijven gebeurt, zijn bedrijven voor
het ten noorden van Rotterdam gelegen bedrijventerrein Schiebroek heeft doorgemaakt, is in dit verband illustratief.
het delen van de opgewekte energie via een energiehub afhankelijk van collectieve maatregelen op een bedrijventerrein. Als bedrijven daar-
Samenwerking als vliegwiel: situatie op bedrijventerrein Schiebroek
naast extra netcapaciteit nodig hebben (omdat ze willen uitbreiden of
De samenwerking tussen de ondernemingen op bedrijventerrein
processen willen elektrificeren), zijn ze daarvoor afhankelijk van netbe-
Schiebroek bij Rotterdam begon beperkt: met het schoon, heel en veilig