Rapport Gezondheidspreventie rekenkamer Barendrecht

Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes Rekenkamer Barendrecht

Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 11-12-2025 Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 1.

Colofon Datum: 11-12-2025 Rekenkamer Barendrecht: Prof. dr. Marcel Boogers, directeur Dr. Marieke Oprel, plaatsvervangend directeur Onderzoekers: Marieke Oprel marieke@necker.nl Lucyenne van de Coevering lucyenne@necker.nl Manon Deterd Oude Weme manon@necker.nl

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 2.

Inhoudsopgave Colofon

2

Inhoudsopgave

3

Inleiding

5

Aanleiding Doelstelling en vraagstelling

5 5

Kernbevindingen

7

Conclusies en aanbevelingen

9

Conclusies Aanbevelingen

9 9

Reactie van college van B&W

11

1. Visie en prioritering

14

1.1 1.2

14 17

Gezondheidspreventie in nationale en regionale context Lokaal beleid

2. Uitvoering en middeleninzet

24

2.1 2.2 2.3 2.4

24 25 26 27

Bewust Barendrecht Inzet van financiële middelen Reikwijdte van de gemeenschappelijke inzet Instrumenten van de gemeente

3. Organisatie en samenwerking

30

3.1 3.2

30 31

Organisatie en samenwerking Samenwerking met externen

4. Monitoring en evaluatie

33

4.1

33

Monitorings- en evaluatiesysteem

Bijlage 1. Geraadpleegde bronnen

36

Onderzoeksverantwoording Geraadpleegde bronnen Gevoerde interviews

36 36 36

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 3.

Bestuurlijke nota

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 4.

Inleiding Aanleiding De gemeente Barendrecht heeft de afgelopen jaren stappen gezet om gezondheidspreventie meer samenhang en zichtbaarheid te geven. Onder de vlag van ‘Bewust Barendrecht’ is een breed scala aan initiatieven samengebracht. Deze houden bijvoorbeeld maatregelen in om inwoners te stimuleren (meer) te gaan bewegen. Ook vindt onder de vlag van ‘Bewust Barendrecht’ de versteviging van samenwerking met maatschappelijke partners, de GGD, sportclubs en scholen plaats. Dit doet de gemeente bijvoorbeeld door overlegtafels te organiseren en initiatieven vanuit de organisaties te ondersteunen. Cijfers laten zien dat er goede redenen zijn om aandacht te besteden aan gezondheidspreventie: 54% van de volwassenen in Barendrecht heeft overgewicht (ruim 3% boven het landelijk gemiddelde). Daarnaast voldoet slechts 43% van de volwassenen in Barendrecht aan de beweegrichtlijn1 (tegenover landelijk een percentage van 59%).2 Daarnaast verdient gezondheidspreventie als thema aandacht vanwege de vergrijzende bevolking en de stijgende zorgkosten. Landelijk zijn sinds 2018 verschillende akkoorden gesloten om lokale en regionale overheden te stimuleren actie te ondernemen op het gebied van gezondheid en welzijn.

Vanuit het Rijk worden via onder meer het Nationaal Preventie Akkoord (NPA), het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) hiervoor ook middelen beschikbaar gesteld als een gemeente voldoet aan bepaalde voorwaarden. Zo moeten gemeenten bijvoorbeeld een lokaal preventieakkoord vaststellen dat het GALA lokaal uitwerkt om aanspraak te maken op middelen vanuit het GALA. Wettelijk biedt de Wet publieke gezondheid (Wpg) gemeenten een verplichting om te investeren in preventieprogramma’s en gezondheidsbevordering. Met dit onderzoek geeft de Rekenkamer de gemeenteraad van Barendrecht inzicht in de visie, uitvoering, monitoring en resultaten van het huidige gezondheidspreventiebeleid in de gemeente. De bevindingen bieden aanknopingspunten voor beleidsmatige aanscherping en bestuurlijke keuzes. Daarnaast vormt dit rapport een uitnodiging om de rol van de gemeente in het bevorderen van gezondheid scherper te definiëren en het thema gezondheidspreventie in beleid te verankeren op een wijze die toekomstbestendig is.

Doelstelling en vraagstelling Dit onderzoek geeft inzicht in op welke manier gezondheidspreventie als beleidsterrein zijn plek vindt in de gemeente Barendrecht. De rekenkamer onderzoekt welke inzet de gemeente pleegt, hoe die inzet met elkaar samenhangt en hoe daarop wordt gemonitord, en hoe wordt samengewerkt met maatschappelijke partners. De rekenkamer voert het onderzoek uit aan de hand van de volgende centrale onderzoeksvraag:

1 Voor kinderen: minstens één uur per dag matige of zwaar intensieve inspanning; minstens drie keer per week spier- en

botversterkende activiteiten; het voorkomen van stilzitten. Voor volwassenen: minstens 150 minuten per week matig of zwaar intensieve inspanning, verspreid over meerdere dagen; minstens twee keer per week spier- en botversterkende activiteiten, voor senioren aangevuld met balansoefeningen; het voorkomen van stilzitten. Zie: Beweegrichtlijnen: zoveel moet je bewegen 2 4 GGD Rotterdam-Rijnmond. (2023, 20 juni) .De Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022. Hoe gaat het met de volwassenen in Barendrecht? p. 10

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 5.

In hoeverre is de beleidsinzet van de gemeente Barendrecht op het gebied van gezondheidspreventie doeltreffend en doelmatig? Om de hoofdvraag te beantwoorden zijn er deelvragen geformuleerd. De deelvragen zijn:

Visie 1.

Wat is de visie van de gemeente op het gebied van gezondheidspreventie? a. Hoe definieert de gemeente gezondheidspreventie? b. Wat zijn de gemeentelijke prioriteiten op het gebied van gezondheidspreventiebeleid? c. Hoe ziet de gemeente Barendrecht haar rol in het versterken van gezondheid?

Uitvoering en inzet 2. 3. 4.

In hoeverre maakt de gemeente gebruik van beschikbare rijks- en provinciale middelen op het gebied van gezondheidspreventie? Wat is de reikwijdte en -breedte van de inzet van de gemeente op het gebied van gezondheidspreventie? Welke instrumenten zet de gemeente ten behoeve van gezondheidspreventie in en welke kosten zijn hiermee gemoeid?

Organisatie en samenwerking 5. 6.

Op welke manier is gezondheidspreventiebeleid belegd in de ambtelijke organisatie en hoe wordt er hierbij intern samengewerkt tussen verschillende afdelingen? Welke partijen (maatschappelijke partners, bedrijven, overheden en inwoners) zijn er betrokken bij de totstandkoming en uitvoering van gezondheidspreventiebeleid? a. Welke rol speelt de gemeente in het vinden en samenbrengen van partners?

Monitoring 7. 8.

Op welke manier worden resultaten van beleidsinzet gemeten? In hoeverre heeft de gemeente Barendrecht zicht op de resultaten van het gezondheidspreventiebeleid?

Vergelijking 9.

Hoe verhoudt de inzet van de gemeente Barendrecht zich tot het landelijke beeld?

Leeswijzer De rapportage bestaat uit een bestuurlijke nota en een nota van bevindingen. De bestuurlijke nota bestaat uit de inleiding, kernbevindingen, de conclusies en aanbevelingen en de bestuurlijke reactie van het college van burgemeester en wethouders. De nota van bevindingen bestaat uit vier hoofdstukken. Het eerste hoofdstuk behandelt het beleid en prioritering door de gemeente. Het tweede hoofdstuk gaat in op uitvoering en middeleninzet. In het derde hoofdstuk komt de organisatie en samenwerking binnen en buiten de gemeente aan bod. Het laatste hoofdstuk gaat in op monitoring en evaluatie.

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 6.

