2025-039508 Kerkenvisie

Kerkenvisie 1

4

3

2

5

In opdracht van: Gemeente Barendrecht www.barendrecht.nl

Barendrecht

6

Colofon Gemeente Barendrecht Titel

Kerkenvisie Barendrecht

Datum

januari 2025

Adviseur

COUP B.V.

Door

Tjerd Kamphuis (gemeente Barendrecht) Elza van Liere (COUP) Henk Jan Lekkerkerk (COUP) Willemijn Paijmans (COUP)

Vormgeving

YURR.studio

Foto’s

Gemeente Barendrecht, COUP, reliwiki.nl, Gergeminfo.nl

Toelichting foto’s voorpagina 1. Kerkzaal van de Zuiderhavenkerk (2007) die plek biedt aan een grote, bloeiende gemeenschap. 2. De Bethelkerk is al bijna een eeuw een beeldbepalend gebouw in het centrum van Barendrecht. 3. De betonnen, open kerktoren van de Triomfatorkerk vormt een markant oriëntatiepunt in de wijk Oranjewijk. 4. De Rijksmonumentale Dorpskerk, gebouwd in de 16e eeuw, neemt een centrale plek in het dorp in.

Copyright © 2025 COUP B.V.

5. Voorgevel van de Immanuelkerk in een modernistisch ontwerp (1995). 6. Detail van een anker, teken van de hoop, in een oorspronkelijk Glas-in-loodraam in de Bethelkerk.

De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dank ook, kan COUP B.V. en of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Gebruik van inhoud en presentaties is uitsluitend mogelijk in overleg met Erfgoed Zeeland en COUP B.V.

2

Inhoud Voorwoord Wethouder 1. Inleiding 2. Onderzoeksmethode 3. Feiten en cijfers 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische analyse 5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting 7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse 8. Transformatieladder 9. Conclusies & aanbevelingen Bijlage 1. Kerkenpaspoorten

4 5 8 10 17 23 25 29 32 36 43

Dit Huis Dit huis, een herberg onderweg voor wie verdwaald in heg en steg geen rust, geen ruimte meer kon vinden, een toevluchtsoord in de woestijn voor wie met olie en met wijn pijnlijke wonden liet verbinden, dit huis, waarin men smarten deelt, weet hoe Gods liefde harten heelt. Dit huis, waarin een gastheer is wiens zachte juk geen last meer is, dit huis is tot ons heil gegeven: een herberg voor wie moe en mat terzijde van het smalle pad struikelt en langer niet wil leven – plaats tegen de neerslachtigheid, een pleister van barmhartigheid. Dit huis, met liefde opgebouwd, dit gastenhuis voor jong en oud, ligt langs de weg als een oase; hier kan men putten: nieuwe kracht, hier is beschutting voor de nacht, hier is het elke zondag Pasen! Gezegend alwie binnengaat en hier zijn lasten liggen laat. André Troost

3

Voorwoord In Nederland geldt de scheiding tussen kerk en staat als een fundamenteel principe. Dit betekent dat de overheid zich niet bemoeit met de inhoud van religieuze activiteiten, maar tegelijkertijd ruimte biedt voor religieuze gemeenschappen om hun geloof vrij uit te oefenen. De gemeente Barendrecht respecteert deze scheiding, maar erkent tegelijkertijd de maatschappelijke en culturele waarde van kerken. Ze zijn immers niet alleen belangrijk voor mensen als huis van het Woord en gebed, maar vormen ook een onmiskenbaar onderdeel van ons cultureel erfgoed en de kerkgemeenschappen vervullen een belangrijke maatschappelijke rol in ons dorp. De kerkgebouwen in Barendrecht zijn niet alleen beeldbepalend, maar spelen ook een belangrijke rol als ontmoetingsplek en sociaal middelpunt. Tegelijkertijd neemt het kerkbezoek in Nederland, en ook in Barendrecht, af. Daarom is het van groot belang dat we samen nadenken over de toekomst van deze gebouwen, of het nu gaat om behoud, herbestemming of andere vormen van toekomstbestendigheid. Met kerkeigenaren en kerkgemeenschappen zijn we hierover het gesprek aangegaan. De uitkomst van die gesprekken is samengevat in de visie die nu aan u voorligt. Deze visie is het resultaat van een zorgvuldig participatieproces.

In 2020 stelde het ministerie van OCW een decentralisatie-uitkering beschikbaar voor dit proces, waarna we zijn begonnen met het inventariseren van de situatie van de kerkgebouwen en vervolgens de gesprekken hebben gevoerd met de betrokkenen. Dit heeft geresulteerd in een visie waarin de toekomst van deze waardevolle gebouwen zorgvuldig wordt afgewogen.

4

Met deze Kerkenvisie willen we een koers bepalen die het behoud van ons religieus erfgoed waarborgt, terwijl we respectvol omgaan met en oog hebben voor - de behoeften van alle betrokkenen.

Dirk Vermaat Wethouder gemeente Barendrecht

1. Inleiding Kerkgemeenschappen en kerken in de gemeente Barendrecht Op enkele kerken van specifieke geloofsgemeenschappen na, neemt het kerkbezoek af en staat het religieus erfgoed in Barendrecht onder druk. Op het eerste gezicht lijkt er op de korte termijn niet direct urgentie te zijn. Op moment van schrijven zijn slechts 2 kerken herbestemd in Barendrecht, en zijn de overige 8 kerken in religieus gebruik. Van deze 8 kerken in religieus gebruik wordt het overgrote deel bovendien multifunctioneel ingezet. Naast het religieus gebruik, worden de meeste kerken ook in meer of mindere mate ingezet voor niet-religieuze activiteiten en verhuur. Uit het inventarisatie-onderzoek blijkt echter dat de trend van ontkerkelijking en het verder leegkomen van kerkgebouwen zich in een rap tempo ontwikkelt, en dit zich ook in Barendrecht naar alle waarschijlijkheid zal doorzetten. Hoewel een aantal kerken in Barendrecht goed bezocht wordt door een grote gemeenschap, is voor een aantal kerken de toekomst op de middellange of lange onzeker, omdat het religieus gebruik verder afneemt of geheel zal ophouden. Daarmee staan ook belangrijke cultuurhistorische objecten binnen het lokale erfgoed onder druk.

5

Ontkerkelijking in Nederland

Het doel van de kerkenvisie

Barendrecht staat hierin niet op zichzelf. De trend van ontkerkelijking is in (vrijwel) heel Nederland gaande. De komende jaren is de voorspelling dat er tot 2030 nog zo’n 1700 kerken hun religieuze functie zullen verliezen (Colliers International, Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021) Om tegen deze trend van ontkerkelijking in het religieus erfgoed te behouden heeft de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) middelen beschikbaar gesteld voor het opstellen van kerkenvisies op gemeentelijk niveau. Het gaat daarbij niet alleen om (rijks)monumentale kerken, maar om alle gebouwen die voor de eredienst zijn gebouwd, van alle soorten gezindten. Het gemeentebestuur van Barendrecht heeft het besluit genomen een kerkenvisie op te stellen. Met de rijksbijdrage is bureau COUP als onafhankelijke instantie ingehuurd om het traject te begeleiden.

Bij het maken van de kerkenvisie ligt de vraag voor: hoe koesteren we dit betekenisvolle religieuze erfgoed van Barendrecht, nu en in de toekomst? Om hierop een goed antwoord te kunnen geven moeten eerst andere vragen worden beantwoord, zoals: • Hoe ziet het kerkenbestand van Barendrecht eruit? • Hoe gaat het met de bijbehorende kerkgemeenschappen? • Hoe kijken deze eigenaren naar de toekomst? • Welke rol spelen de kerken nu in hun kern? • Welke kerken blijven hun religieuze functie behouden? • Welke ambities hebben kerkgemeenten als organisatie en met hun gebouw? • Willen kerkgemeenten in hun kerk een combinatie maken met andere functies: bijvoorbeeld cultureel of maatschappelijk? • Is het onderhoud door kerkeigenaren te bekostigen en kunnen kerkbesturen deze taak aan? • Wat is de cultuurhistorische waarde van de kerken, individueel en in het geheel bezien? • Welke geschiedenis van de dorpen, steden en wijken wordt door de gebouwen verteld?

