Document · PDF

A-2 Brief PS inzake vaststelling herindelingsadvies Barneveld Scherpenzeel d.d. 7-7-21.pdf

Gemeenteraad 6 oktober 2021, gemeente BarneveldBij agendapunt: Ingekomen en uitgaande stukken40.095 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 5 van 5

A. Kaart nieuwe gemeente

Putten

Legenda

Uddel

Ermelo

Spakenburg Te vormen gemeente

Putten

^^^ ^ ^ Te vervallen gemeentegrens Bunschoten Gemeentegrens

Garderen

Nijkerk

Apeldoorn

Nijkerk

Hoevelaken

Zwartebroek

Amersfoort

Stroe

Voorthuizen

Terschuur

Kootwijk

Barneveld Kootwijkerbroek

Leusden

Barneveld

Achterveld

Harskamp

De Glind

Wekerom

^^ ^ ^

^^ ^

^ ^^

Otterlo

Ede

Scherpenzeel Woudenberg

Lunteren

Scherpenzeel Renswoude

Maarn I&A/GIC 2101 3068

Ederveen Maasbergen

Ede

B. Herindelingsscan

Herindelingsscan Barneveld en Scherpenzeel

Inhoudsopgave 1.

Inleiding

1.1

Beoordeling omvang ambtelijke organisatie en financiële dekking

1.2

Methode van onderzoek

Conclusies

2.1

Hoofdconclusies

2.2

Deelconclusies over Barneveld

2.3

Deelconclusies over Scherpenzeel

2.4

Samenvattende vergelijking financiële positie van beide gemeenten

2.5

Deelconclusies over de financiële positie van een heringedeelde gemeente

Vergelijking financiële positie Scherpenzeel en Barneveld op hoofdlijnen

3.1

Begroting en jaarrekening

3.2

Ambtelijke capaciteit

3.3

Onderhoud kapitaalgoederen

3.4

Reservepositie en weerstandsvermogen

3.5

Grondexploitaties

Ontwikkeling lokale lasten inwoners

Financiële effecten herindeling

5.1

Gevolgen algemene uitkering gemeentefonds

5.2

Te ontvangen frictiekosten via algemene uitkering gemeentefonds

5.3

Structurele effecten bestuurskosten

5.4

Effecten op de begrotingsomvang van een nieuwe gemeente

5.5

Reservepositie na herindeling

5.6

Lastenontwikkeling bij herindeling

Bijlage 1. Analyse financiële positie Barneveld

Bijlage 2. Analyse financiële positie Scherpenzeel

1. Inleiding De financiële herindelingsscan voor de gemeenten Scherpenzeel en Barneveld is opgesteld in het kader van het open overleg dat de provincie Gelderland voert over de toekomst van de gemeenten Scherpenzeel en Barneveld. In het open overleg dat de provincie Gelderland voert, worden meerdere varianten afgewogen en is één van de mogelijke keuzes een herindeling. Voor die situatie is deze financiële herindelingsscan opgesteld. Een herindelingsscan geeft inzicht in de financiële uitgangspositie van gemeenten die overwegen tot samengaan en de financiële uitgangspositie van de nieuw te vormen gemeente. Op een aantal onderdelen maakt de scan een vergelijking van de financiële uitgangspositie medio december 2020 van de gemeenten Scherpenzeel en Barneveld. De scan is gebaseerd op de stand van zaken per medio december 2020. Dat betekent dat de vastgestelde programmabegrotingen 2021-2024 inclusief amendementen1 het uitgangspunt zijn. In de aanloop naar een eventuele herindeling per 1 januari 2023 kunnen nog ontwikkelingen plaatsvinden die het beeld in de scan veranderen. Besluiten van de gemeenten kunnen het beeld nog veranderen of externe ontwikkelingen kunnen nog effect hebben, zoals bijvoorbeeld een definitief besluit van het nieuwe kabinet over de herverdeling van het gemeentefonds of het verdere verloop van de coronacrisis.