Kernbevindingen Beleidskaders Voor het gezondheidspreventiebeleid van de gemeente Barendrecht gelden nationale en regionale beleidskaders. Net als andere Nederlandse gemeenten werkt de gemeente Barendrecht volgens de kaders van het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Nationaal Preventieakkoord, waarbij de zorgkantoorregio ZHE-BAR gezamenlijke prioriteiten heeft gesteld voor de gezondheidsaanpak. Lokaal gezondheidspreventiebeleid Het thema gezondheid speelt een belangrijke rol in het coalitieprogramma, waarbij de nadruk specifiek ligt op sport en bewegen. De benadering van gezondheidspreventie is echter overwegend pragmatisch en uitvoeringsgedreven, zonder langetermijnvisie. De aandachtspunten uit het regioplan ZHE-BAR en het coalitieakkoord ‘Meerjarenprogramma 2022-2026' van de Barendrechtse coalitie landen met name in activiteiten, en in mindere mate in beleidsstukken en -structuren. Dit is onder andere zichtbaar in de campagne – inmiddels Uitvoeringsprogramma – Bewust Barendrecht. Deze campagne is ontstaan als reactie op beschikbaarheid van rijksgelden, zonder dat deze gebaseerd is op een lokale probleemanalyse of visie. Op het deelgebied sport en bewegen worden wel stappen gezet op het gebied van beleidsontwikkeling. Financiering De gemeente Barendrecht gaat creatief om met beschikbare geldstromen.

Dit maskeert het ontbreken van strategische keuzes en structurele dekking. Gemeentelijke initiatieven op het gebied van preventie voor zowel jongeren als ouderen worden met tijdelijke rijksmiddelen bekostigd. De gemeente Barendrecht heeft hierdoor geen eigenaarschap over de gezondheidspreventie-agenda. De gemeente investeert in goed werkende, bestaande initiatieven maar kiest niet voor eigen prioriteiten en afwegingen. Focus De gemeente Barendrecht heeft geen focus in haar definitie van en omgang met gezondheidspreventie. Gezondheidspreventie reikt van fiets- en wandelpaden tot individuele gedragsinterventies, van jongeren tot ouderen en van voorlichting tot sportactiviteiten. Door van alles een beetje te doen, is de impact van de inzet moeilijk navolgbaar. Partners signaleren dat binnen Bewust Barendrecht scherpere keuzes gemaakt moeten worden om daadwerkelijk impact te realiseren. Enerzijds heeft dit betrekking op de doelgroepen: binnen de brede categorieën jongeren en ouderen is geen verdere toespitsing. Anderzijds werkt de gemeente vooral aanbodgericht, en is er geen vraaggestuurde inzet. Instrumenten De gemeente Barendrecht beschikt over instrumenten gebaseerd op subsidies (met name aan KijkopWelzijn, die het grootste deel van het GALA-budget ontvangt), incidentele projectopdrachten, campagnes en netwerkbijeenkomsten.

Andere instrumenten die de gemeente gebruikt zijn bijvoorbeeld het werken aan een fysieke leefomgeving die sport en bewegen faciliteert en het geven van voorlichting. Maar de instrumenten missen bij gebrek aan een overkoepelende visie onderlinge samenhang. Organisatie

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 7.

De gemeente Barendrecht beoogt de interne samenwerking tussen afdelingen om gezondheidspreventie domeinoverschrijdend te organiseren. In de praktijk blijkt dat er vooral projectmatige samenwerking plaatsvindt; de integrale aanpak is niet geborgd in structurele werkprocessen of overleggen. De organisatie is onvoldoende ingericht op de lange termijn opgaven van gezondheidspreventie en mist de capaciteit voor strategische analyse en regie. Samenwerking De gemeente Barendrecht heeft een uitgebreid partnernetwerk opgebouwd. De contacten met de gemeente worden door deze partners positief beoordeeld. Wel blijkt dat de gemeente regelmatig een enigszins passieve positie verkiest en onvoldoende regie neemt. Zo vervult de gemeente veelal een faciliterende rol op projectbasis, en heeft de gemeente ten aanzien van bijvoorbeeld de uitvoering van het sport- en beweeg- en preventiebeleid geen regierol. Hierdoor wordt het potentieel aan slagkracht van het netwerk niet volledig benut. Daarnaast heeft de samenwerking met externen niet altijd een structureel karakter, en zijn niet alle groepen partners bij overleggen over Bewust Barendrecht aangesloten. Monitoring en evaluatie De gemeente Barendrecht beschikt momenteel niet over een monitoring- of evaluatiesysteem waarmee de doeltreffendheid gevolgd kan worden van de verschillende onderdelen van het gezondheidspreventiebeleid.

De focus ligt voornamelijk op activiteiten in plaats van effecten, waardoor er weinig tot geen overzicht is over welke interventies werken en welke niet. Er wordt momenteel gewerkt aan de ontwikkeling van KPI’s. Het onderliggende probleem is echter het gebrek aan regie en beleidskeuzes. Er wordt wel degelijk veel data verzameld, maar hiermee is het moeilijk een causaal verband tussen inzet en resultaat vast te stellen.

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 8.

Conclusies en aanbevelingen Conclusies De Wet publieke gezondheid verplicht iedere gemeente om beleid ten aanzien van gezondheidspreventie te ontwikkelen. Aanvullend op deze wet zijn verschillende akkoorden gesloten tussen rijksoverheid, gemeenten en maatschappelijke partners om op verschillende gebieden (samen) te werken aan gezondheidspreventie. De stapeling van al deze verschillende preventieakkoorden maakt het landelijke gezondheidspreventiebeleid sterk gefragmenteerd. Volgens de afspraken uit deze preventieakkoorden dienen gemeenten te zorgen voor samenhang in het preventiebeleid, met een eigen aanpak die is toegesneden op de lokale situatie. Op grond van dit onderzoek naar het lokale gezondheidspreventiebeleid, moet worden vastgesteld dat dit in Barendrecht nog weinig is gelukt. Verschillende initiatieven laten weliswaar zien dat er een grote inzet wordt gepleegd om in de gemeente Barendrecht samen te werken op het gebied van gezondheidspreventie, maar van een samenhangende aanpak in beleid én uitvoering is nog geen sprake. Het gezondheidspreventiebeleid van de gemeente Barendrecht kent een pragmatisch ad-hoc karakter, waarbij geldstromen vanuit nationale preventieakkoorden worden gekoppeld aan kansrijke lokale initiatieven. Deze opportunistische aanpak lijkt op korte termijn effectief, maar heeft op de langere termijn in de praktijk vooral nadelen.

Het lokale preventiebeleid is hierdoor namelijk allereerst versnipperd. Het gemeentelijke gezondheidspreventiebeleid bestaat uit zeer uiteenlopende beleidsmaatregelen zonder enige samenhang, waardoor het in beperkte mate effectief is. Het gemeentebestuur stuurt met het uitvoeringsprogramma ‘Bewust Barendrecht’ vooral op de thema’s sport en bewegen, zonder dat een duidelijke verbinding wordt gelegd met andere beleidsmaatregelen die betrekking hebben op gezondheidspreventie. Omdat de gemeente voor het preventiebeleid vooral afhankelijk is van tijdelijke uitkeringen van de rijksoverheid, is de toekomstbestendigheid ervan gering. Een ander nadeel van de sterke gerichtheid op landelijke preventieakkoorden, is dat het gemeentebestuur in beperkte mate zelf stuurt op gezondheidspreventie. Samenwerkingspartners van de gemeente missen hierdoor duidelijkheid van het gemeentebestuur, net zoals ze regie van het gemeentebestuur missen. Dit hindert de samenwerking met clubs, verenigingen, bedrijven, instellingen en zorgverleners die juist essentieel is voor een effectief gezondheidspreventiebeleid. Een gemeentelijk gezondheidspreventiebeleid met een heldere visie en doelstellingen ontbreekt. Het gemeentelijke gezondheidspreventiebeleid wordt vooral bepaald door de kansen die zich voordoen en veel minder door de keuzes die het gemeentebestuur maakt.

De gemeenteraad heeft geen kaders gesteld voor het gezondheidspreventiebeleid en is hier ook niet om gevraagd. Raadsleden hebben geen overzicht van de beleidsinspanningen op het gebied van gezondheidspreventie en hebben hierdoor maar beperkte mogelijkheden om hierop te sturen.