1. Inleiding

• Hoe kan een deels of geheel nieuwe invulling van een kerkgebouw betekenisvol bijdragen aan de toekomst van een dorp of stad? • Welke maatschappelijke behoeften kunnen kerken, gebouwd als ontmoetingsruimten, in 2040 vervullen? Het is belangrijk om deze vragen te stellen en te beantwoorden, want: • Kerken behoren tot het belangrijkste cultureel erfgoed van Barendrecht. Met hun torens en bijzondere architectuur wijzen ze de weg in het (stedelijk) landschap. • Door de eeuwen heen hebben kerken een centrale rol gespeeld in de gemeenschap. Ze wijzen ons de weg in wat goed en samenleven is. Het zijn plekken van bezinning waar het geloof gevierd wordt, waar ontmoeting plaatsvindt, waar gesproken en geluisterd wordt. Kerken vormen bakens in een wereld van verandering (RCEmagazine prijsvraag Sublieme schoonheid sublieme duurzaamheid). Wat gebeurt er als deze bakens verdwijnen? • Door de ontkerkelijking hebben veel kerkbesturen het moeilijk en rust de verantwoordelijkheid voor het

6

onderhouden van een (monumentaal) kerkgebouw zwaar op hun schouders. • Sommige kerken willen hun gebouw ‘eigentijdser’ inzetten of zoeken aanvullende inkomstenbronnen door zgn. “nevenbestemmingen”. • De gemeente Barendrecht maakt beleid op allerlei terreinen die kerken kunnen raken. Denk aan: sociaal domein (zorg en welzijn), ruimtelijke ordening (leefbaarheid, ruimtelijke kwaliteit, erfgoed), en economie (recreatie en toerisme). Ook heeft de gemeente een nuttig netwerk met overheids- en kennispartijen. Het is jammer als samenwerkingskansen onzichtbaar en onbenut blijven, omdat gemeente en kerken niet voldoende samenwerken en niet op de hoogte zijn van wat er speelt. • Het verplaatsen van sociaalmaatschappelijke functies naar kerkgebouwen kan een kansrijk nieuw gebruik van kerken betekenen. Wanneer kerken na leegstand en verkoop een woonfunctie krijgen, is dit een ‘onomkeerbare’ herbestemming. Het kerkgebouw zal nooit meer publiekstoegankelijk en beleefbaar zijn, en de plaats is een maatschappelijke plek armer voor samenkomst, ontmoeting en bezinning.

• Herbestemmen kost tijd. Het is goed als meerdere partijen dreigende leegstand op tijd zien aankomen en hierop kunnen anticiperen. Dan kunnen er eerder plannen gemaakt worden voor de volgende fase. En is er genoeg tijd om te onderzoeken of er bijvoorbeeld een maatschappelijke of andere publiekstoegankelijke functie gevonden kan worden, in afstemming met de betrokken omwonenden. Dit voorkomt dat langdurige leegstand tot verval en onnodige kosten of zelfs ongewenste sloop leidt. • Een kerkenvisie biedt de kans om het geheel te overzien. Hierdoor ontstaat inzicht en bewustwording om overkoepelende thema’s te onderzoeken en gezamenlijke acties op te pakken. • De aantrekkingskracht van steden, dorpen en wijken, de economie en de waarden van vastgoed worden allen positief beïnvloed door de aanwezigheid van goed onderhouden waardevol erfgoed. • We willen geen spijt krijgen van beslissingen omtrent kerkgebouwen. Het is daarom belangrijk om vanuit alle perspectieven, op een zorgvuldige wijze, naar het toekomstvraagstuk te kijken.

1. Inleiding

Kunnen we de betekenisvolle rol van kerken door de tijd heen koesteren en transformeren naar waardevolle invullingen voor nu en in de toekomst? Zodat we het bijzondere erfgoed op een goede manier doorgeven aan de volgende generaties. Zoals generaties voor ons dat ook hebben gedaan. Het opstellen van een kerkenvisie draagt voor alle partijen in dit traject bij aan het oplossen van bovenstaande belangrijke vraagstukken. De kerkeigenaren voorop, samen met de gemeente, maar ook de inwoners van en organisaties in Barendrecht zijn daarbij van belang. Samen met de kerkeigenaren is een goed beeld van de kerkenopgave in Barendrecht ontstaan. Dit legt de basis voor een gezamenlijk actieplan, waarmee de kans op een duurzaam toekomstperspectief voor de kerkgebouwen wordt vergroot.

7

Gezamenlijke ambitie De ambitie van dit kerkenvisietraject is om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om de toekomst van de kerkgebouwen in Barendrecht transparanter en kansrijker te maken. Zo kan er gewerkt worden aan een toekomstbestendig kerkenbestand in de gemeente Barendrecht. De kennismaking tussen burgerlijke gemeente en kerkeigenaren binnen dit project, is hopelijk een eerste stap om het contact tussen beide partijen te verbeteren, zodat zij elkaar in de toekomst beter kunnen vinden en sneller zullen benaderen met vragen of overleg.

2. Onderzoeksmethode De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed stelt bij de verstrekking van de decentrale uitkering geen eisen aan de vorm van een kerkenvisie. Binnen deze aanpak is ruimte voor flexibiliteit en maatwerk per gemeente en situatie. Een kerkenvisie gaat vooral om het creëren van een gesprekstafel tussen de eigenaren of gebruikers, de gemeente en, later, de omwonenden. Centraal in het onderzoek staan kennismaken, luisteren naar elkaar en openstaan voor elkaars belangen en perspectief. Vervolgens gaat het om komen tot doelgerichte actie. Wij hebben het onderzoek opgedeeld in twee fases. Fase 1 betreft de kerkenvisie, fase 2 het verdiepend onderzoek en vervolgacties. Fase 1 bevatte de volgende stappen: 1. Gesprekken voeren met eigenaren en gebruikers met als doel kennismaken, doelstellingen van de kerkenvisie bepalen en de toekomstverwachting van de kerken in beeld krijgen. 2. Uitkomsten van de gesprekken bespreken in workshop(s) met gemeenteambtenaren met als doel om de opgave te definiëren en om de toekomstige ontwikkelkansen te verkennen.

8

3. Parallel het uitvoeren van cultuurhistorisch onderzoek op basis van onder meer de interieurbeschrijvingen van kerkinterieurs van Museum Catharijneconvent. Van elke kerk is een paspoort gemaakt (zie bijlage 1). 4. Opstellen concept-rapportage en conclusies, aanbevelingen en vervolgacties bepalen op provinciaal en gemeentelijk niveau. 5. Terugkoppeling naar eigenaren en gemeenschappelijke thema’s, toekomstige ontwikkelkansen en vervolgacties bespreken. 6. Oplevering kerkenvisie en bestuurlijk besluitvormingsproces. In deze rapportage zijn de opbrengsten van de kerkenvisie (= fase 1) opgenomen (peildatum 1 januari 2021), met als belangrijkste onderdelen: • Een inventarisatie van alle kerkgebouwen in Barendrecht; • Inzicht in het toekomstperspectief van alle kerken in religieus gebruik in Barendrecht en daarmee de kerkenopgave waar Barendrecht staat;

• Een overzicht van de doelstellingen waarmee kerkeigenaren en de gemeente Barendrecht dit kerkenvisietraject willen insteken; • Aanbevelingen voor een vervolg om te komen tot een toekomstbestendig kerkenbestand.

Onze aanpak 2. Onderzoeksmethode

9

3. Feiten en cijfers In Barendrecht zijn 10 kerken die als kerk zijn gebouwd en nog als zodanig herkenbaar zijn. In Barendrecht zijn geen moskee, synagoge of tempel aanwezig. Van de 10 kerken zijn er nog 8 in gebruik als kerk. Een aantal jaar geleden is de Nederlandse Gereformeerde kerk verhuisd van de Kandelaar naar de Triomfatorkerk. De Kandelaar is toen herbestemd tot tandartsenpraktijk. De Rehobothkerk in Smitshoek is sinds 2005 in gebruik als buitenschoolse opvang.

Binnen de Dorpskerkgemeente is een stuurgroep ‘Toekomst Dorpskerk’ actief die zich ten doel heeft gesteld de Dorpskerk naast Godshuis, ook als muziekplatform en rijksmonument te promoten binnen de Barendrechtse samenleving.

Er zijn verschillende kerkgenootschappen in Barendrecht die samenkomen in een gebouw dat niet als kerk is gebouwd. Zo komen de Nederlandse Gereformeerden samen in de Maranathakerk, een tot kerk verbouwd bedrijfspand. De Hersteld Hervormde Gemeente van Barendrecht maakt gebruik van de Rehobothschool. Kerkgemeenschap Rafaël maakt op zondagen gebruik van de kantine van sporthal de Waterpoort. Kerkgemeenschap De Wijngaard gebruikt cultuurlokaal De Baerne voor haar diensten. Omdat de gebouwen of plaatsen van samenkomst van deze gemeenschappen niet als kerk zijn gebouwd vormen deze Functioneel gebruik geen onderdeel van deze kerkenvisie. Religieus gebruik Herbestemd

10

2

6

De Nederlandse Gereformeerde Maranathakerk is een verbouwd bedrijfspand en maakt om die reden geen onderdeel uit van deze kerkenvisie.