Deze effecten zijn nu nog niet meegenomen in deze rapportage. De rapportage moet gelezen worden als een momentopname. De scan moet antwoord geven op twee vragen: 1.

Hoe is de financiële positie van de gemeenten Scherpenzeel en Barneveld, waar zitten hierin risico’s en aandachtspunten bij een mogelijke herindeling?

Wat is het effect van een mogelijke herindeling op de inkomsten en financiële positie van de nieuw te vormen gemeente? Hoe financieel robuust is de nieuwe gemeente? En wat zijn de effecten op lokale lastendruk.

In de hoofdtekst van dit rapport is eerst een vergelijking van beide gemeenten in de huidige situatie gemaakt op een aantal hoofdlijnen: •

Begroting en jaarrekening: hoe zien de begrotingen en jaarrekeningen eruit? Hebben beide gemeenten een structureel evenwicht?

•

Ambtelijke capaciteit: hoe verhouden de kosten van de organisatie (formatie, organisatiekosten, uitbestede taken) zich in verhouding tot de omvang van de gemeente en het takenpakket?

•

Stand van zaken onderhoud: is het meerjarenonderhoud goed op orde? Zijn er achterstanden? Zijn er onderhoudsplannen en is er sprake van toereikende dekking in de begroting en/of voorzieningen en reserves?

•

Reserves, weerstandsvermogen en balansposities: hoe weerbaar zijn de gemeenten voor financiële tegenspoed? Hoe is het gesteld met de reserves, het eigen vermogen en de financiële ratio’s (schuldpositie, solvabiliteit)?

•

Grondexploitaties: wat is het verwachte resultaat op grondexploitatie? Wat is het risicoprofiel voor de grondexploitaties?

•

Lokale lastendruk: hoe ontwikkelen de lokale lasten zich? Hoe verhouden beide gemeenten zich tot elkaar?

De vergelijkende analyse op hoofdlijnen is gebaseerd op een analyse die voor beide gemeenten is gemaakt. Deze analyses zijn opgenomen als bijlage 1 en 2.

De provincie Gelderland beoordeelt de begroting 2021 en meerjarenraming van alle gemeenten in het kader van het financieel toezicht. De bevindingen worden nog apart door de provincie met beide gemeenten besproken. Waar mogelijk zijn deze betrokken bij het maken van de herindelingsscan. 1

Het tweede deel van de scan (hoofdstuk 4) geeft antwoord op de vraag hoe een nieuwe gemeente, die gevormd wordt door samenvoeging van de huidige gemeenten Scherpenzeel en Barneveld er financieel uit zou komen te zien, specifiek hoe de vermogenspositie zou zijn, de omvang van de begroting en de lokale lasten. Het derde deel (hoofdstuk 5) bevat de conclusies over de verschillende uitgangsposities en over de financiële aandachtspunten bij een eventuele herindeling. De herindelingsscan is zoveel mogelijk uitgevoerd op basis van de bestuurlijk vastgestelde documenten (programmabegrotingen, jaarrekeningen, meerjarenperspectief grondzaken), aangevuld met informatie die de organisaties van Barneveld en Scherpenzeel beschikbaar hebben gesteld. Voor het bepalen van het structurele begrotings- respectievelijk rekeningsaldo is toezichtinformatie van de provincie Gelderland gebruikt waarin aanvullingen en correcties zijn aangebracht ten opzichte van de informatie zoals deze door beide gemeenten in hun begrotingen zijn gehanteerd. Voor wat betreft de programmabegrotingen 2021-2024 van beide gemeenten wordt deze aanvullende informatie nog door de provincie besproken met de beide gemeenten. Voor de jaren 2018 en 2019 is de gewijzigde begroting gehanteerd, voor de programmabegroting 2020, de programmabegroting 2021 en de meerjarenraming 2022-2024 is de primitieve begroting gehanteerd.

