B-3.10 Besluit B&W over raadsinformatiebrief svz NOVEX-ontwikkelperspectief d.d. 7-11-23

Organisatieonderdeel: Leefomgeving Behandelaar: A. Gijlers Telefoonnummer: Ter kennisname naar de raad Nummer beleidsproduct:

Onderwerp:

Voorstelnr. 3097 Barneveld, 1 november 2023 Portefeuillehouder: B. Wijnne Op overzicht Bestaand beleid (website)

Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Arnhem Nijmegen Foodvalley

Gevraagde beslissing: 1. •Bijgaande eerste versie van het NOVEX ontwikkelperspectief Arnhem-Nijmegen-Foodvalley “Meer landschap, meer stad” vast te stellen als bouwsteen voor een volgende, completere versie van dit ontwikkelperspectief, de gebiedsprogramma’s, de NOVEX uitvoeringsagenda Arnhem-NijmegenFoodvalley, de ruimtelijk voorstellen van de provincies Gelderland en Utrecht en ander omgevingsbeleid. 2. De volgende aandachtspunten mee te geven voor de volgende fase van het NOVEX ontwikkelperspectief: - scherpte in de te maken structurerende ruimtelijke keuzes op het niveau van de regio Foodvalley - voldoende tijd en menskracht voor een goed proces om deze keuzes te kunnen maken; - commitment van alle betrokken partijen bij de te maken keuzes en de uitvoering. 3. Kennis te nemen van de raadsinformatiebrief van het bestuur van de Regio Foodvalley over de stand van zaken van het NOVEX-ontwikkelperspectief en het Regioarrangement en deze door te geleiden naar de gemeenteraad.

1. Inleiding In het gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley komen een aantal grote nationale opgaven bij elkaar: de te realiseren schaalsprong in verstedelijking (wonen, economie, mobiliteit, leefomgeving en energietransitie), een forse herstelopgave van natuur- en watersystemen en de transitie van de landbouw. Deze opgaven concurreren met elkaar en hebben onderling effect op elkaar. Het Rijk wil deze opgaven integraal bekijken en aanpakken heeft daarom het gebied aangemerkt als één van de NOVEX-gebieden in Nederland. In de NOVEX-gebieden werken Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten samen, gebieds- en opgavegericht. Het doel is om samen onze doelen te realiseren door het versnellen van besluitvorming omtrent samenhangende ruimtelijke keuzes en de uitvoering van maatregelen. In het programma NOVEX is bepaald dat per NOVEX-gebied Rijk en regio samen verantwoordelijk zijn voor het opstellen van een ‘Ontwikkelperspectief’. Dit ontwikkelperspectief is de basis voor de strategische besluiten en de uitvoeringsafspraken tussen alle overheidspartijen. In de bijlage treft u de eerste versie van het NOVEX-ontwikkelperspectief van de regio Arnhem-NijmegenFoodvalley opgenomen.

Dit ontwikkelingsperspectief is gebaseerd op de verstedelijkingsstrategie ArnhemNijmegen-Foodvalley en de concept-regioarrangementen en beleidsarm: het is een noodzakelijke tussenstap in het proces te komen tot een definitief ontwikkelperspectief. Uiteindelijk moet het perspectief gaan leiden tot een NOVEX uitvoeringsagenda met een bijbehorende regionale investeringsagenda, die betrokken partijen gezamenlijk opstellen. Verder gaat deze versie van het NOVEX ontwikkelperspectief ook onderdeel uitmaken van het Ruimtelijk voorstel die de provincie Gelderland moet indienen bij het Rijk, die ook moeten leiden tot afspraken tussen Rijk en provincie. Het ontwikkelperspectief is opgebouwd langs drie hiervoor genoemde hoofdopgaven, die beschreven worden met daarbij de kansen en schuurpunten en wat nodig is om de opgave een stap verder te brengen. Daarbij zijn de NOVI principes als uitgangspunt genomen en is het water- en bodemsysteem sturend voor de te maken keuzes. Tot slot wordt beschreven hoe verder uitvoering wordt gegeven aan het ontwikkelperspectief.

2. Beoogd effect Maatschappelijk effect: uiteindelijk doel van het NOVEX ontwikkelperspectief is om richtinggevende keuzes te maken t.a.v. voor de grote nationale opgaven in de regio Arnhem-Nijmegen-Foodvalley.

-2-

3. Argumenten 1.1. Er moet nu besloten worden over deze eerste versie van het ontwikkelperspectief. Het Rijk heeft bepaald dat de NOVEX ontwikkelperspectieven integraal onderdeel uitmaken van de ruimtelijke voorstellen van de provincies. De provincies dienen dit ruimtelijk voorstel eind dit jaar in bij het Rijk. Omdat het ontwikkelperspectief moet terugkomen in de ruimtelijke voorstellen, betekent dit dat er nu over deze versie van het NOVEX ontwikkelperspectief besloten moet worden. 1.2 Het NOVEX-ontwikkelperspectief vormt de basis voor de NOVEX-uitvoeringsagenda, waarmee de uitvoering daadwerkelijk geprogrammeerd moet gaan worden. Daarnaast is het belangrijk dat er nu over het NOVEX ontwikkelperspectief besloten wordt, omdat het de basis vormt voor de NOVEX uitvoeringsagenda. Hierin staan de maatregelen waarvan we weten dat ze nodig zijn om onze opgaven te realiseren of waarvan we denken dat ze daaraan een bijdrage kunnen leveren. Over een deel van deze maatregelen hebben we al afspraken met elkaar, bijvoorbeeld in de verstedelijkingsafspraken. Over een deel van deze maatregelen moeten we nog afspraken gaan maken. Met de NOVEX uitvoeringsagenda gaan we dus de uitvoering programmeren en aanjagen. Het verstedelijkingsprogramma met alle eerder afgesproken verstedelijkingsafspraken gaat op in de (bredere) NOVEX uitvoeringsagenda.

Naast het ontwikkelperspectief vormen de gebiedsprogramma’s en gebiedsprocessen belangrijke input voor de NOVEX uitvoeringsagenda. 2.1. Het is wenselijk om een aantal aandachtspunten mee te geven voor de volgende beleidsrijke fase van het NOVEX-ontwikkelperspectief. Van een beleidsarm perspectief nu moet worden toegewerkt naar een beleidsrijk perspectief met structurerende keuzes. Dat vergt inzicht in en overeenstemming over welke ruimtelijke structurerende keuzes moeten worden gemaakt: waar hebben we het over? Vanuit Barneveld vliegen we deze aan vanuit de twee bestuurlijke hoofdopgaven, die ook terugkomen in het ontwikkelperspectief: de schaalsprong met steeds meer knellende randvoorwaarden (mobiliteit, energienetwerk) en de transitie in het landelijk gebied. Vooral de laatste is iets dat in de Foodvalley wezenlijk anders ligt dan in de regio Arnhem/Nijmegen. Dat maakt een aanpak noodzakelijk met primair een proces in de regio Foodvalley zelf dat op een hoger aggregatieniveau weer bij elkaar komt met de uitkomsten van het proces in de regio Arnhem/Nijmegen. In de regio wordt op diverse tafels gewerkt aan het regionale verhaal. Denk aan de uitwerking van het verstedelijkingsakkoord, maar ook aan de activiteiten in het landelijk gebied. De regio werkt ook aan een inrichting van de organisatie om deze opgaven effectiever aan te kunnen pakken.

Tegelijk neemt ook het bestuurlijk commitment van gemeenten in de regio voor verdere samenwerking om deze opgaven echt aan te kunnen pakken, toe. Commitment is ook nodig bij de andere betrokken partijen, zoals provincie, waterschap en met name de verschillende departementen bij het Rijk om een NOVEX-ontwikkelperspectief tot een succes te maken. Dat vergt daadwerkelijke betrokkenheid van alle relevante departementen om ook tot uitvoering te komen en daar ligt nog veel ruimte voor verbetering.. Voor het proces is behalve commitment zijn verder de elementen tijd en menskracht essentieel. Dan gaat het om voldoende tijd om het product te maken, af te kunnen stemmen, te kunnen doorleven op alle niveaus en voor het besluitvormingsproces in bij ons de gemeenteraad. Met bemensing gaat het om voldoende “dedicated” mensen vanuit alle betrokken overheden om een goed integraal beleidsrijk NOVEXontwikkelperspectief op te leveren met de ruimtelijk structurerende keuzes. 3.1 Met de raadsinformatiebrief vanuit de Regio Foodvalley wordt de raad zoals toegezegd geïnformeerd over het NOVEX-ontwikkelingsperspectief en het Regioarrangement Door de Regio Foodvalley is een raadsinformatiebrief opgesteld over het NOVEX-ontwikkelingsperspectief en het Regioarrangement. In de bijlage is de raadsinformatiebrief opgenomen.