2

3

4

5

6

7

8

9

10

3. Feiten en cijfers

11

1

Functies van kerken 3. Feiten en cijfers

Religieus gebruik Herbestemd

1

Heilige Augustinus

2

Triomfatorkerk

3

Bethelkerk

4

Eben-Haëzerkerk

5

Dorpskerk

6

Immanuëlkerk

7

De Kandelaar

8

Zuiderhavenkerk

9

Carnisse Haven

10

Rehobothkerk

Smitshoek 4

10

9

7 6

5

3

Barendrecht

8

12

2

1

Denominaties 3. Feiten en cijfers

Rooms-Katholiek Protestantse Kerk in Nederland Orthodox-gereformeerd Bevindelijk gereformeerd Herbestemd

1

Heilige Augustinus

2

Triomfatorkerk

3

Bethelkerk

4

Eben-Haëzerkerk

5

Dorpskerk

6

Immanuëlkerk

7

De Kandelaar

8

Zuiderhavenkerk

9

Carnisse Haven

10

Rehobothkerk

Smitshoek 4

10

9

7 6

5

3

Barendrecht

8

13

2

1

Denominaties 3. Feiten en cijfers

Dat er in totaal 10 kerken te vinden zijn in Barendrecht heeft voor een deel te maken met het feit dat er verschillende kerkgenootschappen (denominaties) bestaan. Deze denominaties zijn onder te verdelen in 5 hoofdstromingen. In Barendrecht is één Rooms Katholieke kerk. Het Rooms-Katholicisme is de oudste vorm van christendom in Nederland. Het Rooms-Katholicisme onderscheidt zich onder andere van het protestantisme door meer aandacht voor het visueel zintuigelijke en de traditie, terwijl in het protestantisme de nadruk ligt op het auditief zintuigelijke (luisteren naar het Woord). Binnen de protestantse kerken zijn er in de loop van de kerkgeschiedenis verschillende scheidingen geweest waardoor nieuwe kerkgenootschappen ontstonden. Van de protestantse kerkgenootschappen is de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) het grootse kerkgenootschap. De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) ontstond in 2004 toen de Nederlands Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken Nederland samen met de Evangelisch Luthersen besloten samen verder te gaan. In Barendrecht zijn de Hervormden en Gereformeerden sinds 2013 samen op weg. Er zijn 4 kerken die behoren tot de PKN.

14

De Christelijke Gereformeerde Kerk en de Nederlandse Gereformeerde Kerk kunnen worden aangeduid als orthodoxgereformeerde kerkgenootschappen. Modern gereformeerden onderscheiden zich, doordat zij vanuit de gereformeerde theologie aansluiting proberen te zoeken bij maatschappelijke ontwikkelingen. De Gereformeerde Gemeente is een kerkgenootschap dat kan worden gerekend tot de bevindelijk gereformeerde stroming. Bevindelijke gereformeerde gemeenschappen onderscheiden zich door de nadruk te leggen op de persoonlijke beleving (bevinding) en toe-eigening van het geloof.

2

1 4

1

2

Denominaties Rooms-Katholiek Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Orthodox-gereformeerd Bevindelijk gereformeerd Herbestemd

Monumentale status 3. Feiten en cijfers

Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen monumentale status

1

Heilige Augustinus

2

Triomfatorkerk

3

Bethelkerk

4

Eben-Haëzerkerk

5

Dorpskerk

6

Immanuëlkerk

7

De Kandelaar

8

Zuiderhavenkerk

9

Carnisse Haven

10

Rehobothkerk

Smitshoek 4

10

9

7 6

5

3

Barendrecht

8

15

2

1

Monumentale status en bouwperiode 3. Feiten en cijfers

Van de 10 kerken in Barendrecht hebben alleen de Dorpskerk en de Bethelkerk een monumentale status. De Dorpskerk is aangewezen als rijksmonument en ligt daarbij ook in een beschermd dorpsgezicht, de Bethelkerk is door de gemeente aangewezen als gemeentelijk monument. Er zijn in Barendrecht geen kerken die zijn aangewezen als beeldbepalend of waardevol pand. Slechts 20% van de kerkgebouwen in Barendrecht heeft een monumentale status. In vergelijking met de landelijke percentages, waar 33% van alle gebedshuizen een Rijksmonumentale status geniet, en 11% is aangewezen als gemeentelijk monument, is het aandeel van kerkgebouwen met een beschermde status laag. Daarmee is ook de garantie van een duurzaam behoud in de toekomst van het religieus erfgoed, en de invloed die de gemeente hierop kan uitoefenen, kwetsbaar. De Dorpskerk uit de 16e eeuw ligt centraal in de oude kern van Barendrecht en is ook het oudste kerkgebouw van Barendrecht. Pas vier eeuwen later, in 1925, werd de Bethelkerk gebouwd als tweede kerk van Barendrecht.

16

1

In de verschillende uitbreidingswijken die na de oorlog werden gebouwd verrezen ook diverse kerkgebouwen. De Triomfatorkerk werd in 1962 opgeleverd. De overige zes kerken dateren van na 1970, waarvan de twee jongste gebouwen dateren uit 2005 en 2007. Als gevolg van het relatief hoge aantal jonge kerken (80% van het kerkenbestand is naoorlogs), is het lage percentage van kerkgebouwen met een monumentale status goed te verklaren. Overwogen zou kunnen worden om te inventariseren of er wederopbouwkerken of post ’65 kerken binnen de gemeente zijn, die cultuur- en/of architectuurhistorisch zo waardevol dat zij een monumentale status zouden verdienen.

1

8

Monumentale status Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen monumentale status

7 0

1

Bouwperiode voor 1500 1500-1700 1700-1850 1850-1940 1940-1965 na 1965

0

1

1

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische analyse De kern van het oude Barendrecht wordt gevormd door het oude dorp met centraal de beeldbepalende Dorpskerk en de watertoren. In de loop van de eeuwen is Barendrecht verder uitgebreid. Vooral sinds de Tweede Wereldoorlog is Barendrecht gegroeid. In 1997 is begonnen met de aanleg van een Vinex-wijk op het grondgebied ten westen van de A29 met ongeveer 7600 woningen. Deze wijk heeft de naam Carnisselande gekregen. Aan de oostrand van de gemeente hebben veel transportbedrijven hun opslagen distributiehallen, voornamelijk voor de handel in verse groenten en fruit.

Topografische kaart gemeente Barendrecht 2021, door Jan-Willem van Aalst

17

In een ver verleden kon in de moerasbossen achter de strandwallen van de Hollandse kust veen tot ontwikkeling komen. Zo zijn de grote Hollandse veengebieden ontstaan. In de delta ontstond een overgangsgebeid waarin zowel de rivieren als de zee hun invloed hadden. Tussen de kreken en de geulen lagen hogere veeneilanden, te midden van aan- en afslibbende gorzen. Vanaf het jaar 1000 werden de eerste gebieden bedijkt om ze te beschermen tegen de invloeden van het water. De hoge gebieden als eerste. De Riederwaard, het midden van het huidige eiland IJsselmonde, was aan het eind van de 13de eeuw bedijkt.

Door de stijging van de zeespiegel stonden deze waarden onder druk en in 1374 braken de dijken van o.a. de Riederwaard door en het grote gebied bleef lange tijd onder water staan. Het dorp Barendrecht, dat al in 1264 wordt vermeld, houdt op te bestaan. Na de St. Elisabethsvloed (1421) slibden de gebieden gaandeweg weer aan en begon men met het inpolderen van stukken land. Dit gebeurde stapsgewijs, waarbij de schilvormige aanwassen werden bedijkt. Zo ontstond rond het huidige dorp Barendrecht een systeem van parallelle, min of meer oost – west lopende dijken. Van belang voor de vorming van het dorp Barendrecht was de inpoldering van het Binnenland van Barendrecht (1483). Een hooggelegen terp werd binnen de bedijking gebracht. Daarop bouwde men de kerk (1510-1512) en daar direct omheen ontstond Barendrecht als dijkdorp. Het dorp lag in het zuiden van de polder en was direct aan het water gelegen. Door de verdere bedijking van het Buitenland van Barendrecht (1531) en de Zuidpolder (1650) kwam het dorp te midden van polders te liggen. Er werd een verbinding met het buitenwater (de Oude Maas) gegraven. De huidige Oude Haven in de Zuidpolder is hiervan het restant.

