Bijlage 1 Ontwerp Programmabegroting 2024 (1)

Inhoudsopgave

Raadsbesluit

1. Aanbieding en inleiding

1

2. Financieel beeld en beslispunten Inleiding Financieel beeld Beslispunten

6

3. Financiële begroting Inleiding Begroting 2024 Meerjarenraming 2024-2027

8 8 9

4. Programma’s 1. Participatie en ondersteuning 2. Bedrijvigheid en bereikbaarheid 3. Woon- en leefomgeving 4. Samenwerken, dienstverlenen en besturen

12 19 26 41

5. Paragrafen 1. Lokale heffingen 2. Weerstandsvermogen 3. Onderhoud kapitaalgoederen 4. Financiering 5. Grondbeleid 6. Verbonden partijen 7. Bedrijfsvoering 8. Rechtmatigheid

42 46 51 55 58 63 74 77

6. Bijlagen 1. Reserves en voorzieningen 2. a. Beleidstoevoegingen 2024 – 2027 b. Uitvoeringsplan 2024 3. Berekening EMU-saldo 4. Overzicht programma’s en taakvelden 5. Kerngegevens & indicatoren 6. Incidentele baten en lasten

78 79 80 85 85 87 88

Aanbieding en inleiding

Koers houden en scherp aan de wind varen Geachte gemeenteraad,

Koers houden en scherp aan de wind varen, vanuit deze visie bieden we u de Ontwerp Programmabegroting 2024 aan. Er gebeurt veel in de wereld. In Nederland en daarbuiten is de inflatie hoog, zijn er tekorten aan grondstoffen en arbeidskrachten en kampen we nog steeds met energieproblemen. De oorlog in Oekraïne gaat door, grote groepen vluchtelingen zijn op zoek naar een veilige plek om te wonen en steeds vaker zien we effecten van extremer weer. De economie staat onder druk, er is minder vertrouwen in de overheid en in de samenleving zien we meer mensen die het niet altijd met elkaar eens zijn. Ondanks deze uitdagingen, werken we in de gemeente Barneveld hard om onze ambities te realiseren. We willen er zijn voor onze inwoners, maatschappelijke organisaties en ondernemers. Vooral nu is dat belangrijk. We moeten scherp(er) aan de wind varen, maar we willen onze koers vasthouden. Onze visie en plannen uit het coalitieakkoord veranderen niet. Drie belangrijke woorden leiden ons hierin: ondernemend, betrouwbaar en zorgzaam. Ondernemend betekent dat we de groei van de gemeente Barneveld mogelijk willen maken. We willen meer woningen, wegen, groen, scholen en sportfaciliteiten. En ook meer sociale activiteiten en ondersteuning bieden en de bedrijvigheid vergroten. Naast nieuwe uitbreidingen realiseren, gaat het ook om bestaande zaken onderhouden. We werken hieraan tegelijkertijd.

Betrouwbaar betekent dat we als overheid doen wat we beloven. We willen goed communiceren met onze inwoners en samenwerken in participatietrajecten. Betrouwbaar zijn is voor ons ook zorgen voor de toekomst. Ook voor volgende generaties willen we goede voorzieningen, duurzame oplossingen en gezonde financiën. Zorgzaam betekent dat we willen dat iedereen kan meedoen. Het gaat om de gezondheid van onze inwoners, bestaanszekerheid, kansen op een baan, een betaalbare woning voor jong en oud, ruimte voor gasten, zorg voor onze agrariërs in onzekere tijden. Voor 2024 hebben we zo realistisch mogelijk begroot en gepland. We kiezen er bewust voor om in 2024 minder geld te investeren dan het voorgestelde financiële plafond. We maken scherpe keuzes en maken eerst af wat is afgesproken. Tegelijk is er ook ruimte voor nieuwe accenten. We willen onze organisatie sterker maken om de opgaven van de gemeente Barneveld aan te kunnen pakken, ervoor te zorgen dat iedereen mee kan doen in een veilige leefomgeving. We gaan graag in gesprek met de gemeenteraad over deze Ontwerp Programmabegroting 2024. We vertrouwen erop dat deze begroting eraan bijdraagt dat we samen goed kunnen zorgen voor onze inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties in de gemeente Barneveld. Het college van burgemeester en wethouders van Barneveld Secretaris W. Wieringa

Burgemeester J. van der Tak

1

Inleiding 1. Groeien in verbinding De kernwoorden ‘ondernemend’, ’betrouwbaar’ en ‘zorgzaam’ beschouwen we vooral als ‘werkwoorden’ die we in 2024 blijven nastreven. In deze Programmabegroting bouwen wij voort op de Kadernota 2024-2027 en de daarbij aangenomen moties. Onze prioriteit ligt bij de inhoud. We staan voor extra opgaven bovenop onze reguliere taken als gemeente. Het gaat om de opgaven vanuit de Rijksoverheid, die van ons extra inzet vragen voor wonen, klimaat, toekomst landelijk gebied, bereikbaarheid en bestaanszekerheid. Als gemeente moeten we hier nu op reageren om de toekomst van onze inwoners veilig te stellen. Er is veel te doen in dit opzicht. We merken dat het Rijk en de provincie steeds meer taken en verantwoordelijkheden bij gemeenten neerleggen. Daarom is gerichte aandacht nodig. Momenteel voeren gemeenten via de VNG gesprekken met het Rijk over dit onderwerp. Lokaal staan we voor de uitdaging om dit alles te coördineren en af te stemmen op de behoeften van een snel groeiende gemeente. We kunnen immers niet alles tegelijk aanpakken. Daarom hebben we onze focus gelegd op vijf belangrijke bestuurlijke opgaven met betrekking tot wonen, landbouwtransitie, klimaat, bereikbaarheid en bestaanszekerheid. 1.

Passende ontwikkeling van de gemeente Barneveld Hoe zorgen we ervoor dat een groeiend Barneveld een prettige en veilige plek blijft om te wonen, werken, vervoeren en samenleven? 2. Duurzaam Barneveld Hoe dragen we bij aan een gezond en toekomstbestendig Barneveld vanuit onze duurzaamheidsdoelstellingen? 3. Waardevol landelijk gebied Hoe creëren we een waardevol en leefbaar landelijk gebied met perspectief voor de landbouw en met verbetering van natuur en landschap? 4. Open en bereikbare gemeente Hoe realiseren wij een meer open, omgevingsbewuste en bereikbare gemeente, die goed luistert, samenwerkt, vertrouwt op de eigen kracht van inwoners en hen ondersteunt daar waar het nodig is? 5. Iedereen doet mee Hoe zorgen we voor een samenleving waarin iedereen mee kan doen, ertoe doet en gelijke kansen krijgt? De groei die de gemeente Barneveld doormaakt is fors en zorgt voor een schaalsprong. Het groeiend aantal inwoners vraagt voorbereiding in verschillende opzichten. Zoals het uitbreiden van maatschappelijke voorzieningen en infrastructuur en het scheppen van werkgelegenheid. We willen onze inwoners een prettige en bovenal gezonde leefomgeving, veiligheid en ondersteuning blijven bieden. Dit vraagt ook meebewegen en ontwikkeling van de gemeentelijke organisatie en het bestuur.

We blijven ons richten op proactief handelen, ‘van buiten naar binnen-denken’ en tijdig sturen via het samenwerken in netwerken. We zorgen ervoor dat we bij alle opgaven en plannen samenwerken met onze inwoners, maatschappelijke organisaties en ondernemers. Zij aan zij en in verbinding. We zijn zorgvuldig in het laten meegroeien van de benodigde voorzieningen en investeringen voor de komende jaren. De kwaliteit van de leefomgeving heeft onze aandacht. We faciliteren en stimuleren waar het kan, maar doseren en faseren waar nodig. Hierbij houden we altijd rekening met de kenmerkende identiteit van de gemeente Barneveld, waarbij aanpakken, ondernemen, innoveren, sterke gemeenschapszin en omzien naar elkaar samengaan. Zo hebben wij ook de motie opgevat van de raad over het temporiseren van de groei (aangenomen bij de behandeling van de Kadernota 2024-2027). Deze motie houdt in dat er wordt gekeken of de groei minder snel zou moeten gaan om deze beter te kunnen opvangen. Scenario’s voor groei, waarbij we een onderscheid maken tussen natuurlijke bevolkingsgroei (geboortes) en extra groei (het aantrekken van meer inwoners), worden aangegeven in de Omgevingsvisie gemeente Barneveld. Deze visie wordt in 2024 vastgesteld en vormt een inhoudelijk kompas om op te varen. 2. Uitgangspunten Al deze opgaven en uitdagingen vragen om een heldere werkwijze en aan aantal algemene uitgangspunten.