Met de raadsinformatiebrief wordt op hoofdlijnen de inhoudelijke insteek van de regio in beide trajecten geschetst. Ook wordt ingegaan op de ontwikkelingen die de afgelopen periode gespeeld hebben en spelen in het proces en wat dit betekent voor de aard van beide producten. Daarnaast wordt de stand van zaken van NOVEX-ontwikkelingsperspectief en het regioarrangement beschreven. Daarbij wordt specifieker aangegeven wat de inzet is waarom dit relevant is voor gemeenten. Tot slot wordt het vervolgproces en de positie van de raden daarin weergegeven.

4. Kanttekeningen 1.1 Deze eerste versie van het NOVEX-ontwikkelperspectief is een verplichte tussenstap waarin nog niet de noodzakelijke nieuwe keuzes worden gemaakt.

-3In het NOVEX ontwikkelperspectief worden nog geen (nieuwe) keuzes gemaakt. Het maken van keuzes is een complex proces waarin alle belangen en argumenten goed moeten worden meegewogen en waarin zorgvuldigheid en democratische legitimering van keuzes voorop staan. Een dergelijk proces kost tijd. Bovendien wordt op verschillende niveaus nog gewerkt aan de kaders waarbinnen deze keuzes gemaakt moeten worden. Daarom is gekozen is voor een langere doorlooptijd en het toewerken naar een completere versie van het ontwikkelperspectief in de loop van 2024. Op die manier kunnen colleges, besturen, raden en staten goed meegenomen worden en is er tijd en ruimte voor een zorgvuldige totstandkoming en besluitvorming. 1.2. De uitvoering gaat daar waar mogelijk door. Hoewel het belangrijk tijd te nemen voor zorgvuldige en democratische besluitvormingsprocessen, wordt ook de noodzaak gezien om nu aan de slag te gaan met de aanpak van onze opgaven. Dat is ook de reden dat ondertussen gewerkt wordt aan een NOVEX uitvoeringsagenda en we al bezig zijn met de uitvoering zelf (bijvoorbeeld verstedelijkingsafspraken). Belangrijk daarbij is dat er geen zaken gedaan worden die latere keuzes, die nodig zijn, onmogelijk of moeilijk maken. De NOVEX uitvoeringsagenda is een levend document, dat voortdurend aangepast en geactualiseerd wordt.

5. Financiën De besluitvorming over dit eerste concept heeft geen (nieuwe) financiële implicaties. Uiteindelijk doel is te komen tot afspraken tussen betrokken overheden, die naar verwachting ook financiële consequenties gaan hebben. Het perspectief is in dat opzicht niet vrijblijvend.

6. Participatie en communicatie a) Participatie Over deze eerste versie heeft geen specifieke participatie plaatsgevonden. De versie is tot stand gekomen in samenwerking tussen betrokken overheden. Daarbij is zo veel mogelijk gebruik gemaakt van bestaande documenten, zoals de verstedelijkingsstrategie Arnhem Nijmegen Foodvalley en het Regionale ruimtelijke voorstel van de regio Foodvalley.

b) Communicatie De communicatie over het perspectief wordt centraal aangestuurd vanuit ondermeer de regio Foodvalley.

7. Uitvoering Planning: Na het, met inachtneming van de besluitvorming in de colleges, vaststellen van het NOVEX ontwikkelperspectief door het Bestuurlijk overleg NOVEX ANF (met vertegenwoordigers van Rijk, provincies, waterschappen, regio’s en gemeenten) in december, wordt gestart met het maken van een completere versie van het NOVEX ontwikkelperspectief. De NOVEX uitvoeringsagenda wordt ook steeds verder uitgewerkt tot een goed overzicht van wat nodig is om onze opgaven een stap verder te brengen. Dit als basis voor verdere afspraken over de uitvoering en de uitvoering zelf. Daarnaast starten we gebiedsprocessen op in beide regio’s.

Evaluatie/controlen.v.t. 8. Bijlagen - concept ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley (versie 16 oktober 2023). - raadsinformatiebrief Regio Foodvalley d.d. 27 oktober 2023.

Aan de raden van de deelnemende gemeenten aan Regio Foodvalley

uw kenmerk:

uw brief van: ons kenmerk: 23/RFV/Ruimte/…

behandeld door:

doorkiesnummer:

e-mailadres:

Holmer Doornbos

0318 680 667

Holmer.doornbos@regiofoodvalley.nl

bijlage: -

datum: 27 oktober 2023

onderwerp: Stand van zaken NOVEX-ontwikkelperspectief en regioarrangement

Geachte raadsleden van de Foodvalley-gemeenten, Met deze brief willen we u informeren over de stand van zaken van het regioarrangement Foodvalley en het NOVEX ontwikkelperspectief Arnhem Nijmegen Foodvalley. In onze eerdere raadsinformatiebrief van april 2023 en de raadsinformatiebijeenkomst in Veenendaal op 10 mei 2023 hebben wij u al kort meegenomen in beide trajecten. Omdat de verschillende producten in het najaar gereed komen geven we hier de laatste stand van zaken weer. Deze brief is als volgt opgebouwd. Eerst schetsen we kort de inhoudelijke insteek van de regio in beide trajecten op hoofdlijnen. In beide stukken moet immers helder zijn wat voor Regio Foodvalley de hoofdopgaven zijn waar wij aan willen werken. Vervolgens gaan we in op de ontwikkelingen die de afgelopen periode gespeeld hebben en spelen in het proces en wat dit betekent voor de aard van beide producten. Daarna gaan we in op stand van zaken van het regioarrangement en het NOVEXontwikkelperspectief. Hierbij geven we specifieker aan wat de inzet is waarom dit relevant is voor gemeenten. Tot slot gaan we in op het vervolgproces en de positie van de raden daarin. 1. Insteek Regio Foodvalley De Regio Foodvalley staat voor grote ruimtelijke uitdagingen op het vlak van woningbouw, natuur, landbouw, energietransitie, economie en mobiliteit.

Deze grote uitdagingen kunnen gemeenten niet alleen lokaal aanpakken maar vragen samenwerking tussen de overheden in de regio. Wanneer deze partijen hun beslissingen en investeringen goed op elkaar afstemmen kunnen opgaven gerealiseerd worden. Het regioarrangement, ontwikkelperspectief en de ruimtelijke voorstellen zijn bedoeld om die afstemming vorm te geven. Het is belangrijk dat onze regio daarin goed terugkomt. Op 10 mei 2023 hebben we tijdens de raadsinformatiebijeenkomst in Veenendaal gesproken over de manier(en) waarop de regie door het rijk op de ruimtelijke ordening in Nederland 1 weer vorm krijgt. Het rijk werkt aan een nieuw planologisch stelsel voor Nederland. Daarbij wordt zowel bestaande samenwerking op gebieds- en regioniveau gecombineerd met meer hiërarchische sturing op die thema’s die het rijk van nationaal belang acht. De termen regioarrangement, NOVEX1 Zie hiervoor ook de Ruimtelijke ordeningsbrief van het ministerie van BZK:

https://open.overheid.nl/documenten/ronl-0b9aacc522c561fc898c43812fec9d8a759259d0/pdf

Datum: Betreft:

2-10-2023 Stand van zaken NOVEX-ontwikkelperspectief en regioarrangement

ontwikkelperspectief en de ruimtelijke voorstellen van de provincies en de relaties daartussen vinden daarin hun oorsprong. Voor verschillende van deze documenten en instrumenten geldt dat ze binnen een strakke planning samen het voorwerk vormen voor een nieuwe (rijks) Nota Ruimte in 2024/2025. Tijdens de bijeenkomst gaven we aan dat de regio vanuit haar eigen kwaliteiten en ideeën inbreng levert aan bovenstaande producten. De basis daarvoor komt voort uit de Regionale Ruimtelijke Verkenning. Met de regionale ruimtelijke verkenning analyseerden we de ruimtelijke opgaven voor regio Foodvalley op de lange termijn. Deze analyse was vervolgens de basis voor de Verstedelijkingsstrategie en het Regionaal Perspectief Landelijk Gebied (RPLG). De inbreng vanuit de regio was daarmee gebaseerd op, door alle raden vastgestelde, visies en regionale beleidsstukken. Aan het RPLG wordt nu nog gewerkt. Schematisch ziet dit er als volgt uit:

De hoofdlijn van de ruimtelijke opgaven van de regio zien wij als volgt: 1. De schaalsprong als gevolg van de grote woonbehoefte van een aantrekkelijke regio. De regio ontwikkelt zich naar een landelijk gebied van kleinere en grotere levensvatbare dorpen; naar een gebied met meer stedelijkheid in een groene omgeving en bovenal met een eigen identiteit. Dit betekent in onze regio een “schaalsprong”. Een stap naar een hoger niveau van stedelijke voorzieningen en ontsluiting, een forse groei die we bewust en zorgvuldig willen maken, zodat infrastructuur voor fiets en auto, OV-voorzieningen, werklocaties, maar ook voorzieningen op het gebied van cultuur en sport tijdig meegroeien met de grotere én veranderende behoeften van onze inwoners. Daarmee laten we de groei van het aantal woningen in balans blijven met de ontwikkeling van de aantrekkelijkheid en functionaliteit van de hele leefomgeving. 2. De landbouwtransitie en het noodzakelijke natuurherstel Die leefomgeving wordt in onze regio bepaald door de landbouw en natuur. De landbouw is een belangrijke pijler binnen de regio, het produceert ons voedsel, het levert werkgelegenheid en de boeren zijn onze landschapsbeheerders. Daarnaast is de natuur in Regio Foodvalley met de Veluwe van nationaal belang en draagt dit bij aan de biodiversiteit, het welbevinden van inwoners, de klimaatbestendigheid, recreatie en toerisme.

De komende jaren gaan we in Regio Foodvalley op zoek naar natuurherstel en een nieuwe balans tussen landbouw, economie en gezondheid.

Datum: Betreft:

2-10-2023 Stand van zaken NOVEX-ontwikkelperspectief en regioarrangement

2. Algemene stand van zaken NOVEX-ontwikkelperspectief en regioarrangement Nu een tussenstap Aan het begin van het jaar was de verwachting om eind 2023 verschillende documenten vast te kunnen stellen: de ruimtelijke voorstellen door de provincies, het NOVEX-ontwikkelperspectief van het NOVEX-gebied Arnhem Nijmegen Foodvalley en het regioarrangement Foodvalley dat voor zowel de ruimtelijke voorstellen als het NOVEX-ontwikkelperspectief input zou moeten zijn. Inmiddels is duidelijk dat deze documenten geen scherpe nieuwe keuzes gaan bevatten, maar vooral een inventarisatie zijn van huidig beleid en ontwikkelingen. Om tot ruimtelijke structurerende keuzes te komen zijn nog belangrijke besluiten nodig. Deze zijn op verschillende niveaus nog niet gemaakt. Bestuurlijk hebben de overheden daarom de keuze gemaakt om de producten wel af te ronden, maar daarbij aan te geven dat verdere uitwerking nodig is. In het licht van de Tweede Kamerverkiezingen in november van dit jaar en de daaropvolgende coalitieonderhandelingen is het voor de regio ook erg belangrijk om een gezamenlijk (Rijk, provincies, waterschappen en regio’s) document op tafel te hebben liggen waar ambities, opgaven en vervolgstappen helder staan beschreven. Zodat een nieuw kabinet daar mee verder kan. De stukken waarover gesproken wordt zijn daarmee geen eindproduct, maar een tussenstap in een proces.

Intensievere betrokkenheid raden nodig Bovendien vragen deze ruimtelijke relevante keuzes intensievere betrokkenheid van raden. Dit willen we vanaf 2024 met elkaar, dat wil zeggen alle overheden, in gang zetten. Uw raad zal daar vanzelfsprekend bij betrokken worden. Hoe precies, dat weten we nu nog niet. Dit komt omdat we het graag eenvoudiger willen maken, maar omdat het om samenwerking gaat zijn we daarbij afhankelijk van andere partijen. Bovendien zal ook nieuw kabinetsbeleid een rol gaan spelen. Een gebiedsprogramma is nog niet gereed Na vaststelling van de Verstedelijkingsstrategie wilden we de stap naar uitvoering zetten door het maken van een gebiedsprogramma Foodvalley. Helaas moeten we constateren dat een overzichtelijk samenhangend programma nog niet gereed is voor behandeling door raden. De reden hiervoor is dat het maken van een NOVEX-ontwikkelperspectief, een regioarrangement en de afstemming daarvan met de ruimtelijke voorstellen momenteel veel van de beperkte ambtelijke capaciteit vraagt. Anders dan in de raadsinformatiebrief van april dit jaar is aangekondigd, zult u dit programma niet dit jaar nog niet ontvangen, maar in de loop van 2024. 2a. Regioarrangement Foodvalley Het rijk vraagt van alle provincies om een ruimtelijk voorstel te maken waarin zij duidelijk maken hoe om te gaan met de ruimtelijke uitdagingen die zij zien.

De provincie Gelderland kiest er nadrukkelijk voor om via regioarrangementen van de 7 Gelderse regio’s haar ruimtelijk voorstel richting het rijk op te bouwen. Een regioarrangement is een coproductie van provincie Gelderland en de betreffende regio. Het beschrijft de opgaven, kansen en (ruimtelijke) uitdagingen van de regio. Het regioarrangement Foodvalley gaat over de hele regio, dus ook de Utrechtse gemeenten. Met de provincie Utrecht is afgesproken dat zij het regioarrangement van Regio Foodvalley meeneemt bij het maken van haar ruimtelijk voorstel. Daarnaast kan het regioarrangement ons helpen de samenwerking en positionering van Regio Foodvalley te versterken. De samenvatting van het Regioarrangement Foodvalley ontvangt u hierbij. Deze samenvatting is dus nadrukkelijk een concept, maar het geeft wel de aard en de abstractie van het regioarrangement weer. Het laat ook zien dat de centrale opgaven waar de regio voor gesteld staat, stevig terugkomen. Over het regioarrangement of de samenvatting ervan heeft nog geen besluitvorming plaatsgevonden. Op dit moment wordt gewerkt aan een volwaardige versie van het

Datum: Betreft:

2-10-2023 Stand van zaken NOVEX-ontwikkelperspectief en regioarrangement

regioarrangement Foodvalley. De verwachting is dat de colleges hier in december 2023 over kunnen besluiten. De opgaven worden daarmee stevig neergezet, maar de bepalende keuzes zijn in 2024 nog te maken, waar raden nadrukkelijker rol hebben. 2b. NOVEX-ontwikkelperspectief In onze regio komt een aantal grote nationale opgaven bij elkaar: de te realiseren schaalsprong die voortkomt uit de grote woningbouwopgave, een forse herstelopgave van natuur- en watersystemen en de noodzakelijke transitie van de landbouw. Deze opgaven concurreren in ruimte en hebben onderling effect op elkaar, dus is het belangrijk om deze integraal te bekijken en aan te pakken. Via de lijn van gebiedsregie heeft het Rijk daarom het gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley aangemerkt als één van de NOVEX-gebieden in Nederland. In de NOVEX-gebieden werken Rijk, provincies (Gelderland en Utrecht), waterschappen en gemeenten als partners nauw samen. Het doel is het versnellen van besluitvorming over samenhangende ruimtelijke keuzes en de uitvoering van maatregelen. In het programma NOVEX van het Rijk is bepaald dat per NOVEX-gebied Rijk en regio samen verantwoordelijk zijn voor het opstellen van een ‘ontwikkelperspectief’. Dit ontwikkelperspectief is de basis voor de strategische besluiten en de uitvoeringsafspraken tussen alle overheidspartijen. Het ontwikkelperspectief is het gezamenlijke beeld voor 2040.