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische analyse

In wit het onder water staande deel van IJsselmonde eind 14e eeuw

Het lintdorp Barendrecht op de kaart van het oude en nieuwe land van Barendrecht, 17e eeuw, Nationaal Archief

18

Het dorp ontwikkelde zich tot dijklint met een verdichting rond de kerk. Nadat de waterkerende functie was vervallen kon ook de buitenzijde van de dijk Voordijk/ Singel bebouwd worden. Het dijklint heeft woonhuisbebouwing dicht opeen boven aan de kruin van de dijk. Onder aan de dijk liggen ruim gelegen boerderijen. Dit kenmerkende onderscheid geeft aan dat de woonhuizen zich oriënteerden op de dijk als verbindingsweg, en de boerderijen gericht waren op het achterliggende land. Deze structuur is, ondanks latere verdichting, nog gaaf aanwezig. Direct buiten het dorp sloot het landelijk gebied direct aan tegen het dijklint. De aanwezige voormalige boerderijen dicht bij de kern herinneren hier nog aan. Op het historische kaartmateriaal is ten zuiden van de dorpskern een kerkepad duidelijk zichtbaar. Dit pad liep voor een deel langs de voormalige haven en voor een deel recht door het land naar de doorgang tot het huidige Doormanplein. Via dit kerkepad liepen ’s zondags de bewoners van de zuidelijke polders via de kortste weg naar de Dorpskerk. Barendrecht groeit maar langzaam. De situatie van ca. 1830 is vrijwel dezelfde als in 1900. De kernfunctie van het dorp wordt versterkt door de aanwezigheid van notabelenwoningen, zoals Waalestein,

de dokterswoning en de pastorie en publiekstrekkers zoals cafés en winkels. Ook de bouw van het gemeentehuis, de school, de Gereformeerde kerk met pastorie, de watertoren en een broodfabriek versterken de kernfunctie. In 1886 werd de brug over de Oude Maas in gebruik genomen. Hierdoor nam de betekenis van de Barendrechtseweg, ten oosten van het dorp, toe. Het was de noord-zuid verbindingsweg tussen Rotterdam en de Hoeksche Waard. Direct ten westen van het dorp verschijnt in 1898 een tramstation. Ontwikkelingen in de 20e eeuw In de loop van de 20ste eeuw verschuift de kernfunctie vanuit de Oude Dorpskern naar andere gebieden. Er komt verdichting met woningbouw langs de Voordijk en langs de Talmaweg net ten westen van de tramlijn. Ook ‘Het Kruispunt’ van de Voordijk en de 1e Barendrechtseweg wordt geleidelijk volgebouwd. De bouw van de forse Gereformeerde kerk aan de Schaatsbaan versterkt de centrumpositie van dit knooppunt. Ten noorden van de Oude Dorpskern en aan de andere kant van de Barendrechtseweg hebben de eerste planmatige uitbreidingen plaatsgevonden, waaronder de Zeeheldenbuurt.

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische analyse

De grootste uitbreiding van Barendrecht vindt echter plaats nabij het station en ten oosten van de 1e Barendrechtseweg. In het uitbreidingsplan van begin jaren ’60 is een rationele wijkopzet gekozen die de Stationsbuurt verbindt met de oude dorpskern. Ook de functies als gemeentehuis en winkels verplaatsen zich naar de andere zijde van de 1e Barendrechtseweg. 1867, kaart J.Kuiper gemeente Oost en West Barendrecht

Deze opzet is in het patroon van Barendrecht nog herkenbaar. Die situatie verandert wanneer Barendrecht een groeikern wordt. De Oude Dorpskern komt aan alle zijden ingesloten te liggen door nieuwe woonwijken. Die wijken hebben echter nauwelijks relaties, zoals verbindingswegen, met de Oude Dorpskern. De sterke groei van Barendrecht heeft de Oude Dorpskern daarom niet aangetast. Geloof in Barendrecht Het oudste document, dat spreekt van een kerk in (West) Barendrecht, is een akte gedateerd 18 februari 1264. Deze akte bevindt zich in het nationaal archief. Daarin staat onder meer de stichting van een kerk in Barendrecht beschreven, verder wordt vermeld dat het patronaatsrecht van deze kerk toebehoort aan de Abdij van Sint Paulus te Utrecht. Eind 15e eeuw werden er plannen gemaakt voor een nieuwe kerk. In 1510 werd begonnen met de bouw van de huidige kerk. Het polderbestuur, het Heemraadschap, heeft de Dorpskerk gesticht en de bouwmaterialen ervoor aangekocht. Overigens blijkt uit een telling in het jaar 1515 dat Barendrecht toen zo’n 250 parochianen telde.

19

Detail kadastrale minuut 1829, centraal in het dorp de Dorpskerk

De kerk werd ingewijd op 2 mei 1512. Aan wie de nieuwe kerk gewijd werd is onbekend. Bij de restauratie van de kerk in 1960/1962 werden in het schip van de huidige kerk resten gevonden van een muur, die erop zouden kunnen wijzen dat er nog een kapel van veel oudere datum op deze locatie heeft gestaan. Tot 1574 was er in Barendrecht alleen sprake van de rooms-katholieke kerk. Het rooms-katholieke geloof was in de middeleeuwen het dominante geloof in Europa.

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische analyse

De Reformatie in 1574 heeft zich in de Dorpskerk van Barendrecht tamelijk geruisloos voltrokken. De pastoor noemde zich voortaan dominee en de kerk werd eigendom van wat toen nog genoemd werd de ‘Gereformeerde Kerk in Nederland’, vanaf 1816 gebruikte men de naam ‘Nederlands Hervormde Kerk’. Men noemt de naam van Michiel Egidii als eerste predikant van Barendrecht.

Grote restauratie van de Dorpskerk, mei 1961. Bron: Stadsarchief Rotterdam.

In in de loop van de tijd waren er echter binnen de kerk allerlei misstanden zoals de corruptie van de geestelijkheid ontstaan. Naast kritiek op het functioneren van de kerk waren ook het Humanisme, de uitvinding van de boekdrukkunst, staatsvorming en uitbraken van de pest aanleiding voor hervormingen. Het schisma in het westerse christendom werd vanaf 1517 ingezet door Maarten Luther en Johannes Calvijn. De katholieke kerk probeerde een breuk tegen te gaan door de contrareformatie maar dat mislukte en ongeveer de helft van de gelovigen sloot zich aan bij het protestantisme.

20

Na enkele eeuwen ontstonden er bewegingen in de Nederland Hervormde Kerk die zich verzette tegen de gang van zaken binnen de kerk. De Afscheiding van 1834 is de aanduiding van een kerkelijke beweging die uiteindelijk heeft geleid tot zelfstandige gereformeerde kerken naast de Nederlandse Hervormde Kerk. De Afscheiding van 1834 heeft, hoewel klein begonnen, grote invloed gehad op de vorming van de gereformeerde gezindte binnen de moderne Nederlandse samenleving. De ‘Afscheiding’ van 1834 voltrok zich in Barendrecht pas in 1838. De Afgescheidenen, gering in aantal, sloten zich in eerste kerkelijk aan bij Heerjansdam. In Barendrecht ontstonden uit de Afscheiding van 1834 twee gemeenten: de Christelijke Afgescheidene Gemeente

met als predikant ds. Koopmann, en de Gereformeerde Gemeente (onder ’t Kruis). Op landelijke schaal kwamen deze kerkgenootschappen nader tot elkaar. In juni 1869 werd een landelijke eenwording bereikt (enkele Kruisgemeenten deden niet mee). Als nieuwe kerknaam werd gekozen: Christelijke Gereformeerde Kerk. Ook de Kruisgemeente van Barendrecht trad toe tot de Christelijke Gereformeerde Kerk. Uiteindelijk kwam men er in 1890 toe om samen te gaan als één Christelijke Gereformeerde Gemeente te Barendrecht. De kerkdiensten van de verenigde gemeente worden gehouden in een kerkaan de Voordijk. Later werd op deze locatie de huidige kerk van de Christelijke Gereformeerde Kerk gebouwd. Op 29 januari 1887 volgde de tweede scheuring in de Hervormde kerk: de ‘Doleantie’. Deze kerkscheuring had in Barendrecht grote impact. Het grootste deel van de Hervormde gemeente sloot zich aan bij de Doleantie waardoor de groep Hervormden die achterbleef maar klein was. Om dat de dolerenden de grootste groep waren bleven zij gebruik maken van de Dorpskerk. Na drie jaar werd onder druk de kerk overgedragen aan de kleine groep Hervormden.