1.1 Beoordeling omvang ambtelijke organisatie en financiële dekking Onderdeel van de herindelingsscan is ook een beoordeling van de financiële dekking van de formatie van de gemeenten. Hierbij is allereerst beoordeeld of de formatie en kosten zich verhouden tot de taken en omvang van de gemeente. Voor Barneveld is gebruik gemaakt van een benchmark die in 2018 door onderzoeksbureau Berenschot is uitgevoerd. Sinds het uitvoeren van het benchmarkonderzoek zijn er diverse wijzigingen in de formatie geweest, met name uitbreidingen. Uit het benchmarkonderzoek komt een onderbouwd en gedetailleerd oordeel, voor een definitief oordeel over de totale formatie inclusief de wijzigingen sinds 2018 is een hernieuwd benchmarkonderzoek nodig. De totale formatie inclusief wijzigingen sinds 2018 zijn in dit rapport globaal en op hoofdlijn beoordeeld. De resultaten van het onderzoek geven een beeld op hoofdlijnen, maar geen definitief oordeel. Wel is de dekking van de personeelskosten beoordeeld en daarbij de vraag of de door Barneveld besloten formatie-uitbreiding structureel gedekt is in de begroting. Voor Scherpenzeel is allereerst beoordeeld of de formatie van de gemeente Scherpenzeel in verhouding is tot de taken en omvang van de gemeente.

Hierbij zijn landelijke gegevens over gemiddelde omvang van gemeentelijke organisaties gebruikt en is gebruik gemaakt van een eerdere analyse van bureau Seinstra Van de Laar. In het kader van de herindelingsscan is geen eigenstandig onderzoek in de organisatie uitgevoerd. De resultaten van het onderzoek geven een beeld op hoofdlijnen, maar geen definitief oordeel. Hiervoor is diepgaander onderzoek noodzakelijk. Wel is de dekking van de personeelskosten beoordeeld en daarbij de vraag of de door Scherpenzeel besloten formatie-uitbreiding structureel gedekt is in de begroting. Voor beide gemeenten geldt dat voor een volledig beeld van de omvang en kosten van de ambtelijke organisatie in relatie tot de taken en het uitbestedingspatroon uitgebreider onderzoek nodig is. De conclusies in dit rapport moeten met dat voorbehoud gelezen worden.

1.2 Methode van onderzoek Deze financiële scan is uitgevoerd op basis van bestaande documenten versterkt door de gemeenten Barneveld en Scherpenzeel en door de provincie Gelderland. In het kader van dit onderzoek zijn informatievragen gesteld aan beide gemeenten. Alle gevraagde informatie is ook aangeleverd. Een lijst met gebruikte informatie per gemeente is opgenomen als onderdeel van bijlagen 1 en 2. In het kader van dit onderzoek zijn geen gesprekken gevoerd of interviews gehouden.

Voor de beoordeling van de het structurele begrotingssaldo 2021, 2022, 2023 en 2024 is de ook de voorlopige beoordeling van de toezichthouder, de provincie Gelderland, meegenomen. Deze beoordeling is bij het opstellen van dit rapport door de provincie nog niet definitief afgestemd met de beide gemeenten. De analyse van de financiële positie (bijlage 1 en 2) is voor een feitencheck voorgelegd aan de gemeenten Barneveld en Scherpenzeel en de conceptrapportage aan de provincie Gelderland.

2. Conclusies In deze herindelingsscan is allereerst een beoordeling gemaakt van de financiële positie van de gemeenten Scherpenzeel en Barneveld inclusief risico’s en aandachtspunten bij een mogelijke herindeling. Vervolgens zijn de effecten van een mogelijke herindeling onderzocht (effecten op de inkomsten en financiële positie van de nieuw te vormen gemeente, de financiële robuustheid, effecten op lokale lastendruk). Om het onderzoek uit te voeren, zijn gegevens gebruikt die aangeleverd zijn door beide gemeenten, eerder uitgevoerde onderzoeken, openbare bronnen als CBS en COELO en financiële toezichtinformatie van de provincie Gelderland. Voor beide gemeenten is een uitgebreide analyse gemaakt (bijlage 1 voor Barneveld, bijlage 2 voor Scherpenzeel) en een vergelijkende analyse inclusief effecten van een mogelijke herindeling (hoofdstuk 3 tot en met 5). Hierin zijn gedetailleerde bevindingen inclusief onderbouwing terug te lezen.