Aanbevelingen Tegen deze achtergrond adviseren we de gemeenteraad om concrete doelen van het gemeentelijke gezondheidspreventiebeleid vast te stellen. Hiervoor is het eerst nodig dat de gemeenteraad zich informeert of laat informeren over de huidige en toekomstige gezondheidssituatie van groepen inwoners, zodat kan worden nagegaan op welke punten gezondheidspreventie het meest effectief kan zijn. Binnen de gemeentelijke organisatie zijn voor specifieke onderdelen al wijkgerichte en

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 9.

doelgerichte aanpakken ontwikkeld of in ontwikkeling, die relevante inzichten hebben opgeleverd. Deze bestaande kennis en ervaring bieden concrete aanknopingspunten en een basis voor het versterken van het preventiebeleid. Ook kan worden aangesloten bij de doelen van het nationaal preventieakkoord, die zich richten op roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik. Een tweede aanbeveling is om hierna na te gaan op welke manier de clubs, verenigingen, instellingen en overheden die een bijdrage (kunnen) leveren aan gezondheidspreventie het best kunnen worden ondersteund door het gemeentebestuur. Duidelijke communicatie over de strategische richting, de beoogde doelen en de daarbij behorende beleidskeuzes is onmisbaar voor effectieve samenwerking. Transparantie over deze uitgangspunten stelt maatschappelijke partners in staat hun inzet af te stemmen en versterkt zowel het gezamenlijk eigenaarschap als de uitvoerbaarheid van het preventiebeleid. De laatste aanbeveling is om op basis hiervan een beleidsvisie vast te stellen die duidelijkheid heeft en geeft over de doelen van het gezondheidspreventiebeleid en de hiervoor in te zetten middelen. Deze beleidsvisie biedt het noodzakelijke kader voor het maken van gefundeerde keuzes en creëert duidelijkheid, zowel intern als extern.

Bovendien kan de beleidsvisie concrete handvatten bieden die nodig zijn om de domein-overstijgende samenwerking verder vorm te geven en daadwerkelijk te operationaliseren.

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 10.

Reactie van college van B&W

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 11.

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 12.

Nota van bevindingen

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 13.

1. Visie en prioritering In dit hoofdstuk wordt de visie van de gemeente Barendrecht op het gebied van gezondheidspreventie toegelicht. Uit zowel beleidsdocumenten als gesprekken met ambtenaren en verschillende maatschappelijke partners blijkt dat het versterken van gezondheid al meerdere jaren een belangrijk aandachtspunt is in Barendrecht. Dit hoofdstuk geeft een zo breed mogelijk beeld mogelijk beeld van de gemeentelijke aanpak. We belichten daarom de verschillende aspecten van het huidige preventiebeleid. Dit hoofdstuk biedt daarmee inzicht in de huidige stand van zaken en de ambities van de gemeente Barendrecht op het gebied van gezondheidspreventie. In dit hoofdstuk worden onderstaande deelvragen beantwoord: 1. a. b. c.

1.1

Wat is de visie van de gemeente op het gebied van gezondheidspreventie? Hoe definieert de gemeente gezondheidspreventie? Wat zijn de gemeentelijke prioriteiten op het gebied van gezondheidspreventiebeleid? Hoe ziet de gemeente Barendrecht haar rol in het versterken van de gezondheid?

Gezondheidspreventie in nationale en regionale context

Kernbevinding: Voor het gezondheidspreventiebeleid van de gemeente Barendrecht gelden nationale en regionale beleidskaders. Net als andere Nederlandse gemeenten werkt de gemeente Barendrecht volgens de kaders van het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Nationaal Preventieakkoord, waarbij de zorgkantoorregio ZHE-BAR gezamenlijke prioriteiten heeft gesteld voor de gezondheidsaanpak.

1.1.1 De gemeente Barendrecht brengt geen samenhang in landelijke beleidskaders Onder de Wet publieke gezondheid is iedere gemeente verplicht om preventieve gezondheidszorg te bevorderen. In de afgelopen jaren zijn aanvullend hierop enkele akkoorden gesloten tussen rijksoverheid, gemeenten en maatschappelijke partners om op verschillende gebieden (samen) te werken aan gezondheidspreventie. De gemeente Barendrecht neemt net als andere Nederlandse gemeenten deel aan deze akkoorden. Bij het deelnemen aan deze akkoorden horen zowel regionale als lokale verplichtingen. Het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) (2023) Het GALA is een breed akkoord waarin gemeenten, GGD’en, zorgverzekeraars en het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport samenwerken om gezondheid, preventie, sport en sociale cohesie te bevorderen. De nadruk ligt op een integrale aanpak: gezondheid wordt gezien als een samenhang van domeinen zoals zorg, welzijn, leefomgeving en sport en bewegen. Het doel is het realiseren van een gezonde generatie in 2040, onder meer door het stimuleren van een actieve leefstijl en het versterken van de sociale basis in buurten en wijken.

Gemeenten hebben binnen dit akkoord een regierol: zij brengen partijen bij elkaar, stellen lokale prioriteiten en verbinden de middelen die via landelijke regelingen beschikbaar komen met de behoeften van inwoners.3 De gelden die het Ministerie van VWS beschikbaar stelt voor acties die gemeenten onder de GALA-noemer uitvoeren zijn SPUKgelden.4 Waar in dit rapport wordt gerefereerd aan brede SPUK-gelden, worden Specifieke Uitkeringgelden die voor de gemeentelijke uitvoering van het Gezond en Actief Leven Akkoord zijn uitgekeerd bedoeld.

3 https://open.overheid.nl/documenten/ronl-e8e739b2e77bf92b7bfed78d4569ae4ecbce8dac/pdf 4 SPUK staat voor ‘specifieke uitkering’.

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 14.

Integraal Zorgakkoord (IZA) (2022) en de samenwerking met de Zuid-Hollandse Eilanden Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft samen met onder meer de overkoepelende organisatie van ziekenhuizen, de geestelijke gezondheidszorg en de ouderenzorg afspraken gemaakt om de zorg goed, toegankelijk en betaalbaar te houden. Deze afspraken staan in het Integraal Zorgakkoord. De partijen zetten onder andere in op een gezonde leefstijl, een gezonde leefomgeving en het versterken van de sociale omgeving en zelfredzaamheid van mensen. Gemeenten vervullen hierbij een brugfunctie en kunnen eerstelijns zorg en preventieve programma’s verbinden met het sport- en beweegaanbod.5 Het Integraal Zorgakkoord (IZA) stelt via een specifieke regeling financiële middelen beschikbaar om regionale samenwerking in de zorg en het sociaal domein te versterken. Voor de zorgkantoorregio Zuid-Hollandse Eilanden of ZHE-BAR, waar Barendrecht deel van uitmaakt, is jaarlijks € 3,4 miljoen beschikbaar. Voordat de gemeenten deze middelen kunnen krijgen moesten ze een regiobeeld (regioplan) opstellen. Eén gemeente of gemeenschappelijke regeling treedt op als mandaathouder, vraagt de uitkering aan en legt verantwoording af. Voor de ZHE-BAR regio is dat de gemeente Nissewaard.

Vanuit het regiobeeld van de Zuid-Hollandse eilanden dat in 2023 is opgesteld heeft de regio samen met betrokken partijen zoals de gemeenten, zorgorganisaties en de GGD een vertaalslag van regionale uitdagingen naar een aanpak en activiteiten gemaakt en vervat in een regioplan.6 In het Regioplan Zuid-Hollandse Eilanden (2023) staat dat in deze regio vooral aandacht moet zijn voor acute zorg, gezond leven, mentale gezondheid en de ouder wordende samenleving.7 De gemeente werkt in ZHE-BAR samen met Albrandswaard, Ridderkerk, Hoeksche Waard, Voorne aan Zee, Goeree-Overflakkee en Nissewaard. De aanpak sluit aan bij bestaande initiatieven zoals het Barendrechts Sport- en Beweegakkoord, met interventies als valpreventie, aanpak overgewicht bij kinderen en Welzijn op Recept, die de verbinding tussen zorg en sociaal domein versterken. In juni 2025 presenteert het samenwerkingsverband van ouderenzorgorganisaties op de Eilanden, Archipel ZHE, een transformatieplan voor zorg aan ouderen: ‘Versterken van zelf- en samenredzaamheid in de Regio ZHE-BAR'. Dit is een regionale aanpak bedacht door gemeenten, zorg- en welzijnsorganisaties, huisartsen en ziekenhuizen die zich richt op het stimuleren van ouderen, mantelzorgers en organisaties om na te denken over de eigen kracht en mogelijkheden van ouderen.

