Bijlage 2 Besluit B&W Rapport doelmatigheidsonderzoek afval (B-3.3 LIS 29 mei 2024)

Welke vorm van diftar voor de gemeente Barneveld het best passend en gewenst is, vergt een nadere analyse en afweging. Dit valt buiten de scope van dit onderzoek. Diftar is een prijspikkel om inwoners financieel te stimuleren om afval te verminderen en beter te scheiden. En in de praktijk zeer effectief. De doelstellingen die worden beoogd zijn grofweg terug te brengen in drie redeneringen: 1. Gedragsbeïnvloeding zodat minder restafval en meer gescheiden recyclebare grondstoffen worden aangeboden; 2. Een rechtvaardig tariefsysteem. Het wordt als eerlijk gezien om huishoudens die weinig (rest)afval aanbieden minder te laten betalen voor het gemeentelijk afvalbeheer; 3. Kosten efficiëntie. Het toepassen van diftar draagt bij aan de kostenefficiëntie van het gemeentelijk huishoudelijk afvalbeheer. Elke gemeente geeft hierbij een eigen gewicht aan deze drie redeneringen. Tegenwoordig ligt de nadruk in gemeenten die kiezen voor diftar voornamelijk op de

7 Dit hoofdstuk is mede gebaseerd op onderzoek door IPR Normag in opdracht van Rijkswaterstaat naar de

diftar in Nederland. Diftar als beleidsinstrument bij huishoudelijk afvalbeheer, beschrijvend onderzoek naar de toepassing van geïndividualiseerde gedifferentieerde tarieven bij de gescheiden inzameling van afval- en grondstoffen van huishoudens, 25 januari 2021 in opdracht van Rijkswaterstaat.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

27/55

gedragsbeïnvloeding en kostenefficiëntie: restafvalreductie en recycling bevorderen is het hoofddoel en de prijsprikkel een middel om dit te bereiken. In 2022 heeft meer dan de helft van de gemeenten (54%) diftar, wat een gestage groei is ten opzichte van 2021 (50%) en 2003 (27%). Met een gemiddelde van 103 kg/inw. restafval hebben de diftar-gemeenten circa 43% minder restafval dan de niet-diftargemeenten. Samenvattend zijn de te verwachten effecten. De afvalbeheerkosten zijn in gemeenten met diftar gemiddeld 19 tot 21 procent lager dan in de overige gemeenten. De afvalbeheerkosten in een gemeente met diftar bedragen in 2022 gemiddeld € 262,- per huishouden. In 2021 was dit € 255,-. De volgende grafiek toont de het gemiddeld tarief per huishouden in gemeenten met diftar én een eigen inzameldienst (vergelijkbaar met Barneveld dus). Barneveld (€ 291,-)

Heffing per huishouden

€350 €300 €250 €200 €150 €100 €50 €-

Bron: RWS 2022 (bewerking IPR Normag)

Het volgende overzicht vat enkele te verwachten effecten van diftar samen. Aspect Minder restafval Minder afval

Afvalbeheerkosten

Zorgvuldige bepaling variabel tarief Bijplaatsing

Effect van diftar - Diftar-gemeenten hebben gemiddeld 43% minder restafval (103 kg minder) dan niet-diftar gemeenten - Ook de totale hoeveelheid afval daalt, mede door: Afname illegaal afgevoerd bedrijfsafval via gemeentelijke inzameling. Dit wordt beperkt door kosten of onmogelijkheid na Diftar. - Bredere campagne en gedragsverandering bij inwoners, wat leidt tot preventieve maatregelen zoals thuisopslag en gebruik van alternatieve afvalinzameling (kringloop, bouw- en sloopafvalcontainers). - Verschillende afvoerwegen voor restafval, zoals bedrijfsafval, openbare afvalbakken, afvoer naar vrienden/familie, illegale dumping in buurgemeenten of de natuur. - AfvalbeheerkostenAfvalbeheerkosten in diftar-gemeenten zijn gemiddeld 19-21% lager dan in andere gemeenten. In 2022 bedragen de kosten per huishouden gemiddeld 262 euro (was 255 euro in 2021). - De tarieven moeten optimaal zijn om ontwijkgedrag te voorkomen. Het vaste tarief mag niet te laag zijn, en het variabele tarief niet te hoog om het systeem te ondersteunen. Reserveren van voldoende financiële middelen is cruciaal. - Diftar kan neveneffecten hebben, zoals vervuiling van gescheiden stromen en bijplaatsingen bij containers. Strengere controle en boetes kunnen vervuiling verminderen. Neveneffecten worden over het algemeen als klein en acceptabel beschouwd in vergelijking met behaalde positieve resultaten.

Voor een diftar-systeem zijn investeringen nodig in de inzamelstructuur: containermanagement (registratie, pasjes), administratie, aanpassing van inzamelvoorzieningen.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

28/55

Ook de kosten van handhaving en communicatie stijgen om goed grip te houden op eventuele (tijdelijke) neveneffecten van diftar. Toch zijn de algehele afvalbeheerkosten lager in diftar gemeenten. De volgende figuur laat dit duidelijk zien. Diftar gemeenten hebben doorgaans naast minder restafval, gemiddeld gezien ook een lagere afvalstoffenheffing. Bijvoorbeeld door de reductie van het restafval (vermeden verwerkingskosten en Afvalstoffenbelasting) en meer scheiding van recyclebare grondstoffen.

Bron: Coelo Afvalstoffenheffing meerpersoonshuishouden 2019, CBS Statline afvalhoeveelheden 2019, bewerking door IPR Normag

3.4.2

Servicedifferentiatie ‘omgekeerd inzamelen’ Gemeente Barneveld past het beleidsinstrument servicedifferentiatie al toe. Het geschieden aanbieden van grondstoffen wordt gemakkelijk gemaakt door vaker aan huis op te halen en veel goed bereikbare brengvoorzieningen. En het aanbieden van restafval wordt juist lastiger gemaakt (maar niet onmogelijk) door het restafval minder vaak aan huis op te halen. Een volgende stap kan zijn om de inzamelfrequentie van restafval verder te verlagen naar 1 keer per 5 of 6 weken. Het is belangrijk om het aanbied van huishoudelijk restafval niet onmogelijk te maken. Voor bepaalde huishoudens kan de frequentie echt te laag zijn. Daarvoor kunnen diverse maatregelen worden getroffen. Bijvoorbeeld het aanbieden van een extra minicontainer (al dan niet tegen betaling). Een nadere optie is om huishoudens gebruik te laten maken van ondergrondse restafvalcontainers die bij hoogbouw zijn geplaatst. Zij ontvangen daarvoor een pasje dat hen toegang verleent. Eventueel worden extra ondergrondse containers geplaatst op strategische plekken bij de laagbouw. Dit kan de start zijn van een geleidelijke transitie naar het model ‘omgekeerd inzamelen’. De ondergrondse containers vormen daarbij een tijdelijk ‘overloopsysteem’ voor huishoudens waarvoor de inzameling met minicontainers onvoldoende is

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

29/55

om hun restafval kwijt te kunnen. In de praktijk variërend van 2 keer per week tot 1 keer per twee weken. Een extra stap kan zijn door restafval niet meer aan huis op te halen, maar ondergrondse containers te plaatsen waar het restafval naartoe gebracht moet worden. Doordat de hoge service voor grondstoffen zal de hoeveelheid restafval zo ver dalen dat een huishouden niet vaak restafval hoeft weg te brengen. De dienstverlening verandert dan wezenlijk ten opzichte van de huidige situatie. Bij de laagbouw met een hoge adressendichtheid, verdwijnt de restafval mini-container aan huis. Deze huishoudens moeten voortaan het restafval naar een ondergrondse container brengen. In het buitengebied behouden de huishoudens de minicontainer voor restafval. Ook voor de huishoudens in de hoogbouw verandert er niets. Grondstoffen blijven zoals in de huidige situatie in Barneveld met een hoog serviceniveau ingezameld. Wellicht dat dit serviceniveau verder kan worden vergroot. Zie de aanwijzingen daarvoor in paragraaf 0. 3.4.3