Hier werken we naar toe. Het geeft richting aan de ruimtelijke keuzes die daarvoor nodig zijn. Dit is nodig, om de ruimtelijke opgaven waar we voor staan in samenhang en toekomstgericht op te pakken. De integrale blik is cruciaal aangezien de opgaven concurreren in ruimte en effect hebben op elkaar. Compromissen zullen nodig zijn en moeilijke beslissingen moeten worden gemaakt. De opgaven moeten in samenhang bekeken en aangepakt worden, de keuzes die we voor de ene opgave maken hebben direct invloed op de andere opgaven. Het Ontwikkelperspectief van de regio Arnhem-Nijmegen Foodvalley is gebaseerd op de verstedelijkingsstrategie Arnhem-Nijmegen-Foodvalley en de regioarrangementen van beide regio’s. Het vormt de basis voor de NOVEX-uitvoeringsagenda en de regionale investeringsagenda die betrokken partijen gezamenlijk opstellen. Inhoud ontwikkelperspectief Het ontwikkelperspectief is opgebouwd langs drie hoofdopgaven van het gebied. Dit zijn: 1. 2. 3.

Realiseren van een schaalsprong in verstedelijking met oog voor leefomgeving Realiseren van natuurherstel en een robuust watersysteem Realiseren van een transitie in de landbouw

Elke opgave wordt in het ontwikkelperspectief beschreven, met daarbij de kansen en schuurpunten en wat nodig is om de opgave een stap verder te brengen. Verder beschrijft het ontwikkelperspectief hoe we hieraan verder uitvoering gaan geven. Dit wordt geprogrammeerd in de NOVEXuitvoeringsagenda en de regionale investeringsagenda. De NOVEX-uitvoeringsagenda is daarmee de nieuwe naam en van het inhoudelijk verbrede Verstedelijkingsprogramma. Op gebiedsniveau blijft het gebiedsprogramma Foodvalley het onderliggende uitvoeringskader. Bijgevoegd ontvangt u het NOVEX-ontwikkelperspectief zoals dat aan de colleges is aangeboden voor besluitvorming. Het NOVEX-ontwikkelingsperspectief is beschreven op het niveau van het gebied Arnhem Nijmegen Foodvalley. Verschillende onderwerpen die relevant zijn voor Regio

Datum: Betreft:

2-10-2023 Stand van zaken NOVEX-ontwikkelperspectief en regioarrangement

Foodvalley komen in het Ontwikkelperspectief aan de orde. Een aantal daarvan willen we uitlichten en specifieker toelichten vanuit het perspectief van Regio Foodvalley: •

Mobiliteit - Het Ontwikkelperspectief beschrijft hoe Regio Foodvalley samen met de Groene Metropoolregio werkt aan de schaalsprong mobiliteit. In de eerste plaats door het beter benutten van bestaande infrastructuur, maar zeker ook door versterking van het gehele netwerk met een focus op slim en schoon. Specifiek in Foodvalley hebben wij te maken met het ‘pauzeren’ van de aanleg van de knooppunten Hoevelaken en A1/A30, terwijl de verstedelijkingsstrategie is gebaseerd op reeds gerealiseerde knooppunten. Het is van belang grip te krijgen op de consequenties van het ‘pauzeren’ op de opgaven zoals wonen en economie. Zoals afgesproken in het BO MIRT 2022 voeren rijk en regio in 2024 een netwerkanalyse uit die mogelijk zicht biedt. Hierin worden in ieder geval meegenomen de verstedelijkingsopgave en de effecten daarvan op de bereikbaarheid van de regio. In ditzelfde BO MIRT zijn ook afspraken gemaakt over een mobiliteitspakket nodig voor het bouwen van woningen in onze regio tot 2030, waarvoor € 67 mln. beschikbaar is. Tegelijkertijd weten wij dat er meer nodig is aan regionale HOV- en fietsverbindingen en zijn aanvullende afspraken nodig om de verstedelijkingsstrategie te realiseren.

•

Onrendabele toppen - de samenwerking binnen NOVEX-gebied is bedoeld om concrete resultaten te boeken en de knelpunten die er zijn op te lossen. Eén van die knelpunten zijn de onrendabele toppen bij de bouw van woningen. Dit speelt vraagstuk speelt in vrijwel alle gemeenten en is niet voor niets één van de randvoorwaarden in de Woondeal Foodvalley. Onrendabele top-financiering speelt juist als er gebouwd wordt volgens de principes van de Verstedelijkingsstrategie en NOVI, zoals meer binnenstedelijk, niet in de natte delen en bij HOV-knooppunten. In het Ontwikkelperspectief wordt hier op verschillende plaatsen de noodzaak benoemd van oplossingen voor de financieringsknelpunten die dit met zich mee brengt.

•

Landbouw - Regio Foodvalley neemt een belangrijke positie in binnen dit onderdeel van het NOVEX Ontwikkelperspectief. Onze ambitie is het realiseren van een gebied met bloeiende landbouw en gezonde natuur, een gebied dat klimaat- en toekomstbestendig is. Een gezond en ‘beleefbaar’ landelijk gebied waar landbouw, wonen, werken, recreatie en natuur elkaar versterken en waar vertrouwen is tussen partijen. Dit is een gezamenlijke ambitie van alle NOVEX-partners. Zij worden aangezet om te komen tot een langjarige gezamenlijke aanpak en in te zetten op specifieke maatregelen voor de korte termijn die hieraan bijdragen. Daarmee bouwen we voort op wat bijvoorbeeld in de Regio Deal is ingezet (zoals het meetnetwerk), en wat nodig is om tot uitvoering te komen. Het NOVEX Ontwikkelperspectief helpt ons zo om provincies, waterschappen en het rijk te verbinden aan de richting van waarmee we met ons Regionaal Perspectief Landelijk Gebied op willen.

•

Groen en blauw - Meer landschap, meer stad is het motto van de Verstedelijkingsstrategie en het NOVEX-ontwikkelperspectief. Versterking van aantrekkelijke landschappen en natuurkwaliteit is dus onderdeel van de gezamenlijke aanpak. Via het NOVEXontwikkelperspectief zetten we onder meer in op gebiedsgerichte financiering van projecten die bijdragen aan een robuust watersysteem en een klimaatbestendig buitengebied. Dat kan bijvoorbeeld gaan om gebiedsprocessen zoals rond Veenhuizerveld en Garderen, Elspeet, Uddel en Speuld en die zich mede in het kader van het Regionaal Perspectief voor het Landelijk Gebied aftekenen bijvoorbeeld rond Kootwijkerbroek en in de driehoek Wekerom, Otterlo, Harskamp.

Datum: Betreft:

•

2-10-2023 Stand van zaken NOVEX-ontwikkelperspectief en regioarrangement

Gezamenlijke uitvoeringskracht - Binnen NOVEX werken we samen in open en gelijkwaardige verhoudingen en in gedeeld eigenaarschap aan de realisatie van de gezamenlijke opgaven. Voor gemeenten vraagt dit om het ontwikkelperspectief naar lokaal beleid en instrumentarium te vertalen zoals omgevingsvisies, omgevingsplannen/ bestemmingsplannen, verordeningen, programma’s en/of projectbesluiten. Goed samenwerken is echter niet voldoende. Het is belangrijk om voldoende en krachtige uitvoeringsmogelijkheden te hebben. Dat betekent financiering, capaciteit en instrumentarium om doelen te realiseren. Hoewel dat in het ontwikkelperspectief nog niet concreet gemaakt is, spreken partijen wel uit daar gezamenlijk aan te werken. Voor gemeenten en Regio Foodvalley is erg belangrijk omdat we nu al tegen de grenzen aanlopen van wat mogelijk is met de huidige ambtelijke capaciteit.