2.1 Hoofdconclusies De eindconclusie vanuit financieel perspectief is dat er met een herindeling een nieuwe gemeente ontstaat die financieel robuust is en waarvan de financiële positie samen beter is dan die van de beide gemeenten afzonderlijk. Deze eindconclusie is gebaseerd op de volgende hoofdconclusies. Barneveld heeft een relatief lage lastendruk. Het actieve grondbeleid maakt groei van de gemeente in de toekomst mogelijk en het weerstandsvermogen is met 2,1 robuust. Barneveld heeft aandachtspunten voor zowel het financiële vermogen als voor de exploitatie. Doordat Barneveld tot op heden nog relatief lage lasten heeft en nog een behoorlijke onbenutte belastingcapaciteit zijn er voldoende mogelijkheden om de exploitatie en het vermogen te versterken. Daarbij zal ook naar de omvang van de organisatie gekeken moeten worden en naar het risicoprofiel in de grondexploitaties. Barneveld zal de financiële bakens moeten verzetten om een begroting te presenteren die structureel en reëel in evenwicht is. Op dit moment zijn nadere maatregelen uitgesteld tot de kadernota 2022. Scherpenzeel is aan de vermogenskant (reserves, schuldpositie, solvabiliteit) solide. Scherpenzeel heeft ook een goede begrotingsdiscipline met begrotingen die jaar in, jaar uit reëel en structureel in evenwicht zijn. Scherpenzeel is in staat alvast ruimte te reserveren voor de volgende bestuursperiode.

Het probleem zit bij Scherpenzeel vooral in de omvang van de organisatie en de betaalbaarheid ervan. De noodzakelijke uitbreidingen hebben geleid tot een lastenverzwaring. Enkele achterstanden worden in 2021, 2022 en 2023 incidenteel weggewerkt. Als deze echter structurele oorzaken blijken te hebben, heeft Scherpenzeel reëel gezien geen ruimte meer om de inkomsten verder te verhogen. Hetzelfde geldt als blijkt dat de flexibele schil niet volledig gedekt kan worden uit investeringen en grondexploitaties. Voor een mogelijk heringedeelde gemeente Barneveld-Scherpenzeel ontstaat een totaalbeeld van een nieuwe gemeente die op de meeste indicatoren goed scoort. Alleen de reserves per inwoner blijven onder het gemiddelde van Nederlandse gemeenten. Bij deze optelling is nog geen rekening gehouden met de mogelijkheden die er zijn om kostenbesparingen op de gezamenlijke organisatie en huisvesting te realiseren. Barneveld zit ruim in de organisatie en Scherpenzeel stelt zelf dat ze tot en met 2020 te krap georganiseerd is. Opgeteld kan dit leiden tot mogelijkheden om de formatie op het huidige niveau te houden en aangekondigde uitbreidingen terug te draaien.

Daarbij is het wel essentieel dat Barneveld financieel gezien ‘schoon door de poort’ gaat en structurele maatregelen treft om de tekorten die ontstaan in 2022, 2023 en 2024 weg te werken en de nettoschuldpositie beheersbaar te houden (het mes snijdt aan twee kanten). Hierbij kan Barneveld naar de eigen organisatie kijken, naar het voorzieningenniveau, naar investeringen en grondexploitaties en naar het lastenniveau. Voor Scherpenzeel geldt als aandachtspunt de dekking van de flexibele schil en het risico dat achterstanden mogelijk structurele oorzaken hebben. Een herindeling met Barneveld biedt kansen voor structurele oplossingen voor deze risico’s.

