Z1 210715 Vervolgaanpak klimaatadaptatie (293974)

niet nodig om een afzonderlijk bestuurlijk traject te doorlopen over het participatietraject. Een ander voordeel was dat er gebruik gemaakt kon

De meerderheid van de inwoners, 67%, bleek zich zorgen te maken over

worden van de communicatiekanalen en -middelen die waren ontwikkeld,

de veranderingen in het weer. Opvallend was dat dit met name speelde

zoals een website voor De Week van de Omgeving.

bij mensen tussen de 35 en 49 jaar en dat hitte binnenshuis het meeste genoemde probleem was.

Klimaatadaptatie workshop in Week van de Omgeving

23

Het nadeel was dat de kaders en uitgangspunten voor de participatie

Faciliterende overheid is gewenst

waren bepaald. Er was gekozen voor het organiseren van 22 workshops

Duidelijk werd dat er behoefte is aan een faciliterende overheid. In de

in de Week van de Omgeving. Dit hoge aantal workshops in een relatief

enquête voor het inwonerspanel gaven ruim negen op de tien inwoners aan

kleine gemeente maakte dat inwoners keuzes gingen maken voor de

het op prijs te stellen dat de gemeente hen zou ondersteunen in het nemen

thema’s waarbij ze (direct) belang en interesse hadden. Helaas bleek

van maatregelen. Met name in de vorm van subsidies voor groene initiatieven

klimaatadaptatie vaak niet de eerste keuze. Door de programmaopzet

en het geven van informatie. Eenzelfde uitkomst kwam uit de dialogen

van De Week van de Omgeving hadden we ook ongunstige tijdstippen

over droogte en wateroverlast, waarbij de deelnemers vooral een rol voor

voor onze workshops stadsdialogen; 18:00 uur en 21:00 uur. Hierdoor

de gemeente zagen in het informeren en ondersteunen in het nemen van

was de opkomst voor beide workshops met vier deelnemers bij de fysieke

maatregelen op eigen terrein.

Klimaatadaptatie : een gedeelde verantwoordelijkheid Aangaande de verdeling van verantwoordelijkheden, gaven de bewoners aan dat het omgaan met klimaatverandering een gezamenlijke opgave is. Zowel de gemeente als de bewoners zelf hebben een taak in het creëren van bewustwording en het nemen van maatregelen. Deelnemers gaven aan dat de gemeente specifiek zou kunnen ondersteunen bij het in gesprek brengen van buurtgenoten over maatregelen die de eigen woning of tuin overstijgen. Er is winst te behalen door bewonersinitiatieven rond klimaatadaptatie te ondersteunen, met kennis en eventueel met middelen en hulp bij de uitvoering. Behoud groen Soest is een groene gemeente. Het bos en de bomen in het openbaar terrein zijn een belangrijk onderdeel van de omgeving. Zowel in de stadsdialogen, als in de antwoorden van de online enquête en de internetconsultatie kwam duidelijk naar voren dat bewoners het behoud van bomen en vergroening van de omgeving erg belangrijk vinden.

24

RESULTATEN GEMEENTE BAARN Zoals eerder toegelicht hebben in Baarn drie digitale stadsdialogen

Anderen ervaren de droogte vooral in de tuin. Eén persoon gaf aan extra

plaatsgevonden: op 15 oktober 2020, 26 november 2020 en 14 januari 2021.

bomen te planten in de tuin voor verkoeling. Een ander vertelde zelf het dak

In totaal hebben iets meer dan twintig mensen hieraan deelgenomen. Alle

te hebben afgekoppeld om zo regenwater op te vangen: “Het is tegenstrijdig

gesprekken waren opgebouwd rond de drie centrale thema’s: wateroverlast,

om al het water het riool in te laten stromen en vervolgens drie weken later

hittestress en droogte. Er werden concrete cases besproken, die eerder naar

kraanwater te gebruiken om de plantjes water te geven.”

voren kwamen tijdens de Trap2050-methode die door de gemeente met ambtenaren en externe experts is doorlopen.

Overlast door hitte Ook hitte speelt een rol in Baarn. Tijdens de zomer van 2020 was het heel

IMPRESSIE EERSTE STADSDIALOOG, 15 OKTOBER 2020

warm en nogal wat inwoners hadden last van de hitte. Hitte veroorzaakte

De eerste stadsdialoog vond plaats op donderdag 15 september 2020. Zo’n

slaapproblemen bij enkele deelnemers. De productiviteit van de bezigheden

15 deelnemers sloten aan via Zoom. De groep bestond uit inwoners en

overdag verminderde daardoor. “Maar om voor die twee hete weken

verschillende betrokkenen bij maatschappelijke organisaties in Baarn. De

in het jaar een airco te kopen en daarbij nog meer bij te dragen aan

sessie was gericht op een breed publiek dat werd gevraagd hun ervaringen,

klimaatverandering, gaat er bij mij niet in”, merkte één persoon op. Anderen

inzichten en standpunten te delen. De opbouw van de bijeenkomst was als

ervoeren een toename in de hoeveelheid ongedierte in de omgeving.

volgt: een introductie van de projectleider van de gemeente met daarin een toelichting op de achtergronden van klimaatverandering; uitleg van de rol

Wateroverlast in Baarn

van verschillende overheden en de specifieke inzet van de gemeente Baarn.