We weten dat we de grote opgaven waar we voor staan de gezamenlijke inzet van rijk en provincies nodig hebben. Met het NOVEX Ontwikkelperspectief verbinden we op dit moment provincies, waterschappen en het rijk aan de grote opgaven van onze regio. We benoemen de afhankelijkheden en randvoorwaarden die daarvoor nodig zijn. Dit kost extra tijd, maar onze inzet is om daarbij concrete stappen op korte termijn te kunnen zetten, door inzet op maatregelen, oplossingen en uitvoeringskracht. 3. Rol van de raden We bouwen voort op de Regionale Ruimtelijke Verkenning en de Verstedelijkingsstrategie en formuleren nog geen nieuw beleid. Daarom leleggen we deze stukken nu niet aan uw raad ter besluitvorming voor. De colleges zullen wel over deze stukken besluiten, zodat de provincies Gelderland en Utrecht deze stukken nu al wel verwerken in hun ruimtelijke voorstellen. Die moeten in december aan het Rijk worden aangeboden. De betrokkenheid van raden wordt, zoals aangegeven, anders wanneer we vanaf 2024 een proces in gaan richting meer structurerende keuzes. Hoe dat proces er uit gaat zien en wat dit wanneer op moet gaan leveren is nog onderwerp van gesprek met de partners in het NOVEX-gebied Arnhem Nijmegen Foodvalley. Belangrijke tussenstappen en keuzes die in proces naar voren komen worden uiteraard wel ter besluitvorming aan u als raad voorgelegd.

Als het gaat om het landelijk gebied, dan werken we al aan nieuwe en gezamenlijke beleidsuitgangspunten. Dit gebeurt via het Regionaal Perspectief voor het Landelijk Gebied waar u als raad bij betrokken bent. Vanaf 2024 zullen we de uitkomsten van dit traject en de vervolgstappen van NOVEX Ontwikkelperspectief goed afstemmen. Tot slot Het voelt soms alsof de voortgang beperkt is en we aangekondigde slag naar uitvoering nog niet maken. Ontwikkelingen, zoals coalitievorming bij provincies, herprioritering bij het rijk zijn van invloed op de geschetste trajecten. We bouwen aan een structurele samenwerking en dat vraagt om een langere horizon. Ondertussen willen we de uitvoering niet uit het oog verliezen door knelpunten in het hier en nu op te lossen. Met vriendelijke groet, namens het algemeen bestuur Regio Foodvalley

Datum: Betreft:

2-10-2023 Stand van zaken NOVEX-ontwikkelperspectief en regioarrangement

Arjen Droog

René Verhulst

Directeur

Voorzitter

Bijlagen -

Samenvatting Regioarrangement Foodvalley Concept NOVEX Ontwikkelperspectief Arnhem Nijmegen Foodvalley

Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley Meer landschap meer stad

Concept- versie 16 oktober 2023, voor behandeling in colleges

1

Inhoud Over dit document ............................................................................................................................. 3 1 Perspectief NOVEX-gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley .................................................................. 4 1.1 Het NOVEX-gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley ....................................................................... 4 1.2 Waarom een ontwikkelperspectief? ............................................................................................. 4 1.3 Integraal oppakken van grote opgaven ......................................................................................... 5 1.4 De afwegingsprincipes bij het maken van ruimtelijke keuzes ....................................................... 6 1.5 Relatie met ander ruimtelijk beleid .............................................................................................. 8 2 De hoofdopgaven .............................................................................................................................. 10 2.1 Realiseren van een schaalsprong in verstedelijking met oog voor leefomgeving ....................... 10 Onze ambitie 2040: ‘een groene metropool voor 1,2 miljoen mensen’ ....................................... 10 De opgaven voor het realiseren van een groene metropool voor 1,2 miljoen mensen ................

11 Energietransitie en netcongestie .................................................................................................. 13 Kansen en schuurpunten schaalsprong in verstedelijking met oog voor de leefomgeving ........... 14 Samenvattend: wat is hiervoor nodig ........................................................................................... 16 2.2 Realiseren van natuurherstel en een robuust watersysteem ...................................................... 18 Onze ambitie 2040: toekomstbestendige natuur voor plant, dier en mens ................................. 18 De opgaven voor herstel en klimaatadaptatie .............................................................................. 19 Kansen en schuurpunten natuurherstel en robuust watersysteem .............................................. 22 Samenvattend: wat is hiervoor nodig ........................................................................................... 23 2.3 Realiseren van een transitie in de landbouw .............................................................................. 24 Onze ambitie 2040: een vitaal landelijk gebied met toekomstbestendige landbouw................... 24 De opgaven langjarig en integraal samenwerken aan een nieuwe balans ....................................

24 Kansen en schuurpunten transitie in de landbouw ...................................................................... 25 Samenvattend: wat is hiervoor nodig ........................................................................................... 27 3 Van ontwikkelperspectief naar uitvoering ......................................................................................... 29 Onze gezamenlijke opdracht ........................................................................................................ 29 Samenwerken aan realisatie ......................................................................................................... 29 Besluitvorming en status van dit ontwikkelperspectief ................................................................ 31 Bijlage 1 overzicht van relevante documenten ..................................................................................... 32 Bijlage 2 Opgaven vanuit Defensie ....................................................................................................... 34

2

Over dit document Dit document is een door Rijk, provincies, waterschappen en, gemeenten en regio’s gezamenlijk opgesteld ontwikkelperspectief 2040 voor het NOVEX-gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley. Dit ontwikkelperspectief vervangt niet de eerder opgestelde Verstedelijkingsstrategie ‘Meer landschap, meer stad’ maar is hierop een uitbreiding en verdieping. Het ontwikkelperspectief is opgesteld in de zomer van 2023 en bevat de ambities en keuzes zoals die op dat moment vastgesteld konden worden. Sommige onderdelen van dit ontwikkelperspectief, met name de verstedelijkingsopgaven, hebben we al vergaand uitgewerkt. Andere opgaven, zoals de landbouwtransitie en opgaven uit het Nationaal Programma Landelijk Gebied, zijn we op dit moment nog volop aan het uitwerken en verdiepen. Dit doen we in goede afstemming met alle betrokkenen en in een zorgvuldig proces met volksvertegenwoordigers. Dit vraagt tijd. Daarom hebben we in dit ontwikkelperspectief nog geen compleet, integraal toekomstperspectief met bijbehorende keuzes en prioriteiten kunnen schetsen. Wel zijn bij de totstandkoming van dit ontwikkelperspectief goede, constructieve gesprekken gevoerd tussen de betrokken overheden. Deze gesprekken vormen samen met dit ontwikkelperspectief zelf de basis voor het vervolg, waarin we gezamenlijk verder werken aan een completer ontwikkelperspectief.

Bij het BOL 2024 presenteren we de voortgang die we hierop maken. In de periode waarin dit ontwikkelperspectief is opgesteld, is voor beide regio’s waaruit het NOVEXgebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley bestaat, door provincie(s), waterschappen en regio ook een regioarrangement uitgewerkt. Hierin zijn voor iedere regio een meer gedetailleerde visie en actielijnen uitgewerkt voor de periode tot 2030 en een met een doorkijk naar 2050. De regioarrangementen vormen waardevolle input voor dit ontwikkelperspectief, waarbij uitdrukkelijk wordt opgemerkt dat het Rijk in tegenstelling tot bij het ontwikkelperspectief niet betrokken is geweest bij het opstellen van de regioarrangementen. Het ontwikkelperspectief is een basis voor de provinciale Ruimtelijk Voorstellen van Gelderland en Utrecht die in het najaar van 2023 door beide provincies worden uitgewerkt en voor de reguliere ruimtelijke planvorming (omgevingsvisies) waarbij participatie is ingeregeld. In de bijlage treft u een overzicht aan van relevante documenten met verwijzingen naar deze documenten. September 2023

3

1 Perspectief NOVEX-gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley 1.1 Het NOVEX-gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley De Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen en Regio Foodvalley vormen samen het NOVEX-gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley. In dit NOVEX-gebied werken 26 gemeenten, 3 waterschappen, 2 provincies en het rijk samen aan de toekomst van dit gebied. Het is een gebied met stedelijk en landelijk gebied, met grote rivieren, de Veluwe en de Utrechtse heuvelrug. Een gebied waar het groen, gezond en schoon wonen en werken is nu en in de toekomst. Het is een gebied met goede nationale en internationale verbindingen (weg, water en spoor) en heeft alles in zich om zich blijvend te ontwikkelen tot een topregio in Food, Health, Hightech en Energy en in het verlengde daarvan de circulaire economie. Een gebied waar brede welvaart voor iedereen centraal staat. Onder de titel: Meer landschap meer stad hebben we, de partners in het NOVEX-gebied een verstedelijkingsstrategie opgesteld voor het gebied. In de verstedelijkingsstrategie wordt een perspectief beschreven voor de regio in 2040. Een belangrijk opgave die in deze strategie is uitgewerkt is het realiseren van 100.000 extra woningen tot 2040. Het gebied maakt hiermee een aanzienlijke schaalsprong.