In paragraaf 4 gaan we dieper in op wat dat betekent voor de begroting 2024. Organisatorische uitgangspunten Om de taken en opgaven goed aan te kunnen pakken, moet de manier van werken van onze organisatie ook meegroeien en in verbinding blijven met de samenleving. Via het programma ‘Barneveld groeit!’ zijn daarvoor al de nodige stappen gezet, die we in 2024 voortzetten met de volgende accenten: Omgevingsgericht We willen meer leiding nemen bij grote opgaven en zo meer invloed uitoefenen. De raadsmotie over intensivering van Public Affairs en lobby (aangenomen bij Kadernota 2024-

2

2027) ondersteunt dit. Door signalen uit de samenleving mee te nemen in onze acties, werken we meer omgevingsgericht. De hiervoor gevraagde extra financiële middelen zijn in deze begroting opgenomen. Hiermee willen we onder meer onze denkkracht versterken door het aantrekken van medewerkers die hierover strategisch adviseren aan organisatie en bestuur. Opgaven uitvoeren via programma’s: integraal en omgevingsbewust Voor veel van onze activiteiten volstaat uitvoering op de huidige manier. Maar voor de bestuurlijke opgaven is er meer nodig. Vaak zijn deze complex en zijn er veel partners binnen de samenleving, in de regio en bij medeoverheden bij betrokken. Juist dan is het verstandig om de bestuurlijke opgaven die vakdisciplines en gemeentegrenzen overstijgen, te vertalen naar programma’s met heldere doelen, inspanningen en te bereiken resultaten. Dit biedt een integraal overzicht van en inzicht in onze opgaven. Vanuit dat overzicht kunnen we beter (bij)sturen en tijdig verbinding maken met alle belanghebbenden, zoals inwoners, organisaties, ondernemers en medeoverheden. Er zijn programma’s voor ‘Duurzaamheid’ en ‘Eigentijdse dienstverlening’. De programma’s voor ‘Waardevol landelijk gebied’, ‘Bestaanszekerheid’ en ‘Samenwerken in netwerken’ staan in de steigers. De uitwerking van de overige programma's volgt later.

- Van kortetermijnplanning naar meerjarig sturen We willen meer nadruk leggen op de langetermijnplanning. Dat doen we bijvoorbeeld door te werken met meerjarige programma’s en het Meerjaren Investeringsplan (MIP). Zo willen we nieuwe ontwikkelingen op tijd signaleren, erop anticiperen en een integraal beeld van de lange termijn hebben om op tijd voorbereid te zijn. Financiële uitgangspunten Realistisch begroten Zoals we al bij de Kadernota 2024-2027 aankondigden, hebben wij de omslag naar 'realistisch begroten' doorgezet. We kijken nog kritischer of het vastgestelde beleid in evenwicht is met de beschikbare financiën en capaciteit. Daarbij geldt het uitgangspunt dat we eerst afmaken waar me mee bezig zijn. We willen verwachtingen waarmaken. Waar we eerder wellicht eerst begonnen en later keken waar we uitkwamen, proberen we nu zuiniger om te gaan met onze spaarzame tijd. Steeds kijken we naar wat nu echt bijdraagt aan onze opgaven. We hebben vooraf het gesprek over wat we wel en wat we (nu) niet doen. We willen dat begroting en uitvoering zoveel mogelijk hetzelfde zijn. Anders reken je jezelf ofwel te rijk, ofwel te arm. Beide zijn ongewenst. Als je jezelf te arm rekent, ga je bezuinigen op investeringen in de samenleving of ga je lasten verhogen terwijl dat niet nodig is. Als je jezelf te rijk rekent, dan kom je in financiële problemen in de toekomst.

Naast beschikbare financiën en capaciteit houden we ook rekening met omstandigheden waar we zelf minder controle op hebben zoals participatieprocessen, ingewikkelde procedures, beschikbaarheid van materialen of onverwachte ontwikkelingen die aanpassing vereisen met vertraging tot gevolg. Zoals het naar voren moeten halen van investeringen in bepaalde bruggen en viaducten. Bij de Kadernota hebben we nog geen beleidstoevoegingen aan uw raad voorgelegd, maar eerst samen met de organisatie een intensief en essentieel proces naar realistisch begroten doorlopen. Voor het maken van keuzes in alle opgaven en ambities is bewustwording van beschikbare capaciteit essentieel. We blijven ook in 2024 inzetten op het maximaal behouden van onze capaciteit. Dit doen we door medewerkers vast te houden, ze op te leiden en te begeleiden, te sturen op duurzame inzetbaarheid (met o.a. behoud van relatief lage verzuim) en het invullen van vacatures. In de huidige krappe arbeidsmarkt zetten we extra in op werving en selectie om de juiste mensen te vinden. Dat leidt veelal tot succesvolle invulling van vacatures, met uitzondering van specifieke vakgebieden waar het moeizamer is. Dit proces heeft financiële ruimte opgeleverd.

Een bedrag van 1,4 miljoen euro incidenteel, dat we willen gebruiken voor het uitvoeren van de incidentele beleidstoevoegingen in 2024 (opgenomen in de tweede Tussenrapportage 2023). En een bedrag van 2,4 miljoen euro als structurele ruimte voor de structurele beleidstoevoegingen in 2024, zoals afgesproken in de Kadernota 2024-2027. Realistisch begroten leidt tot minder flexibiliteit om tussentijds benodigde aanpassingen op te vangen binnen de begroting. Indien nodig zal u over aanpassingen in de begroting geïnformeerd worden op de gebruikelijke wijze, zo nodig inclusief besluitvorming door de raad.

Grip hebben op de investeringen via het Meerjaren Investeringsplan (MIP) Bij de Kadernota hebben wij u via het MIP een doorkijk gegeven op de investeringsbehoefte van gemeente Barneveld in de komende 10 jaar. Een instrument dat inzicht geeft in de noodzakelijke investeringen voor nu en de lange termijn. Het geeft ons en uw raad ook de ‘knoppen’ om mee te sturen. Dat laatste is direct nodig. Als we alle investeringen willen doen, krijgen we zoveel kapitaallasten in onze begroting dat het niet meer betaalbaar is. Het MIP laat ons het grote gat zien tussen ambities en beschikbare financiën. We moeten dit ter discussie stellen om keuzes te maken, en om betrouwbaar te zijn richting de toekomst. Te beginnen met het Uitvoeringsplan voor 2024. Met het accent op ‘afmaken waar we aan begonnen zijn’. We houden ons aan het afgesproken investeringsplafond van 13 miljoen euro. Hoe dat uitpakt voor 2024 komt verderop

3

in deze begroting aan de orde. We zullen daarbij ook aangeven welke investeringen niet zijn opgenomen in het Uitvoeringsplan 2024, zodat in de gemeenteraad het gesprek over deze keuzes op een goede manier gevoerd kan worden. Op de keuzes, die we voor de periode na 2024 willen maken, zullen we ingaan in de kadernota voor volgend jaar. 3. Financiële situatie Bij het opstellen van een begroting, is het van belang de huidige financiële situatie in ogenschouw te nemen. Onze financiën zijn op dit moment gezond. Barneveld is geen beheergemeente. Het tegendeel is het geval. Er zijn volop nieuwe ontwikkelingen, die op ons afkomen. De opgaven, de schaalsprong en de uitdagende omstandigheden vereisen echt meer. We moeten investeren in de strategische uitvoeringskracht en hebben forse ambities. Om dat ook in de begroting te krijgen vereist ‘scherp aan de wind varen’. Gezonde financiële situatie in meerjarenperspectief Financieel zijn we als gemeente Barneveld een gezonde gemeente met een gezonde reserve. Voor 2024 en 2025 stellen we een begroting voor waarvan de structurele uitgaven gedekt worden door structurele inkomsten. Voor de jaren 2026 en 2027 is dat nog niet het geval. Dat komt grotendeels omdat het Rijk ons dan minder inkomsten geeft. De onderhandelingen met Rijk daarover lopen nog.