Combinatie diftar en omgekeerd inzamelen In de praktijk wordt diftar ook in combinatie met servicedifferentiatie toegepast. Tariefdifferentiatie in combinatie met servicedifferentiatie laat de beste resultaten zien. Vooral in gemeenten waar diftar al eerder is ingevoerd, blijkt de combinatie met omgekeerd inzamelen zeer effectief te zijn voor de vermindering van restafval en de toename van gescheiden afvalstromen. Deze strategie resulteert in 49% minder restafval en 12% lagere beheerkosten ten opzichte van het basissysteem (zonder tarief- en servicedifferentiatie). Zoals te zien in de volgende grafiek met de gemiddelde kosten en (milieu)prestatie per inzamelstrategie . 8

8 Bron: Benchmark huishoudelijk afval (peiljaar 2022)

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

30/55

4 Analyse doelmatigheid uitvoeringsorganisatie 4.1

Wat is onderzocht en op welke wijze? Waar de vorige stappen gericht waren op de beleidsevaluatie en mogelijke beleidskeuzes is in deze stap het de productiviteit van de inzameldienst (Team Reiniging) onderzocht. Daarvoor is vooral gebruik gemaakt van de ‘Benchmark Huishoudelijk Afval’ peiljaar 2022 die onder auspiciën van de NVRD en Rijkswaterstaat wordt uitgevoerd. In deze uitgebreide variant wordt ook de productiviteit vergeleken met referentiegemeenten. Ook is een verdiepende analyse uitgevoerd. Een belangrijk voordeel van een verdieping van de macro-benchmark (wat zijn de genormaliseerde totale kosten per activiteit in vergeleken met andere gemeenten), is de verdieping op micro niveau: de uurtarieven voor mens en materieel, de productie en de kosten van de inzamelmiddelen. Hiermee is op basis van data zichtbaar waar in vergelijking met referentiegemeenten en organisaties ruimte voor verbetering is in de productiviteit van de uitvoering.

4.2

Huidige situatie Team Reiniging De gemeente Barneveld heeft een eigen uitvoeringsorganisatie voor de inzameling van huishoudelijk afval. Het team Reiniging is een onderdeel van Leefomgeving. Team reiniging is als uitvoeringsorganiGemeenteraad

taken met betrekking tot afvalin-

Griffie Raadsgriffier

zameling en -verwerking:  Inzameling van huishou-

College van B&W

delijk afval via huis-aanDirectie Gemeentesecretaris

huis en ondergrondse inzamelcontainers. CIO

 Inzameling van grof huishoudelijk afval op de milieustraat "De Otelaar" en

Concerncontrolling

Interne Leefomgeving

dienstverlening

Samenleving

via ondergrondse containers voor glas en textiel.  Verstrekken van inzamelmiddelen en milieupassen aan inwoners die afvalstoffenheffing betalen.  Beheer van het gemeentelijk gronddepot.  Aanbesteden en verwaarden van ingezamelde afvalstromen in samenwerking met andere gemeenten in de regio. Voor de ontwikkeling van het afvalbeleid vervult de beleidsadviseur van Team beheer (afval en begraven) een trekkersrol. Daarbij wordt samengewerkt met team Reiniging.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

31/55

Gemeente Barneveld beschikt over een uitvoeringsorganisatie voor afval, reiniging, groen en beheer van de buitenruimte. Team reiniging is onderdeel van een grotere ‘buitendienst’. Personeel Het huidige personeelsbestand telt 21,7 fte, met nog een openstaande vacature voor een chauffeur/belader die

Leefomgeving

vanaf 1 oktober 2023 wordt ingevuld. Daar-

Beheer

Garage

Beg

naast wordt er gebruik

Planologie, Bezwaar en Beroep

Reiniging

Stedebouw, Duurzaamheid en Omgevingsbeleid

Groen en Grijs

Civiel en Water

Straten en Verkeer

Verkeeren Vastgoed

krachten, vooral als beder.

aven en Riolering

Groen+

gemaakt van inhuurlader bij een achterla-

Ontwikkeling

Sport,Spelen,

De omvang van de inzet varieert, afhankelijk van het aanbod van diverse afvalstromen en de beschikbaarheid van onze medewerkers. Het aantal beschikbare medewerkers kan fluctueren door ziekte of verlof. Ondanks deze personele wijzigingen blijft het werkaanbod constant, waardoor openstaande posities op dat moment moeten worden ingevuld. Wat betreft chauffeurs: met name in de Groen-teams zijn enkele medewerkers ook gekwalificeerd om als chauffeur te fungeren. Deze flexibiliteit stelt team reiniging in staat om snel te reageren op veranderingen in de personele bezetting en ervoor te zorgen dat alle taken efficiënt worden uitgevoerd. Er is op dit moment geen sprake van langdurig verzuim, maar er komt af en toe kortdurend verzuim voor. Fysieke belasting van het werk wordt gecompenseerd door bijvoorbeeld ander werk aan te bieden of vaste vrije dagen in te plannen. In de komende vijf jaar gaan vier medewerkers met pensioen. Vertrek naar andere organisaties komt weinig voor. Vacatures voor uitvoerende functies kunnen over het algemeen goed worden ingevuld. Medewerkers worden regelmatig gesproken over hun opleidingsbehoefte en de gemeente biedt studiefaciliteiten aan. Er wordt ook gekeken naar mogelijkheden voor persoonlijke ontwikkeling en groei, zowel binnen als buiten de organisatie.

Materieel Het team beschikt over verschillende voertuigen voor de afvalinzameling, waaronder zijladers en achterladers voor de inzameling van minicontainers. Het volgende overzicht toont het wagenpark waarover het team beschikt.

Wagenpark Zijladers t.b.v. afvalinzameling met minicontainers Achterladers t.b.v. afvalinzameling met minicontainers Vrachtwagens t.b.v. inzameling via ondergrondse inzamelcontainers en milieustraat Nog in bezit zijnde maar al wel vervangen voertuigen Zijladers Achterlader Vrachtwagen met haakarm en kraan

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

Aantal 6 2 2 1 1 1

32/55

Uit het overzicht blijkt dat er 3 voertuigen operationeel die regulier zijn afgeschreven. De beslissing om deze voertuigen operationeel te houden is gebaseerd op de volgende overwegingen:  Zorgen voor de continuïteit van taken in de komende jaren, waarin een aanzienlijke groei van het aantal woonhuisaansluitingen wordt verwacht. Op deze manier kunnen de bijbehorende werkzaamheden probleemloos worden voortgezet.  Het waarborgen van de mogelijkheid om geplande werkzaamheden uit te voeren in geval van onverwachte uitval van andere voertuigen.  Op dit moment heerst er aanzienlijke onzekerheid over de beschikbaarheid van nieuwe voertuigen op de markt. Lange levertijden van wel 2 jaar zijn geen uitzondering, wat de noodzaak benadrukt om bestaande voertuigen operationeel te houden. Naast reguliere materieelvervanging wordt het aantal inzamelvoertuigen uitgebreid met een zijlader en een kraan-trechtervoertuig, zoals vermeld in het MIP. De aankoop van een haak-kraan inzamelvoertuig zal met name dienen voor de inzameling van huishoudelijk afval dat ondergronds wordt aangeboden in de wijk Bloemendal , waar het 9

principe van "omgekeerd inzamelen" wordt toegepast.

4.3

Relevante ontwikkelingen voor team Reiniging Het team staat voor verschillende uitdagingen in de toekomst, waaronder: Verdere groei en verduurzaming Op dit moment heerst er onzekerheid over de haalbaarheid van geplande woningbouwprojecten. Het streven is om in de toekomst het gebruik van fossiele brandstof voertuigen te beëindigen. Overslag en af-transport van GFT en restafval Recentelijk heeft een Europese aanbestedingsprocedure plaatsgevonden voor de overslag van afvalstromen, wat resulteerde in Recom b.v. als de nieuwe uitvoerder vanaf 1 januari 2024. Aanpassingen in de inzamelroutes en mogelijke veranderingen in het personeelsrooster worden momenteel onderzocht. Verwerking restafval De regio De Vallei, waaronder Barneveld, heeft het contract met de huidige verwerker, ARN opgezegd. Daarom is een (verplichte) Europese aanbestedingsprocedure gestart. Hoewel de uitvoeringsteams hier geen directe gevolgen van ondervinden, kunnen er wel kostenimplicaties zijn voor de overslag en het transport naar de nieuwe verwerker van het restafval.