In het gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley komen een aantal grote nationale opgaven bij elkaar: de te realiseren schaalsprong die voortkomt uit de grote woningbouwopgave, een forse herstelopgave van natuur- en watersystemen en de noodzakelijke transitie van de landbouw. Deze opgaven concurreren in ruimte en hebben onderling effect op en afhankelijkheden van elkaar dus is het belangrijk om deze integraal te bekijken en aan te pakken. Het Rijk heeft daarom het gebied aangemerkt als één van de NOVEX-gebieden in Nederland. Het doel is het versnellen van besluitvorming omtrent samenhangende ruimtelijke keuzes en de uitvoering van maatregelen. Zo realiseren we onze plannen toekomstbestendig, met ruimtelijke kwaliteit en in samenhang.

1.2 Waarom een ontwikkelperspectief? In het programma NOVEX is bepaald dat per NOVEX-gebied Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten samen verantwoordelijk zijn voor het opstellen van een ‘Ontwikkelperspectief’. Dit ontwikkelperspectief is de basis voor de strategische besluiten en de uitvoeringsafspraken tussen alle overheidspartijen. Het ontwikkelperspectief is het gezamenlijke beeld voor 2040. Hier werken we naar toe. Het geeft richting aan de ruimtelijke keuzes die daarvoor nodig zijn. Dit is nodig, om de ruimtelijke opgaven waar we voor staan in samenhang en toekomstgericht op te pakken. De integrale blik is cruciaal aangezien de opgaven concurreren in ruimte en effect hebben op elkaar. Compromissen zullen nodig zijn en moeilijke beslissingen moeten worden gemaakt. De opgaven moeten in samenhang bekeken en aangepakt worden, de keuzes die we voor de ene opgave maken hebben direct invloed op de andere opgaven. Het ontwikkelperspectief vormt de basis voor de NOVEX uitvoeringsagenda en de regionale investeringsagenda die betrokken partijen gezamenlijk opstellen. In dit ontwikkelperspectief bouwen we voort op de verstedelijkingsstrategie, waarvoor de schaalsprong de aanleiding was. In de verstedelijkingstrategie wordt het beste van twee werelden gecombineerd: meer landschap en meer stad. Dit is kiezen voor het versterken van de bestaande steden, regiokernen en dorpskernen.

En het koesteren en versterken van ontspannenheid en kracht van het landschap. We doen dit door te zorgen voor een goede verbinding tussen stad en platteland, 4

tussen wonen en werken en natuur. De verstedelijkingsstrategie is gericht op het realiseren van groene, gezonde groei en het versterken van de welvaart in brede zin van de bewoners van dit gebied. Het ontwikkelperspectief vervangt de verstedelijkingsstrategie niet, het is een uitbreiding en verdieping op deze strategie. We verbreden in dit ontwikkelperspectief naar de drie hoofdopgaven. In dit ontwikkelperspectief staan onze ambities, bieden we inzicht in de samenhang van de verschillende opgaven en identificeren we kansen en schuurpunten om onze ambities te realiseren. De ambities en keuzes uit dit ontwikkelperspectief worden opgenomen in de omgevingsvisies en de reguliere ruimtelijke planvorming waarbij participatie van burgers en andere stakeholders is voorzien.

1.3 Integraal oppakken van grote opgaven Het ontwikkelperspectief is een integrale lange termijnstrategie (2025-2040) voor de fysieke leefomgeving in het NOVEX-gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley. Het centrale doel is een kader bieden voor het integraal oppakken van grote opgaven in het gebied. We kunnen de opgaven niet los van elkaar zien, er is concurrentie in ruimte en middelen, de keuzes die je maakt voor de ene opgave hebben direct effect op de andere opgaven waarbij verkenning en planvorming voor de grote opgaven niet altijd gelijk lopen. We moeten integraal werken en inzetten op het realiseren van synergie. We zien in het gebied drie grote opgaven samenkomen: 1. Realiseren van een schaalsprong in verstedelijking met oog voor leefomgeving We hebben afgesproken in het gebied tot 2040 100.000 extra woningen te realiseren. Dit betekent dat in het gebied een schaalsprong gerealiseerd moet worden. Niet alleen meer woningen, ook meer banen, voorzieningen, ruimte voor recreatie, natuur en mobiliteit om deze groei in inwoners te accommoderen. De opgave is om te groeien in aantal inwoners op een manier waarbij welvaart en welzijn van de inwoners behouden blijft en het liefst verbetert. Een schaalsprong realiseren zonder dat we meer ruimte beschikbaar hebben, betekent dat de verschillende opgaven met elkaar zullen schuren.

Deze schaalsprong staat centraal in de verstedelijkingsstrategie, hierin is uitgewerkt hoe we de schaalsprong willen realiseren met behoud van de unieke kwaliteiten van ons gebied. We onderscheiden hierbij een aantal sleutelgebieden met daarin de Novex-locaties (‘grootschalige woningbouwlocaties’) Nijmegen Stationsgebied, Nijmegen Kanaalzone, Spoorzone Arnhem-Oost en Foodvalley. In dit ontwikkelperspectief wordt deze opgave beknopt beschreven, we herhalen niet alles wat eerder in de verstedelijkingsstrategie is uitgewerkt. We verdiepen op de onderwerpen (circulaire) economie en op energie en gaan in op de relaties met de andere twee hoofdopgaven. 2. Realiseren van natuurherstel en een robuust watersysteem In het gebied liggen belangrijke Natura 2000-gebieden en stromen grote rivieren ons land binnen. In deze gebieden, maar ook daarbuiten, zowel in stedelijk als landelijk gebied, liggen grote opgaven voor natuurherstel en het realiseren van een toekomstbestendig, robuust bodem- watersysteem. Het realiseren en herstellen van groen en blauwe natuur is nodig. Dit vraagt versterken van de natuur die er is en het toevoegen van biodiversiteit op plekken waar we slimme functie combinaties kunnen maken (bijvoorbeeld natuurinclusieve landbouw, recreatie en waterberging).

Zo moeten we de verzuring en verdroging van Veluwe aanpakken om deze natuurgebieden te behouden voor de toekomst en de biodiversiteit te verbeteren en beschermen. Onder de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug liggen de grootste grondwatervoorraden van Nederland. Behouden en vergroten van de belangrijke zoetwatervoorraden vraagt in en rondom deze gebieden om herstel van het natuurlijke systeem. Het herstel en klimaatbestendig inrichten van het bodem en watersysteem is hierbij een 5

basisvoorwaarde. In het Rivierengebied, de ‘waterkraan’ van Nederland (zo genoemd omdat hier de zoetwater toevoer voor belangrijke rivieren en het IJsselmeer wordt geregeld) zijn waterveiligheid, ruimte voor water, drinkwater, bevaarbaarheid en natuurherstel grote opgaven. 3. Realiseren van een transitie in de landbouw In het gebied, en met name in Regio Foodvalley, is de agrifoodsector een belangrijke drager van de identiteit van de regio. De aanwezigheid van landbouw met een hoge veedichtheid dichtbij kwetsbare natuur van met name de Veluwe stelt ons voor de opgave om een transitie in de landbouw te realiseren. Deze transitie heeft zowel een ruimtelijke, een sociaal-economische als een cultureelmaatschappelijke impact. We staan voor de opgave om de negatieve impact van emissies en watergebruik (waaronder stikstofdeposities) van landbouw op natuurgebieden terug te dringen, ontwikkelingsruimte aan toekomstbestendige landbouwbedrijven te bieden en om het proces van veranderende en stoppende bedrijven zo te begeleiden dat een gezond en vitaal landelijk gebied ontstaat.