Totdat daarover duidelijkheid is, passen wij overeenkomstig het advies van de VNG onze uitgaven in 2026 en 2027 nog niet aan. Wel bereiden we ons voor op de situatie dat de inkomsten van het Rijk in deze jaren echt zo laag zullen blijven. Een meerjarig structureel financieel perspectief, ook voor 2026 en 2027, blijft het uitgangspunt. Alleen doen we dit nu gefaseerd. Wij bereiden scenario’s voor. Zoals beschreven in het coalitieakkoord, doen we dat in deze volgorde: 1. het vervangen van oud beleid voor nieuw beleid of bezuinigingen; 2. indien dit onvoldoende blijkt, dan overwegen we herprioriteren van ambities en/of lastenverhoging. De nu voorziene terugval in rijksinkomsten in 2026 en 2027 is aanzienlijk. Wij zijn geen voorstander van de ‘kaasschaafmethode’ (alles een klein beetje minder). Dit levert waarschijnlijk onvoldoende op en er wordt geen bewuste afweging gemaakt. Wij willen bewuste keuzes maken over het voorzieningenniveau voor de samenleving en kijken of we ambities moeten laten vallen of uitstellen. Hoewel we tijd hebben, zullen we nu al moeten nadenken over mogelijke oplossingen. Het is zeker geen eenvoudige opdracht waar we met elkaar voor staan. Het zal tijd en aandacht vragen van de organisatie. Indien u zich kunt vinden in deze richting zullen wij met de organisatie scenario’s voorbereiden en bespreekbaar maken met u.

Momenteel onderzoeken we hoe we die specifieke aandacht kunnen organiseren. Het instrument van lastenverhoging is zeker niet de eerste optie die bij die zoektocht op tafel ligt. Schuldpositie De gemeente Barneveld is financieel gezond, maar heeft ook een aanzienlijke schuldenpositie opgebouwd voor onder meer grondaankopen en aankopen vastgoed voor het realiseren van woningbouw, maatschappelijke voorzieningen, infrastructuur en werkterreinen. Dit staat de financiële gezondheid niet in de weg als maar geborgd is dat de kapitaallasten daarvan (rente en aflossing van de daarmee gefinancierde activa) betaald kunnen worden, ook als de rente eventueel nog stijgt. Daar wordt nu in voorzien in onze begroting. Tegelijkertijd zijn we ons bewust van deze schulden. Uitgangspunt is om bij nieuwe investeringen zo min mogelijk nieuwe schulden te maken. Om alle activiteiten van de gemeente te betalen, maken we zoveel mogelijk gebruik van de financiële middelen die jaarlijks binnenkomen. Dat bepalen we niet per project, maar voor het totaal van de financiën van gemeente Barneveld. Het Meerjaren Investeringsplan (MIP) helpt om hierop meer grip te krijgen. Het laat de effecten zien van keuzes op onze schuldenpositie (en daarmee op de jaarlijkse kapitaallasten) en geeft de gemeenteraad de mogelijkheid om jaarlijks via het uitvoeringsprogramma een definitieve afweging te maken.

Kortom, wij houden grip op de financiën en hebben een goede meerjarige doorkijk. Daarbij beseffen we dat de informatiebeschikbaarheid verbeterd kan worden. Daar hoort bij dat wij onze reserves op peil houden als een buffer voor een aantal risico’s dat we als gemeente lopen. Investeringsambitie na 2024 In de Kadernota is ook een overzicht gegeven van benodigde en geambieerde investeringen voor de periode 2024-2033. Investeringen leiden tot kapitaallasten (afschrijving en rente) in de begroting en vereisen geldmiddelen (eigen of geleend geld). Dat leidt tot een bedrag van meer dan 500 miljoen aan investeringen in 10 jaar. In de kadernota is ook duidelijk gemaakt dat dit bedrag vooralsnog niet beschikbaar is over een periode van 10 jaar. Als we dus alles uit willen voeren wat we ambiëren, is er nog werk aan de winkel. Zoals aangegeven in de discussie bij de behandeling Kadernota 2024-2027, concentreren we ons in deze Programmabegroting op de investeringen voor 2024. De kapitaallasten van de kredieten die we voorstellen voor de investeringen in 2024, zijn gedekt in onze begroting. Voor de ambities na 2024 is dat nog niet het geval. We hebben en nemen de tijd om hiervoor met voorstellen te komen in 2024. 4. Wat we gaan doen in 2024

4

De vier begrotingsprogramma’s Wat we in 2024 gaan doen, is verder uitgewerkt in de vier begrotingsprogramma’s. We beschrijven belangrijke ontwikkelingen, wat we willen bereiken en via welke speerpunten. Een groot deel van onze activiteiten en investeringen voor 2024 ligt al vast. Dit gaat veelal over de reguliere kerntaken waar de gemeente verantwoordelijk voor is. Denk aan fysieke zaken, zoals wegen, bruggen, viaducten en gebouwen die van tijd tot tijd moeten vervangen worden. Of aan eigentijdse dienstverlening richting onze inwoners en het bieden van veiligheid. Ook zorgen we voor belangrijke (vangnet)ondersteuning in het sociaal domein. We zien dat de samenleving voor een groter wordende groep inwoners steeds complexer wordt. Dat vraagt iets van onze ondersteuning en de inrichting van onze dienstverlening. Een ander deel van onze activiteiten gaat over de bestuurlijke opgaven. Voor de noodzakelijke nieuwe accenten en activiteiten in 2024 waarvoor nog geen (voldoende) budget was, stellen wij u beleidstoevoegingen voor. Als het gaat om investeringen, dan leggen wij u die voor aan de hand van het Uitvoeringsplan 2024, dat een nadere uitwerking is van het Meerjaren Investeringsplan (MIP). Beleidstoevoegingen 2024 Via het proces van realistisch begroten hebben we ruimte gemaakt in de bestaande begrotingsposten om zo diverse wensen alsnog in te kunnen passen.

Dat is bij de bespreking van de Kadernota toegezegd en dat is ook gelukt. Een aantal noodzakelijke aanpassingen zoals het indexeren voor prijzen en lonen is overigens al bij de Kadernota 2024-2027 gebeurd en in deze begroting aangepast op de laatste inzichten. We hebben de beleidstoevoegingen ingedeeld in twee groepen om zo goed het onderscheid te laten zien tussen inzet vanuit de bestuurlijke opgaven en de reguliere taken (basis op orde). De totale lijst van voorgestelde beleidstoevoegingen treft u aan in de bijlage bij deze begroting. Daarbij is rekening gehouden met de door uw raad bij de Kadernota 2024-2027 aangenomen moties. De meer uitgebreide toelichting op de beleidstoevoegingen treft u aan bij de speerpunten in deze begroting, verdeeld over de vier begrotingsprogramma’s. Uitvoeringsplan 2024 (vanuit het MIP) In de Kadernota 2024-2027 kondigden we al aan om bij de Programmabegroting 2024 een Uitvoeringsplan van het MIP voor 2024 voor te leggen. Dit plan treft u aan in de bijlage van deze Programmabegroting. Voor 2024 is het investeringsplafond van 13 miljoen euro uitgangspunt. Nieuw is dat we de investeringen ook opgedeeld hebben in jaarschijven waarin de investeringen zullen plaatsvinden. Dit is immers bepalend voor de kapitaallasten. Naast de financiële toets heeft een capaciteitstoets plaatsgevonden.

De combinatie van beide toetsen heeft ertoe geleid dat we een aantal investeringen hebben moeten doorschuiven naar latere jaren. Zo maken wij de gemeente Barneveld verder gereed voor de toekomst. Vanuit onze kernwoorden: ondernemend, betrouwbaar en zorgzaam. Met een stevig financieel fundament en een scherp inhoudelijk kompas, brengen we de gemeente Barneveld verder op haar koers. 5. Leeswijzer In de hiernavolgende hoofdstukken verdiepen wij de onderwerpen als volgt: Financieel beeld en beslispunten Verdere analyse en wat we te beslissen hebben Financiële begroting De vier begrotingsprogramma’s In deze programma’s zoomen we in op de ontwikkelingen en opgaven en werken deze uit in speerpunten. Daarin vindt u het nieuwe beleid en de koppeling met de beleidstoevoegingen en het uitvoeringsprogramma 2024 MIP. Paragrafen In de paragrafen zijn de beleidslijnen vastgelegd met betrekking tot de meer beheersmatige activiteiten en de lokale heffingen. Doel van de paragrafen is dat onderwerpen met een groot financieel belang, die min of meer versnipperd in de begroting staan, worden gebundeld in een kort overzicht. Om de raad voldoende inzicht te geven. Bijlagen

5

Financieel beeld en beslispunten Inleiding

Met de Kadernota 2024-2027 is het speelveld en de uitgangspunten voor de Programmabegroting 2024 en de procedure (wat gaan we wanneer doen) bepaald. Daarbij is besloten om de afweging van nieuwe beleidstoevoegingen te betrekken bij de programmabegroting 2024. Ook hebben wij onszelf de opgave gesteld om in het proces naar de programmabegroting realistisch te ramen en de beleidstoevoegingen binnen de begroting te dekken. In deze Programmabegroting 2024 is deze slag te zien, we hebben (structurele) ruimte gevonden. We presenteren voor 2024 en 2025 een begroting die met meerjarenraming structureel sluitend is. Voor de jaren 2026 en 2027 is dat nog niet het geval.