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische analyse

Bronnen https://www.Dorpskerkbarendrecht.nl/64/cms-Introductie-Stichting-Vrienden.aspx

Het bommetje van Trouw | Website gewijd aan de landelijke en regionale geschiedenis van de Gereformeerde Kerken in Nederland (GKN) 1834-2004. https://gereformeerdekerken. info/2020/04/02/het-ontstaan-van-de-gereformeerde-kerk-te-barendrecht-2/ ‘Oude Dorpskern, beschermd dorpsgezicht, waar oud het nieuwe ontmoet’. Gemeente Barendrecht, 2008 https://www.pknbarendrecht. nl/default.aspx?lIntNavId=4114

Nog steeds zijn in de hervormde archieven de notulen van de dolerenden terug te vinden. Zij het vakkundig doorgekrast door de latere Hervormde kerkenraad. Het kerkgebouw, dat veel te groot was voor de Hervormden, werd gecompartimenteerd doormiddel van zeilen. Deze zeilen zijn weer verdwenen toen hervormde kerk groeide als gevolg van de groei van Barendrecht. Binnen Hervormd Barendrecht ontstond rond 1950 een groep die aansluiting vond bij de ‘Gereformeerde Bond in de Hervormde kerk’. Zij hebben zich ontwikkeld tot de Immanuelkerkgemeente, een zogenaamde wijkgemeente van bijzondere aard binnen de Hervormde Gemeente Barendrecht. Vanaf 27 april 1890 beschikten de dolerenden over een eigen kerkgebouw aan de Singel. Voortaan ging men door onder de naam Nederduitsche Gereformeerde kerk. Deze geschiedenis verklaart waarom in Barendrecht de Gereformeerde Kerk relatief groot is ten opzichte van de Hervormde gemeente. Smitshoek was lange tijd te klein voor een eigen kerkgebouw.

21

Een deel van het dorp kerkte in Barendrecht en een ander deel in Charlois. In de oorlog werden er Hervormde diensten georganiseerd in de Hervormde school en gereformeerde diensten in de gereformeerde school. Het samengaan van de scholen bevorderde ook de samenwerking tussen de kerken. In de loop van de tijd werden steeds meer diensten samengehouden. In 1975 lieten de gereformeerden een nieuw kerkgebouw bouwen. Toen de hervormden in 1989 hun eigen wijkgebouw verkochten werden zij voor de helft eigenaar van de gereformeerde Rehobothkerk. Met de bouw van de wijken Carnisselande en Portland werd de Rehobothkerk te klein en werd besloten tot een nieuw gebouw: Carnisse Haven. De eerste dienst werd in 2005 in Carnisse Haven gehouden. Kerkelijk behoort de wijk Rhoon-Portland tot de Protestantse Gemeente Barendrecht. Sinds 2004 zijn de Hervormden en Gereformeerden (samen met de Lutherse kerk) officieel samen op weg binnen de Protestantse Kerk in Nederland. Ook in Barendrecht vormen de Hervormden en Gereformeerden sinds 2013 tegenwoordig de Protestantse Gemeente Barendrecht.

Interieurbeschrijvingen Vanuit haar nationale, onafhankelijke expertise registreert en waardeert Museum Catharijneconvent kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed van kerken in Nederland. Van alle kerken in Barendrecht is alleen de Augustinuskerk in 2017 bezocht, en werd de waarde van het interieur als ‘niet noemenswaardig’ geregistreerd. Van de twee monumentale kerken, de Dorpskerk en de Bethelkerk, is het interieur niet geregistreerd bij het Catherijneconvent en zijn de interieuronderdelen niet gewaardeerd. Daarmee kan worden geconcludeerd dat er momenteel onvoldoende zicht is op de religieuze interieurs in Barendrecht. Het is aan te bevelen de kerkinterieurs van in ieder geval de monumentale kerken te laten onderzoeken, registreren en waarderen. Zeker in het licht van mogelijke toekomstige nevenbestemmingen en herbestemmingen van kerken en de renovatie en verbouwingen van kerkinterieurs, is het van belang zicht te hebben op de aanwezige waarden. Voor meer informatie over dit onderwerp kunnen kerkeigenaren terecht op de website van het Catherijneconvent

4.2 Kernwaarden kerken Barendrecht 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische analyse

De kernwaarden voor de kerkgebouwen in de gemeente Barendrecht kunnen als volgt worden samengevat: Net als andere gemeenten in de omgeving heeft Barendrecht een beperkt aantal kerken ouder dan het midden van de 20e eeuw. Alleen al door de beperkte aantallen zijn deze oudere kerken belangrijk in de geschiedenis van de gemeente en vertegenwoordigen een belangrijke kernwaarde. De oudste kerk in Barendrecht is door haar ouderdom een zeer belangrijk monument in de gemeente. De enige andere kerk van voor de Tweede Wereldoorlog is de Bethelkerk (1925) aan de Schaatsbaan. Ook deze kerk is een belangrijk element in Barendrecht Barendrecht kent maar één katholieke kerk, de Heilige Augustinus. Als vertegenwoordiger van een relatief kleine geloofsgemeenschap vertegenwoordigt de kerk een kernwaarde. De na de Tweede Wereldoorlog gebouwde kerken vertegenwoordigen het grootste deel van het kerkenbestand in Barendrecht. De gebouwen en kerken die in de eerste twintig jaar na 1945 gebouwd zijn, vallen onder de categorie ‘wederopbouwarchitectuur’.

22

Barendrecht kent maar één kerk die in deze periode gebouwd is, de Triomfatorkerk (1962). Ondanks dat het gebouw gewijzigd is, vertegenwoordigt het wel nog een belangrijke waarde voor deze periode in de geschiedenis. Ook na 1965 werden kerken gebouwd en sinds enige jaren wordt ook nagedacht hoe deze gebouwen en architectuur te waarderen is. De laatste jaren worden belangwekkende gebouwen geïnventariseerd. De periode van de deze zogenaamde Post 65 architectuur loopt tot 1990. Voor de kerkgebouwen die net na 1965 gebouwd zijn geldt dat ze qua architectuur een voortzetting zijn van die van voor 1965 en met gelijksoortige normen te beoordelen zijn. Een kerk uit de vroege Post 65 periode die evenals de oudere kerken wat betreft architectuur kernwaarden vertegenwoordigt is De Kandelaar (1974)). Jongere kerken die een ontwerp hebben die wat verder van de werderopbouwarchitectuur afstaat zijn moeilijker te beoordelen op hun kwaliteiten maar er zijn er ongetwijfeld een aantal bij die later niet onbelangrijk zullen blijken te zijn. In Barendrecht is de Eben- Haezerkerk (1987) een voorbeeld daarvan.

Het moderne Barendrecht kent een ook een aantal jongere kerken waar enerzijds het modernisme invloed op heeft gehad, zoals de Immanuelkerk (1995) maar anderzijds ook het traditionalisme invloed op heeft gehad zoals de grote Zuiderhavenkerk (2007). De cultuurhistorische en architectuurhistorische waarde van dit soort kerken is op dit moment in de geschiedenis nog niet goed te bepalen.

De betonnen toren van de Immanuelkerk is een markante uiting van moderne kerkenbouw uit de jaren negentig.

5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader Beleid gemeente Barendrecht De gemeente Barendrecht heeft haar regels voor de omgang met erfgoed vastgelegd in 2016. De nieuwe erfgoedwet 2016 was aanleiding voor het opstellen van een nieuwe erfgoedverordening. Deze verordening voorziet in de bescherming van de cultuurhistorische waarden van gemeentelijke monumenten, rijksmonumenten en archeologische monumenten. Er is (nog) geen vastgesteld beleid. Het beleid wordt op dit moment (2024) uitgewerkt en moet eind 2024 klaar zijn. Ondanks de inwerkingtreding van de Omgevingswet is de erfgoedverordening nog steeds van kracht. Het deel van de verordening die de fysieke leefomgeving betreft (en daarmee de kerkelijke monumenten) is opgenomen in een tijdelijke verordening fysieke leefomgeving. De monumentale waarden van de kerken die gemeentelijk- dan wel rijksmonument zijn blijven zo gewaarborgd. Op andere terreinen is er echter geen beleid waar religieus erfgoed een rol speelt. Het meeste beleid is vanuit erfgoed ingestoken.