Ondergelopen straten zorgen in Baarn op gezette tijden tot overlast. Veel

Hierna speelden de deelnemers het eerdergenoemde klimaateffectenspel.

wegen liggen convex (bolvormig), waardoor het water naar de zijkant van

In het tweede deel gingen mensen met elkaar in twee deelsessies in gesprek

de straat loopt. Als daar vervolgens geen putten zijn, stroomt het water zo

over hun persoonlijke ervaringen: Welke effecten zien zij om zich heen? Hoe

de tuinen in. Bovendien spoelt het zand onder de bestrating weg, waardoor

gaan ze thuis om met overlast door hitte, droogte en wateroverlast? En welke

de weg steeds verder wegzakt. Aan de rand van de wijk Eemdal verzamelt

rol zien ze voor zichzelf, voor andere inwoners, voor ondernemers, voor de

het water zich bij hevige neerslag. Dat water komt grotendeels vanuit de

gemeente, etc.?

hoger gelegen delen in Baarn, bijvoorbeeld Oosterhei. Een deelnemer vulde aan: “We kunnen het probleem oplossen op het laagste punt, maar

25

Diversiteit in beleving

dat is dweilen met de kraan open. We kunnen beter de verharding in de

De inbreng van de deelnemers was divers. Enkelen gaven aan dat zij de

hoger gelegen delen van Baarn aanpakken”. Een van de mensen in de

gevolgen van hitte, droogte en wateroverlast niet heel nadrukkelijk merken:

sessie woont in Eemdal en heeft als voorzorgsmaatregelen zandzakken

“Het gras wordt iets minder groen, maar persoonlijk raakt het mij niet.”

aangeschaft. “Afgelopen zomer waren deze nog niet nodig, maar ik

verwacht dat in de toekomst de zandzakken wel ingezet moeten worden

Op de eerste vraag kwam onder andere als reactie dat het goed zou zijn

om te voorkomen dat water mijn huis binnen stroomt”, zo lichtte deze

als de gemeente meer aandacht zou geven aan voorbeeldprojecten rond

deelnemer toe.

de aanpassing aan het veranderende klimaat, waarbij het ook inzichtelijk wordt wat de effecten ervan ter plaatse zijn. Ook merkte een deelnemer op

Klimaatadaptatie gaat om goede samenwerking

dat populaire huis- en tuinprogramma’s op televisie vaak het betegelen van

Vragen die vervolgens naar voren kwamen, waren onder andere: Is het de

tuinen promoten. Het zou goed zijn als een andere visie ook aan bod komt.

gemeente die actie moet ondernemen? Hoeveel investeer je om de effecten

Met de opmerking dat dit uiteraard Baarn als gemeente overstijgt.

te lijf te gaan? Moet de gemeente strenger zijn tegen mensen die tegels in de tuin hebben? Of moet de gemeente het anders oplossen door het

In antwoord op de tweede vraag stelden de deelnemers zelf een aantal

water dat blijft staan te verwerken? Enkele deelnemers waren van mening

vragen terug: Hebben de maatregelen voor klimaatadaptatie impact op

dat de gemeente in sommige wijken goede actie heeft ondernomen door

de ambities voor verduurzaming en isolatie van huizen en duurzame

ondergrondse reservoirs voor regenwater te plaatsen. Bij hevige regenval kan

opwekking? En hoe kunnen deze elkaar versterken? Een ander vroeg zich

het overtollige water hier naartoe stromen. Dit zijn volgens deelnemers goede

af wat de prioriteiten zijn bij gemeentelijk beleid rond klimaatadaptatie en

voorbeelden van hoe de gemeente preventieve maatregelen neemt. Een

welke voorbeelden uit de regio hierbij gebruikt kunnen worden. En ook wie

suggestie van een van hen was dat de gemeente ook actie kan ondernemen

de belanghebbende partijen zijn die een rol spelen bij klimaatadaptatie en

door bijvoorbeeld een communicatiecampagne te starten over tegels in de

wat de gemeente verwacht van inwoners. Ten slotte gaf een deelnemer nog

tuin. “Bewoners worden zich hierdoor bewust wat de effecten van tegels in de

mee dat communicatie over projecten die al lopen van belang is. Tijdens

tuin zijn”, zo was haar overtuiging.

de stadsdialoog kwamen verschillende interessante projecten langs maar die kunnen nog beter onder de aandacht worden gebracht bij inwoners en

Resultaten enquête na afloop

ondernemers in Baarn.

De deelnemers aan de eerste stadsdialoog hebben na afloop een korte enquête ontvangen. De deelnemers kregen de volgende inhoudelijke vragen

IMPRESSIE TWEEDE STADSDIALOOG, 26 NOVEMBER 2020

voorgelegd:

De tweede stadsdialoog vond plaats op donderdag 26 november 2020. De deelnemers waren de leden van het Baarnse omgevingspanel. Dit panel

26

• Wat wilt u ons nog meegeven waar u tijdens de sessie niet de gelegenheid

bestaat uit een enthousiaste groep inwoners en eigenaren van bedrijven die

toe had?

op gezette tijden meedenken over vraagstukken in relatie tot de leefomgeving

• Welk(e) onderwerp(en) zou u willen aandragen voor een verdiepende

van Baarn, in het kader van de nieuwe omgevingsvisie voor de gemeente. Iets

sessie?

meer dan tien mensen namen deel aan deze stadsdialoog. Overeenkomstig

de opzet van de eerste stadsdialoog, startte de bijeenkomst met een

inkomsten mis en hebben schade aan hun onderneming. Wateroverlast

presentatie van de gemeentelijke projectleider klimaatadaptatie, zodat de

werd door de deelnemers niet genoemd als het grootste probleem binnen

deelnemers met een ongeveer gelijk informatieniveau konden deelnemen aan

de gemeente. Enkele bewoners observeren wel dat er water in de straat

de dialoog. Hierna werd ook met deze deelnemers het klimaateffectenspel

staat bij stevige hoosbuien. Door de gemeente is een start gemaakt met het

gespeeld.

tegengaan van wateroverlast door de afvoer van hemelwater bij gebouwen en terreinverhardingen los te koppelen van het gemengde riool, zo legde

Klimaateffectenspel in Baarn

de projectleider van de gemeente uit. In een experiment wordt bewoners

Tijdens het spel werd duidelijk dat de deelnemers goed op de hoogte waren

gevraagd het water dat opgevangen wordt op het dak niet het riool in te laten

van de huidige problematiek en ontwikkelingen rondom klimaatverandering.

lopen, maar naar de tuin te leiden.