Financieel beeld

Financiële positie Financieel zijn we als gemeente Barneveld een gezonde gemeente met een gezonde reserve. Voor 2024 en 2025 stellen we een begroting voor waarvan de structurele uitgaven gedekt worden door structurele inkomsten. Voor de jaren 2026 en 2027 is dat nog niet het geval. Dat komt grotendeels omdat het Rijk ons dan minder inkomsten geeft. De onderhandelingen met Rijk daarover lopen. Totdat daarover duidelijkheid is, passen wij overeenkomstig het advies van de VNG aan de gemeenten onze uitgaven in 2026 en 2027 nog niet aan. Wel bereiden we ons voor op de situatie dat de inkomsten van het Rijk in deze jaren echt zo laag zullen blijven. Een meerjarig structureel financieel perspectief, ook voor 2026 en 2027 blijft het uitgangspunt. Alleen doen we dit nu gefaseerd. Wij bereiden scenario’s voor - zoals beschreven in het coalitieakkoord - in de hieronder aangegeven volgorde naar: 1. het vervangen van oud beleid voor nieuw beleid of bezuinigingen 2. indien dit onvoldoende blijkt, dan overwegen we herprioriteren van ambities en/of lastenverhoging.De nu voorziene terugval in rijksinkomsten in 2026 en 2027 is aanzienlijk. Weerstandsvermogen Het weerstandsvermogen komt uit op een factor van 1,07. Dit is net onder de optimale bandbreedte (1,2 - 1,6) en licht gedaald aan het niveau van de jaarverslaggeving 2022.

Daarbij zijn ten opzichte van de jaarverslaggeving 2022 de risico's geactualiseerd, maar is het benodigde weerstandsvermogen nagenoeg gelijk gebleven. De daling van de factor wordt veroorzaakt door een afname van de algemene reserve van 2,7 miljoen euro. Het weerstandsvermogen moet mede worden beoordeeld in het licht van de solvabiliteit. De beschikbare weerstandscapaciteit maakt hier onderdeel van uit. Meerjarenbalans prognose en financiële ratio's Wij beoordelen de financiële positie van de gemeente Barneveld niet alleen op basis van het weerstandsvermogen en het begrotingsresultaat, maar ook op basis van de solvabiliteit en de netto-schuldquote gebaseerd op een meerjarenbalans prognose. In paragraaf 2.6 is een meerjarenbalans prognose opgenomen. Graag verwijzen wij u hiernaar. In deze begroting zien we dat de solvabiliteit, ten opzichte van de jaarverslaggeving 2022, daalt, maar meerjarig op de drempelwaarde van 20% blijft. De netto schuldquote stijgt ten opzichte van de jaarverslaggeving 2022. Dit heeft vooral te maken met het investeringsvolume en voorraden grondexploitaties. Een belangrijk deel van het investeringsvolume moet gefinancierd worden met vreemd vermogen. Voor een nadere toelichting, aanvullende kengetallen en definities van deze financiële kengetallen verwijzen wij u graag naar paragraaf 2.

De komende jaren blijven de financiële kengetallen de aandacht vragen. Onze ambities gaan namelijk gepaard met investeringen. Hierdoor zal bijvoorbeeld de netto schuldquote de komende jaren hoog blijven. Beleidstoevoegingen In deze begroting zijn twee soorten beleidstoevoegingen opgenomen: Beleidstoevoegingen die nodig zijn om de bestuurlijke opgaven van de gemeente Barneveld verder te brengen via uitvoeringsactiviteiten per programma per jaar; Beleidstoevoegingen die toezien op het versterken en op orde houden van de organisatorische basis, de realisatiekracht van de gemeente. De totale lijst van gehonoreerde beleidstoevoegingen treft u aan in de bijlage bij deze begroting. Elke beleidstoevoeging is ondergebracht en toegelicht bij één van de speerpunten in deze begroting verdeeld over de vier begrotingsprogramma’s. Beleidstoevoegingen zijn nieuwe activiteiten voor 2024 die een eenmalig of structureel karakter hebben.

6

Financiële begroting Inleiding

De begroting 2024 is opgesteld volgens de reguliere richtlijnen en uitgangspunten. Die zijn opgenomen in de Kadernota 2024-2027. De belangrijkste uitgangspunten zijn: Prijs- en loonontwikkeling op basis van een 3-jaarsgemiddelde; Voor de loonontwikkeling gebruiken we een percentage van 5,2%, en voor de prijs- en loonontwikkeling derden en subsidies een percentage van 5,5%; Voor de belastingen, met uitzondering van de reclamebelastingen, is een indexering van 4% opgenomen (inflatie); Voor de afvalstoffenheffing wordt een verhoging van 2% voorgesteld, vanwege stijging van de kosten door inflatie. Zie hiervoor de toelichting in de paragraaf Lokale heffingen. In de financiële begroting worden weergegeven: - een overzicht van baten en lasten per programma, voor en na resultaatbepaling, inclusief inzicht in kosten van overhead, algemene dekkingsmiddelen en de incidentele begrotingsruimte; - de meerjarenraming 2025-2027 en een toelichting hierop. Het meerjareninvesteringsplan (MIP), dat in 2023 voor het eerst deel uitmaakte van de programmabegroting, is voor 2024 tot en met 2026 gehandhaafd als plafond. In deze begroting is voor 2024 en deels 2025 invulling gegeven aan het uitvoeringsplan. In bijlage 2.b vindt u een overzicht van alle investeringen, waarvan de uitvoering in 2024 en doorlopend naar 2025 worden voorgesteld.

Begroting 2024 Ontwikkelingen

Een groot deel van de gemeentelijke begroting is afhankelijk van de Rijksinkomsten. In 2022 werd al bekend dat het Rijk de financieringsmethodiek heeft gewijzigd door alleen te werken met een indexatie op de lonen en prijzen, maar niet op het volumedeel van het accres. Dit betekent dat vanaf het jaar 2026 de algemene uitkering sterk daalt ten opzichte van eerdere jaren. Bij de Meicirculaire 2023 heeft het Rijk wel een structurele compensatie toegekend vanaf 2026, maar dit heft de verlaging van de inkomsten niet op. Er lopen onderhandelingen met de VNG over een oplossing. Totdat daarover duidelijkheid is, passen wij overeenkomstig het advies van de VNG aan de gemeenten onze uitgaven in 2026 en 2027 nog niet aan. Wel bereiden we ons voor op de situatie dat de inkomsten van het Rijk in deze jaren echt zo laag zullen blijven. Een meerjarig structureel financieel perspectief, ook voor 2026 en 2027 blijft het uitgangspunt. In de voorliggende meerjarenraming zien we dat: Het eerste jaar structureel sluit met een positief resultaat van € 1,9 miljoen; Er in 2024 een nadeel is op het incidentele resultaat waarbij we het voorstel doen dit te dekken door de algemene reserve.

Hiervan is incidenteel 1,4 miljoen uit het proces realistisch begroten voor het jaar 2023 in de Tweede Tussenrapportage 2023 verantwoord; In 2026 en 2027 nadelig structureel resultaat is te zien, die met name wordt veroorzaakt door: Lagere Rijksinkomsten; Hogere uitgaven op het vlak van de jeugdzorg (indexering en aantallen); Stijgende rentelasten in relatie tot de investeringen (Kadernota 2024); Stijgende kapitaallasten (MIP). Het meerjarenperspectief voldoet aan het toetsingskader van de provincie waarbij onder andere wordt getoetst op het structureel sluitend zijn van de begroting (1e jaar of laatste jaar sluitend). Op basis daarvan bepaalt de provincie of er een repressief of preventief toezicht wordt ingesteld. Daarnaast is er sprake van een reëel evenwicht, de ramingen zijn volledig, realistisch en haalbaar omdat loon- en prijsstijgingen en de algemene uitkering zijn verwerkt.