9 1.550 woningen periode 2020-2030. Bron: https://www.barneveld.nl/over-barneveld/projecten.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

33/55

Ver(nieuw)bouw Milieustraat De Otelaar Een eerder toegekend krediet in 2021 ondersteunt de vernieuwing van de milieustraat om te anticiperen op gemeentegroei en betere scheiding van huishoudelijk afval. Onderzoek is gaande over het behoud van het huidige gronddepot, wat de toekomstige inrichting van de milieustraat beïnvloedt. Grondstoffenbeleidsplan 2024 – 2028 Het huidige Grondstoffenbeleidsplan nadert het einde van zijn looptijd, en er wordt momenteel gewerkt aan een nieuw plan. Dit nieuwe beleidsplan zal de VANG-doelstellingen (van afval naar grondstof) omvatten, en de focus ligt op hoe deze doelen met de inwoners worden gerealiseerd. Communicatie Effectieve communicatie met inwoners blijft een permanente zorg. Naast het tijdig aanbieden van containers zal speciale nadruk liggen op het correct scheiden, aangezien verontreiniging de verwerkingskosten verhoogt en het scheidingspercentage verlaagt. Verwachte groei van het aantal woonhuisaansluitingen De gemeente Barneveld kiest vanuit haar maatschappelijke opgave voor het faciliteren van verdere groei van het inwonertal naar zo’n 80.000 à 85.000 inwoners richting 2040.

10

Deze beoogde groei op termijn van meer dan 40% ten opzichte van de huidige situatie biedt uiteraard meer schaalgrootte voor de eigen inzameldienst. Het aantal huishouden in 2040 zou dan 30.000-32.000 huishoudens bedragen. Ook deze schaal is ten opzichte 11

van de gemiddelde schaalgroottes in de sector nog klein. De voorspelde groei impliceert een noodzaak tot uitbreiding van zowel het team Reiniging als het aantal inzamelvoertuigen, gericht op zowel minicontainers (laagbouw) als verzamelcontainers (hoogbouw, textiel, en glas). De resulterende structurele kosten worden gefinancierd uit de Afvalstoffenheffing, waarvoor passende bedragen zijn opgenomen in het Meerjaren InvesteringsProgramma (MIP). Het is cruciaal dat beslissingen die hierop betrekking hebben tijdig worden genomen, vooral gezien de langere voorbereidings- en levertijden voor nieuwe inzamelvoertuigen.

4.4

Doelmatigheid van het afvalbeheer en de uitvoering / team reiniging Aan de hand van de Benchmark Huishoudelijk Afval, die jaarlijks onder auspiciën van RWS en de NVRD wordt uitgevoerd, is de doelmatigheid van het afvalbeheer van de gemeente Barneveld onderzocht. De gemeente heeft meegedaan aan de benchmark voor peiljaar 2022. Aan deze benchmark hebben 116 deelnemers deelgenomen die in totaal 183 gemeenten vertegenwoordigen. Daarbij is gekozen voor de benchmark waarbij vergelijking plaatsvindt vanuit bedrijfsperspectief. Dat betekent dat Barneveld alleen wordt

10 11

Bron: Hoofdlijnennotitie Barneveld 2040: Keuzes voor de toekomst van de gemeente Barneveld d.d. 20 mei 2021 Het gemiddeld aantal inwoners per huishouden in gemeente Barneveld bedraagt circa 2,6. Dit is aanzienlijk meer dan het landelijk gemiddelde van 2,1.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

34/55

vergeleken met gemeenten met een eigen inzameldienst en inzamelbedrijven. Deze benchmark is geanonimiseerd. De grafiek toont kosten van het afvalbeheer van de gemeente Barneveld ten opzichte van de andere organisaties in deze groep. Over het geheel is de score van de gemeente Barneveld met € 137,- per huishouden circa 9% boven het gemiddelde van € 126,-.

Een aantal kostenonderdelen in de dienstverlening in Barneveld ontbreekt in de opgave voor de benchmark. Daarom kan geen kostenvergelijking worden gemaakt voor grofvuilinzameling halen en brengen naar de milieustraat. Deze bedragen gemiddeld € 47,per huishouden in de benchmark . 12

Als we uitsluitend kijken naar de inzamelkosten dan ontstaat het volgende beeld. De inzamelkosten in Barneveld bedragen € 87,- per huishouden. Ten opzichte van het benchmarkgemiddelde van € 89,- circa 2% lager.

Als we kijken naar de meeste omvangrijke specifieke inzameldiensten dan ontstaat het volgende beeld. Hier worden uitsluitend de inzamelkosten met de benchmark vergeleken, waarmee met name de kostenefficiëntie van de uitvoering wordt beoordeeld . 13

Voor Barneveld levert dit een wisselend beeld op. De inzameling van GFT, oud papier en karton en glas kunnen zich goed meten met het benchmarkgemiddelde. De

12 13

Dit betreft de mediaan in het peiljaar 2022. Pagina 59 “Kosten grof huishoudelijk” De kosten van be- en verwerking van afval- en grondstoffen zijn namelijk grotendeels het gevolg van beleidskeuzes van de gemeente.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

35/55

inzamelkosten voor restafval en PMD zijn juist hoger dan de benchmark. In het vervolg analyseren we dit verder.

Op basis van een nadere analyse concluderen wij:  De kosten voor inzameling en verwerking van huishoudelijk restafval zijn circa 22% hoger dan het benchmarkgemiddelde. Dit is op zich bijzonder aangezien het aantal inzamelrondes in Barneveld 13 per jaar is en 17 gemiddeld in de benchmark. Dit is circa 23% minder service . Overigens is een lagere service op inza14

melen van restafval juist wel een stimulans voor inwoners om meer te scheiden.  De kosten voor inzameling en verwerking van GFT zijn juist 25% lager. Echter ook het aantal ophaalrondes is en Barneveld met 26 per jaar iets lager dan het benchmarkgemiddelde van 29. Dit is 10% minder service.  De kosten voor inzamelen en verwerken van PMD zijn 26% hoger. Een logische verklaring is de hogere inzamelfrequentie: 26 rondes in Barneveld ten opzichte van 22 rondes per jaar als benchmark gemiddelde. Dit is circa 18% meer service. Dit is op zich een bijzonder beeld, waarmee tot een gemiddelde kostenprestatie wordt gekomen rond het benchmarkgemiddelde. Daarom analyseren we tot slot ook de arbeids- en voertuigproductiviteit. De volgende tabel toont de productiviteit van de inzamelorganisatie in Barneveld en vergelijkt deze met de benchmark.

14

Het verschil bedraagt 4 inzamelrondes minder per jaar. Dat is ten opzichte van het benchmarkgemiddelde van 17 circa 23%.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

36/55

Productiviteit van afval- en grondstoffenbeheer betreft het aantal mensuur dat totaal wordt besteed aan de inzameling, overslag en transport van het huishoudelijk afval per huisaansluiting. Met uitzondering van het huishoudelijk restafval (fijn) zijn de scores conform het benchmarkgemiddelde. De arbeidsproductiviteit inzameling (het tonnage dat per mensuur wordt ingezameld) is echter voor de meest omvangrijke inzameldiensten minder groot dan het benchmarkgemiddelde. Dit geldt ook voor de voertuigproductiviteit (het tonnage dat per tractieuur wordt ingezameld). Conclusie. Het totaalbeeld dat wij hieruit afleiden is een redelijk kostenefficiëntie uitvoering van het afvalbeheer in de gemeente Barneveld. Over het geheel per saldo op of rond het benchmarkgemiddelde. Met de opmerking dat de kosten voor grofvuil (halen en milieustraat) hier niet zijn meegenomen. Ook is in deze vergelijking geen inzicht in de kostenefficiëntie van de overige activiteiten zoals beleid, voorlichting, handhaving en perceptie. Maar bij verdere verdieping op onderliggende activiteiten en met name de productiviteitsanalyses zijn de prestaties over het geheel slechter dan de benchmarkgemiddelden. Wij verwachten dat de beperkte schaalgrootte van de inzamelorganisatie hieraan debet is. Voorts het volgende advies.