Uit de keuzes kwam naar voren dat de deelnemers zich een genuanceerd beeld hadden gevormd van de dilemma’s bij klimaatverandering en mogelijke

Droogte in Baarn

oplossingsrichtingen. Eén deelnemer drukt het zo uit: “met de gevolgen van

Droogte werd wel gezien als een probleem in Baarn. Bewoners in de

klimaatverandering zullen wij voor een groot deel moeten leven. Wij kunnen

buurt van het bos merken dat er veel boomsterfte is de afgelopen jaren,

ons best doen om de overlast te verminderen, maar meer actie kunnen wij

vooral bij oudere bomen. Deelnemers vonden dat ze als inwoner weinig

niet ondernemen.”

invloed hebben op de droogte. Het waterschap heeft wel de taak om de waterpeilen te reguleren in de bossen. Daarnaast heeft het gras in de tuin

Wateroverlast op de Baarnsche agenda

het zwaar te verduren tijdens droogte. Veel grasvelden in de buurt waren

Bij een aantal stellingen vonden de bewoners het wel ernstig als het

helemaal verdord tijdens warme zomers de afgelopen jaren en moesten

voorgestelde fenomeen zou optreden. Zo moesten volgens de deelnemers

vervolgens opnieuw worden ingezaaid. Een oplossing die tijdens de sessie

in tijden van droogte waterwinbedrijven voorrang krijgen voor het winnen

werd aangedragen tegen verdord gras is het gras minder frequent maaien,

van water, in relatie tot problemen die mogelijk ontstaat in landbouw-

waardoor het grasveld minder snel uitdroogt.

of natuurgebieden. Bij wateroverlast zou het maximaal eenmaal in een

27

mensenleven mogen voorkomen dat het water bij mensen het huis in loopt,

Hittestress in Baarn

zo reageerde één van de deelnemers. Het was in de ogen van enkele mensen

Hittestress is ook een probleem dat zich regelmatig voordoet in de gemeente

in de dialoog een taak van de overheid om dit te voorkomen, aangezien zulke

Baarn, met name de afgelopen zomers. Hitte veroorzaakt slaapproblemen bij

grote hoeveelheden water vaak van verder weg komen. Ook wateroverlast

enkele deelnemers en de productiviteit van bezigheden overdag vermindert

in de winkelstraat mag vrijwel nooit voorkomen, gaven de deelnemers aan.

daardoor. Het huis goed isoleren gaat een aanzienlijk verschil maken, zowel

Voor de ondernemers in de winkelstraat is dit zo goed als een ramp; ze lopen

in de winter als in de zomer. Een airco kopen is ook een oplossing voor het

probleem, maar draagt tegelijk bij aan extra warmte. Deelnemers schetsen

gemeente wordt niet gezien als een partij die ondersteuning kan bieden

dit als een dilemma. Bewoners in het centrum Baarn kunnen bijna niet

bij energiebesparing. Het zou goed zijn als dit beeld verandert, zo werd

anders dan een airco kopen. Recentelijk is een aantal bomen in het centrum

opgemerkt tijdens de dialoog. De gemeente Baarn heeft wel degelijk

verwijderd en de hitte blijft erg lang hangen, merkte een deelnemer op.

subsidiemogelijkheden voor energiebesparing en het plaatsen van groene daken. Vanuit de organisatie EnergiekBaarn zijn energiecoaches

Groen en schaduwwerking tegen hitte

beschikbaar die advies kunnen geven over energiebesparende

De aanwezigheid van groen en schaduwwerking zijn volgens de deelnemers

maatregelen. Hun inzet zou ook meer naar voren gebracht kunnen

goede middelen om de hitteoverlast tegen te gaan. Sommige bewoners zijn

worden, zo merkten de bij EnergiekBaarn aangesloten deelnemers op.

druk bezig in hun eigen tuin om tegels te verwijderen en gras aan te leggen. Binnen de gemeente zijn er nogal wat pleinen waar heel veel tegels liggen,

IMPRESSIE DERDE STADSDIALOOG, 14 JANUARI 2021

werd opgemerkt. “Door hier tegels te verwijderen ga je ook een deel van de

Op donderdag 14 januari vond de derde dialoog plaats. Zes betrokken

hitte tegen en kan het water bij regenval de bodem in.” Bij de ontwikkelingen

inwoners van de Vogelbuurt waren aanwezig. De opzet was overeenkomstig

van nieuwbouwwijken is het nodig om voor meer groen en schaduwwerking

de vorige twee bijeenkomsten. Omdat deze bijeenkomst werd voorbereid

te zorgen. Dit is de taak van de overheid om op te pakken, gaven enkele

samen met Eemland Wonen, was er een medewerker van deze corporatie

deelnemers aan.