8

Overzicht baten en lasten per programma bedragen x € 1.000 Begroting 2024

Overzicht baten en lasten

Lasten

Baten

Saldo

- 148.553 - 66.641 - 6.584 - 67.289 - 8.038

42.932 12.615 925 25.561 3.832

- 105.620 - 54.026 - 5.660 - 41.728 - 4.207

- 27.276 - 1.607 - 25.568 - 100

124.951 124.668 283

97.676 123.061 - 25.285 - 100

- 175.828

167.884

- 7.945

Mutatie reserves Mutatie reserves

- 4.877

8.925

4.048

Mutatie reserves

- 4.877

8.925

4.048

- 180.705

176.809

- 3.896

Saldo van baten en lasten Programma's 1. Participatie en ondersteuning 2. Bedrijvigheid en bereikbaarheid 3. Woon- en leefomgeving 4. Bestuur en interne dienstverlening Alg. dekkingsmiddelen, overhead, vpb en onvoorzien Algemene dekkingsmiddelen Overhead Onvoorzien Saldo van baten en lasten

Totaal

Meerjarenraming 2024-2027 Meerjarenraming bedragen x € 1.000 Begroting 2024

MJR 2025

MJR 2026

MJR 2027

778

5.226

- 780

- 780

Totaal mutaties Kadernota 2024 per jaar (incl. 1e Tussenrapp.)

- 1.920

- 2.395

- 2.416

- 3.501

Prognose resultaat per begrotingsjaar bij Kadernota 2024

- 1.142

2.831

- 3.195

- 4.280

Mutaties t.o.v. voorgaand jaar Mutaties lasten 1. Autonome ontwikkelingen (lasten) 2. Salarisbegroting 3. Ontwikkelingen Jeugdzorg 4. Proces ruimte zoeken in begroting (lasten) 5. Rente 6. Beleidstoevoegingen 7. Actualisatie kapitaallasten

44 -357 - 2.437 2.371 - 105 - 3.799 199

- 76 -168 - 2.307 2.169 - 105 - 2.734 144

- 52 28 - 2.307 1.690 - 105 - 2.376 192

734 28 - 2.307 1.670 - 105 - 2.052 212

- 4.084

- 3.077

- 2.930

- 1.820

Mutaties baten 8. Algemene uitkering 9. Autonome ontwikkeling (baten) 10. Proces ruimte zoeken in begroting (baten)

734 - 111 707

1.049 - 111 707

- 1.697 - 111 707

- 3.018 - 111 707

Totaal mutaties baten

1.330

1.645

- 1.101

- 2.422

Totaal mutaties

- 2.754

- 1.432

- 4.031

- 4.242

Prognose resultaat per begrotingsjaar

- 3.896

1.399

- 7.226

- 8.522

Waarvan incidenteel

- 5.825

976

- 1.494

- 561

Totaal Structureel resultaat

1.929

424

- 5.732

- 7.961

Meerjarenraming

Begrotingsresultaat Programmabegroting 2023

Totaal mutaties lasten

Toelichting meerjarenraming

1. Autonome ontwikkelingen (lasten) In deze regel is een structurele ophoging van het budget Veilig thuis opgenomen (VGGM). Verder vindt er in 2027 een technische correctie plaats van zo’n 7 ton vanwege de doorwerking van het resultaat op het nieuwe jaar. Daarnaast zijn er wat kleinere budgetbijstellingen.

9

2. Salarisbegroting Dit betreft een verhoging van de salariskosten ten opzichte van het eerdere begrotingsjaar. We hadden eerder al rekening gehouden met een CAO stijging. Het restantverschil wordt veroorzaakt door een saldo van hogere lasten door hogere periodieken en de doorbelasting van salarissen naar de grondexploitaties en tariefproducten riool- en afvalstoffenheffing. 3. Ontwikkelingen Jeugdzorg Voor 2024 is de verwachting dat de kosten jeugdhulp verder zullen stijgen door indexering en herijking van de tarieven van jeugdzorgaanbieders. Het merendeel van de huidige tarieven is bepaald op basis van een model uit 2016. In september 2021 is het besluit genomen door de bestuurders van de Jeugdhulpregio FoodValley over indexering en om de tarieven periodiek te herijken. Het periodiek herijken heeft tot doel dat we als jeugdhulpregio, conform de Jeugdwet, reële tarieven blijven bieden. De tarieven zijn dus jaarlijks geïndexeerd, maar deze indexatie loopt niet gelijk aan de (CAO)-ontwikkelingen. De kosten van de jeugdhulp stijgen door de extra indexatie naar verwachting met maximaal 1,5 mln en door de herijking met maximaal nog eens 0,7 mln. Het is zeker geen vanzelfsprekendheid dat het budget voor jeugd automatisch mee stijgt met kostenstijgingen bij de jeugdzorgaanbieders. Mogelijk dat hier in de toekomst een andere keuze gemaakt wordt. 4.

Proces ruimte zoeken in begroting (lasten) In de Kadernota is de toezegging gedaan om bij het opstellen van de programmabegroting 2024 een slag te maken in het realistisch begroten. Het doel was om daarmee de (nieuwe) beleidstoevoegingen binnen de meerjarenbegroting 2023 in te vullen. De afgelopen periode is hierin een aantal stappen gezet met het gepresenteerde structurele voordeel als resultaat. Dit bedrag bestaat uit een bijstelling van meerdere budgetten verdeeld over de hele organisatie op basis van een trend van de werkelijke uitgaven van afgelopen jaren en realistische prognoses voor de komende jaren. Daarnaast kan het zijn dat structurele uitvoering minder kost dan eerder verwacht of dat marges voor tegenvallers naar beneden zijn bijgesteld. Een aantal onderwerpen heeft in 2023 incidentele vrijval opgeleverd (in de tweede tussenrapportage opgenomen). 5. Rente Het rentebedrag is herberekend op basis van naar verwachting nieuw aan te trekken leningen. Dit betreft een prognose en update van de ontwikkeling van de rentelasten. 6. Beleidstoevoegingen (lasten) Via het proces van realistisch begroten hebben we in zekere zin een pas op de plaats gemaakt gelet op de beschikbare financiën. De noodzakelijk resterende wensen en behoeften die niet konden worden ingepast zijn door ons gewogen en via beleidstoevoegingen voor 2024 in de begroting opgenomen.

De totale lijst van gehonoreerde beleidstoevoegingen treft u aan in bijlage 2.a. bij deze begroting. Elke beleidstoevoeging is ondergebracht en toegelicht bij één van de speerpunten in deze begroting verdeeld over de vier begrotingsprogramma’s. Daarbij zijn de beleidstoevoegingen ingedeeld in twee groepen: Beleidstoevoegingen, die nodig zijn om de bestuurlijke opgaven van de gemeente Barneveld verder te brengen via uitvoeringsactiviteiten per programma per jaar. Beleidstoevoegingen, die toezien op het versterken en op orde houden van de organisatorische basis, de realisatiekracht van de gemeente. 7. Actualisatie kapitaallasten Door het actualiseren van (planningen van) de investeringen en het Uitvoeringsplan 2024 (zie bijlage 2.b.) en het herrekenen van de rente ontstaan nieuwe kapitaallasten. Hierdoor ontstaat een voordeel ten opzichte van het eerdere beeld. 8. Algemene uitkering In deze regel is de nieuwe meerjarige stand van de algemene uitkering verwerkt dat ontstaat door de verwerking van de Meicirculaire 2023 opgenomen (de raad is hierover via een aparte memo bij behandeling van de Kadernota 2024 over geïnformeerd). In het jaar 2027 vindt een eenmalige verlaging plaats van de inkomsten algemene uitkering vanwege een dubbele verwerking van de compensatie vanuit het Rijk vanwege de nieuwe financieringssytematiek. 9.

Autonome ontwikkeling (baten) Doordat de OddV vanaf 2024 niet meer in het gemeentehuis is gevestigd ontstaan lagere huuropbrengsten. 10. Proces ruimte zoeken in begroting (baten) Het gaat hier om het realistischer begroten van de belastingopbrengsten zoals de ozb. Zie ook de toelichting onder punt 4.