Om een nog beter inzicht in de doelmatigheid en doeltreffendheid van het afvalbeheer van de gemeente Barneveld adviseren wij om in het vervolg (ook, eventueel periodiek) mee te doen aan de benchmark voor gemeenten. De afvalbeheerprestatie (milieu, kosten en service) van gemeente Barneveld wordt daarbij vergeleken met andere gemeenten in hoogbouwklasse D. Deze gemeenten zijn qua gebieds- en inzamel-logistieke kenmerken goed met elkaar te vergelijken zijn. Het voordeel van deze variant van de benchmark is dat deze niet geanonimiseerd is en de totale kosten van het afvalbeheer meeneemt. De benchmark voor bedrijven richt zich alleen op

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

37/55

de kosten voor inzameling, transport en overslag en verwerking. Maar niet op de overige kosten voor beleid, voorlichting, handhaving en perceptie.

4.5

Schaalgrootte-analyse De analyse en beoordeling van doelmatigheid (en toekomstbestendigheid) van de inzameldienst / team Reiniging wordt grotendeels gerelateerd aan de benodigde kennis, capaciteit en slagkracht om ook in de toekomst de taakomschrijving/rol van inzamelorganisatie goed te kunnen vervullen. Daarbij is voldoende schaalgrootte een belangrijke voorwaarde. De schaalgrootte is namelijk van invloed op het aantal verschillende typen diensten (en het daarvoor benodigd materieel of inzamelmiddelen). En daarmee van invloed op de flexibiliteit van de inzameldienstverlening. Maar schaalgrootte en schaalvergroting is geen doel op zich, maar een middel om doelen te bereiken. Het is wel één van de thema’s die centraal staan in de sector. In de regel zijn strategische motieven voor opschaling het verbeteren van de logistiek, het versterken van de onderhandelingspositie richting derden en het blijvend kunnen bieden van diensten met een concurrerende verhouding tussen de prijs en de kwaliteit. Schaalgrootte is echter geen eenduidig of statisch begrip. Ook is er geen ‘harde’ norm te geven voor de juiste schaal. Schaalgrootte is namelijk mede afhankelijk van de context. De gewenste schaalgrootte verschilt per type bedrijfsproces. Logistieke dienstverlening Inzameldienstverlening betreft geografisch (lokaal-regionaal) gebonden (logistieke) dienstverlening.

Met 22.000 huishoudens is de inzameldienst van Barneveld een relatief kleine organisatie (ook indien rekening wordt gehouden met een mogelijke groei in 2040 met 40%), die op langere termijn wellicht met schaalgroottevraagstukken te maken krijgt. De grafiek toont ter illustratie de schaalgroottes van overheid gedomineerde inzamelorganisaties in Nederland (NV’s en GR-en). De gemiddelde schaalgrootte is circa 110.000 huishoudens. Verder zijn er in Nederland nog circa 47 gemeenten met een eigen inzameldienst. De gemiddelde schaalgrootte bedraagt 50.000 huishoudens. De circa 10 grote gemeenten halen dit gemiddelde natuurlijk omhoog. Een risico is dat de eigen organisatie (op termijn) mogelijk te klein is om efficiënt en effectief te kunnen functioneren. Zowel om kostenefficiënt te kunnen opereren maar ook om voldoende flexibel te zijn om in te spelen op (veranderende) wensen en eisen ten aanzien van de dienstverlening. Bijvoorbeeld nieuwe inzamelvoorzieningen, andere technieken, et cetera. Ter illustratie: het is niet ongebruikelijk voor inzamelorganisaties

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

38/55

om afgeschreven materieel beschikbaar te houden, zoals team Reiniging ook doet vanwege bovengenoemde overwegingen. Wel adviseren wij om de onderhoud- en gebruikskosten goed te monitoren en te zorgen voor een gezonde balans ten opzichte van de kosten van nieuw te verwerven materieel. De "servicegerichtheid van de uitvoeringsorganisatie" verwijst naar het vermogen om in te spelen op de actuele situatie en de manier waarop de organisatie communiceert en diensten verleent aan de burgers. Deze organisatie legt sterk de nadruk op service en voelt zich verantwoordelijk voor het resultaat op straat. Eventuele ongewenste situaties, zoals bijplaatsingen of te laat aangeboden containers, worden snel en doeltreffend opgelost. Op basis van de hiervoor uitgevoerde analyses van doelmatigheid en de beelden die wij hebben van de uitvoeringsorganisatie is dat team reiniging praktisch geoptimaliseerd is en servicegericht. Enerzijds door de inbedding in een grotere uitvoeringsorganisatie, anderzijds door de praktische en hands on mentaliteit van medewerkers. Echter praktisch optimaliseren heeft ook enkele kwetsbaarheden, omdat dit vaak sterk afhankelijk is van personen. Afvalbewerking en verwerking (strategisch contactmanagement) Zoals veel overheidsorganisaties besteedt team Reiniging de bewerking en verwerking van afval- en grondstoffen uit.

Hoewel dit per type afval- en grondstofstroom kan verschillen, kan in het algemeen worden gesteld dat hoe groter de schaal, deze te meer countervailing power gegenereerd kan worden ten opzichte van de (vaak grote) afvalverwerkers en recycling organisaties in de markt. Om deze reden zoekt Barneveld c.q. team Reiniging de samenwerking met andere gemeenten in de regio en overheidsorganisaties waarmee aanbestedingen gezamenlijk worden voorbereid en uitgevoerd. Daarmee wordt voldoende schaal (en countervailing power) gegenereerd om gunstige condities en contractvoorwaarden te behalen. Afvalbeheerbeleid, kennis en expertise Zoals gezegd is adequaat afvalbeheer meer dan inzamelen alleen. Het is grotendeels het (aan)sturen op het gewenste afvalgedrag van inwoners zodat verspilling van grondstoffen wordt voorkomen. Zowel door preventie van restafval (keuzes in het inkoop- en consumptiepatroon) als ook door meer en betere scheiding van recyclebare grondstoffen. Het is daarvoor van belang dat niet alleen technische deskundigheid op het gebied van inzamelvoorzieningen en logistiek beschikbaar is, maar ook gedragswetenschappelijke deskundigheid waarmee adequaat afval- grondstoffenbeleid kan worden ontwikkeld. Team Reiniging (en de beleidsadviseur uit team beheer) dragen samen zorg voor de verdere ontwikkeling van het afvalbeleid van de gemeente.

Voor het maken van beleidsplannen wordt externe deskundigheid ingehuurd.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

39/55

De afvalbeheerprestaties van de gemeente zijn relatief gunstig, zodat deze kennisfunctie goed lijkt te functioneren. Wellicht dat verdere intergemeentelijke samenwerking extra kan bijdragen aan de verbetering van de beleidsprestaties richting een circulaire economie. Onderzoek wijst uit dat de naarmate gemeenten intensiever met elkaar samenwerking dit een positief effect heeft op de doeltreffendheid van het afvalbeheerbeleid.

4.6

Conclusie doelmatigheid uitvoeringsorganisatie Op basis van de analyses concluderen wij dat de uitvoering van het afvalbeheer (c.q. dat team Reiniging) redelijk kostenefficiënt gebeurt. Over het geheel per saldo op of rond het benchmarkgemiddelde. Met de opmerking dat de kosten voor grofvuil (halen en milieustraat) hier niet zijn meegenomen. Ook is in deze vergelijking geen inzicht in de kostenefficiëntie van de overige activiteiten zoals beleid, voorlichting, handhaving en perceptie. Maar bij verdere verdieping op onderliggende activiteiten en met name de productiviteitsanalyses zijn de prestaties over het geheel slechter dan de benchmarkgemiddelden. Wij verwachten dat de beperkte schaalgrootte van de inzamelorganisatie hieraan debet is. Er is dus een verschil in de benchmarkvergelijkingen tussen de “harde” productiegegevens (inzet mens en materieel, prestaties op straat, et cetera) en de kostenprestaties. Omdat productiegegevens in het algemeen concreet worden vastgelegd, en de grondslag vormen voor kostenberekeningen (p x q = tarief x hoeveelheid), adviseren wij om de kostentoerekeningen en gehanteerde uitgangspunten (zoals afschrijvingstermijnen, uurtarieven, etc.) binnen de afvalstoffenheffingbegroting nader onderzoeken.