Ook besteden ze nadrukkelijk aandacht aan scholing van inwoners, mantelzorgers en professionals die zich tevens recht op zelfredzaamheid, gedragsverandering en het gebruik van digitale hulpmiddelen.8 Nationaal Preventieakkoord Het Nationaal Preventieakkoord werd in 2018 gesloten door maatschappelijke organisaties, het bedrijfsleven, patiëntenorganisaties, zorgaanbieders, verzekeraars, gemeenten via de VNG, fondsen, sportverenigingen en –bonden en het kabinet. Het preventieakkoord richt zich op roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik. Het akkoord moet stimuleren dat er bij gemeenten een lokale of regionale aanpak van gezondheidspreventie komt en dient de gemeente hierbij te ondersteunen. Het doel is dat in 2040 veel meer wordt ingezet op preventie, en minder op zorg. Mensen worden gestimuleerd om gezonde keuzes te maken en zorgprofessionals houden zich bezig met preventie.9 Gezondheidsnota

5 Integraal Zorgakkoord: 'Samen werken aan gezonde zorg' | Rapport | Rijksoverheid.nl 6 Regioplan Zuid-Hollandse Eilanden 2023 7 Archipel Zuid-Hollandse Eilanden, Regioplan Zuid-Hollandse Eilanden 2023, p.13.

In april 2025 is het thema Gezond Leven vervallen. Het is opgesplitst in twee nieuwe thema’s: Chronische Aandoeningen en Jeugd en Gezin. Dit blijkt uit een verslag van de uitkomsten van de regioraaddag van 27 maart 2025 (verslag van 10 apri) 8 Archipel Zuid Hollandse Eilanden, Versterken van zelf- en samenredzaamheid in de Regio ZHE-BAR, Juni 2025. 9 file

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 15.

Met de landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 ‘Gezondheid breed op de agenda’ van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport werd gekeken naar wat het Rijk en gemeenten tot 2024 konden doen om Nederland gezonder te maken. De nota geeft richting aan het lokale gezondheidsbeleid van gemeenten. Besluitvorming over de nota vond plaats in het bestuurlijk overleg tussen de staatssecretaris van VWS en de VNG. Volgens de gezamenlijke visie kan achterliggende problematiek zoals armoede, schulden, eenzaamheid of de kwaliteit en inrichting van de leefomgeving invloed hebben op hoe gezond je bent en hoe gezond je je voelt. De nota gaat uit van een brede kijk op gezondheid door een focus op positieve gezondheid als ‘bindmiddel’. Positieve gezondheid gaat over “het vermogen je aan te passen, je welbevinden, eigen regie, veerkracht, participatie en zingeving”.10 Om gezondheidsvraagstukken aan te pakken willen de partners de verschillende domeinen overstijgen, en ‘Health in All Policies’ als uitgangspunt nemen.11 Dit betekent dat het verbeteren van de gezondheid wordt meegenomen in alle beleidsterreinen. Gebrek aan samenhang Door de stapeling van preventieakkoorden is het preventiebeleid sterk gefragmenteerd.

De heldere doelstellingen uit het NPA op het gebied van roken, problematisch alcoholgebruik en overgewicht, zijn in latere preventieakkoorden aangevuld met doelen gericht op sport, sociaal beleid en leefomgeving. Hoewel die doelen onderling goed kunnen samenhangen (zo kan sporten helpen om overgewicht te voorkomen) wordt die samenhang nergens duidelijk beschreven. Het preventiebeleid mist daarmee een inhoudelijke focus.12 Volgens het GALA-akkoord moet de samenhang in het preventiebeleid worden georganiseerd door gemeenten.13 De complexe en veranderlijke vormgeving van het landelijke preventiebeleid maakt dat dit voor gemeenten niet eenvoudig is. Zo werden dit jaar de nieuwe onderhandelaarsakkoorden Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) en het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg (HLO) gesloten, waar de gemeente het beleid weer op aan dient te passen als de VNG akkoord gaat. Zeker voor kleinere gemeenten is het moeilijk om deze beleidsontwikkelingen te blijven volgen.

10 Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 | Loketgezondleven.nl 11 Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Landelijke-Nota-Gezondheidsbeleid-LNG-2020-2024, 8, 11. 12 Marcel Boogers, Ruben Riemens, Inge Stortenbeker, Charisma Hehakaya (2025). De effectiviteit van preventiebeleid: een

bestuurskundige analyse. Bestuurswetenschappen (79) 4, pg. 21-31. 13 VWS. (2023). GALA - Gezond en Actief Leven Akkoord. VWS.

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 16.

Vergelijking: voorbeeld Health in All Policies Met het in iedere gemeenteraad vaststellen van de regionale nota van Noord-Veluwe ‘Samen verder voor gezond Noord-Veluwe 2022-2025' werken de deelnemende gemeenten voortaan volgens de Health in All Policies benadering. De gemeenten hebben afgesproken dat gezondheid voortaan een plek krijgt binnen alle gemeentelijke beleidsterreinen. Bij het opstellen of actualiseren van instrumenten onder de Omgevingswet zullen de gemeenten volksgezondheid als één van de thema's binnen het afwegingskader nemen. Binnen de gemeentelijke organisaties worden keuzes voortaan integraal gemaakt: collega's uit verschillende vakgebieden én partners zitten samen aan tafel om te komen tot een integraal programma waarbij gezondheid is meegewogen.14 Zo werd bijvoorbeeld in de totstandkoming van de Omgevingsvisie van de gemeente Harderwijk de gezonde leefstijl en –omgeving meegenomen als leidend principe.15

1.2

Lokaal beleid

Kernbevinding: Het thema gezondheid speelt een belangrijke rol in het coalitieprogramma, waarbij de nadruk specifiek ligt op sport en bewegen. De benadering van gezondheidspreventie is echter overwegend pragmatisch en uitvoeringsgedreven, zonder langetermijnvisie. De aandachtspunten uit het regioplan ZHEBAR en het coalitieakkoord ‘Meerjarenprogramma 2022-2026' van de Barendrechtse coalitie landen met name in activiteiten, en in mindere mate in beleidsstukken en -structuren. Dit is onder andere zichtbaar in de uitrol van de campagne – inmiddels Uitvoeringsprogramma – Bewust Barendrecht. Deze campagne is ontstaan als reactie op beschikbaarheid van rijksgelden, zonder dat deze gebaseerd is op een lokale probleemanalyse of visie. Op het deelgebied sport en bewegen worden wel stappen gezet op het gebied van beleidsontwikkeling. Achtergrond: Gezondheid in Barendrecht Uit cijfers blijkt dat Barendrechters gemiddeld tevreden zijn met hun ervaren gezondheidsgevoel. Maar vergeleken met landelijke percentages is er aanleiding tot zorg: veel inwoners hebben overgewicht en/of voldoen niet aan de Nederlandse Beweegrichtlijn. Ook wat betreft het mentaal welbevinden van verschillende doelgroepen liggen er uitdagingen voor de gemeente. Gezondheid onder volwassenen en ouderen Gezondheidspreventie begint met het onderkennen van de actuele situatie.

Cijfers bieden daarbij aanknopingspunten om het lokale preventiebeleid gericht te versterken. Zo gaven de cijfers uit de ‘Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022’ van GGD Rotterdam-Rijnmond aanleiding om actiever in te gaan zetten op gezondheidspreventie. Want hoewel bijna driekwart van de volwassen inwoners van Barendrecht de eigen gezondheid als (zeer) goed ervaart, zijn er meer volwassenen met overgewicht (55%) dan gemiddeld in Nederland (50%). Daarnaast voldoet slechts 40% van de Barendrechters aan de Nederlandse Beweegrichtlijn, tegenover 47% landelijk. Na de Coronaperiode ondervond een deel van de Barendrechters nog (langdurig) klachten van het coronavirus, en was bovendien – net als in de rest van Nederland – de ervaren eenzaamheid gestegen naar 48%. Positief is dat het aantal sporters in Barendrecht hoger ligt dan in de regio, en dat volwassen inwoners minder roken dan vergelijkbare (leeftijds)groepen elders. Gezondheid onder jongeren

14 Samen verder voor een gezond Noord-Veluwe 2022-2025 | Lokale wet- en regelgeving 15 Document Harderwijk - 20240919 Presentatie Omgevingsvisie Harderwijk - iBabs Publieksportaal

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 17.