10

Incidentele baten en lasten en structureel evenwicht bedragen x € 1.000 Begroting 2024

MJR 2025

MJR 2026

MJR 2027

- 175.828 167.884 - 7.945

- 170.987 170.257 - 730

- 169.991 161.175 - 8.815

- 170.347 160.726 - 9.622

Mutatie reserves Stortingen reserves Onttrekkingen reserves Mutatie reserves

- 4.877 8.925 4.048

- 1.904 4.034 2.129

- 845 2.435 1.589

- 460 1.185 724

Resultaat

- 3.896

1.399

- 7.226

- 8.897

Af: incidentele baten en lasten Incidentele lasten Incidentele baten Incidentele stortingen Incidentele onttrekkingen Af: incidentele baten en lasten

- 10.390 1.567 - 4.772 7.770 - 5.825

- 3.757 3.481 - 1.819 3.071 976

- 2.206 - 760 1.472 - 1.494

- 626 218 - 375 222 - 561

1.928

423

- 5.732

- 8.336

Structureel resultaat Saldo van baten en lasten Programma lasten Programma baten Saldo van baten en lasten

Totaal structureel resultaat

11

Programma's 1. Participatie & Ondersteuning

Inleiding De gemeente Barneveld doet het goed op sociaal gebied. Meestal doen we het net zo goed of zelfs beter dan andere plaatsen in Nederland. Dit zien we bijvoorbeeld aan hoe lang mensen leven, hoe goed ze met elkaar omgaan en hoeveel mensen hulp krijgen van de gemeente. Maar er zijn ook dingen waar we beter op moeten letten. Naast het zorgen voor mensen, moeten we ook zorgen voor een gezonde de plek waar ze wonen. We moeten letten op dingen zoals veiligheid, schone lucht, duurzaamheid, bereikbaarheid en wonen, maar bijvoorbeeld ook sporten, bewegen en ontmoeten. Dit komt te staan in de ‘Omgevingsvisie’. We hebben het beleidsplan dat 'Mensen voorop' heet. Hierin staat dat we werk willen maken van de volgende opgaven: Groeien naar Zelfstandigheid Meedoen naar Vermogen Samen Oud Worden Ontwikkelingen Groeien naar Zelfstandigheid In april 2023 koos de gemeenteraad voor de aanpak ‘Opgroeien in een Kansrijke Omgeving’. Deze aanpak helpt jongeren veilig, gezond en kansrijk op te groeien. Zo willen we samen met lokale en regiopartners een positieve leefomgeving bevorderen en hierdoor voorkomen dat jongeren alcohol gaan drinken of andere middelen gaan gebruiken. Begin 2024 krijgen we de resultaten van de eerste OKO-monitor. De resultaten bespreken we met de lokale partners, samen bepalen we de belangrijkste doelen en acties.

In juni 2023 is er een landelijk plan gemaakt om de jeugdzorg te verbeteren (Hervormingsagenda Jeugd 2023-2028). Hierin staan afspraken om de jeugdzorg te verbeteren en betaalbaar te houden. We zien dat minder jeugdigen hulp nodig hebben, maar hun problemen zijn wel groter en moeilijker op te lossen. Daarnaast kost de jeugdhulp veel geld en de vraag is hoe we ervoor kunnen zorgen dat het niet steeds meer geld kost. Dit pakken we regionaal en lokaal op. In 2024 gaan we verder met de regionale proeftuin Jeugdbescherming. Binnen dit project proberen we gezinnen, waar het niet veilig is, sneller en beter te helpen. Meedoen naar Vermogen In september 2023 vroeg de gemeente Barneveld geld aan voor de Brede SPUK-Regeling, Hiermee willen we sport, bewegen, cultuurparticipatie, gezondheidsbevordering en de sociale basis stimuleren. Door deze regeling krijgt de gemeente meer geld om door te gaan met wat ze al doen, om het beter te maken en om nieuwe dingen te doen. We gaan hierbinnen aan de slag met de motie Eén tegen Eenzaamheid. We werken ook samen met andere gemeentes uit de regio aan een Regioplan voor het Integraal Zorgakkoord. We zetten in op betere samenwerking tussen organisaties in welzijn, ondersteuning en zorg. We starten met een programma Bestaanszekerheid. We willen dat iedereen zich zeker voelt over hun leven.

Zodat inwoners de rust en ruimte voelen om mee te kunnen doen en zich te ontwikkelen. Hierover staat meer in het speerpunt Iedereen kan meedoen. Er komen meer mensen naar Nederland die asiel zoeken. In 2023 had de gemeente een verhoogde taakstelling voor statushouders. We verwachten dat we in 2024 weer veel statushouders moeten opvangen. De gemeente is regievoerder op de wet inburgering. Dit betekent dat we statushouders helpen bij de inburgering. We krijgen hiervoor geld van het Rijk. We monitoren of dit geld voldoende is om de dingen te blijven doen die nodig zijn.

Inclusiebeleid In mei 2023 is het plan: ‘Meedoen is vanzelfsprekend’ vastgesteld. Dit plan gaat over hoe iedereen mee kan doen in de gemeente. Het gaat niet alleen over plekken die voor iedereen toegankelijk zijn, maar ook dat iedereen zich welkom voelt. Elk jaar maken we een nieuw plan over hoe we dit gaan doen (Lokale Inclusie Agenda). Het plan voor 2023/2024 maken we in de herfst van 2023. In september 2023 hebben we met de raadscommissie Samenleving gepraat over dit plan. In 2024 gaan we dit plan uitvoeren met hulp van anderen. Beschermd Wonen Vanaf 1 januari 2025 worden alle gemeenten stapsgewijs ook financieel verantwoordelijk voor

12

beschermd wonen (doordecentralisatie). Nu is de centrumgemeente (in ons geval Ede) dat voor alle regiogemeenten. Samen met alle regiogemeenten maken we hiervoor een regionaal plan en gaan wij gezamenlijk inkopen. De contracten starten per 1 januari 2025.

Opvang en ondersteuning aan Oekraïense vluchtelingen Sinds maart 2022 helpen wij in Barneveld mensen die uit Oekraïense gevlucht zijn. 300 vluchtelingen wonen in 5 verschillende gemeentelijke opvanglocaties (GOO). In oktober 2023 komen hier 25 plekken bij. Ook zijn er rond de 100 vluchtelingen in de particuliere opvang (POO). De verwachting is dat de Richtlijn Tijdelijke Bescherming (RTB) nog met een jaar zal worden verlengd tot 4 maart 2025. Vanaf 1 januari 2024 gaat zeer waarschijnlijk ook de Tijdelijke Wet opvang ontheemden Oekraïne in, die de in tijdelijke werking gestelde noodwetten vervangt. Om de opvang in goede banen te leiden en als eerste aanspreekpunt is er een locatiemanager in dienst. Een van de speerpunten voor 2024 is om te kijken welke scenario’s er zijn om de opvang waar mogelijk duurzamer gemaakt kan worden zodat deze beter geschikt is om langer in te verblijven. Dit hangt samen met keuzes en ontwikkelingen bij Het Rijk, maar de verwachting is dat gezien de huidige situatie in Oekraïne opvang nog een langere tijd geboden zal moeten worden. Voor de bekostiging van deze opvang en aanvullende ondersteuning (bijvoorbeeld leefgeld) ontvangen we een bedrag per plek via een specifieke uitkering (SPUK).

De verwachting is dat dit ook over 2024 het geval zal zijn, maar er wordt door het Rijk onderzoek gedaan naar de hoogte van dit normbedrag en er wordt verkend of de bekostiging beter kan aansluiten op de soms grote verschillen in kosten tussen gemeenten. Voor de overige gemeentelijke kosten als ondersteuning vanuit de Jeugdwet, Wmo en Wet publieke gezondheid voor vluchtelingen uit Oekraïne is er een meerkostenregeling via het Gemeentefonds. Samen Oud Worden Het aantal ouderen in de gemeente Barneveld neemt de komende twintig jaar toe. We vinden het belangrijk dat deze inwoners zo lang mogelijk thuis kunnen blijven wonen. Hierdoor is er meer vraag naar zorg en ondersteuning. Maar er zijn minder mensen die hiermee kunnen helpen. Dit komt omdat er minder mensen zijn die dit werk doen en ook minder familieleden (mantelzorgers) die kunnen helpen. Het is belangrijk dat we goed voor elkaar blijven zorgen. Daarbij vinden we het belangrijk dat de aandacht blijft gaan naar mensen die anderen helpen (mantelzorg). In 2024 vinden aanbestedingen plaats voor de Valleihopper, de huishoudelijke ondersteuning, de ondersteuning thuis, beschermd werk en dagopvang voor nieuwe overeenkomsten per 2025 Dit kan invloed hebben op hoeveel geld we uitgeven. Vanaf 1 januari 2026 gaat het Rijk veranderen hoeveel mensen zelf moeten betalen voor hulp vanuit de WMO.

Mensen met meer geld moeten dan misschien meer betalen We weten nog niet wat dit betekent voor het geld dat we ontvangen van Het Rijk. We denken dat minder mensen hulp gaan vragen.