aanwezig. Om bewoners van de Volgelbuurt uit te nodigen, heeft de gemeente Baarn naar ongeveer achthonderd adressen in deze wijk een

Slechte isolatie verslechtert binnenklimaat

papieren uitnodiging gestuurd. In de Vogelbuurt zijn veel huurwoningen, toch

Tijdens de sessie schetste een bewoner de persoonlijke situatie over het

waren het overwegend woningeigenaren die de bijeenkomst bijwoonden.

binnenklimaat. De bewoner woont in een oud huis in het centrum met een slechte isolatie. In de winter is het daardoor nogal koud. De bewoner dacht

Klimaatspel agendeert wateroverlast

dat de koelte in de winter vanuit de ondergrond kwam en dat het daarom in

Ook hier komt na het klimaateffectenspel een genuanceerde reactie van

de zomer ook koel zou zijn. Dat bleek echter niet het geval en door de slechte

deelnemers los: “Het begint te wennen dat jaarlijks waterwinbedrijven

isolatie was het in de zomer juist erg warm in huis. Zoveel mogelijk de ramen

aangeven om zuiniger om te gaan met water”. Bij een aantal stellingen vonden

dicht houden om de koelte binnen te houden bleek niet te helpen.

de bewoners het wel degelijk zeer ernstig als het voorgestelde fenomeen zou optreden. Zo mocht volgens hen de schade door wateroverlast in het huis

28

Energiecoaches geven advies op maat

maar eens in een mensenleven voorkomen. Ook vonden bewoners het ernstig

Bij de zoektocht naar informatie over isolatie van het huis wordt vaak

als door hevige buien stroomuitval en telefonie-uitval zou optreden. De gehele

gedacht dat dit een eigen verantwoordelijkheid van bewoners is. De

samenleving zou in dat geval ontwricht zijn en zodoende kunnen bewoners

ook geen noodberichten meer ontvangen. Dit is zo goed als onacceptabel,

een betegeld perceel, zo observeerden enkele deelnemers. De tuinstijl

gaven de deelnemers aan. De droogte en de last die natuurgebieden hierdoor

lijkt veranderd te zijn en groen vervangen voor stenen is nu in de mode.

ondervinden, werd door de deelnemers als minder erg bestempeld.

Hierdoor is de hitte-overlast in de laatste jaren toegenomen. De buurt is zich niet bewust van de positieve effecten van groen in tijden van hitte, hadden

Ervaringen delen

enkele mensen in het gesprek de indruk. De deelnemers maakten zich

De deelnemers uit de Vogelbuurt toonden hun interesse in de plannen en

zorgen om deze ontwikkeling. De redenen om groen uit de tuin te halen, zijn

werkzaamheden van de gemeente rond klimaatadaptatie. De maatregelen

voornamelijk het gemak van tuinonderhoud en de vrijheid voor kinderen om

die de overheid neemt tegen wateroverlast zijn bekend bij de deelnemers:

rond te fietsen. Het klopt dat een boom rommel geeft, maar het levert ook

in Nederland zijn wij koning in het water zo snel mogelijk afvoeren. Daarom

veel op. De deelnemers gaven aan het groen in de Vogelbuurt te koesteren.

is het belangrijk dat het denken over water gaat veranderen, zo legde de

De plantsoenen in de wijk geven veel koelte in tijden van hitte. De deelnemers

beleidsadviseur water van de gemeente uit: “We krijgen steeds meer te maken

hopen heel erg dat de gemeente deze plantsoenen wil behouden en zijn zelfs

met langere perioden van droogte. Daarom moeten water gaan vasthouden

bereid om betrokken te zijn bij het onderhoud. De gemeente kan daarnaast

om meer water beschikbaar te hebben voor droge tijden.” De laatste jaren

het groenbeheer actiever uitbreiden. Deelnemers vonden ook dat in enkele

merkten deelnemers ook de invloed van extreme hitte en droogte steeds

delen van de buurt, alsook op andere plekken in Baarn, de gemeente meer

meer. Inwoners wordt bijvoorbeeld regelmatig verzocht om de tuin, in tijden

groen moet plaatsen of hoger en breder moet laten groeien.

van droogte, niet te sproeien. Verhuurder aan zet bij verbeteren binnenklimaat Samen voor klimaatadaptatie

De deelnemers uit de Vogelbuurt merkten zelf overlast door de hitte

Bezorgdheid over de verandering van het klimaat en de gevolgen die dit met

voornamelijk op de bovenverdieping. Hier verzamelt de warmte zich en

zich meebrengt, was ook een reden voor bewoners om aan te sluiten bij

kan door slechte ventilatie moeilijk weg. Op de begane grond is het in de

de stadsdialoog, zo merkten ze op. Deelnemers hadden het gevoel dat de

huizen een stuk koeler. In de zomer is het dus even een tijdje afzien. De

individuele invloed op klimaatverandering heel klein is en waren benieuwd

bewoners met veel groen gaven aan dat ze minder last hebben van de hitte

welke rol zij kunnen vervullen in de plannen van de gemeente. Maar ook de

in vergelijking met de buren. Enkele bewoners hebben maatregelen genomen

omgekeerde vraag kwam aan bod: hoe kan de gemeente bewoners helpen in

tegen de hitte door zonwerend glas te plaatsen in de ramen. In dit soort

een bijdrage aan klimaatadaptatie.

gevallen, waarbij bewoners informatie zoeken over maatregelen om het binnenklimaat te verbeteren, zagen deelnemers een rol voor de verhuurder of