In de Gezondheidsmonitor Jeugd 2023 constateert de GGD dat jongeren in Barendrecht minder vaak positief zijn over hun eigen gezondheid dan in eerdere jaren, en dat het geluksgevoel aanzienlijk is afgenomen vergeleken met 2021. De mentale veerkracht van jongeren staat onder toenemende druk, een ontwikkeling die direct en indirect consequenties heeft voor hun toekomstig functioneren en hun algehele gezondheid. 62% van de jongeren in Barendrecht voelt zich zeer vaak gestrest. Bij tweedeklassers loopt dit percentage zelfs op tot 68%. Dit is vergeleken met het landelijk gemiddelde van 49% een opvallend hoog cijfer. Wel drinken en roken jongeren in Barendrecht minder dan gemiddeld in Nederland. Gezondheid onder jongvolwassenen De overgang naar volwassenheid brengt specifieke kwetsbaarheden met zich mee, waarvan sommige tijdige interventie vereisen. Uit onderzoek van de GGD uit 2024 naar de (mentale) gezondheid, de leefstijl, het welzijn en de digitale leefomgeving van jongvolwassenen van 16 t/m 25 jaar blijkt dat deze groep in Barendrecht zich mentaal en fysiek iets beter voelt dan in de rest van de regio. Dit geldt voor zowel de algehele ervaren gezondheid als het geluksgevoel en de tevredenheid met zichzelf, het eigen lichaam en het eigen leven.

Desondanks benoemt de GGD dat mentale gezondheid een aandachtspunt blijft: 21% van de jongvolwassenen voelt zich sterk eenzaam, en 42% ervaart (heel) veel stress. Ook het bewegingspatroon baart zorgen: slechts 21% van de jongvolwassenen beweegt dagelijks minimaal een half uur, wat relatief lager is dan het regionale gemiddelde van 27%.

1.2.1 Gezondheid wordt in het Meerjarenprogramma 2022-2026 met name onder sport en bewegen en sociaal beleid geschaard De coalitie benoemt in de inleiding van het Meerjarenprogramma toenemende maatschappelijke druk op het welbevinden van inwoners. Barendrechters ervaren op de woningmarkt, de arbeidsmarkt, in koopkracht, gezondheid en welzijn een groeiend gevoel van perspectiefloosheid en kansenongelijkheid. Eenzaamheid ligt voor jong en oud op de loer, en door vergrijzing ontstaat een groter wordende groep met zorg- en ondersteuningsbehoeften. De gemeente constateert dat gezond leven een gezamenlijke opgave is van gemeente en inwoners, en bevestigt dat het bevorderen van gezond leven hoog op de agenda van politieke partijen staat.16 Sport en Bewegen Uit de voor dit onderzoek gevoerde gesprekken blijkt dat Barendrecht wordt gezien als een ‘sportgemeente’. Er zijn relatief veel sportverenigingen die op hoog niveau presteren, en de afgelopen jaren heeft de gemeente verschillende stappen gezet op het gebied van sport. Dat is ook terug te zien in het coalitieakkoord. In het Meerjarenprogramma 2022-2026 staat de Barendrechtse coalitie stil bij het bevorderen van de gezondheid en het welbevinden van inwoners door middel van sport en bewegen.

Het college wil graag de deelname van inwoners aan sport- en bewegingsactiviteiten verhogen, om op die manier een bijdrage te leveren aan het welbevinden van inwoners. Zo zou meer sport en bewegen moeten bijdragen aan het terugdringen van (ervaren) eenzaamheid en voorkomen of verminderen van overgewicht.17 In 2020 sloten betrokken partners in Barendrecht al een Lokaal Sport- en Beweegakkoord.18 Dit is een uitwerking van het Nationaal Sportakkoord dat tot stand kwam door overleg tussen sportverenigingen, commerciële sportaanbieders, maatschappelijke organisaties, scholen, zorg- en welzijnsinstellingen, de 16 Meerjarenprogramma Barendrecht Werelddorp 2022-2026, 36. 17 Meerjarenprogramma,39. 18 5f858b_d98d96dbf20b4dbd8136327c241d1e60.pdf

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 18.

gemeente, de lokale sportraad en andere organisaties. De uitvoering van het akkoord wordt geregisseerd door de buurtsportcoach van Stichting KijkopWelzijn. Het Meerjarenprogramma sprak als ambitie uit om in 2023 daarnaast een nieuw sportbeleid te ontwikkelen, samen met de Sportraad. Hiermee zou extra aandacht worden gegeven aan sporten in de openbare ruimte en het stimuleren van inwoners om meer te gaan bewegen.19 Ook wilde de gemeente investeren in sportaccommodaties en de doorontwikkeling van het Inge de Bruijnzwembad. De gemeente wilde tevens een natuurijsbaan ontwikkelen.20 Uiteindelijk is de nieuwe Sport- en beweegnota in 2025 vastgesteld door de raad. Daaruit blijkt dat de gemeente de komende jaren zal gaan investeren in binnensportaccommodaties om op termijn te gaan voldoen aan duurzaamheids- en veiligheidseisen, en dat er een nieuwe gymzaal gerealiseerd zal worden in de nieuwe wijk Stationstuinen.21 Het Integraal Accommodatieplan 2025-2035, dat in november 2025 voorligt voor besluitvorming in de gemeenteraad, werkt deze plannen verder uit.22 Ook het Integraal Huisvestingsplan voor het onderwijs uit oktober 2024 geeft verdere uitwerking aan de plannen om bewegingsonderwijs voor kinderen te bevorderen.23 De gemeente is daarnaast momenteel (najaar 2025) bezig een aannemer te zoeken om de uitbreiding van het Inge de Bruijnzwembad te realiseren.

‘Een sociaal dorp’ Ook gaat het Meerjarenprogramma in op preventief jeugdbeleid om jongeren te ondersteunen in hun (geestelijke) gezondheid. De coalitie spreekt de intentie uit om aandacht te willen hebben voor gezondheid in omgevingsvisies, samenwerking te zoeken met huisartsen en verzekeraars, en bij te willen dragen aan het vergroten van basisvaardigheden en het bestrijden van laaggeletterdheid om gezond leven te stimuleren. De gemeente start daarnaast met een onderzoek naar de mate waarin gezondheid in Barendrecht wordt bepaald door een combinatie van persoonlijke kenmerken en omstandigheden waarin mensen geboren worden, opgroeien, wonen en werken. Een pilot in de wijk Vrijenburg maakt deel uit van dit onderzoek.24 Campagne ‘Gezond in Barendrecht’ of: Bewust Barendrecht

Onder ‘Een sociaal dorp’ meldt het Meerjarenprogramma verder dat de gemeente een campagne ‘Gezond in Barendrecht’ zal starten, met als doel dat alle inwoners ongeacht afkomst, opleidingsniveau en inkomen ‘gezond mee kunnen doen’. In de campagne zal volgens de coalitie verbinding worden gelegd met nieuwe en bestaande initiatieven, zoals het Preventieakkoord, de Bewuste Kantine, sporten om de hoek en Schooltuinen. Later zal deze campagne de naam ‘Bewust Barendrecht’ krijgen.