23

Er is geen integraal beleid waarbij de verschillende facetten samenkomen, zoals recreatie, leefbaarheid, sociaal domein en economie. Met de komst van de Omgevingswet is participatie van belang bij nieuw ruimtelijk beleid. Deze kerkenvisie draagt bij aan de samenhang van religieus erfgoed met andere beleidsdomeinen omdat de visie verwerkt wordt in het nog op te stellen nieuwe integrale erfgoedbeleid. Instandhouding kerken In de Erfgoedverordening Gemeente Barendrecht 2016 is vastgelegd hoe we met ons erfgoed omgaan. Daarin staat onder andere welke regels er zijn als er verbouwd of gerestaureerd moet worden en dat er een instandhoudingsplicht bestaat. De Commissie Ruimtelijke Kwaliteit doet de toetsing aan de verordening en beoordeelt plannen voor bijvoorbeeld restauraties. Het uitgangspunt hierbij is behoud van de cultuurhistorische waarden. In het hele proces van de omgevingsvergunningen vormt toezicht en handhaving het sluitstuk van het vergunningsproces. Er wordt toegezien op naleving van de verleende vergunning. Er wordt ook proactief geïnspecteerd op mogelijk achterstallig onderhoud.

Er is geen subsidieregeling voor de instandhouding (onderhoud en restauratie) van gemeentelijke monumenten. Rijksmonumenten kunnen aanspraak maken op de Instandhoudingssubsidie van de rijksoverheid. De Instandhoudingssubsidie is bestemd voor reguliere onderhoudskosten aan rijksmonumenten die geen woonhuis zijn op basis van een 6-jarig onderhoudsplan. Het subsidiepercentage bedraagt 40% voor eigenaren die hun rijksmonument bedrijfsmatig gebruiken. Voor overige eigenaren en Professionele organisaties voor monumentenbehoud (POM) is het subsidiepercentage 60%. Aanvullend op de subsidie voor het reguliere onderhoud van het rijksmonument kan de eigenaar subsidie aanvragen voor het uitvoeren van een verduurzamingsonderzoek. Als er sprake is van restauratie kunnen eigenaren van Rijksmonumenten aanspraak maken op de Subsidieregeling restauratie rijksmonumenten van de provincie Zuid-Holland.

5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader

Herbestemming kerken Voor zowel rijksmonumentale kerken als voor cultuurhistorisch van belang zijnde kerken kan een beroep gedaan worden op een herbestemmingssubsidie van het Rijk. Deze subsidie bevordert een duurzaam gebruik van monumenten en van gebouwen met een cultuurhistorische waarde. De regeling voorkomt dat monumenten waarvoor een nieuwe functie lastig te vinden is, langere tijd leeg staan en daardoor snel achteruit gaan. Op basis van deze regeling kan 70% subsidie worden aangevraagd voor een haalbaarheidsonderzoek voor de bij- en herbestemming van een kerk en/of duurzaamheidsonderzoek. Verduurzaming kerken Als onderdeel van een herbestemmingsonderzoek kan een verduurzamingsonderzoek in de vorm van een energiescan of een maatwerkadvies, gesubsidieerd worden door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Dit geldt voor kerkgebouwen met een monumentale status, maar ook voor kerkgebouwen met een aantoonbare cultuurhistorische waarde. De kosten van het onderzoek kunnen voor 70% gesubsidieerd worden, met een maximum aan 4.000 euro per aanvraag voor

24

een verduurzamingsonderzoek. Naast subsidie voor verduurzamingsonderzoek bestaat er ook een subsidieregeling voor de uitvoering van verduurzamingsmaatregelen. De Subsidieregeling Duurzaam Maatschappelijk Vastgoed (DUMAVA) komt eigenaren van bestaand maatschappelijk vastgoed tegemoet in de kosten om te verduurzamen. Hieronder vallen ook kerkgebouwen in religieus gebruik. Als indieningsvoorwaarde geldt onder andere een energiescan of maatwerkadvies van het gebouw. Het subsidiepercentage voor losse maatregelen betreft 20%. Het subsidiepercentage voor integrale maatregelen (uitvoering van meerdere maatregelen) kan oplopen tot 40% (afhankelijk van het aantal labelsprongen). Het minimale subsidiebedrag bedraagt 5.000 euro losse maatregelen en 25.000 euro voor integrale maatregelen. Het maximale subsidiebedrag per aanvrager bedraagt 1,5 miljoen. Jaarlijks start in april een nieuwe ronde om hiervoor een aanvraag in te dienen. Voor deze subsidie worden doorgaans meer aanvragen ontvangen dan er subsidie beschikbaar is.

Thema-avonden De projectgroep van deze Kerkenvisie organiseerde in november 2022 een thema-avond over het verduurzamen van kerken. Deze bijeenkomst vond plaats in de kerk Carnisse Haven in Barendrecht. De genodigden kwamen namens verschillende kerken in Albrandswaard, Barendrecht en Ridderkerk naar deze bijeenkomst om meer te weten te komen over de verduurzamingsmogelijkheden en herbestemming van kerken. Sprekers Krijn Ratsma (Zakelijk Energieloket), Matthijs Klooster (adviesorganisatie voor ruimtelijke kwaliteit Dorp, Stad en Land), Ton Vervoort (aanjager herbestemming erfgoed Provincie Zuid-Holland) en Marcel Eichhorn (duurzaamheidsonderneming Zet Duurzaam Stappen) kwamen met zeer innovatieve oplossingen en denkwijzen. Uit de gesprekken voor deze Kerkenvisie is naar voren gekomen dat er behoefte is aan meer thema-avonden met actuele onderwerpen.

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting 10

10

10

10

Toekomstverwachting op basis van gesprekken met eigenaren Halvering van het aantal kerken in religieus gebruik over vijftien jaar

2

2

2

2

1

3 4

8 7

5 4

2022

2027

2032

2037

Toekomstverwachting Religieus gebruik

25

Herbestemd

Onzeker

Door de ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerken in Nederland onzeker. Dit geldt ook voor een deel van de kerken in de gemeente Barendrecht. Een aantal kerken in religieus gebruik hebben grote gemeenschappen en daar zijn voorlopig geen problemen te verwachten. Dit geldt voornamelijk voor de kerken in de ‘bevindelijke’ hoek. Voor een aantal kerken is de toekomst onzeker, als gevolg van een krimpende gemeenschap, een hoge gemiddelde leeftijd van de leden en terugloop van de financiën. Van de 10 kerkgebouwen in Barendrecht zijn er op dit moment 8 in religieus gebruik. 2 kerken zijn herbestemd, als tandartsenpraktijk en als kinderdagverblijf. Het percentage van kerken in religieus gebruik is hoger dan het landelijk gemiddelde. Landelijk was in 2021 74% van alle gebedshuizen in religieus gebruik (‘Kerkenvisies feiten en inzichten, publicatie Ministerie Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. 2021).

De grafiek hiernaast is tot stand gekomen naar aanleiding van de gesprekken met de verschillende kerkeigenaren Kijkend naar de grafiek over de toekomstverwachting van de kerken in Barendrecht, is te zien dat voor 1 kerk de toekomst onzeker wordt binnen een periode van 5 jaar, en dat de kans bestaat dat deze kerk de religieuze functie verliest. voor nog eens twee kerken geldt dat over een periode van 10 jaar de toekomst onzeker is. Redenen hiervoor zijn een steeds kleiner wordende gemeenschap, een hoge gemiddelde leeftijd en teruglopende financiën. Over 15 jaar is de toekomst onzeker voor 4 kerken. Vier kerken spreken de verwachting uit dat hun gebouwen in 2037 nog in religieus gebruik zullen zijn. Met de eigenaren van de kerken die zijn herbestemd (De Kandelaar en de Rehobothkerk), is binnen dit project niet gesproken. Er zijn geen signalen dat het huidige gebruik onder druk staat.

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

Van de Bethelkerk is de toekomst op middellange termijn onzeker. Het voornemen is om de kerk te verkopen. Omdat sloop van monumentale kerken juridisch niet mogelijk is, en de gemeente bovendien belang stelt in het behoud van haar (religieuze) erfgoed, is het goed om in een vroeg stadium om tafel te gaan en de wensen en kansen voor de toekomst te bespreken, om het toekomstperspectief te verbeteren zodat de instandhouding van de kerkgebouwen niet in het geding komen.

Interieur van de monumentale Bethelkerk

26

Urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

Nr.