29

Groen geeft verkoeling

woningbouwvereniging. De medewerker van Eemland Wonen lichtte toe dat

In de Vogelbuurt vervangen bewoners regelmatig groene tuinen door

zij maatregelen nemen in de huurhuizen in de Vogelbuurt. Zo worden isolatie

en de ventilatie aangepakt om het binnenklimaat aangenamer te maken.

in drie deelthema’s, hitte, droogte en wateroverlast, hielp daarnaast om de

Groene daken staan nog niet op het programma. De grootste knelpunten zijn

uitwisseling concreet te maken.

de financiering en het onderhoud. Vergroenen als onderdeel van de oplossing Subsidie voor gescheiden rioolstelsels

De persoonlijke ervaringen in Baarn waren heel divers. Wateroverlast is

De deelnemers gaven aan niet allemaal op de hoogte te zijn van twee

een probleem dat op meerdere plekken voorkomt. Een terugkerend thema

subsidieregelingen in Baarn waar bewoners gebruik van kunnen maken: voor

tijdens de stadsdialogen was de verandering van het binnenklimaat in relatie

het plaatsen van een groen dak en voor het afkoppelen van het riool. Enkele

tot klimaatverandering. Ook het onderwerp hitte speelt in Baarn: hoe kun

deelnemers waren benieuwd of gescheiden rioolstelsels worden toegepast

je je huis koel houden in hele warme perioden? De gevolgen van droogte

in Baarn. Als het rioolstelsel vervangen wordt dan plaatst de gemeente een

zijn vooral te zien in de tuin en het openbaar groen: bomen laten vroeg de

gescheiden rioolstelsel terug, zo legde de projectleider uit. De gemeente is

bladeren vallen en het gras wordt droog en bruin. Een dilemma dat speelt ten

van plan om wijksgewijs de riolering aan te pakken. Aan de noordkant van

aanzien van hitte en wateroverlast is het vergroenen van de tuin. Kun je als

Baarn hebben de huizen te maken met een hoge grondwaterstand, waardoor

gemeente regelgeving opstellen voor het plaatsen van minder tegels, of het

het water uit het regenwaterriool niet makkelijk de bodem ingelaten kan

verder vergroenen van de tuin?

worden. Hier werkt de gemeente aan een slim systeem om het regenwater op het oppervlaktewater te lozen. De bodem aan de westkant van Baarn bestaat

Gemeente en particulieren werken samen

vooral uit veel zand en hier kan het regenwater makkelijker in de bodem

En hoe gaat de gemeente ervoor zorgen dat alle bewoners en organisaties

gelaten worden.

binnen de gemeentegrenzen klimaatadaptief worden? Hoe meer partijen in de regio betrokken worden, hoe groter de impact zal zijn. Als het om

ALGEMENE ANALYSERESULTATEN

groenbeheer gaat, werken Soest en Baarn samen met particulieren. Het

Betrokken inwoners delen hun ervaringen

meeste groen in beide gemeenten is namelijk eigendom van particuliere

Ondanks dat alle stadsdialogen in Baarn online plaatsvonden was er toch

perceeleigenaren. Om de doelen van het waterbeheer te behalen, is er dus

een grote betrokkenheid bij de deelnemers. De opkomst varieerde tussen

ook op dit terrein meer communicatie en afstemming nodig met particulieren.

de zes en vijftien deelnemers per dialoog. Deelnemers hadden een open

30

houding en deelden gemakkelijk persoonlijke observaties en ervaringen. De

Gemeente deelt inspirerende voorbeelden

inzet van het klimaateffectenspel maakte het makkelijk voor de mensen in

Bewoners wezen op voorbeeldprojecten ter inspiratie. Zo is een project in

de dialoog om aan de hand van concrete situaties een soms toch abstract

voorbereiding om rondom het gemeentehuis in 2021 een Heuvelrugtuin

thema als klimaatadaptatie bespreekbaar te maken. De focus op het gesprek

te plaatsen. Deze voorbeeldtuin laat zien wat bewoners zelf kunnen doen

om de biodiversiteit te versterken, waterberging te realiseren en droogte

klimaatadaptatie, kunnen op deze manier beter ondersteund worden. Door

tegen te gaan. Vanuit de gemeente worden met enige regelmaat avonden

de Covid-19-pandemie is online informatievoorziening nog belangrijker

georganiseerd (samen met de Baarnse Klimaatalliantie) waarin simpele

geworden. In gesprek gaan door middel van video-bellen of -vergaderen is in

voorbeelden worden gepresenteerd om energie te besparen in huis.

korte tijd gangbaar geworden, in participatietrajecten maar bijvoorbeeld ook

Voorlichting over energiebesparing kan hand in hand gaan met voorlichting

in de zorg. Overheden zouden deze mogelijkheid ook kunnen bieden.

over klimaatadaptatie, werd opgemerkt door deelnemers. Diversiteit in het deelnemersveld Zoals eerder beschreven hebben we in Baarn op twee manieren deelnemers voor het participatietraject gezocht: via algemene uitnodigingen en door het benaderen van een drietal specifieke groepen, te weten jongeren, huurders en ondernemers. Dit laatste deden we om de diversiteit van het deelnemersveld te vergroten. We richtten ons daarom op mensen die normaliter niet snel meedoen aan een gemeentelijke participatie. Hiervoor hebben we nieuwe relaties gelegd, o.a. met de wooncorporatie Eemland Wonen en het Baarnsch Lyceum. Om ondernemers te betrekken, is samenwerking gezocht met verschillende ondernemersnetwerken, zoals het Platform Ondernemend Baarn en Coöperatie Ondernemers Centrum Baarn. Helaas lukte het onvoldoende om ondernemers bij de stadsdialogen te betrekken. Gemeente deelt inspirerende voorbeelden Het viel de deelnemers op dat er binnen de gemeente mooie initiatieven zijn waar bewoners gebruik van kunnen maken, maar waar nog niet voldoende op gewezen wordt. De gemeente Baarn zou volgens hen nog meer duidelijk moeten maken wat er allemaal mogelijk is. De gemeente kan een grotere rol spelen in het versterken en verbeteren van deze communicatie. Nieuwe bewoners in de gemeente die enthousiast en betrokken zijn bij het onderwerp