1.2.2 De gemeente Barendrecht heeft geen centraal beleidsstuk en richt zich vooral op de campagne ‘Bewust Barendrecht’ Geen gezondheidsnota Volgens de Wet Publieke Gezondheid is iedere gemeente verplicht om iedere vier jaar een nieuw lokaal gezondheidsbeleid op te stellen.25 De gemeente Barendrecht heeft geen overkoepelend beleidsstuk over gezondheid. Uit de gesprekken en beleidsstukken blijkt dat er ook geen eenduidige of vastgestelde definitie van gezondheidspreventie bestaat binnen de gemeente Barendrecht. Gesprekspartners definiëren gezondheidspreventie als een breed thema, waar veel onder valt: van het 19 Meerjarenprogramma 2022-2026, p. 27. 20 Meerjarenprogramma 2022-2026, p. 29. 21 Barendrecht Sport en Beweegt 22 Vergadering gemeenteraad 04-11-2025 Gemeente Barendrecht 23 Visie op onderwijshuisvesting 24 Meerjarenprogramma 2022-2026, p. 36. 25Wet publieke gezondheid, wetten.nl - Regeling - Wet publieke gezondheid - BWBR0024705

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 19.

inrichten van fietspaden tot het bewust maken en stimuleren van het belang van een gezonde levensstijl. Deze breedte betekent echter ook het ontbreken van een strakke afbakening. Preventie wordt erkend als belangrijk om ernstiger problematiek te voorkomen, zowel als instrument om de kwaliteit van leven te bevorderen als om zorgkosten te beperken. Maar het ontbreken van een strak kader maakt sturing en prioritering complex. Vergelijking integraal beleid: de gemeente Utrecht De gemeente Utrecht heeft een brede omgevingsvisie uitgewerkt, waarin diverse thema’s in samenhang worden beschreven. Gezondheid is één van deze thema’s. In de nota Gezondheid voor iedereen wordt gezondheid breed en positief benaderd. Doel is alle inwoners gelijke kansen bieden op gezond stedelijk leven, door rekening te houden met hun persoonlijke omstandigheden en vaardigheden. Hiertoe zetten diverse domeinen zich in: ruimtelijke ordening, sociale maatregelen en economische omstandigheden, veiligheid, werk en activering. Waardering en sturing krijgt vorm middels het Utrechtse sturingsmodel. Er zijn zeven speerpunten vastgesteld waar het gezondheidsbeleid op is gericht, waaronder inzetten op kansengelijkheid. Een concrete uitwerking hiervan is het bouwen van scholen op plaatsen waar de luchtkwaliteit goed is, dus op voldoende afstand van drukke wegen.

Op het gebied van sport, wonen en preventie heeft de gemeente wel beleidsnota's. Lokaal sport en beweegakkoord (2020) In 2020 is een Lokaal sport- en beweegakkoord opgesteld om sport en beweging te bevorderen als belangrijke bijdrage aan een gezonde samenleving in Barendrecht. De ambities in dit akkoord zijn o.a. het bereiken van inclusieve sport en vitale sportaanbieders, en het waarborgen van een duurzame sportinfrastructuur. Het document beschrijft ook de betrokken partijen zoals sportverenigingen, scholen en de gemeente, die samenwerken aan de realisatie van de doelstellingen. In het akkoord worden een aantal projecten en activiteiten genoemd die raken aan gezond leven, zoals valpreventie voor ouderen en het realiseren van gezonde sportkantines.26 Daarnaast kunnen scholen een ‘gezonde school’ worden. Uit de gesprekken blijkt dat dit een van de belangrijkere projecten op het gebied van gezondheidspreventie binnen het gezondheidsbeleid is: een initiatief waarbij basisscholen een gezonde school worden. Dit wordt gerealiseerd door samenwerking tussen het onderwijs, sportaanbieders en andere maatschappelijke partners. Scholen zijn dan ook een van de belangrijke stakeholders in dit akkoord. Sport- en beweegnota ‘Barendrecht Sport en Beweegt’ (2025) Sinds het akkoord uit 2020 is verder gebouwd aan een fundament voor strategisch sportbeleid.

Op 27 mei 2025 heeft de gemeenteraad van Barendrecht unaniem de Sport- en beweegnota ‘Barendrecht Sport en Beweegt’ vastgesteld. Deze nota is gebaseerd op het Nationaal Sportakkoord ‘Sport Versterkt’, dat als doel heeft sport toegankelijker, veiliger en kwalitatief hoogwaardiger te laten worden. Het streven in Barendrecht voor de komende jaren is om een breed en toegankelijk sport- en beweegaanbod te faciliteren in de gemeente, waarin samenwerking met partners centraal staat en inwoners worden gestimuleerd om een actieve leefstijl aan te nemen. Er wordt de komende jaren gefocust op vijf ambities: 1. Een inclusief en sociaal veilig sportklimaat; 2. Kwalitatief en kwantitatief behoud van bestaande sportaccommodaties; 3. Een beweegvriendelijke buitenruimte; 4. Focus op breedtesport; 26 Barendrechts Sport- en Beweegakkoord Barendrecht (2020), 7.

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 20.

5.

Vitale sport- en beweegaanbieders in Barendrecht.

Met het vaststellen van dit beleidsstuk wordt voldaan aan één van de ambities in het Meerjarenprogramma 2022-2026. Volgens de visie van de gemeente spelen sport en bewegen een essentiële rol in het bevorderen van een gezonde leefstijl: het draagt bij aan het voorkomen van overgewicht, het verminderen van andere gezondheidsproblemen, het versterken van de mentale gezondheid, het verminderen van stress en het vergroten van het zelfvertrouwen. De gemeente wil dat alle inwoners op hun eigen manier actief kunnen zijn; daarom wil de gemeente een breed aanbod stimuleren, zowel met georganiseerde sport als met laagdrempelige beweegactiviteiten in de buitenruimte. Ook kiest de gemeente voor een wijkgerichte aanpak. Ten aanzien van de beweegrichtlijnen scoort de gemeente relatief hetzelfde als de gemeenten in de regio (maar onder het landelijk gemiddelde, zie hierboven), maar de wijken Noord en Waterkant blijven achter. In die wijken wil de gemeente specifiek kijken naar het sport- en beweegaanbod en de beweegvriendelijke openbare ruimte, en middels monitoring en evaluatie bijsturen waar nodig.27 In de nota wordt de koppeling gemaakt met andere beleidsterreinen. Er wordt geschreven dat de nieuwe Omgevingswet kansen biedt om sport, bewegen en gezondheid een belangrijkere plek in de fysieke leefomgeving te geven.

Lokaal preventieakkoord (2021) Het lokaal preventieakkoord is een vertaling van het nationaal preventieakkoord. In 2023 werd GALA de voortzetting van het Nationaal Preventieakkoord. Het Gezond en Actief Leven Akkoord diende als opvolger en verbreding. Vanaf dat moment konden er geen aparte SPUKs voor het preventieakkoord worden aangevraagd, alleen nog brede SPUKS. Door een eigen akkoord te maken kan de gemeente aanspraak maken op een landelijk budget. Het akkoord is opgesteld door een klankbordgroep en is gebaseerd op de drie pijlers uit het nationaal preventieakkoord: overgewicht, problematisch alcoholgebruik en roken. De gemeente betrok aan breed aantal partners bij het akkoord. Deze waren met elkaar eigenaar van het akkoord en konden een aanvraag indienen om budget te krijgen voor projecten en initiatieven.28 Een overkoepelend doel is het vergroten van het bewustzijn van een gezonde leefstijl. Naast de gemeente zijn er een aantal maatschappelijke partners betrokken bij het uitvoeren van het akkoord. Dit zijn de GGD Rotterdam-Rijnmond, het CJG Rotterdam-Rijnmond, Zorgimpuls, Voedingsadvies Broer, De Bibliotheek AanZet, Stichting KijkopWelzijn Barendrecht, wijkteams, jongerenwerkers, thuiszorgorganisaties, onderwijsorganisaties/scholen, en sportorganisaties/sportverenigingen. De gemeente heeft daarvoor een aantal acties en projecten opgezet.