Op basis van de hiervoor uitgevoerde analyses van doelmatigheid en de beelden die wij hebben van de uitvoeringsorganisatie is dat team reiniging praktisch geoptimaliseerd is. Enerzijds door de inbedding in een grotere uitvoeringsorganisatie, anderzijds door de praktische en hands on mentaliteit van medewerkers. Daartegenover staan enkele kwetsbaarheden waarop wij willen wijzen. Als gevolg van vergrijzing en krapte op de arbeidsmarkt (dit geldt sector breed) moet de continuïteit van de inzameldienstverlening goed geborgd worden. En met het oog op de beoogde verder verbetering van de vang-prestaties van gemeente Barneveld moet de uitvoeringsorganisatie voldoende flexibel te zijn om in te spelen op (veranderende) wensen en eisen ten aanzien van de dienstverlening. Bijvoorbeeld nieuwe inzamelvoorzieningen, andere technieken, et cetera. Het is voor kleinere organisaties altijd een groter uitdaging om meer verschillende diensten en daarvoor ook zelf te kunnen beschikken over het benodigd materieel en andere productiemiddelen.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

40/55

Op het gebied van afvalbe- en verwerking concluderen wij dat de organisatie doelmatig en doeltreffend is. Dit is het gevolg van de bredere regionale samenwerking met andere gemeenten en overheidsorganisaties bij aanbestedingen.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

41/55

5 Quick scan alternatieven uitvoeringsorganisatie 5.1

Wat is onderzocht en op welke wijze? In deze stap hebben wij in beeld gebracht welke typen uitvoeringsmodellen voor de uitvoering van het afvalbeheer (c.q. de inzameling van huishoudelijk afval) er zijn. In het kort: zelf doen (eigen inzameldienst zoals Barneveld), een gezamenlijke organisatie van gemeenten (in de vorm van een GR of overheidsvennootschap) of uitbesteden aan de markt. Dit is uitdrukkelijk een quick scan, die bijdraagt aan het complete beeld van de doelmatigheid in de huidige situatie van Barneveld en de theoretische alternatieven.

5.2

Relevante ontwikkelingen in het speelveld Marktstructuur: toename aantal overheidsgedomineerde (inzamel)organisaties In de afgelopen 20 tot 25 jaar heeft zich een transitie voltrokken in de gemeentelijke afval(inzamel)sector. In deze periode heeft een enorme concentratieslag plaatsgevonden waardoor het aantal inzamelorganisaties fors is afgenomen. In 80% van de gemeenten in Nederland wordt het huishoudelijk afval ingezameld door een overheidsorganisatie. Met betrekking tot de marktpartijen gaat het om inzamelorganisaties die zich (ook) bezighouden met de inzameling van huishoudelijk afval zoals restafval, gft en PMD. Wel zijn er nog andere meer gespecialiseerde inzamelorganisaties voor bijvoorbeeld textiel of glas. Anno 2023 is sprake van een hybride sector. Er lijkt sprake te zijn, mede onder druk van de VANG-doelen en beperkte marktwerking, van een mate van deprivatisering waarbij regiegemeenten die de inzameling uitbesteden aan de markt toetreden tot overheidsgedomineerde organisaties. Schaalgrootte De schaalgrootte in de sector is de afgelopen jaren fors gestegen en neemt nog steeds toe. In 2000 bedroeg de gemiddelde schaalgrootte van overheids- gedomineerde inzamelorganisaties 60.000 huishoudens. Inmiddels is dit circa 120.000 huishoudens. Voor gemeentelijke diensten is de gemiddelde schaalgrootte in deze periode ruim verdubbeld van 20.000 huishoudens tot 50.000.

Dit is grotendeels het gevolg van het toetreden (met de eigen gemeentelijke dienst) tot een bestaande overheid gedomineerde organisatie dan wel het samen met andere gemeenten oprichten van een publieke inzamelorganisatie. Een grotere schaal biedt meer mogelijkheden en financieel draagvlak voor

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

42/55

differentiatie in de dienstverlening (maatwerk, meer verschillende typen diensten) en flexibiliteit (wendbaarheid bij het aanpassen van gevraagde service en diensten). Marktwerking Zoals gezegd is sprake van een hybride sector. Het aantal marktpartijen is fors gedaald tot circa 10 in de huidige situatie, waardoor ook de marktwerking in de sector in de afgelopen jaren is afgenomen. Er zijn in 2023 twee landelijke spelers die inschrijven op aanbestedingen voor inzameling van huishoudelijk afval. De marktwerking is sterk afhankelijk van de regio en de aanwezigheid en interesse van (regionale en landelijke) marktpartijen. Recent heeft een toenemend aantal gemeenten te maken gehad met situaties van onvoldoende marktwerking, en hebben mede daarom (maar ook de wens en behoefte om meer samen te werken met een deskundige organisatie én de andere daaraan verbonden gemeenten) gekozen voor toegetreden tot een bestaande overheidsorganisatie voor het huishoudelijk afvalbeheer. En meerdere gemeenten zijn nog bezig met deze positioneringsvraag. 5.2.1

Organisatie in beweging In reactie op de sectorale veranderingen zijn ook organisaties aan het veranderen. Wij beschrijven enkele belangrijke veranderingen. Organisatieontwikkeling: naar grondstoffenbedrijf Er is een inhoudelijke verandering gaande in het afvalbeheer. Waar voorheen de nadruk lag op het ‘laten rijden van de wielen’, is de uitdaging steeds meer gericht op milieuprestatie. Met name voor gemeenten en samenwerkingsverbanden (en in mindere mate marktpartijen) is de focus daardoor aan het verschuiven. De aandacht gaat veel meer uit naar effectiviteit (het behalen van de milieudoelstellingen), waarbij organisaties uiteraard moeten voldoen aan minimumvereisten van efficiëntie. Als gevolg van deze verschuiving is sprake van een fors (benodigde) professionalisering van de traditionele inzamelorganisatie. Feitelijk zien wij een (geleidelijke) transitie naar een grondstoffenbedrijf met maatschappelijke meerwaarde. Professionalisering en samenwerking We gaan specifiek in op de ontwikkeling bij gemeenten en samenwerkingsverbanden. Vooral de samenwerkingsverbanden lopen voorop in hun pogingen om de organisatie te professionaliseren. De bedrijfsmatige omgeving biedt hiertoe ook duidelijke prikkels. Gemeenten zijn vaak minder wendbaar en gebonden aan gemeentelijke kaders.

De belangrijkste organisatieveranderingen zijn:  Beleidsadvisering: Organisaties ontwikkelen deskundigheid om – gelet op het verzorgingsgebied en de milieuprestatie – de gemeenten te ondersteunen en adviseren in het formuleren van effectieve beleidsmaatregelen.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

43/55

 Prestatiesturing: De gemiddelde inzamelorganisatie draait o.b.v. repeterende logistiek. Echter, inmiddels is er (steeds meer) behoefte aan dynamische inzet. De data en technologie zijn hier ook voor beschikbaar. Op basis van vulgraadsystemen, burgeraanvragen, seizoensinvloeden, et cetera moet het werk naar behoefte worden uitgevoerd. Dit vergt een andere manier van sturing, waarbij organisaties nog zoeken naar praktisch werkbare vormen van sturing (o.a. KPI’s en management cockpits).  Assetmanagement: De sector wordt steeds kapitaalsintensiever. Met de grote investeringen in (vaak ondergrondse) inzamelmiddelen, voertuigen en (herinrichting van) milieustraten neemt het belang van goed assetmanagement toe. Om assetmanagement goed vorm te geven is (statische en dynamische) data nodig en zoekt men naar de juiste organisatiewijze (denk aan de rol van een assetmanager/ wagenparkbeheerder).  Duurzaam HRM: Het werk wordt steeds complexer terwijl de sector ook vergrijst. Tegelijkertijd heeft de sector ook een verantwoordelijkheid naar de eigen laaggeschoolde medewerkers. Dit leidt ertoe dat er steeds specifiekere HRM-keuzen worden gemaakt. HRM-beleid is gericht op vitaliteit (gezond tot en met pensioen), loopbaanbegeleiding (tijdig ontwikkelen) en flexibiliteit (aanpassen van arbeidsvoorwaarden en werkregelingen).