2.2 Deelconclusies over Barneveld Vanuit financieel perspectief heeft Barneveld een aantal sterke punten: •

Relatief lage lastendruk voor inwoners ten opzichte van Scherpenzeel.

•

Een actief grondbeleid waardoor groei van de gemeente ook in de toekomst mogelijk blijft.

•

Een robuust weerstandsvermogen van 2,1. Hierdoor heeft Barneveld voldoende ruimte om tegenvallers op te vangen.

Er zijn ook enkele aandachtspunten: •

De jaarrekening 2019, de begroting 2020 en de meerjarenraming 2022-2024 hebben een structureel tekort. Hoewel de lasten nu laag zijn, is het de vraag hoe Barneveld het tekort vanaf 2022 gaat oplossen. Lastenverzwaring in de toekomst is niet uit te sluiten. Het tekort kan ook door andere maatregelen opgelost worden.

•

De kosten van de organisatie lagen in 2018 op het landelijk gemiddelde. Door uitbreidingen van de formatie nadien liggen de kosten zeer waarschijnlijk boven het landelijk gemiddelde.

•

Relatief grote gevoeligheid voor ontwikkelingen in de grondexploitaties.

•

Relatief hoge nettoschuldpositie.

•

Meerjarenonderhoud is nog niet op orde, hoewel er maatregelen getroffen zijn in de begroting.

2.3 Deelconclusies over Scherpenzeel Vanuit financieel perspectief heeft Scherpenzeel een aantal sterke punten •

Zeer solide vermogenspositie, met een goede solvabiliteit en geen schulden.

•

De begrotingen en ramingen zijn in alle jaren structureel en reëel in evenwicht. Ook de jaarrekeningen 2018 en 2019 sloten structureel in de plus.

•

Scherpenzeel heeft voor de volgende raad en volgende college financiële ruimte gereserveerd in de begroting.

•

De kosten van de organisatie liggen, ook na de uitbreidingen, op of onder het landelijk gemiddelde.

•

De grondexploitaties zijn solide en kennen een goed financieel resultaat.

Er zijn ook enkele aandachtspunten: •

De hoge lastendruk: -

Scherpenzeel heeft de OZB voor 2021 met 6% verhoogd. In de meerjarenraming is rekening gehouden met een jaarlijkse verhoging van 6% tot 2024. Hierdoor zijn de mogelijkheden beperkt om nog verdere lastenverzwaring door te voeren.

De lasten zijn vooral gestegen door de noodzakelijke uitbreidingen in de formatie en komen dus alleen indirect ten goede van de inwoners.

•

De kosten voor de flexibele schil worden gedekt uit grondexploitaties en te activeren investeringen. Het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) stelt grenzen aan de kosten die toegerekend mogen worden. Scherpenzeel loopt het risico dat niet alle kosten van de flexibele schil gedekt zijn door investeringen en grondexploitaties. De jaarlijkse lasten voor de flexibele schil bedragen € 450.000 (bron programmabegroting 2021-2024) . Dit is het maximale risico.

•

Er zijn achterstanden in het meerjarenonderhoud en Scherpenzeel heeft twee jaar op rij onderuitputting op investeringen en onderhoud. Hoewel er in de begroting maatregelen zijn genomen, is het gezien de realisatie in het recente verleden gerechtvaardigd vraagtekens te hebben bij het realiteitsgehalte.

•

Scherpenzeel uit in de kadernota forse ambities op woningbouw, maar deze zijn niet opgenomen in harde plannen. De vraag is of deze ambities haalbaar zijn gezien ruimtelijke kaders en ook gezien de beschikbare capaciteit in Scherpenzeel.

2.4 Samenvattende vergelijking financiële positie van beide gemeenten Tabel 1. Samenvattende vergelijking financiële positie Scherpenzeel en Barneveld Indicator

Barneveld

Scherpenzeel

Norm of referentiewaarde

Structureel saldo jaarrekening 2018

€ 1.520.000

€ 660.000