De gemeente ging werken met de zogeheten Jongeren Op Gezond Gewicht (JOGG)-aanpak. Dit is een lokale methode waarbij de leefomgeving van kinderen gezonder wordt gemaakt, denk daarbij bijvoorbeeld aan thuis, school, kinderopvang, buurt, sport en vrije tijd. Bij deze aanpak worden een breed netwerk betrokken van een regisseur, ouders, ondernemers en kinderen zelf. Ook hier is het doel om inwoners bewuster te maken van een gezonde leefstijl en daar overgewicht mee tegen te gaan, o.a. door meer beweging.29 In september 2022 liep bijvoorbeeld een pilot gezonde school bij de basisschool in aandachtswijk De

27 Barendrecht Sport en Beweegt 2025, p8. 28 Lokaal Preventie akkoord, p12-13. Partners zijn: Stichting KijkopWelzijn, Jongerenwerk en Buurtsportcoach, Gemeente

Barendrecht, De Bibliotheek aanZet, Zorgimpuls, CJG Rijnmond, Steunpunt Koel, Samergo, Oranje speeltuin, Lifestylecoach Broere, Sportraad Barendrecht, Lili Genee (Vullen of Voeden), Van Gelder. Groente & Fruit 29 Presentatie Lokaal Preventieakkoord Barendrecht, 31 mei 2025.

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 21.

Vrijenburg, waarbinnen kinderen onderwijs kregen over gezonde voeding. Vanuit het preventieakkoord werd een bijdrage van 5.000 euro geleverd om een nieuwe keuken aan te schaffen voor de school.30 Woonvisie ‘Goed wonen in Barendrecht’ 2023-2027 Eén van de plekken waar gezondheid in het beleid van de gemeente Barendrecht landt is de Woonvisie die in 2023 werd vastgesteld. Kern van deze woonvisie is het motto dat “een fijn huis in een veilige, groene wijk in belangrijke mate bijdraagt aan het geluk van mensen”.31 De samenleving vergrijst, en de woningvoorraad en voorzieningen in de gemeente moeten blijven aansluiten bij de veranderende bevolking. De kwaliteit van de bestaande woningen is goed, schrijft de gemeente, maar voor ”sommige buurten” vraagt de gemeente zich af hoe om te gaan met de toekomstbestendigheid van woningen en de openbare ruimte. Om in de toekomst als gemeente aantrekkelijk te blijven voor toekomstige woningbehoeften moet de gemeente daarom meer mogelijkheden bieden voor andere woonconcepten, vormen van samenleving en het combineren van wonen en zorg, zo staat in het visiestuk.32 Eén van de vier centrale thema's in de woonvisie is ‘Wonen en zorg, iedereen doet mee’. Hierover staat geschreven dat het investeren in gezondheid door preventie een belangrijke voorwaarde is om langer zelfstandig te kunnen wonen.

Het gaat daarbij, volgens de opstellers van de visie vanuit de gemeente, om lichamelijke gezondheid, participatie, dagelijks functioneren en de mentale gezondheid.33 Het moet in iedere wijk van Barendrecht mogelijk zijn om een passende woonplek in een toegankelijke omgeving met aandacht voor positieve gezondheid te krijgen. Dit vraagt volgens de gemeente om het realiseren van geschikte woningen, het aanpassen van de woonomgeving, het stimuleren van ontmoeting en beweging en het aanwezig zijn van ontmoetingsplekken voor jong en oud. Waar zorg noodzakelijk is, is er noodzaak voor voldoende geclusterde woonvormen in combinatie met een goede zorginfrastructuur van professionele en informele zorg. In de uitvoering gaat de gemeente met de belangrijkste partners op het gebied van welzijn en zorg afspraken maken.34 Zo startte in juni 2025 startte de ‘Actietafel Wonen-Welzijn-Zorg': een overlegstructuur waarin de gemeente “met partners uit het sociaal domein, zoals woningcorporaties, zorgaanbieders, welzijnsorganisaties en bewonersvertegenwoordiging werkt aan gezamenlijke opgaven”.35 Bewust Barendrecht De campagne ‘Bewust Barendrecht’ begon in 2022 als een pilotproject binnen de uitvoering van het Lokaal Preventieakkoord. Het doel van de gemeente was om via een mediacampagne bewustzijn te creëren bij inwoners over het hebben en krijgen van een gezonde levensstijl.

De campagne sluit hiermee aan bij het Nationaal Preventie Akkoord door in te zetten op het gezonder maken van inwoners. De gemeente Barendrecht wil graag een voorbeeldgemeente zijn. De visie is om niet het wiel opnieuw uit te vinden, maar juist om bestaande acties en projecten te verbinden en te versterken. Het einddoel was om de bevindingen uit de campagne te borgen in een lokale beleidsnota volksgezondheid, om langetermijndoelstellingen te bereiken.36

30 Microsoft Word - Sjabloon brief wethouder De Hoop - preventieakkoord. 31 Goed wonen in Barendrecht, p. 7. 32 Goed wonen in Barendrecht, p. 9. 33 Goed wonen in Barendrecht, p. 24. 34 Goed wonen in Barendrecht 35 Interne correspondentie tussen de wethouder en maatschappelijke partners. 36 Collegebesluit Gezondheidscampagne ”Bewust Barendrecht”, 24 januari 2023.

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 22.

Binnen de campagne worden daarom bestaande en nieuwe initiatieven die inwoners stimuleren om gezonder te leven en meer te bewegen met elkaar verbonden. De gemeente betrekt maatschappelijke organisaties, inwoners, ondernemers, het onderwijs, vrijwilligers, sportclubs en anderen om uitvoering te geven aan de initiatieven binnen de campagne, zoals het Lokaal Preventie- en Sportakkoord.37 Het project ‘de bewuste kantine’ was bijvoorbeeld onderdeel van het Lokaal Preventieakkoord, maar werd ook onderdeel van de campagne. De gemeente maakte gebruik van de aanpak “Vullen of Voeden”. Dit is een aanpak van een organisatie die zich richt op landelijke gedragsverandering om bewuster te leven en een gezonde leefstijl te realiseren. Bij deze aanpak worden lokale en landelijke experts, initiatieven, bedrijven en zorgverleners samengebracht waarbij "de schijf van mijn lijf" als wetenschappelijk ondersteunde leidraad dient. De schijf van mijn lijf beschrijft gezondheid op een holistische manier, waar de thuissituatie, school en het sociale leven, de gedachten, de emoties en het lichaam met elkaar in verbinding staan.38 De campagne Bewust Barendrecht volgde een projectmatige aanpak in vier fasen. ● ● ●

●

In Fase 1 (Analyse) werd de gezondheidsstatus en ambitie in Barendrecht geïnventariseerd en partners zoals scholen, huisartsen en zorgverzekeraars gemobiliseerd. Fase 2 (Voorbereiding) resulteerde in een uitvoeringsplan, afspraken met partners en een gezamenlijke start met betrokken organisaties. In Fase 3 (Realisatie) organiseerde de gemeente voor een “Bewust Barendrecht Markt.” Het evenement trok meer dan 250 bezoekers en bood activiteiten van 35 partners, variërend van clinics en lezingen tot een pannatoernooi en vitamine D-tests. Fase 4 (Evaluatie & Borging) benadrukte het belang van structurele samenwerking (bijv. driemaal per jaar), opschaling naar een bredere doelgroep en beleidsmaatregelen in de publieke ruimte om gezond gedrag te stimuleren.

1.2.3 De gemeente speelt op het gebied van gezondheid met name een faciliterende rol De gesprekspartners benoemen dat het aan de gemeente is om de randvoorwaarden voor het kiezen voor een gezonde levensstijl zo gunstig mogelijk te maken. Vooral bij kleinschalige activiteiten is de wisselwerking tussen inwoners en gemeente zichtbaar. Deze initiatieven komen veelal vanuit de samenleving, waarbij de gemeente ondersteunt en informeert. Binnen ‘Bewust Barendrecht’ neemt de gemeente de rol van aanjager in, vanuit de gedachte dat het creëren van bewustwording een voorwaarde is voor verbetering. Door inwoners te informeren over het belang van een gezonde levensstijl, wil de gemeente intrinsieke motivatie en eigenaarschap stimuleren. De gemeente deelt een belangrijke rol toe aan het maatschappelijke netwerk. Samen met scholen, huisartsen, zorgverzekeraars en welzijnsorganisaties wordt gewerkt aan een integrale aanpak binnen het sociale domein. In het Lokaal Sportakkoord positioneert de gemeente zich als een gelijkwaardige partner binnen het lokale sportlandschap. Dit betekent dat de gemeente niet boven de andere partijen staat, maar vooral samenwerkt met de betrokken partijen. Hoewel de gemeente in de praktijk regelmatig keuzes maakt en richting geeft, ontbreekt nog een expliciet beleidsmatig afwegingskader.