Kerk

Functie

7

De Kandelaar

10

Rehobothkerk

1

Heilige Augustinus

2

Triomfatorkerk

3

Bethelkerk

​

4

Eben-Haëzerkerk

​

5

Dorpskerk

​

6

Immanuëlkerk

8

Zuiderhavenkerk

9

Carnisse Haven

Functie

Monument

Urgentie

​

​

Monument

Religieus gebruik

Rijks

Herbestemd

Gemeentelijk

(niet-kerkelijke verhuur naast het religieuze gebruik) en een volledige herbestemming. Niet alle kerken hebben een duidelijk inzicht in de toekomstverwachting. Nadenken over de toekomst van kerken en andere gebedshuizen verdient zorgvuldigheid van de eigenaren, maar ook van de gemeente. De gebouwen liggen mensen na aan het hart. Dat komt onder andere omdat mensen de gebouwen vanuit allerlei perspectieven van belang vinden: als huis van het Woord & gebed, als plaats van samenkomst, als baken in de buurt, als plek van ‘zijn’, als kristallisatiepunt van cultuur (Kerkenvisies feiten en inzichten, programma Toekomst Religieus Erfgoed).

Urgentie Instandhouding op korte termijn onder druk (0-5 jaar) Instandhouding op termijn onder druk te staan (5-15 jaar) Instandhouding op langere termijn goed (15+ jaar)

Of een kerk bedreigd wordt in het voortbestaan, hangt grotendeels af van de toekomstverwachting van de gebruiker. Dit geldt zowel voor een bestendige toekomst in het huidige religieuze gebruik, als voor ombuiging naar een nevengebruik

27

Hoe urgent het voor de gemeente Barendrecht is om actie te ondernemen hangt samen met de cultuurhistorische en maatschappelijke waarde van het kerkgebouw. Hoe hoger deze waarden, hoe hoger het algemeen belang om het kerkgebouw te behouden en hoe hoger de urgentie om langdurige leegstand tegen te gaan. In de bollentabel hiernaast wordt naar aanleiding van het toekomstperspectief, de urgentie in kaart gebracht om in actie komen.

Met de kleur van de bolletjes wordt aangegeven, welke kerkgebouwen, al dan niet in religieus gebruik of herbestemd, zich op korte termijn (binnen 0-5 jaar) in de risicozone bevinden (rood), of gevaar dreigt op de middellange termijn (5-10 jaar) (oranje) of dat voorlopig termijn (tenminste 15 jaar) alles goed gaat (groen). De kleur van het bolletje is niet alleen bepaald op basis van de lengte van het toekomstperspectief, maar ook op basis van de cultuurhistorische én de maatschappelijke waarde die een kerkgebouw vertegenwoordigd voor de samenleving. Een monumentaal kerkgebouw met een hoge cultuurhistorische waarde heeft meer urgentie dan een jong kerkgebouw met lage cultuurhistorische en architectuurhistorische waarde. Ook kerken met een kleine gemeenschap zonder maatschappelijke nevenfuncties hebben een lagere urgentie gekregen, dan een kerk die door zowel een grote kerkelijke gemeenschap als veel niet-kerkelijke inwoners bezocht wordt, en een belangrijke rol speelt voor de samenleving van Barendrecht.

7.

Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse Gemeente Barendrecht Op basis van de gesprekken met de kerkeigenaren en de workshop met medewerkers van de gemeente Barendrecht is de volgende sterkte-zwakteanalyse opgesteld.

Sterktes

Zwaktes

De meest cultuurhistorisch waardevolle kerkgebouwen genieten een monumentale bescherming

De gemeente kent geen subsidiemogelijkheid voor instandhouding van gemeentelijke monumenten Weinig contact tussen gemeente en kerkeigenaren, communicatie tussen beide partijen gaat moeizaam, er wordt weinig ambtelijke betrokkenheid gevoeld door kerkeigenaren De gemeente kent geen hulp of financiële bijdragen voor kerkeigenaren om hun gebouw te verduurzamen of daar onderzoek naar te doen. Geen samenwerking tussen sociaal domein en fysiek domein/erfgoed om kansen en behoeften vanuit maatschappelijke vraagstukken te koppelen aan kerkgebouwen en kerkelijke gemeenten.

28

Kerkgemeenschappen 7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

Sterktes

Sterktes

Kerken vormen een belangrijk Afstandelijke relatie met de gemeente onderdeel van de lokale identiteit: Barendrecht. Er wordt weinig Barendrecht zou Barendrecht niet betrokkenheid gevoeld. zijn zonder haar kerkgemeenschappen.

Veel kerken openen ook de deuren voor niet-kerkelijke samenleving en bieden ruimte aan initiatieven uit de buurt.

Een deel van de kerken heeft een grote actieve gemeenschap, met een relatief lage gemiddelde leeftijd.

Teruglopend kerkbezoek, krimpende gemeenschap en hoge gemiddelde leeftijd.

Een groot deel van de kerken in religieus gebruik worden multifunctioneel ingezet door middel van zaalhuur voor niet kerkelijke activiteiten.

Onvoldoende vrijwilligers te vinden, zeker voor (bestuurs)functies voor langere termijn en een zekere verantwoordelijkheid.

Grote betrokkenheid vanuit vrijwilligers, die de kerkelijke en eventuele nevenactiviteiten mogelijk maken.

Stichting Hart voor Barendrecht is een belangrijke verbinder in de gemeente. Kerken zijn meer dan kerk alleen, en spelen ook een rol voor de niet-kerkelijke samenleving en staan, soms letterlijk, midden in het dorp.

29

Zwaktes

Ook veel vrijwilligers uit het dorp, met name bij de monumentale kerken, die geen lid zijn van de kerkelijke gemeente.

Kerkgebouwen 7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

Sterktes

Zwaktes

De kerkgebouwen bevinden zich over het algemeen in een goede bouwkundige staat.

Hoog energieverbruik en daarmee hoge maandelijkse energielasten.

Het enige Rijksmonumentale kerkgebouw in de gemeente, maakt gebruik van de SIM-subsidie.

De meest vitale kerkgemeenschappen bezitten niet-monumentale kerkgebouwen die uit architectuurhistorisch oogpunt minder interessant zijn.

Kerkgebouwen zijn dragers van lokale identiteit en vormen markante punten in de stedenbouwkundige structuur van Barendrecht. Sommige kerkgebouwen bezitten ook bijzondere (interieur)elementen en kunstwerken.

Met een onzekere toekomst van kerken bestaat de kans dat markante plekken die bijdragen aan de identiteit van Barendrecht gesloopt zullen worden. Ook bijzondere (interieur)elementen en kunstwerken in en rond de gebouwen zijn daarmee kwetsbaar. Verduurzaming van kerkgebouwen is een uitdaging en vaak zeer kostbaar Sommige kerkeigenaren hebben geen geld voor interne verbouwingen of verduurzaming

30

Detail van glas-in-lood venster, Rooms-Katholieke Heilige Augustinus.

8. Transformatieladder Transformatieladder religieuze gebouwen Denken over de toekomst van kerkgebouwen vraagt om maatwerk. Ieder kerkgebouw is anders. Voor het wijzigen van de functie van een kerkgebouw en bijbehorende verbouwingen zal vaak een vergunningentraject doorlopen moeten worden. De transformatieladder geeft inzicht in de verschillende soorten van gebruik een kerkgebouw en kan voor kerken en de gemeente handvatten bieden in het zoeken naar het beste gebruik van kerkgebouwen. De bovenste trede gaat uit van het gebruik waarvoor de kerk van oorsprong bedoeld is, en trapt daarna af naar het minst gewenste gebruik aan het einde van de levensduur van het kerkgebouw: leegstand met mogelijk sloop tot gevolg. In de tussengelegen treden komt het gebruik steeds verder af te staan van het oorspronkelijke gebruik: van publiektoegankelijk tot privaat gebruik, en van behoud van het kerkgebouw en/of interieur, tot grootschalige verbouwingen ten behoeve van het nieuwe gebruik. Omdat iedere kerk anders is zal de overweging per kerkgebouw anders zijn. Voor elke trede worden hierna zowel de voordelen en mogelijkheden als de nadelen en obstakels benoemd.