Maatschappelijke en economische ontwikkelingen Er gebeuren veel dingen in de samenleving en de economie waar we geen controle over hebben. We moeten ons wel steeds aanpassen aan deze veranderingen Er is een spanningsveld tussen dat wat Het Rijk moet doen en waar gemeenten lokaal invloed op hebben We zien dat er steeds meer taken naar de gemeente komen. Zoals het werk rondom de energietoeslag, het uitkeren van leefgeld aan Oekraïners of de brede ondersteuning en daarbij horende financiële afwikkeling van het toeslagenschandaal. Dit betekent dat we meer werk hebben bovenop het werk dat al gedaan wordt. Meer mensen vragen om hulp en er zijn ook meer regels over hulp. We moeten goed kiezen (prioriteren) wat we eerst doen en hebben genoeg en goed personeel nodig om dit werk te doen. Sommige mensen vertrouwen de overheid niet altijd. Problemen zoals het toeslagenschandaal dragen hieraan bij. Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) geeft aan dat het de uitdaging is voor de overheid is om te luisteren naar de inwoners en zich betrouwbaar op te stellen. Zowel op landelijk als op lokaal niveau kan dit wantrouwen bestaan. Het is belangrijk dat de overheid goed luistert naar de mensen. Hiermee zorgen we voor meer vertrouwen in de politiek. Het is belangrijk dat we hier aandacht voor hebben in de communicatie richting onze inwoners,

Wat willen we bereiken? De gemeente Barneveld wil dat iedereen mee kan doen. Dit doen we door zelfstandigheid te ontwikkelen en te bevorderen. We vinden het belangrijk dat mensen elkaar helpen. Als dat niet genoeg is, helpt de gemeente. Ons idee: zelf – samen – gemeente. Hierbij geldt het motto: op eigen kracht waar mogelijk, ondersteuning en hulp indien nodig.

13

In Barneveld vinden we het belangrijk dat inwoners zichzelf kunnen redden met hulp van anderen. Voorzieningen voor onderwijs, cultuur en sport helpen hierbij. We vinden het daarbij belangrijk om de zelfredzaamheid van inwoners te vergroten voor diegene die hier hulp bij nodig heeft. Dit ondersteunen we door maatschappelijk werk en bemoeizorg. We willen dat gemeente Barneveld een plek is waar: er mogelijkheden zijn voor zelfontplooiing en talentontwikkeling: een leven lang leren en ontwikkelen; we de sociale cohesie tussen groepen en individuen in de samenleving vergroten; we het zien als iemand hulp nodig heeft; de bestaanszekerheid van onze inwoners wordt vergroot; we goed zorgen voor onze vrijwilligers en mantelzorgers; iedereen de hulp krijgt die hij of zij nodig heeft, en op tijd. We willen veel verschillende voorzieningen aanbieden zoals onderwijs, sport, cultuur en hulp en ondersteuning. We kijken naar wat mensen nodig hebben. Dit kan in elk dorp, wijk of buurt, anders zijn. We kijken naar demografische gegevens, kengetallen en praten met mensen om te weten wat nodig is We vinden het ook goed als mensen zelf met ideeën (burgerinitiatieven) komen.

Wat gaan we daarvoor doen? 1.1 Zelfredzame inwoners 113 Maatschappelijke zorg Speerpunt Iedereen kan meedoen

Doel (lange We willen dat mensen zich geen zorgen hoeven te maken over geld. Zo kunnen zij termijn) rust en ruimte ervaren om te ontwikkelen en mee te doen. Door stijgende kosten, zoals hogere prijzen voor energie hebben meer mensen geldproblemen. Dit kan zorgen voor stress en andere problemen.

Inhoud

Als mensen zich elke dag zorgen maken over geld, kunnen ze niet normaal leven. Mensen kunnen zich zorgen maken over het betalen van de rekeningen of hebben geen huis die past bij het soort gezin. Zonder genoeg geld, is het moeilijker om gezond te leven en verstandige keuzes te maken. Dit kan zorgen voor meer gezondheidsproblemen. Mensen met geldzorgen kunnen zich ook schamen of eenzaam voelen en hulp vragen is een grote stap. Kinderen hebben er op veel manieren last van als er thuis niet genoeg geld is. Dat zorgt er voor dat als zij volwassen zijn, zij ook een grotere kans op armoede hebben en alle problemen die daar bij horen. Ook mensen die moeilijk kunnen lezen en schrijven of de Nederlands lastig vinden, hebben vaker geldzorgen en een hoger risico op schulden. Bestaanszekerheid is breder dan geldproblemen en geldzorgen. Het gaat ook over andere dingen zoals wonen, veiligheid en energie. Het vergroten van bestaanszekerheid vraagt een lange adem en wordt integraal opgepakt in een programma.

Financiën

Planning

In de arbeidsmarktregio Foodvalley, werken we samen met scholen, bedrijven en werknemersorganisaties. We willen dat mensen die een baan zoeken en bedrijven die mensen zoeken beter bij elkaar passen. We doen al veel vanuit ons beleid en bijbehorende budgetten al veel inspanningen plaats die bijdragen aan bestaanszekerheid om te zorgen dat mensen zeker zijn van hun bestaan. Met ons programmaplan willen we alles beter op elkaar afstemmen en kiezen wat het belangrijkste is. Door het programmatisch oppakken willen we verdere integraliteit van inspanningen en prioritering bevorderen. In het programmacontract staat ook of we meer geld of meer mensen nodig hebben. In maart 2024 wordt een programmacontract bestaanszekerheid en jaarplan met focusactiviteiten voor het jaar 2024 gedeeld met de raad. We vertellen de raad tijdens het jaar hoe het gaat met dit plan. Dit doen we onder andere met Tussenrapportages.

14

Risico’s

We kunnen niet alles bepalen, vooral niet over grote veranderingen in de samenleving en economie. Daarnaast is er sprake van een spanningsveld tussen wat behoort tot de taken van het rijk, en dat waar we als gemeente invloed op mogen én kunnen uitoefenen. Mensen vertrouwen de overheid minder. Hierdoor bereiken we inwoners soms slechter. Het aantal regelingen voor uitvoering van inkomensondersteuning bij gemeenten stijgt. We moeten goed kiezen wat we eerst doen en zorgen dat we genoeg goed personeel hebben om te helpen.

1.2 Sociale en vitale samenleving 122 Sociaal-cultureel werk Cultuur, sport en bewegen

Doel (lange We willen dat meer mensen meedoen met cultuur, sport en bewegen. termijn) Integrale cultuurvisie We maken een integrale cultuurvisie voor cultuur in 2023 en 2024. Deze visie bestaat uit drie stappen: 1. Kijken hoe het nu gaat. 2. Samen met anderen (zowel intern als extern) een visie maken. 3. Een plan maken voor de uitvoering (uitvoeringsagenda). In 2024 gaan we verder met stap 2 en beginnen we met stap 3.

Brede Regeling Combinatiefuncties In 2024 gebruiken we de Brede Regeling Combinatiefuncties. Hiermee willen we dat meer mensen van alle leeftijden sporten, bewegen en meedoen met cultuur. Connect ontvangt geld om ons hierbij te helpen. We maken afspraken over wat we in 2024 willen bereiken.

Inhoud

Financiën Planning

Risico’s

Sport- en Beweegakkoord II We hebben een akkoord om meer mensen te laten sporten en bewegen. Dit akkoord werd in 2023 opnieuw bekeken. In dit akkoord werken we aan: 1. Vitale sportaanbieders 2. Sociaal veilige sport 3. Ruimte voor sport en bewegen 4. Vaardig in bewegen 5. Inclusie en diversiteit We werken samen met andere lokale partners aan dit akkoord. De gemeente is één van de deelnemende partijen en onderdeel van het kernteam. Het Sport- en Beweegakkoord II heeft veel te maken met het Gezonde Leefstijlakkoord (speerpunt 123). Brede SPUK-Regeling voor sport, bewegen, cultuurparticipatie, gezondheidsbevordering en de sociale basis Met deze regeling verbinden we sport, bewegen en cultuur aan de dingen die we doen om de gezondheid en de sociale basis van inwoners te verbeteren. Meer hierover staat bij speerpunt 123. De activiteiten worden vanuit de bestaande begroting gedekt. 2023-2024 (Totstandkoming integrale cultuurvisie) 2023-2026 (Uitvoering Brede Regeling Combinatiefuncties) 2023-2026 (Uitvoering Brede SPUK-Regeling voor sport, bewegen, cultuurparticipatie, gezondheidsbevordering en de sociale basis) 2023-2026 (Lokaal Sport en Beweegakkoord II) Voor de uitvoering van de integrale cultuurvisie zijn een aantal uitdagingen: Geld kan een probleem zijn. Dit kan invloed hebben op de plannen die we willen maken.

Het maken van de integrale cultuurvisie kost veel tijd, vooral voor mensen die werken in cultuur en maatschappij. We hebben de hulp en mening nodig van deze mensen. De betrokkenheid van de partners is nodig om tot een breed gedragen cultuurvisie en uitvoeringsagenda te komen conform het participatiebeleid en het integrale doel van de cultuurvisie.