Ook arbeidsparticipatie zoals de inzet van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt is een steeds belangrijker aspect bij de uitvoering van inzameltaken en andere beheerwerkzaamheden in opdracht van gemeenten.  Data en ICT: In het werk wordt steeds meer gebruik gemaakt van data en ICT, waarbij meer data wordt gekoppeld en nieuwe ICT-toepassingen worden ontwikkeld. Daarbij speelt dat datasecurity en AVG een steeds grotere aandacht vraagt van afvalorganisaties; zeker indien de afvalorganisatie beschikt over diftar-registraties van huishoudens. Voorbeelden zijn o.a. digitaal rijden, breder benutten van afvalapps voor burgerinformatie en meldingen, inzet van track & trace t.b.v. route optimalisatie, analyse van afvaldata en klachten/meldingen. Werken hiermee vergt ook aandacht voor soft skills binnen de organisatie.  Grondstoffenmanagement: Met de verschuiving naar grondstoffen is ook een nieuwe taak te ontwikkelen. Dit kan om grondstoffenketens zo duurzaam/circulair mogelijk te maken, maar ook de simpelere(?) doelstelling van kostenbeheersing maakt dit noodzakelijk. Organisaties zoeken kennis (van ketens), netwerk (inzicht in regionale bedrijvigheid) en massa (volume grondstoffen). Om dit vorm te geven, is samenwerking nodig. Met sectorgenoten en (eventueel) met derden.

Deze ontwikkelingen zijn mede de aanleiding voor strategische keuzes met betrekking tot uitvoeringsorganisatie c.q. inzamelorganisatie die zorg draagt voor het huishoudelijk afvalbeheer in de gemeente.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

44/55

5.3

Beschrijving van relevante organisatievormen Er zijn grofweg drie verschillende mogelijkheden voor de organisatie van inzameling van afval: A. Eigen gemeentelijk inzameldienst Dit is de huidige situatie in de gemeente Barneveld. B. Overheid gedomineerde organisatie Dit betreft een gemeentelijk samenwerkingsverbanden, ontstaan door eigen inzameldiensten te verzelfstandigen in één gezamenlijke organisatie. Voor Barneveld zou dit kunnen betekenen a. toetreden tot een bestaande organisatie, of b. samen met andere gemeenten een gezamenlijke inzamelorganisatie oprichten. C. Uitbesteden aan de markt De gemeente transformeert tot ‘regiegemeente’ en besteedt de diverse diensten en activiteiten uit aan een of meer marktpartijen. De volgende matrix beschrijft de strategische opties op hoofdlijnen en is bedoeld om een kort en duidelijk beeld te krijgen van de kenmerken en werkwijze. C. Uitbesteden aan de markt

A. Eigen gemeentelijke inzameldienst

B. Overheid gedomineerde

Profiel

Overheidsorganisatie zonder winstoogmerk.

Overheidssamenwerking zonder winstoogmerk. Doorontwikkelde kennisorganisatie

Marktpartij met winstoogmerk, voert uit wat contractueel is vastgelegd.

Breedte van

Wordt door de gemeente zelf bepaald. Focus op afval of breder beheer van de buitenruimte.

Organisatie kent een basispakket dat alle gemeenten afnemen (afval- en grondstoffen inclusief containermanagement en kennisfunctie).

Is afhankelijk van wat in bestekken is opgenomen. Een contract biedt in het algemeen tijdens de loopduur weinig flexibiliteit om voor wijzigingen in vorm of omvangen van de dienstverlening.

dienstenpakket en flexibiliteit

Kennis en advies

Bij samenwerking gaan de samenwerkende gemeenten het dienstpakket samen vormgeven. Het is gebruikelijk om afspraken te maken voor een (minimum) pakket met uitbereidingsmogelijkheid.

Uitvoeringsorganisatie moet deze functie inrichten. Daarvoor is voldoende schaalgrootte nodig voor voldoende financieel draagvlak. Kennis en advies kan ook bij externe partijen worden ingekocht.

organisatie

Flexibiliteit voor aanpassing van de vorm of inhoud van de dienstverlening is groot. Eventuele consequenties worden door de gehele organisatie opgevangen (en niet alleen in de overeenkomst met de betreffende gemeente). Organisatie heeft een bestaande kennisorganisatie waar aansluitende gemeenten gebruik van kunnen maken. Concepten ter verbetering van het afvalbeleid zijn mogelijk in andere gemeenten al ingevoerd waardoor ervaring is opgebouwd.

Momenten van aanbesteding zijn het moment om breedte aan te passen. Tussentijdse veranderbaarheid dienstverlening is beperkt (uitsluitend binnen contractuele bepalingen). Hier kunnen contractuele afspraken over gemaakt worden. Maar actief delen van kennis en advies over optimalisatie van beleid of uitvoering is niet gebruikelijk. Vaak ook niet aanwezig. De kennisfunctie moet dus goed binnen de gemeenten worden geborgd.

Initiatieven vanuit de uitvoeDoorontwikkeling van milieuringsorganisatie zijn vooral gestraat- concepten als het circuricht op slimmer uitvoeren lair ambachtscentrum zijn onvan taken. derdeel van de kennis- en Doorontwikkeling van

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

45/55

Efficiëntie en prestatie

Schaalgrootte is hierbij bepalend. Gemeente Barneveld telt circa 22.000 huishoudens, wat voor een inzamelorganisatie een kleine schaal is. Voor logistieke diensten is schaalgrootte van belang en een grotendeels aaneengesloten verzorgingsgebied. Schaalgrootte is ook gewenst om een professionele ondersteunende staf op het gebied van communicatie, containermanagement, routebeheer, materieelbeheer, et cetera.

Governance

Een gemeentelijk inzameldienst wordt ingebed in de ambtelijke organisatie en daarbij geldende (hiërarchische) structuren, bevoegdheden en verantwoordelijkheden. Bij een gemeentelijke dienst heeft de gemeente een gecombineerde eigenaar-opdrachtgeversrol. Relatieve invloed van Barneveld is groot bij een eigen dienst.

Regionale samenwerking

Met een eigen gemeentelijke inzameldienst is niet automatisch sprake van regionale samenwerking. De regionale samenwerking in De Vallei richt zich voornamelijk op gezamenlijk aanbesteden van afvalverwerking.

ervaringsbasis.

milieustraat- concepten als het circulair ambachtscentrum moeten door de gemeentelijke organisatie worden opgepakt.

Overheidsgedomineerde bedrijven hebben een vastgesteld tarievenmodel. In veel gevallen zijn tarieven direct gerelateerd aan de kostprijs uitvoering per gemeente per dienst zonder winstmarge.

Bij een aanbesteding bieden inschrijvende partijen een marktprijs voor de gevraagde dienstverlening. Gemeenten sturen daarna op contractafspraken.

Sectorbenchmarks zijn de belangrijkste methode om als opdrachtgever en aandeelhouder te sturen op bedrijfseconomische prestatie. Voor logistieke diensten is schaalgrootte van belang en een grotendeels aaneengesloten verzorgingsgebied. In grote organisaties is vaak sprake van meerdere uitrukpunten. De organisatie zijn alle drie een vennootschap met enkel de verbonden gemeenten als aandeelhouder. In alle gevallen heeft de gemeente een opdrachtgeversrol en een bestuurder/aandeelhoudersrol.

SROI en duurzaamheids-eisen etc. kunnen in aanbesteding meenemen. Prijsvorming: Bij beperkte marktwerking is er de risico op een hoge prijs bij inschrijving.

Kern van de governance is ‘sturen op contractafspraken’. De uitvoeringspartijen leveren terugkoppeling in rapportages. Er is geen politiek bestuurlijke verantwoordelijkheid voor bedrijfsvoering van de organisatie.

De formele invloed is afhankelijk van de gekozen organisatie Tarieven zijn meerjarig vastgeen de daaraan gekoppelde legd, inclusief indexatie. Gemakkelijk te verwerken in hoeveelheid aandelen. Het P&C cyclus gemeente. model is echter gericht op samenwerking. Aandeelhoudersbesluiten worden zo veel mogelijk in consensus genomen.