1.4 De afwegingsprincipes bij het maken van ruimtelijke keuzes De NOVI afwegingsprincipes Bij het realiseren van de grote opgaven en de opgaven die daaraan gekoppeld zijn, laten we ons bij onze keuzes leiden door de afwegingsprincipes uit de Nationale Omgevingsvisie (NOVI). Deze afwegingsprincipes zijn: 1. Combinatie van functies gaat voor enkelvoudige functies De ruimte is schaars en onze ambities zijn groot. We streven naar het optimaal benutten van de beschikbare ruimte en kijken altijd naar kansen om functies te kunnen combineren in de ruimte. Combinaties van wonen en werken, van natuur, landbouw en recreatie, van energieopwekking, economie en natuurherstel, etc. We volgen daarbij de ladder van duurzame verstedelijking en kiezen daarom bijvoorbeeld uitdrukkelijk voor een focus op inbreiding bij het realiseren van de woningopgave, voor een verdichting van bedrijventerreinen en voor uitloopgebieden nabij woon- en werkgebieden waar natuur, recreatie en bedrijvigheid worden gecombineerd. 2. Kenmerken en identiteit van een gebied staan centraal Ons gebied is divers, divers in type landschap en natuurwaarden, in mate van verstedelijking, in historie en cultuurwaarden. We ontwikkelen vanuit een goed inzicht en begrip van deze diversiteit. We zoeken daarom altijd de samenwerking met relevante stakeholders en bewoners. 3.

Afwentelen wordt voorkomen (in tijd en ruimte) We denken in termen van toekomstbestendige brede welvaart. Wij sturen in de groei die op ons afkomt, maar begrijpen dat dit niet ongelimiteerd houdbaar is. We zetten in op een goede balans tussen stedelijke ontwikkeling en ontspannen leefkwaliteit. We kijken hierbij zowel naar de balans in het hier en nu als in de balans tussen nu en later. Ook onze toekomstige generaties moeten brede welvaart kunnen ervaren, dit vraagt om het maken van toekomstbestendige keuzes. We wentelen niet af op toekomstige generaties, naar andere gebieden of functies en wentelen niet af van privaat naar publiek. Dat betekent onder meer bij investeringen voldoende rekening houden met klimaatverandering, bodemdaling, grond- en watervervuiling en het natuurlijke waterbergende vermogen van de bodem en met de kosten die daaraan verbonden zijn. Door oog te hebben voor kosten van de gehele levenscyclus creëren we zoveel mogelijk waarde voor het geïnvesteerde geld .

6

4. Water en bodem is sturend Het gebied kent door de grote diversiteit van de ondergrond veel verschillende water- en bodemsystemen, zo zijn er stuwwalcomplexen, grote rivieren en binnendijks rivierengebied, hoge zandgronden en een van de grootste zoetwatervoorraden van Nederland. Het gebied kent sterk verdicht stedelijk en landelijk gebied, ieder met eigen vraagstukken op gebied van water en bodem. Het efficiënt, veilig en duurzaam gebruik van het bodem- watersysteem is noodzakelijk om alle belangen in voldoende mate te kunnen bedienen. Meer dan voorheen worden functies daar neergelegd waar ze passen bij de natuurlijke eigenschappen en karakteristieken van het bodemwatersysteem. Bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen worden vanaf het begin van de planvorming de bovengrond en de ondergrond in samenhang bezien. Driedimensionale ruimtelijke ordening staat centraal. Ongunstige locaties voor waterhuishouding of bodemdaling (bijvoorbeeld in diepe polders of op slappe grond) worden vermeden of het effect daarvan wordt gemitigeerd. We werken op drie manieren met bovenstaande vier NOVI afwegingsprincipes. Ten eerste hebben we deze afwegingsprincipes integraal meegenomen in het opstellen van het ontwikkelperspectief voor de drie hoofdopgaven. De keuzes die zijn gemaakt zijn getoetst aan de vier afwegingsprincipes.

Ten tweede hebben we in de verstedelijkingsstrategie de afwegingsprincipes vertaald naar concrete ontwerpprincipes voor de verschillende ruimtelijke keuzes die we moeten maken. Ten derde grijpen we, daar waar het schuurt tussen verschillende functies en we bij de realisatie moeten kiezen, altijd terug op de vier afwegingsprincipes van NOVI. Water en bodem is sturend We vinden het belangrijk om in dit ontwikkelperspectief het principe “water en bodem sturend”, nader toe te lichten. Dit is een gidsprincipe in zowel stedelijk als landelijk gebied. In de verstedelijkingsstrategie hebben we hier al aandacht aan gegeven maar de afgelopen jaren is op dit principe meer beleid ontwikkeld en zijn in de kamerbrief van I&W vijf opdrachten uitgewerkt. Deze opdrachten hebben een forse ruimtelijke impact en grote invloed op ieder van de drie hoofdopgaven in ons gebied. De vijf opdrachten in kader van water en bodem sturend zijn: Zorg voor ruimte voor water In het veranderend klimaat nemen de extremen in de vorm van langdurige en intensieve neerslag en verhoogde waterafvoeren toe. Tegelijkertijd krijgen we vaker te maken met lagere rivierafvoeren en droogte. We maken water sturend bij onze ruimtelijke keuzes door rekening te houden met die extremen.

Dat doen we door te zorgen voor goede locatiekeuzes, een klimaatadaptieve en robuuste inrichting van de beekdalen, de rivier en het omliggende landschap. Ook reserveren we ruimte voor versterking van dijken in de toekomst. In overstromingsgevoelige delen ontwerpen we zo dat vanuit het concept van meerlaagse veiligheid (laag 1 zijn overstromingsbeperkende maatregelen, laag 2 zijn gevolgbeperkende maatregelen, laag 3 is rampenbeheersing rondom overstromingen en laag 4 is een snel en klimaatrobuust herstel van schade) de gevolgen van een overstroming zo klein mogelijk zijn. Zorg voor voldoende water We zijn voor ons drinkwater, landbouw, natuur, scheepvaart en industrie afhankelijk van voldoende en schoon water. Die (drink)waterbeschikbaarheid staat onder druk: in een veranderend klimaat moeten we langere en vaker voorkomende periodes van droogte overbruggen terwijl tegelijkertijd de kwaliteit van ons grond- en oppervlaktewater af blijft nemen en de schaalsprong zonder ingrijpen leidt tot een groter waterverbruik. Dit vraagt een herstel van de veerkracht en sponswerking van het water- en bodemsysteem, het verminderen van het waterverbruik en actief verbeteren van de waterkwaliteit. 7

Zorg voor schoon water en schone bodem De kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater en daarmee de toekomstige beschikbaarheid ervan staat onverminderd onder druk door menselijk handelen. Herstel ervan (Kaderrichtlijn Water) betekent het beperken van het gebruik van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen, het voorkomen van nieuwe (diffuse) verontreinigingen, diversifiëren van drinkwaterbronnen en de bescherming van de strategische grondwatervoorraden. Een ontoereikende staat van Kaderrichtlijnwater grond- of oppervlaktelichamen in 2027 kunnen extra wettelijke beperkingen betekenen voor het menselijk gebruik en woningbouw zoals nu speelt bij natuurkwesties. Daarmee is een goede grond- en oppervlaktewaterkwaliteit voorwaarde om onze ambities voor wonen en werken te realiseren. Zorg voor een vitale en efficiënt geordende bodem Een gezonde, goed werkende, levende bodem is essentieel voor een toekomstbestendig gebied. Ook het bodemsysteem staat onder grote druk door toenemende afdekking, een steeds intensiever gebruik van de ondergrond voor onder andere thermische energie, verdichting van en verstoring door het gebruik van chemicaliën. We moeten waardevolle bodems behouden en zorgen voor duurzaam bodembeheer door preventie, sanering, beperken van afdekking en sterke regie op de ondergrond.