123 Volksgezondheid en preventie

15

Speerpunt Veilig en gezond opgroeien en samenleven

Doel (lange Meer veiligheid, gezondheid en welzijn voor jong en oud termijn) Brede Regeling voor sport, bewegen, cultuurparticipatie, gezondheidsbevordering en de sociale basis en het Integraal Zorgakkoord In september 2023 vroeg de gemeente Barneveld geld aan voor de Brede SPUKRegeling. Deze regeling gaat over sport, bewegen, cultuurparticipatie, gezondheidsbevordering en de sociale basis. Door deze regeling krijgt de gemeente meer geld om door te gaan met wat ze al doen, om het beter te maken en om nieuwe dingen te doen. Dit past bij speerpunt 122. Daarnaast maakt de gemeente samen met andere gemeentes, zorg- en welzijnsorganisaties afspraken (Regioplan voor het Integraal Zorgakkoord). Het doel van deze afspraken is betere zorg en ondersteuning en voorbereiding op de toekomst. We verwachten dat het plan eind 2023 klaar is. Dan krijgen regiogemeenten ook samen geld om dit plan uit te voeren. Met dit plan willen de gemeenten meehelpen om beter samen te werken bij zorg, welzijn en ondersteuning. We vinden het belangrijk om aandacht te hebben voor mantelzorg. We zien dat steeds meer mensen dit nodig hebben. Daarom geven we in 2024 extra geld aan Welzijn Barneveld voor mantelzorgondersteuning (via de Brede SPUK-regeling) en de jaarlijkse mantelzorgwaardering (via een beleidstoevoeging).

Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO) Eind april 2023 besloot de gemeente Barneveld mee te doen aan Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO). OKO zorgt ervoor dat jongeren in Barneveld in een kansrijke omgeving opgroeien. Hierbij gaat het onder andere om geluk, gezondheid en het voorkomen van middelengebruik. Eind 2023 is de eerste OKO monitor geweest. Begin 2024 horen we wat daaruit is gekomen. Daarna vindt er een brede dialoogsessie plaats met iedereen die meedoet met OKO. Samen kiezen we belangrijke speerpunten uit. Daarna maken we met de betrokken partners plannen en worden de speerpunten omgezet naar concrete doelen en activiteiten. Gezonde Leefstijlakkoord Binnen het Gezonde Leefstijl Akkoord wordt in 2024 gewerkt aan het terugdringen van roken en meeroken, gezonder eten en het tegengaan van problematisch alcoholgebruik. Naast de inzet op preventie, blijven we repressief handelen om middelengebruik tegen te gaan. In 2024 ligt de focus op: 1. Terugdringen van Roken en Meeroken: de gemeente wil het aantal rokers verminderen en ervoor zorgen dat niet-rokers minder worden blootgesteld aan tabaksrook. 2. Bevorderen van Gezonder Eten: er zal worden gewerkt aan initiatieven die gezonde voeding stimuleren en ongezonde voedingskeuzes ontmoedigen. 3.

Tegengaan van Problematisch Alcoholgebruik: de gemeente wil overmatig en schadelijk alcoholgebruik verminderen, vooral onder jongeren en kwetsbare groepen. Naast deze preventieve maatregelen, zal de gemeente ook streng optreden tegen illegaal middelengebruik en handel in illegale middelen. Ook wordt er streng opgetreden bij middelengebruik onder de leeftijd van 18 jaar of (overmatig) middelengebruik in het verkeer.

Borgen kwaliteit kinderopvang Er is meer werk rondom kinderopvang / gastouder locaties bij gekomen. Dit komt omdat er strengere regels zijn., Daardoor moeten we vaker inspecties laten uitvoeren bij de kinderopvang. We hebben daarom meer personeel nodig om te zorgen dat de kinderopvang goed en veilig blijft.

Inhoud

Formatie gespreksvoering Onderwijs Er zijn meer kinderen in onze gemeente die naar school moeten. Ook vragen meer kinderen om hulp met vervoer naar school, vooral aan het eind van het schooljaar. Ingrado (landelijke vereniging voor leerplichtambtenaren) heeft gezegd hoeveel mensen we nodig hebben voor dit werk. Hieruit blijkt dat we 1.41 fte onder de richtlijn zitten. We hebben meer mensen nodig om te zorgen dat alle kinderen goed naar school kunnen en dat alles goed gaat.

16

Hervormingsagenda Jeugd In juni 2023 is een nieuw plan gemaakt voor de zorg voor jeugdigen Dit plan heet de Hervormingsagenda Jeugd 2023-2028. Het plan heeft afspraken om de zorg voor jeugdigen beter te maken en betaalbaar te houden. Gemeenten moeten zorgen voor betere hulp voor deze jeugdigen. Dit moet gebeuren aan de hand van een stevige pedagogische basis. Er zijn projecten zoals OKO en Kansrijke start die hierbij helpen. Ook willen ze dat zorg en school beter gaan samenwerken. En jeugdigen ondersteunen met collectieve voorzieningen. Er komen ook nieuwe regels over wanneer jeugdigen en hun ouders hulp kunnen krijgen. En we worden verplicht om specialistische zorg regionaal in te kopen. Verder willen we zoveel mogelijk voorkomen dat jeugdigen uit huis moeten. Dit nieuwe plan kost ook geld. Eerst krijgen we meer geld om het plan te starten. Maar als alles goed gaat, kost het later minder geld. Daarom krijgen we vanaf 2025 minder geld voor de zorg voor jeugdigen. worden. Kosten jeugdhulp Sinds begin 2023 zijn de kosten van de jeugdhulp gestegen. De kosten veranderen elk jaar en we kunnen daar niet altijd iets aan doen. Een reden voor de stijging is dat de kosten van jeugdhulpaanbieders stijgen. Landelijk tarief jeugdbescherming. In 2023 heeft het Rijk gezegd dat er een landelijk tarief voor jeugdbescherming komt. Dit gaat per 1 januari 2024 in.

Ze hebben afspraken gemaakt over beter werk en nieuwe regels voor goede zorg. We weten nog niet wat dit betekent voor de kosten We weten nog niet precies wat dit voor gevolgen heeft voor onze gemeente. Essentiële functies. Om de zorg voor jeugdigen met weinig voorkomende hulpvragen waar hoogwaardig specialisme voor nodig is, beter te organiseren, worden de essentiële functies opgezet. Het betreft zorg voor jeugdigen met complexe hulpvragen die vastlopen in het systeem. Hulp is er niet of alleen ver weg van huis. Er zijn lange wachtlijsten of geen enkel aanbieder kan de benodigde hulp organiseren en/of heeft de expertise beschikbaar. Doordat deze zorg zo hoog specialistisch is, is het niet haalbaar om deze op gemeente- of regioniveau goed georganiseerd te krijgen. Vanaf halverwege 2024 worden deze functies dan ook bovenregionaal gecontracteerd. Dit om niet alleen de beschikbaarheid te verbeteren, maar ook de gewenste transformatie mogelijk te maken zodat deze zo thuis mogelijk geleverd wordt. Proeftuin jeugdbescherming Om te voorkomen dat kinderen uit huis worden geplaatst, werkt de gemeente Barneveld sinds 2022 samen met de gemeenten in de Foodvalley aan de Proeftuin Jeugdbescherming. In deze proeftuin spelen de gespreksvoerders jeugd een centrale rol en zijn zij het belangrijkste contactpunt voor gezinnen.

Als er sprake is van onveiligheid, dan wordt het Regionale Veiligheidsteam erbij gehaald. Hierdoor willen we de hulpverlening effectiever, dichterbij en persoonlijker maken voor gezinnen in nood. Om deze verandering goed te kunnen uitvoeren is er een investering nodig in Team Jeugd. Zij zullen nu langer betrokken blijven bij gezinnen waar onveiligheid speelt. Vanaf 2024 zullen ze ook steeds vaker het vaste aanspreekpunt blijven voor gezinnen, ook als er een jeugdbeschermingsmaatregel is opgelegd door de kinderrechter. Eerder was deze rol weggelegd voor Gecertificeerde Instellingen. Dit extra werk kan niet binnen de huidige formatie worden opgepakt. Zorg en veiligheid, digitale veiligheid, middelengebruik (beleidstoevoeging) We willen de gemeente veiliger en prettiger maken voor iedereen die hier woont, werkt en meedoet. Dit doen we door: Beter samen te werken met verschillende partijen om te voorkomen dat onbegrepen gedrag overlast veroorzaakt en gevaarlijke situaties ontstaan; De digitale veiligheid te verbeteren door samen met verschillende partijen inwoners en ondernemers bewust te maken van de risico's van digitale criminaliteit; Strenger op te treden tegen het gebruik van middelen in het verkeer (repressieve aanpak). Omdat veiligheid zowel het sociale als het fysieke domein raakt, staat hier ook meer informatie over in programma 3.