31

NATIONALE EN REGIONALE KENNISDELING We hebben op twee momenten onze kennis en ervaring gedeeld over

In de dialoog bespraken we de te betrekken stakeholders,

het verloop van dit participatietraject aangaande het omgaan met

verantwoordelijkheden per stakeholder, handelingsperspectief en de

klimaatverandering in Soest en Baarn.

participatieaanpak. Het waren levendige gesprekken, waarbij de deelnemers ervaringen en kennis uitwisselden.

NATIONAAL CONGRES KLIMAATADAPTATIE Op 13 juni 2019 vond het nationaal congres klimaatadaptatie plaats in

PLATFORM WATER VALLEI EN EEM

Delft bij de eventlocatie Lijm & Cultuur. Het congres werd door ruim 400

Ook deelden we onze ervaringen en inzichten tijdens het ambtelijk overleg

deelnemers bezocht. Vanuit ons consortium van adviseurs verzorgden we een

van Platform Water Vallei en Eem op 8 oktober 2020. Dit platform is een

werksessie met de titel ‘Klimaatadaptatie: samen aan de slag’. Aan deze sessie

samenwerkingsverband op het gebied van riolering en waterbeheer tussen

namen circa 40 mensen deel. We gingen specifiek in op participatieaanpak,

Waterschap Vallei en Veluwe en zestien gemeenten (Amersfoort, Baarn,

zoals we die aan het voorbereiden waren. Daarna hebben we in vier groepen

Barneveld, Bunschoten, Ede, Eemnes, Leusden, Nijkerk, Renkum, Renswoude,

specifieke thema’s besproken. Dat waren de volgende:

Rhenen, Scherpenzeel, Soest, Veenendaal, Wageningen en Woudenberg). We presenteerden onze bevindingen als externe adviseurs samen met een

• Vergroenen van tuinen voor betere infiltratie van regenwater

betrokken medewerker van de gemeente Soest.

• Tegengaan van wateroverlast in stadsstraten bij hevige regenval • Omgaan met hittestress in gebouwen tijdens hittegolven • Omgaan met effecten van bodemdaling op gebouwen

› Impressie werksessie ‘Klimaatadaptatie: samen aan de slag’, tijdens het Nationaal congres klimaatadaptatie op 13 juni 2019.

32

De beleidsadviseur water van de gemeente Soest gaf online een presentatie en deelde de belangrijkste bevindingen over het participatieproces tot dan toe. Irene Poortinga van het consortium externe adviseurs lichtte het klimaateffectenspel toe en speelde een verkorte versie van het spel met de aanwezige mensen. Ook hier merkten we dat het spel op een interactieve en speelse manier deelnemers liet nadenken welke klimaatadaptatie risico’s acceptabel gevonden worden. De ambtenaren toonden hun betrokkenheid en interesse in deze spelmatige aanpak. Dat bleek ook uit de complimenten die we na afloop per mail van enkelen van hen kregen.

AANVULLENDE KENNISDELING Behalve dat we de mogelijkheid hadden om tijdens de twee bovenstaande bijeenkomsten ervaringen te delen, zien we ook een kans om via andere kanalen te vertellen over deze participatieaanpak voor klimaatadaptatie in middelgrote gemeenten. Soest en Baarn staan voor meerdere vergelijkbare uitdagingen rond dit thema. De fysieke condities lijken op elkaar. Dat betekent dat beide gemeenten de komende jaren elkaar goed kunnen ondersteunen. Dat gebeurt nu al reeds door kennisdeling, één beleidsadviseur water voor Soest en Baarn en dit gezamenlijke participatietraject. Deze opgedane kennis kan daarnaast relevant zijn voor andere gemeenten in Nederland, waarbij vergelijkbare uitdagingen liggen.

33

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN In dit laatste hoofdstuk trekken we conclusies uit het beschreven

In sommige straten en buurten in Soest en Baarn is er van tijd tot

participatietraject rond klimaatadaptatie. Ook geven we een aantal

tijd stevige wateroverlast; de openbare ruimte loopt onder en soms

aanbevelingen die in onze ogen ook relevant zijn voor andere overheden in

ook het privéterrein van inwoners en ondernemers. Rond dit thema

Nederland. We maken een onderscheid tussen inhoudelijke conclusies en

werden onder andere de volgende oplossingen aangedragen: minder

aanbevelingen en conclusies en aanbevelingen aangaande het proces.

verstening van tuinen en openbare ruimte zodat water sneller de grond in kan zakken, meer vergroening – planten en bomen zuigen water

INHOUDELIJKE CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN CONCLUSIES A. Overlast door hitte raakt de deelnemers van het participatietraject vooral in en rond hun eigen woning. Zo moesten mensen tijdens warme

vastgehouden, toepassen van waterdoorlatende verharding waar tegels of stenen toch nodig zijn. D. De zichtbaarheid van maatregelen van de gemeente ten aanzien

perioden noodgedwongen in een koelere ruimte slapen en vonden

van verschillende thema’s binnen klimaatadaptatie verschilt. Daarom

ze het onplezierig of zelfs onaangenaam om naar buiten te gaan.