Sturing vindt nu vooral plaats op basis van landelijke richtlijnen en beschikbare middelen, zoals SPUK-gelden. Dit maakt de aanpak reactief in plaats van proactief en beperkt de mogelijkheden voor strategische prioritering en integrale afwegingen.

37 Gezondheidscampagne Bewust Barendrecht | VNG 38 Home - Vullen of Voeden

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 23.

2. Uitvoering en middeleninzet Dit hoofdstuk gaat in op het gebruik van Rijks- en provinciale middelen door de gemeente Barendrecht in het beleid en de uitvoering van gezondheidspreventie. Daarnaast besteedt dit hoofdstuk aandacht aan de inzet die de gemeente pleegt op dit gebied: wat is daarvan de reikwijdte en de breedte? Hierbij komen ook de instrumenten die de gemeente inzet en de bekostiging daarvan aan de orde. In dit hoofdstuk worden onderstaande deelvragen beantwoord: 2. 3. 4.

2.1

In hoeverre maakt de gemeente gebruik van beschikbare rijks- en provinciale middelen op het gebied van gezondheidspreventie? Wat is de reikwijdte en -breedte van de inzet van de gemeente op het gebied van gezondheidspreventie? Welke instrumenten zet de gemeente in en welke kosten zijn hiermee gemoeid?

Bewust Barendrecht

Kernbevinding: Bewust Barendrecht is sinds 2024 de aanduiding van een brede campagne met heldere ambities, maar zonder coherente strategie. In feite is het gezondheidsprogramma een bundeling van activiteiten zonder samenhang en moeilijk meetbaar effect, waardoor het ook voor partners niet helder is waar de gemeente naartoe werkt. Het doel van Bewust Barendrecht was oorspronkelijk om bevindingen uit de campagne om te zetten in een lokale nota volksgezondheid. Dit is niet gelukt: de campagne is breder geworden, maar enkel in een uitvoeringsplan uitgewerkt. Het programma bevat nu alle thema's die onder GALA vallen. Daardoor zet de gemeente zich actief in op deze thema's.

2.1.1 De gemeente breidde Bewust Barendrecht uit van campagne naar een aanpak voor initiatieven die bekostigd kunnen worden met rijksmiddelen In 2023 is de campagne Bewust Barendrecht geëvalueerd. Het doel van de campagne, zoals blijkt uit het besluit dat het college in januari 2023 nam, was om bevindingen op te halen die konden leiden tot een nota volksgezondheid. Uit de gesprekken blijkt dat Bewust Barendrecht vanaf 2024 is verbreed van een gezondheidscampagne naar een meer integrale aanpak waarin ook thema’s als eenzaamheid en mantelzorg zijn opgenomen. Daarmee zijn alle onderwerpen uit het GALA en de bijbehorende SPUKregeling geborgd. Alles wat gerelateerd is aan deze regeling en aan de welzijnsstichting KijkopWelzijn valt voortaan onder de noemer Bewust Barendrecht. Dit betekent dat in de praktijk inmiddels veel bestaande projecten onder Bewust Barendrecht vallen. Via de campagne konden de SPUK-gelden via een meer centrale route ingezet worden voor preventie en bewustwording. Wanneer een bestaand evenement of project volgens de gemeente past binnen de eisen van de SPUKs kan het project financiering krijgen vanuit de campagne. Het doel om te komen tot een volksgezondheidsbeleid is echter niet gehaald.

Gesprekspartners benoemen dat voor passende voortzetting van de campagne de gemeente inwonersbijeenkomsten is gaan organiseren om thema’s op te halen die inwoners belangrijk vinden. De gemeente vroeg ook aan partners op welke wijze zij binnen het brede begrip gezondheid een bijdrage kunnen leveren. Dit heeft geleid tot initiatieven zoals voedingsbijeenkomsten, mindfulnesstrainingen en extra beweegactiviteiten in het onderwijs. Als de gemeente initiatieven signaleert die kunnen aansluiten bij Bewust Barendrecht, kijkt de gemeente of deze geschikt zijn om onder te brengen bij Bewust Barendrecht. Een voorbeeld is een evenement dat werd georganiseerd door een sportvereniging waar ouders en kinderen elkaar ontmoetten. De wethouder was erbij aanwezig en zag

Rekenkamer Barendrecht | Gezondheidspreventie in Barendrecht: kansen en keuzes | 24.

kans de ontmoetingsplek verder te benutten door een buurtsportcoach, een diëtist en een fysiotherapeut gesprekken te laten voeren met de ouders. Daarmee werd het initiatief geschikt om onderdeel te worden van Bewust Barendrecht. Deze evenementen komen vanuit het netwerk op de radar, er wordt niet actief naar gezocht. De gemeente kijkt vervolgens per evenement of het past binnen Bewust Barendrecht. Hier zijn geen vastgestelde kaders voor.

2.1.2 Het Uitvoeringsplan Bewust Barendrecht verankert de activiteiten binnen de campagne steviger door ze te koppelen aan onderwerpen in de landelijke akkoorden In september 2025 is er een uitvoeringsplan vastgesteld waarin de gemeente de ambities voor ‘Bewust Barendrecht’ verder uitwerkt. Het plan bouwt voort op bestaande activiteiten en zet in op het versterken van lokale netwerken. Ook besteedt dit plan meer aandacht aan mentale gezondheid. Dit ziet de gemeente als voorwaarde voor het bouwen aan zelfvertrouwen. Het college schrijft in de inleiding dat ze ervoor kiezen om met dit uitvoeringsplan preventie steviger te verankeren in het beleid van de gemeente. Daarnaast draagt het bij aan het versterken van de lokale netwerken. In het uitvoeringsplan sluit de gemeente aan bij de doelen en acties uit landelijke akkoorden zoals het Integraal Zorgakkoord (IZA), het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA). De ketenaanpakken uit GALA (Kansrijke Start, Valpreventie bij ouderen, aanpak overgewicht kinderen, gecombineerde leefstijlinterventies bij overgewicht en obesitas voor volwassenen, en Sociaal Verwijzen39) worden landelijk geïntegreerd met de onderwerpen uit IZA. Een ketenaanpak is een samenwerkingsverband waarin verschillende partners samenwerken om risicogroepen te signaleren en interventies te bieden.

Voor de ketenaanpakken worden regionaal afspraken gemaakt (in de regio ZHE-BAR), die lokaal uitgevoerd worden. Het college benoemt in het uitvoeringsplan het belangrijk te vinden deze vijf ketenaanpakken te gebruiken bij het bevorderen van de gezondheid in Barendrecht.40 De gemeente hanteert een ‘stimulerende aanpak’ die gericht is op vier actielijnen: ● Informeren: het delen van relevante informatie via diverse kanalen ● Activeren: het aanzetten tot deelname aan lokale initiatieven ● Motiveren: het inspireren van inwoners tot gezondere keuzes ● Ondersteunen: het bieden van subtiele impulsen, zoals informatie in de brievenbus, emailherinneringen, WhatsApp-berichten, artikelen in De Schakel en berichten op sociale media. Ter versterking van de samenwerking en kennisdeling worden tweemaal per jaar netwerkbijeenkomsten georganiseerd door de gemeente. Bij de netwerkbijeenkomsten sluiten kinderopvangorganisaties, huisartsen, sportverenigingen en vertegenwoordigers uit het onderwijs aan. Zij kunnen initiatieven inbrengen bij de gemeente, waarvoor ze subsidie kunnen krijgen onder de vlag van Bewust Barendrecht. Daarnaast verschijnt regelmatig een Bewust Barendrecht-nieuwsbrief, waarmee partners en inwoners op de hoogte worden gehouden van ontwikkelingen, activiteiten en resultaten.