Samenwerkende gemeenten vormen samen een logisch platform om ook kennis uit te wisselen en regionaal beleid af te stemmen. Dit platform bestaat al en kan leunen op kennis en capaciteit binnen de organisatie.

De private uitvoerder biedt geen platform voor gemeentelijke regionale samenwerking. Het is wel een optie om (onder andere) met de aanbestedende gemeenten een gezamenlijk kennisoverleg of kennisorganisatie op te starten.

Bredere samenwerking zal georganiseerd moeten worden.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

46/55

Zoals in de figuur is te zien worden in Nederland verschillende keuzes gemaakt: zelf doen, samenwerken of uitbesteden. In het vervolg van deze paragraaf gaan we (kort) in op enkele kenmerkende voor- en nadelen. Dit geeft slechts een eerste beeld. Ten behoeve van bestuurlijk besluitvorming is nader verdiepingsonderzoek toegespitst op uw gemeente noodzakelijk. Zelf doen (eigen dienst): -

Voordelen: Als de gemeente ervoor kiest om het afvalbeheer in eigen hand te houden, heeft ze directe controle over het proces. Dit betekent dat ze het afvalbeheer kan aanpassen aan lokale behoeften, mits de organisatie voldoende flexibel is en voldoende financieel draagvlak. Verder is de huidige dienstverlening ingebed in de bredere gemeentelijke uitvoeringsorganisatie (groen, reiniging). En geworteld in de lokale gemeenschap met medewerkers met kennis van het gebied.

-

Nadelen: Aan het goed kunnen functioneren van een eigen inzameldienst worden voorwaarden gesteld ten aanzien van de schaalgrootte. Als de eigen dienst voldoende schaalgrootte heeft (en daarmee beschikt over een breed financieel draagvlak) dan kan een eigen dienst voldoende flexibel zijn, kennis ontwikkelen en verankeren, investeren in ICT, HRM, et cetera. Indien de schaal te beperkt is dan is de eigen organisatie daar minder toe in staat. Dit maakt de organisatie (en de gemeente) kwetsbaar bij de continuïteit en doelmatigheid van de inzameldienstverlening en de doeltreffendheid van het afvalbeleid.

Aansluiten bij een overheid gedomineerde organisatie -

Voordelen: Het betreft gemeentelijke samenwerkingsverbanden, vaak ontstaan door eigen inzameldiensten te verzelfstandigen in één gezamenlijke organisatie. Het zijn organisaties met het publiek belang als primaire focus en streven naar optimale afvalbeheersing, wat in lijn ligt met de gemeentelijke doelstellingen. Hierbij is de gemeente vaak aandeelhouder en heeft daardoor inspraak in de strategie. Sommige van deze organisaties kunnen het afvalbeheer ook integreren met andere activiteiten in de buitenruimte (reiniging, beheer, gladheid, et cetera).

-

Nadelen: Hoewel de gemeente het eigen beleid bepaalt, en als opdrachtgever bepaalt welke diensten en service geleverd moeten worden, kan ook sprake zijn van een bepaalde mate van uniformering bij de uitvoeringsorganisatie. Dit hoeft niet per se een nadeel te zijn, want uniformering betekent vaak ook meer doelmatig en doeltreffend.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

47/55

Uitbesteden aan de markt -

Voordelen: Het uitbesteden aan een particulier bedrijf kan efficiënter zijn vanwege schaalvoordelen en gespecialiseerde kennis. Marktpartijen hebben vaak ervaring en expertise in afvalbeheer.

-

Nadelen: Aan de andere kant verliest de gemeente een deel van de directe controle over het beheerproces. Bovendien moeten marktpartijen winst maken, wat kan leiden tot hogere tarieven voor de gemeente. Private inzamelorganisaties hebben vaak veel kennis van logistiek, maar zijn minder ervaring op het gebied van afvalbeheer beleid en het (aan)sturen op het gewenste ‘afvalgedrag’ van inwoners. Zij zijn daarin minder een meedenkend adviseur voor de gemeenten. Ook is de flexibiliteit in de dienstverlening beperkt vanwege de contractuele situatie een aanbestedingsrechtelijke (on)mogelijkheden om dienstverlening gedurende de contractperiode aan te passen. En bij gebrek aan goede marktwerking (waar het in de praktijk wel op lijkt) is de gemeente kwetsbaar omdat onzeker is of de gevraagde diensten geleverd kunnen worden, en zo ja tegen welke (markt)prijs dit zal zijn.

5.4

Regioscan: wat zijn de mogelijkheden voor Barneveld? Het volgende kaartje toont de gemeenten in de regio en de wijze waarop het huishoudelijk afvalbeheer is georganiseerd. Er zijn meerdere overheidgedomineerde organisaties actief met een aansluitend verzorgingsgebied waar Barneveld bij zou kunnen aansluiten. Zoals ACV, Circulus of Rova. Bovendien bereidt gemeente Ermelo (samen met Elburg, Harderwijk, Nunspeet en Oldebroek) voor de inzameling van huishoudelijk afval toetreding tot de overheidsorganisatie Omrin voor. Nijkerk besteedt uit aan de markt (Remondis). Verder beschikt de aangrenzende gemeente Putten over een eigen gemeentelijke inzameldienst. De gedachte van een gezamenlijke verzelfstandigde inzamelorganisatie moet dan wel in het perspectief van een gezamenlijke schaalgrootte van circa 55.000 huishoudens worden gezien . 15

Zie bijlage 3 voor enkele kerncijfers van de regio. Tot slot. Deze quick scan van alternatieve uitvoeringsorganisaties is bedoeld voor de gedachtevorming in de gemeente Barneveld, met als eerste vraag of het wel of niet gewenst is om een andere organisatievorm te overwegen. En in het kader van deze quick

15

Gemeente Putten neemt deel aan de regionale afvalsamenwerking in Noord Veluwe.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

48/55

scan zijn de eventuele mogelijkheden niet met andere partijen besproken. Toetreding tot een bestaande organisatie of samenwerken met andere gemeenten met een eigen dienst vergt uiteraard overleg en afstemming over de wederzijdse bereidheid dit verkennen.

-0-0-0-

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

49/55

Bijlagen

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

50/55

bijlage 1 Voorziening Afvalstoffenheffing Barneveld Om kostenstijgingen op te vangen en een grillig beeld in de hoogte van de jaarlijkse afvalstoffenheffing te voorkomen heeft de gemeente Barneveld de voorziening afvalstoffenheffing ingesteld. De voorziening heeft een specifiek bestedingsdoel en dus mogen deze gelden alleen worden besteed aan middelen voor het ophalen en verwerken van het huishoudelijke afval. De voorziening mag worden ingezet om tekorten op te vangen of om afvalbeheerkosten, die anders gedekt worden vanuit de afvalstoffenheffing, te dekken. De voorziening moet worden gevoed vanuit overschotten uit een bepaald jaar of uit het begroten van een dotatie. Een overschot wordt altijd bepaald aan de hand van de werkelijke cijfers, met de jaarrekening als basis, en kan in een bepaald jaar ontstaan. Een overschot kan vanwege de verplichting kostendekkende tarieven te berekenen en maximaal 100% kostendekkendheid te zijn niet (meerjarig) worden begroot. Wel kan er om (groot) onderhoudslasten van een kapitaalgoed over een aantal jaren te egaliseren een jaarlijkse vaste dotatie aan de voorziening worden begroot. Dit door het college ingesteld beheerplan of (meerjaren) berekeningen dient periodiek te worden geactualiseerd. In de gemeente Barneveld wordt de

Verloop voorziening afvalstoffenheffing Barneveld € 2.640

voorziening alleen gevoed vanuit fing. Volgens de programmabegroting 2024 wordt de voorziening per 2024 ingeschat op € 2.531.000,- en neemt daarna tot € 2.630.000,- in 2027.