kan extra toelichting door de gemeente nodig zijn om misverstanden

Tijdens de participatie werden onder andere de volgende oplossingen

bij inwoners en ondernemers te voorkomen. Rond wateroverlast

aangedragen: gebruik van zonwering, vergroening van de tuin of

is het voor inwoners vaak goed aanwijsbaar wat de gemeente doet

omgeving, inzet van airconditioning in woning of bedrijfsruimte en het

om dit tegen te gaan, zoals bijvoorbeeld de aanleg van nieuwe

creëren van meer schaduw door het plaatsen van (meer) bomen en

waterbekkens. De overlast door droogte is door de gemeente deels

groen.

tegen te gaan, bijvoorbeeld door extra te bewateren, inwoners zien dit.

B. De impact van droogte namen de deelnemers nadrukkelijk waar in

Tegengaan van overlast door hitte is zeer lastig, gemeenten kunnen de

het openbaar gebied, in de natuur en rond de eigen woning. Bomen

klimaatverandering niet tegengaan en het binnenklimaat is toch vooral

die verdorren en soms zelfs afsterven, gras dat verdroogt, planten

een aangelegenheid van woning- en gebouweigenaren.

en bloemen die het niet redden. Ook zien de deelnemers de impact

E. De deelnemers van het inwonerspanel in Soest en deelnemers

op de landbouwgronden. Concreet kwamen tijdens de participatie

aan de stadsdialogen in Baarn en Soest zien het omgaan

deze oplossingen naar voren: installeren van wateropvangbakken in

met klimaatverandering nadrukkelijk als een gedeelde

het buitengebied, het aanleggen van vijvers of andere waterpartijen,

verantwoordelijkheid. Inwoners, de gemeente, waterschappen en de

waterberging op daken, regenwaterafvoer afkoppelen van het riool om

Rijksoverheid moeten de handen ineenslaan.

zo meer water vast te houden, een gezondere samenstelling van de bodem zodat deze meer water kan vasthouden. C. Wateroverlast door extreme regenval is sterk locatie gebonden.

34

op met hun wortels – installeren van regentonnen zodat water wordt

F. Er is behoefte aan een faciliterende overheid. Deelnemers aan de participatie stellen het op prijs als de gemeente hen zou ondersteunen in het nemen van maatregelen. Deelnemers zien de volgende rollen

voor de gemeente: concreet aanpakken van problemen, ondersteunen

ondersteuning bij nodig. Die kan komen van de gemeente of reeds

van inwoners en bedrijven met subsidies zodat zij zelf maatregelen

actieve (maatschappelijk) organisaties.

kunnen nemen en informatievoorziening naar de Soester en Baarnse

3. Informeer over de gevolgen van klimaatverandering en de risico’s. Wees

samenleving over de impact, gevolgen en mogelijke oplossingen voor

als overheid zo open mogelijk, deel informatie en wees nieuwsgierig

de effecten van klimaatverandering. Ook kan de gemeente als platform

naar de observaties, kennis en persoonlijke ervaringen van inwoners

fungeren waar buurtgenoten en ondernemers in gesprek kunnen gaan.

en ondernemers. Ga in gesprek over de acceptatie van de risico’s en de

Bijvoorbeeld over het gezamenlijk zorg dragen voor openbaar groen. Zo

risicobeleving.

is het ook makkelijker elkaar aan te spreken op versteende tuinen, etc.

4. Initiatieven inwoners en ondernemers stimuleren – Steeds vaker zien we collectieven ontstaan die een bijdrage willen leveren aan

AANBEVELINGEN 1. Maak gebruik van de betrokkenheid van inwoners. – Het

klimaatadaptatie of tegengaan van klimaatverandering. Onderzoek welke (prille) initiatieven er in de gemeente bestaan. Denk bijvoorbeeld

engagement van inwoners van Soest en Baarn is over het algemeen

aan het collectief aanleggen van groene daken of wateropvang,

groot bij het thema klimaatadaptatie. Dat heeft een aantal

buurtgenoten die willen meehelpen bij onderhoud openbaar groen, etc.

verschillende redenen. Ten eerste ervaren inwoners en ondernemers

5. Integreer beleidsthema’s bij participatie – Vanuit het perspectief van

de veranderingen in het klimaat in hun directe leefomgeving. Hitte

inwoners en ondernemers is het onderscheid tussen verschillende

tijdens warme zomers, droogte en uitdroging van het groen en de

beleidsterreinen zoals overheden die hanteren vaak niet zo scherp.

natuur, en wateroverlast in de openbare ruimte en het private gebied

Zeker bij participatie moet je als overheid oppassen betrokkenen te

door hevige regenval. Het zijn allemaal fenomenen die direct raken

sectoraal te benaderen. Florerende natuur en openbaar groen hebben

aan het dagelijkse leven. Ten tweede, inwoners maken zich zorgen

een relatie met klimaatadaptatie, maar ook met veel andere terreinen,

over de veranderingen in het weer. Ook gaf een meerderheid, 67%,

zoals recreatie, veiligheid, aantrekkelijkheid etc.

van het inwonerspanel van Soest aan zich zorgen te maken over de effecten van de klimaatverandering. 2. Deel voorbeeldprojecten – Zet meer in op het onder de aandacht