31

1

2

3

Religieus gebruik als hoofdfunctie (met evt. nevengebruik)

Meervoudig gebruik (met religieus gebruik)

Publiek gebruik (maatschappelijk, cultureel)

4

Privaat gebruik

5

Tijdelijk gebruik

6

Leegstaand- sloop

‘Transformatieladder Religieus Erfgoed’ naar idee van Kaader Kerkadvies

8. Transformatieladder

1. Religieus gebruik Binnen het religieus gebruik wordt de kerk gebuikt, waarvoor hij van oorsprong is gebouwd: de viering, samenkomst, ontmoeting en bezinning. Voor kerken met een monumentale bestemming is het uitgangspunt behoud van de historisch waardevolle onderdelen, vaak ook van het interieur. In het omgevingsplan hebben kerken in religieus gebruik, een maatschappelijke bestemming. Het religieus gebruik is uiteraard voor behoud van het kerkgebouw en interieur het meest gewenste gebruik. Tegelijkertijd is het voor veel kerkeigenaren, als gevolg van ontkerkelijking, een krimpende gemeenschap, hoge leeftijden van kerkgangers, teruglopend aantal vrijwilligers, teruglopende inkomsten, hoge energierekeningen en hoge onderhoudskosten, steeds moeilijker om alles rond te krijgen. Soms wordt het kerkgebouw alleen op zondag gebruikt, en staat het de overige dagen grotendeels leeg. Kerken in Barendrecht in religieus gebruik, zijn: 2 Triomfatorkerk 4 Eben Haëzer

32

Immanuëlkerk 6 Zuiderhavenkerk 8

De Triomfatorkerk is een voorbeeld van een kerk die opnieuw een religieuze functie heeft gekregen. De kerk is gebouwd als Gereformeerde kerk en werd in 2018 verkocht aan de Nederlandse Gereformeerde Kerk.

2. Multifunctioneel gebruik Kerkgebouwen met een multifunctioneel gebruik zijn zowel in religieus gebruik, doorgaans in ieder geval voor de kerkdienst op zondagochtend, als voor een breder, niet-kerkelijk gebruik. In sommige gevallen is een verbouwing of opdeling van de kerkzaal noodzakelijk om multifunctioneel gebruik mogelijk te maken. De hoge stookkosten en een tekort aan vrijwilligers zijn veelal beperkende factoren om multifunctioneel gebruik mogelijk te maken.

Tegelijkertijd zijn de extra inkomsten die worden gegeneerd uit de verhuur, vaak een welkome toevoeging om het religieus gebruik op de lange(re) termijn mogelijk te maken. Bovendien verkrijgt het kerkgebouw een nieuwe functie voor de samenleving en omwonenden, en blijft het kerkgebouw publiekstoegankelijk. Kerken in Barendrecht met een multifunctioneel gebruik zijn: Augustinus Heilige 1 Bethelkerk 3 Dorpskerk 5 Haven Carnisse 9 3. Maatschappelijk / Cultureel gebruik Kerkgebouwen die uit religieus gebruik raken, kunnen binnen de vigerende maatschappelijke bestemming de deuren openzetten voor de samenleving. Vanwege hun oorspronkelijke gebruik, zijn ze geschikt voor een maatschappelijk en cultureel gebruik. Veelal liggen de gebouwen centraal in de wijk en zijn benodigde faciliteiten, zoals toiletten, een keuken, vergaderruimtes etc. aanwezig. Binnen dit gebruik zijn grootschalige verbouwingen doorgaans niet noodzakelijk. Ook blijft het gebouw publiekstoegankelijk.

8. Transformatieladder

Elke gemeente heeft behoefte aan gebouwen met een maatschappelijke functie, waar bewoners heen kunnen, om vele verschillende redenen. Wanneer een maatschappelijke bestemming eenmaal is opgeheven, is het veelal lastig om deze functie opnieuw toe te voegen omdat het gebruik vanuit commercieel oogpunt veelal minder interessant is. Voorbeelden van maatschappelijk gebruik van een kerkgebouw zijn buurthuizen, welzijnsorganisaties, (niet commerciële) gezondheidscentra, bibliotheken, theateren voorstellingsruimtes, expositieruimtes en musea. De stookkosten en onderhoudskosten van een kerkgebouw zijn echter doorgaans hoog, en maatschappelijk en cultureel gebruik heeft doorgaans geen grote opbrengsten tot gevolg. Binnen dit gebruik moet daarom de vraag gesteld worden of vanuit het gebruik de hoge onderhoudskosten op de lange termijn opgebracht kunnen worden. In Barendrecht is één kerk met een maatschappelijke herbestemming; 10 Rehobothkerk (kinderdagverblijf)

33

Een kinderdagverblijf valt binnen het Omgevingsplan onder de bestemming ‘maatschappelijke doeleinden’. 4. Privaat gebruik Bij privaat gebruik is het kerkgebouw niet langer publiekelijk toegankelijk, en past het gebruik ook niet meer binnen de maatschappelijke bestemming. Dat betekent dat de gemeente zal moeten meewerken aan een nieuwe, private bestemming zoals wonen, retail of kantoor/bedrijf. Het voordeel van zo’n private bestemming is dat het kerkgebouw financieel interessanter wordt voor ontwikkelaars en potentiële kopers. Aan het creëren van extra woningen/ appartementen bestaat een grote behoefte, zo ook in Barendrecht. Wonen in een kerk is voor veel mensen aantrekkelijk, niet alleen vanwege de aansprekende architectuur, maar ook veelal door een gunstige, centrale ligging. Een dergelijke bestemming vraagt om een grotere investering (verbouwing) maar is doorgaans duurzamer en zekerder op de lange termijn dan een minder financieel krachtige (bijv. maatschappelijke) bestemming.

Nadeel van een herbestemming naar wonen, is dat het gebouw niet meer publiektoegankelijk is en het gebouw doorgaans behoorlijk wordt verbouwd en/of aangetast. Een kerkelijk interieur zal worden verwijderd, en een nieuwe indeling, het aanbrengen van verdiepingsvloeren, trappartijen, liftschachten, ventilatiesystemen, deuren en ramen is noodzakelijk. Ook verduurzaming, waaronder isolatie en het aanbrengen van zonnepanelen, is veelal een vereiste. Dat betekent dat aantasting van het uiterlijk aanzien, en van mogelijk aanwezige historisch waardevolle onderdelen zal plaatsvinden. Voor monumentale gebouwen gelden hiervoor beperkingen. Er is in Barendrecht momenteel één kerk die is herbestemd met een privaat gebruik; 7 Kandelaar (tandartspraktijk).

8. Transformatieladder

5. Tijdelijk gebruik Binnen een tijdelijk gebruik wordt de kerk door de eigenaar verhuurd voor een tijdelijk gebruik, bijvoorbeeld in afwachting van een grote transformatie of herbestemming. Het voordeel van zo’n tijdelijk gebruik is dat leegstand wordt tegengegaan en het kerkgebouw een functie vervult voor de samenleving. Nadeel is dat er ten gunste van dit tijdelijke gebruik geen grote investeringen zullen worden gedaan en er geen onderhoud zal plaatsvinden aan het kerkgebouw. Het behoud op de langere termijn blijft onzeker.

perceel te kopen en de kerk te slopen. Voor kerken met een monumentale status behoort sloop in principe niet tot de mogelijkheden. Er zijn in Barendrecht momenteel geen leegstaande kerkgebouwen.

Er zijn in Barendrecht geen kerkgebouwen met een tijdelijk gebruik. 6. Leegstand / Sloop De laatste trede van de transformatieladder is leegstand, mogelijk gevolgd door sloop. Voor kerkgebouwen zonder monumentale status is dit een reële optie, wanneer het gebouw wordt onttrokken aan de eredienst en er geen nieuw gebruik wordt gevonden. Ook in geval van sloop is de vraag of de gemeente wil meewerken aan wijziging van de bestemming voor het betreffende perceel. Een bestemming anders dan maatschappelijke bestemming zal het voor ontwikkelaars interessanter maken het

34

Glas-in-loodvenster in de monumentale Bethelkerk

9.

Conclusies & aanbevelingen 1. Oog voor de toekomst van (monumentale) kerken In dit hoofdstuk worden conclusies getrokken over het toekomstperspectief van de kerken in Barendrecht, en worden aanbevelingen gedaan voor de toekomst ten behoeve van het behoud van het waardevolle religieuze erfgoed en ter verbetering van het toekomstperspectief van de kerken. Er worden kansen besproken om het waardevolle religieuze erfgoed in de toekomst duurzaam te borgen en te ontwikkelen ten behoeve van het verlengen van het toekomstperspectief. Deze kansenverkenning is tot stand gekomen in gesprek met kerkeigenaren en ambtenaren van verschillende beleidsdomeinen van de gemeente Barendrecht. Uitgangspunt voor zowel een groot deel van de kerkeigenaren, als voor de gemeente, is dat openstelling van kerkgebouwen en het breder gebruiken van kerkgebouwen door de samenleving, een gewenste ontwikkeling is. Kerkgebouwen gaan zodoende weer een grotere rol spelen voor de samenleving en er worden extra inkomsten gegenereerd die bijdragen aan de instandhouding van de kerkgebouwen.