Zorg voor een groene, klimaatadaptieve gebouwde omgeving Het klimaat verandert, de extremen worden groter. Voor het behoud van welzijn en gezondheid van mensen moet de ruimtelijke inrichting waar we nu aan werken bestand zijn tegen deze grotere extremen, we ontwikkelen immers ook voor de toekomst. We maken water en bodem sturend voor locatiekeuzes en inrichting van nieuwe en bestaande bebouwing. We bouwen klimaatadaptief en natuurinclusief overeenkomstig de nationale maatlat klimaatadaptief bouwen en we bouwen zo veel mogelijk binnen stedelijk zodat we het landschap sparen.

1.5 Relatie met ander ruimtelijk beleid Het Rijk wil met alle provincies afspraken maken over hoe zij opgaven op het gebied van wonen, bereikbaarheid, energie, economie, landbouw en natuur, goed ruimtelijk kunnen inpassen. Hiervoor maakt iedere provincie een Ruimtelijk Voorstel in het kader van het Programma NOVEX. De ruimtelijke voorstellen (resulterend in ruimtelijke arrangementen tussen Rijk en provincies) zullen samen met de ontwikkelperspectieven en uitvoeringsagenda’s van de NOVEX-gebieden input geven voor de nieuwe Nota Ruimte. Ook worden de opgaven in het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) per provincie uitgewerkt in een provinciaal programma, te weten het Utrechts Programma Landelijk Gebied (UPLG) in Utrecht en het programma Vitaal Landelijke Gebied Gelderland (VLGG) in Gelderland. Ook werken beide provincies aan een energievisie ten behoeve van de toekomstige ontwikkeling van de energie infrastructuur.

8

De provincie Gelderland heeft ervoor gekozen om het ruimtelijk voorstel op te bouwen vanuit de zeven regio’s in de provincie. Provincie(s), gemeenten (samenwerkend in regioverband) en waterschappen stellen samen een regioarrangement op. In het tweede kwartaal van 2023 hebben beide regio’s een concept regioarrangement uitgewerkt. Hierin zijn de ambities, doelen en opgaven voor de leefomgeving opgenomen. Het biedt een regionaal perspectief op 2030 en een doorkijk naar 2050. De verstedelijkingsstrategie is voor de regioarrangementen van Regio Foodvalley en de Groene Metropoolregio een belangrijke basis. De regio-arrangementen kijken echter breder dan de verstedelijkingsopgave, want herstel van natuur- en watersystemen, de landbouwtransitie en de verduurzaming van de energiebehoefte en de energie infrastructuur zijn hierin ook opgenomen. De beide regioarrangementen vormen net als de verstedelijkingsstrategie een belangrijke bron voor dit ontwikkelperspectief. Het Ruimtelijk Voorstel van de Provincie Utrecht is met betrokkenheid van de regiopartners ontwikkeld. Het Ontwikkelperspectief Arnhem-Nijmegen-Foodvalley is net als het Ruimtelijk voorstel straks één van de bouwstenen voor de wijziging van de Omgevingsvisie waarmee in 2024 wordt gestart. Aan dit traject wordt ook een participatietraject verbonden.

De verwachting is dat de Ontwerp omgevingsvisie begin 2024 ter inzage kan worden gelegd. De realisatie van het Ontwikkelperspectief krijgt vorm via de uit te werken NOVEX Uitvoeringsagenda en de bijbehorende RIA, via het met het Rijk te sluiten Ruimtelijk Arrangement Rijk – provincie Utrecht via het UPLG. Ook voor het UPLG en VLGG zijn de regio’s bezig met een eigen uitwerking. De Groene Metropoolregio heeft het rapport ‘Vervlochten regio – groenblauwe raamwerk Metropoolregio Arnhem-Nijmegen’ opgesteld en werkt dit verder uit in denklijnen en koplopersgebieden. De Regio Foodvalley is bezig met de ontwikkeling van een Regionaal Perspectief Landelijk Gebied (RPLG).

9

2 De hoofdopgaven Het NOVEX-gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley heeft drie grote hoofdopgaven. Voor ieder van deze opgaven hebben we, te weten gemeenten, regio’s, provincies, waterschappen en Rijk gezamenlijk in dit ontwikkelperspectief een ambitie uitgewerkt wat we willen bereiken voor 2040. De beoogde oplossingen hoe om te gaan met deze opgaven kunnen elkaar versterken en zitten elkaar ook regelmatig in de weg. Dit vraagt om keuzes maken en prioriteiten stellen in tijd, ruimte en investeringen. Per opgave benoemen we daarom de belangrijkste kansen en schuurpunten voor het realiseren van onze ambities. Dit zijn de onderwerpen waarop afstemming en samenwerking tussen Rijk, provincies, waterschappen, regio’s en gemeenten noodzakelijk is. Waar we als overheden gezamenlijk moeten optreden om kansen te benutten en schuurpunten te beperken. We sluiten iedere paragraaf af met de essentie van wat nodig is om als overheden samen te werken aan deze hoofdopgaven.

2.1 Realiseren van een schaalsprong in verstedelijking met oog voor leefomgeving

Onze ambitie 2040: ‘een groene metropool voor 1,2 miljoen mensen’ Het gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley groeit, niet in oppervlakte maar wel in inwoneraantallen, aantal woningen, economie, mobiliteitsbewegingen. Dit stelt ons voor uitdagingen. Meer inwoners vraagt niet alleen om meer woningen maar ook om het realiseren van een voorzieningenniveau dat hierbij hoort. In de verstedelijkingsstrategie Arnhem-Nijmegen-Foodvalley is beschreven hoe we als regio, provincies, rijk en waterschappen invulling willen geven aan deze groei en wat daarvoor nodig is. We willen een groei realiseren die in balans is. Een groei die leidt tot brede welvaart. Dit betekent gelijktijdig inzetten op woningbouw, investeren in economie, bereikbaarheid, een aantrekkelijke, groeneen gezonde leefomgeving en voldoende voorzieningen voor cultuur, recreatie, toerisme, scholing, zorg et cetera. We realiseren ons dat we deze schaalsprong in verstedelijking alleen kunnen realiseren als we slim gebruik maken van de beschikbare ruimte in ons gebied en functies zoveel mogelijk combineren. We starten altijd vanuit de kenmerken van een gebied en gebruiken dat als basis voor ontwikkeling, we behouden cultuurwaarden en versterken natuurwaarden.

Het principe water en bodem sturend, daagt ons uit om locatiekeuzes te maken die toekomstbestendig zijn en de bouwopgave zo in te richten dat onze water- en bodemsystemen herstellen en versterkt worden en we voorbereid zijn op het klimaat van de toekomst. We bouwen samen aan een gebied waar nu en in de toekomst iedereen goed kan wonen, werken, recreëren en verblijven.

10

De opgaven voor het realiseren van een groene metropool voor 1,2 miljoen mensen Om in balans te kunnen groeien, is een schaalsprong nodig op het gebied van wonen, leefomgeving, economie mobiliteit en energie. Ook de culturele en maatschappelijke voorzieningen moeten mee ontwikkelen met de bevolkingsgroei. We hebben ook de opgave om in onze steden en dorpen en daarbuiten te werken aan klimaatadaptatie. De groei in inwoners stelt ons voor opgaven op het gebied van wonen, leefomgeving, mobiliteit en economie. Deze hebben we beschreven in de Verstedelijkingsstrategie. In dit ontwikkelperspectief geven we kort de essentie hiervan aan en voegen we op gebied van economie en energie aanvullende ambities en kansen en schuurpunten toe op basis van voortschrijdend inzicht. Bij de ontwikkeling van het gebied streven we naar een zo efficiënt mogelijk gebruik van ruimte door in te schikken, te verdichten en functies slim te combineren. Meer concreet: Wonen We voegen 100.000 woningen toe in het NOVEX-gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley tot 2040. Voor de woningbouwopgave tot 2030 hebben we via woondeals afspraken gemaakt onder andere over de grootschalige woningbouwlocaties. Daarbij zetten we niet alleen in op de kwantiteit, maar ook op de kwaliteit: bestaande wijken versterken en bijdragen aan de sociale woningbouwopgave.