€ 2.600

Voorziening (x € 1.000,-)

overschotten op de afvalstoffenhef-

€ 2.620

€ 2.580 € 2.560 € 2.540 € 2.520 € 2.500 € 2.480 B'23

B'24

B'25

B'26

B'27

Bron: B'24: Programmabegroting 2024

Het volgende overzicht toont de voorziening van Barneveld en enkele gemeenten in de regio. Voorzieningen referentiegemeenten Begroting 2024 Stand Bedrag Totale kosten Stand voorziening voorziening per '24 afvalstoffen voorziening t.o.v. Aantal Versie 1. kosten'24 per 1 jan.'23 huishouden heffing huishoudens Amersfoort *¹ nvt 67.181 Apeldoorn € 4.791.892 74.603 € 64 € 20.737.000 23% Barneveld € 2.531.000 21.926 € 115 € 7.263.000 35% Ede Ermelo Leusden Nijkerk Putten Renswoude Scherpenzeel *¹ Veenendaal

€ € € € € € € €

2.392.613 530.000 100.000 -139.400 171.898 89.196 2.897.358

48.552 11.002 12.905 16.669 10.025 2.134 4.002 27.512

Hoogste Laagste (niet zijnde 0)

€ 4.792k (Ape) € -139k (Nij)

74,6k (Ape) 2,1k (Ren)

€ € € € € € € €

49 € 48 € 8 € -8 € € 81 € 22 € 105 €

14.950.681 2.490.000 3.659.000 3.800.000 1.870.000 718.432 1.068.309 8.807.600

16% 21% 3% -4% 0% 24% 8% 33%

€ 115k (Bar) € 20.737k (Ape) € -8k (Nij) € 718k (Ren)

€ 35% (Bar) € -4% (Nij)

*¹ geen voorziening heffing gevonden *² begroting 2023 ipv 2024 Bron: Programmabegrotingen 2024

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

51/55

De hoogte van de voorzieningen in de regiogemeenten variëren tussen de € -8,- en € 115,- per aansluiting of -4% tot 35% van de totale kosten. Er is geen onderzoek gedaan naar de voeding van de voorzieningen zoals overschotten en/of dotaties op basis actuele beheerplan voor onderhoud van kapitaalgoederen. Voor Barneveld is dit € 115,- per huishouden en 35% van de totale kosten. Aan de bovenkant van de bandbreedte. In principe worden voorzieningen ingezet bij onverwachte situaties met aanzienlijke impact, zoals een nieuwe coronacrisis of hyperinflatie, en niet als standaardpraktijk. Als dergelijke voorzieningen wel als standaardpraktijk worden ingezet, kan dit leiden tot een ongerechtvaardigde stijging van de afvalstoffenheffing voor de inwoners, vooral wanneer de voorziening is uitgeput en er zich onverwachte situaties voordoen die tot kostenstijgingen leiden. Regiogemeente en voorziening afvalstoffenheffing 1-1-'24 per huishouden

Ermelo € 48/huish. Putten € 0/huish. Nijkerk € -8/huish. Apeldoorn

Amersfoort nvt Leusden € 8/huish. Scherpenzeel € 22/huish. Renswoude € 81/huish.

Barneveld € 115/huish.

€ 64/huish.

Ede € 49/huish.

Veenendaal € 105/huish.

Bron: IPR Normag (obv programmabegrotingen 2023 gemeenten)

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

52/55

bijlage 2 Breakdown Afvalstoffenheffing begroting 2024 Overzicht per kostenonderdeel Afvalstoffenheffing (indeling IPR Normag) Begroting 2024 Overzicht per kostenonderdeel Afvalstoffenheffing Totaal (indeling IPR Normag) Kosten Perceptiekosten (inning) Handhaving Communicatie Doorbelasting straatreiniging Doorbelasting concern Beleid, beheer en regie Uitvoeringskosten Inzamelmiddelen Containers Milieustraat

Verwerkingskosten (gesaldeerd) Verwerkingslasten Verbrandingsbelasting (Rijksoverheid) Verwerkingsbaten Vergoeding vanuit Afvalfonds

Kwijtscheldingen BTW-kosten Niet Huishoudelijk afval gerelateerd Overige uitgaven Inkomsten Inkomsten uit heffing/leges Afvalstoffenheffing Leges Reinigingsrecht Overige inkomsten Voorziening

€ € € € € € € € € € € € € € € € € € € €

7.121.268 384.698 979.036 78.341 2.695.953 663.128 440.678 222.450 1.380.500 2.176.000 -245.500 -550.000 155.000 784.612 -7.121.332 -7.118.832 -7.110.832 -8.000 -2.500 -64

Per huish. 23.379

€ € € € € € € € € € € € € € € € € € € €

305 16 42 3 115 28 19 10 59 93 -11 -24 7 34 -305 -304 -304 -0 -0 -0

Resultaat

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

53/55

bijlage 3 Kerncijfers regio Barneveld Kerncijfers regiogemeenten 2022 Totaal aantal

Totaal aantal Meergezingswo Stedelijkheidswoningen ningen % klasse 158.590 67.181 36% 2 165.611 74.603 29% 2 60.584 21.926 22%4 119.986 48.552 31% 2 27.258 11.002 22% 4 30.713 12.905 19% 3 44.311 16.669 17% 3 24.598 10.025 15% 4 5.651 2.134 13% 4 10.317 4.002 16% 4 67.671 27.512 40% 0

Versie 1. inwoners

Amersfoort Apeldoorn Barneveld Ede Ermelo Leusden Nijkerk Putten Renswoude Scherpenzeel Veenendaal

Inzamelorganisatie '23 ROVA Circulus Eigen dienst ACV REMONDIS B.V. Eigen dienst REMONDIS B.V. Eigen dienst ACV ACV (1-1-'24) ACV

Bron: CBS: CBS Statline: Regionale kerncijfers Nederland, CBS Statline: Voorraad w oningen; w oningtype, oppervlakteklasse,

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

54/55

bijlage 4 Overzicht beoordeling Beoordeling ThemMaatregel in Strategieplan 2020 - 2024

Beoordeling

Toelichting

Gratis verstrekken van bakjes/zakjes voor het scheiden van gf-afval in GFT de keuken Adoptievoorzieningen (= door vrijwilligers beheerd) voor gf-afval bij de GFT appartementen GFT Takken/ snoeihout route in het voorjaar GFT Project wormenhotel

 

GFT Voedselverspillingscampagne



Onderzoek uitvoeren naar de haalbaarheid van een ‘ja- sticker’ voor het OPK tegengaan van papierverspilling (ongelezen huis-aan-huis bladen en reclamemateriaal)

Lid van samen tegen voedselverspilling + campagne #afvalscheidendoejezo



Stickers gratis beschikbaar via de gemeentelijke website

Voorlichtingscampagne ter bevordering van kwaliteit ingezameld PMD pmd/welles-nietes lijst. PMD Uitvoeren van kwaliteitscontroles

 

Campagne #afvalscheidendoejezo 2 verschillende sorteeranalyses



Niet uitgevoerd, na navraag bij andere gemeenten.



Niet gerealiseerd



Niet gehaald. Niveau blijft stabiel, trendbreuk noodzakelijk

2 Kwaliteitsverbetering van ingezamelde grondstoffen, vooral GFT en PMD, voor bijdrage aan circulaire economie. Maximaal 5% vervuiling.



Kwaliteitcijfers niet bekend

3 Meer nadruk op afvalpreventie, bewustwording rond verpakkingsafval en verminderen van voedselverspilling



Minimale aandacht in campagne #afvalscheidendoejezo Keukenbakjes GFT niet beschikbaar gesteld

4 Kostenneutraliteit: beleid mag niet leiden tot aanzienlijke kostenverhogingen voor afvalstoffenheffing



Totale afvalstoffenheffing stijgt met circa 5% (sinds 2020), ten delen veroorzaakt door gewijzigd beleid.

5 Behoud huidige dienstverleningsniveau en bewonerstevredenheid (min. 65% positieve beoordeling)



Dienstverleningsniveau ongewijzigd en bewonerstevredenheid (nog) niet uitgevoerd

7 Verbetering toegankelijkheid milieustraat voor grof huishoudelijk afval, overweging toevoeging kringloopactiviteiten



Geen cijfers

8 Samenwerking met lokale organisaties en ondernemers voor gemeenschappelijke ambities (o.a. repaircafé's, kringloopinitiatieven, milieu(educatie)organisaties)