35

PROCESMATIGE CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN CONCLUSIES

brengen van voorbeeldprojecten in de gemeente, zowel projecten

G. De ambtenaren van de gemeenten zijn benaderbaar en informeren

in het publieke domein als ook voorbeelden van oplossingen die

over de klimaatadaptatie projecten in de openbare ruimte. Sommige

inwoners en ondernemers rond hun eigen woning of bedrijf toepassen.

deelnemers tijdens de dialogen hadden al een keer contact gehad met

Inwoners en ondernemers zijn vaak van harte bereid hun ervaringen

een gemeenteambtenaar en kenden de oplossingen die op openbaar

met anderen te delen. Daar is wel een communicatieplatform en

terrein genomen waren. Anderen waren betrokken bij het thema maar

wisten niet goed waar ze de gemeente voor konden benaderen.

tijdens het tweede deel van bijeenkomsten inwoners, ondernemers, de

H. Het onderscheid tussen de doelgroepenbenadering in Baarn en

gemeenten en andere betrokken stakeholders (zoals maatschappelijke

de thematische benadering in Soest maakte duidelijk dat beide

organisaties) zouden doorpraten over het verdelen van lusten en

werkwijzen voor- en nadelen hebben. In Baarn kostte het relatief veel

lasten bij de toepassing van maatregelen. Deze stap in de participatie

tijd om de groepen bij elkaar te brengen, daarentegen bleek dat het

kwam minder goed uit de verf. Ook zorgde de pandemie ervoor dat

na afloop eenvoudiger was om deze groepen betrokken te houden.

we minder makkelijk spontane gesprekken konden organiseren en

Door de indeling in thema’s van de omgevingsvisie in Soest werkte

naar plekken konden gaan waar mensen al bij elkaar komen, zoals

de communicatie goed: potentiële deelnemers wisten was ze konden

buurthuizen of winkelcentra.

verwachten. Het grillige verloop van de Week van de Omgeving door

K. Het werken met verschillende participatiemethoden werkte

de Covid-19-pandemie zorgde er echter voor dat niet alle geplande

goed – De methoden onderscheidden zich qua bereik, impact en

stadsdialogen goed uit de verf kwamen.

tijdinvestering. De stadsdialogen kwamen goed uit de verf, zowel in de

I. Digitale participatie bood nieuwe kansen. Een duidelijk voordeel

fysieke als in de digitale variant. Bovendien was deze vorm schaalbaar:

van de online vormen van participatie was dat mensen vanuit het

van een klein gesprek met rond de vijf deelnemers met veel ruimte

comfort van hun eigen woonkamer makkelijk over hun persoonlijke

voor individuele inbreng, tot een groter gesprek met vijftien of meer,

leefsituatie vertellen, ze zijn er immers al. De eerste stap waarin

waarbij een opdeling in online break-out sessies extra ruimte bood aan

inwoners hun ervaringen deelden en met elkaar in gesprek gingen

deelnemers om ervaringen en ideeën te delen. De inzet van digitale

over de gevolgen van klimaatverandering en in welke mate deze

enquêtes en vragenlijsten werken zowel in Baarn (op kleine schaal) als

gevolgen aanvaardbaar of beïnvloedbaar zijn, was goed in een online

in Soest (op grotere schaal) goed.

setting te zetten. Ook zagen we soms dat mensen hun partner of huisgenoot bij de gesprekken betrokken, wat daarmee voor een rijker palet aan ervaringskennis zorgde. Daarbij merken we op dat

6. Participatief werken – Ga verder met het participatief vormgeven

het online vergaderen meer energie kost dan fysiek waardoor we de

aan beleid rond klimaatadaptatie. Zo gaven bijna alle deelnemers

bijeenkomsten minder lang moeten maken. Ook is de aandachtsspanne

van de verschillende stadsdialogen aan betrokken te willen blijven.

online minder groot waardoor het lastiger is om meer diepgaande

Versterk ook het contact met maatschappelijke organisaties, bedrijven,

discussies te voeren.

onderwijsinstellingen, wooncorporaties en anderen. En maak tijdens

J. Fysieke ontmoetingen werden toch gemist – De Covid-19pandemie was van invloed op het verloop en de diepgang van het participatietraject. In de oorspronkelijke methode was voorzien dat

36

AANBEVELINGEN

de uitvoering van beleid nadrukkelijk gebruik van de contacten die zijn opgebouwd tijdens de participatie. 7. Variatie methoden: gebruik verschillende methoden om mensen te

benaderen. Kijk waar mensen om andere redenen al bij elkaar komen, fysiek én digitaal, en ga met hen in gesprek of nodig deze personen uit voor stadsdialogen gericht op deze specifieke doelgroep en hun ervaringskennis. 8. Zet het inwonerspanel in om een objectief beeld te krijgen over de mening van de inwoners over risicobeleving, verantwoordelijkheden en maatregelen rond klimaatadaptatie. Het biedt een mooie doorsnee van diverse mensen uit de samenleving. 9. Blijf als gemeentelijke organisatie benaderbaar voor inwoners en bedrijven, wanneer zij vragen hebben of op zoek zijn naar specifieke informatie, bijvoorbeeld over subsidiemogelijkheden, maar ook wanneer inwoners en ondernemers zelf willen investeren maar het lastig vinden daar de juiste keuzes in te maken. Klimaatadaptatie is een gezamenlijke opgave. 10. Ondersteuning onder aandacht brengen – Breng bestaande subsidiemogelijkheden, zoals voor groene daken en het afkoppelen van regenwater, actief onder de aandacht. Draag daarbij zorg voor voldoende begeleiding van deze aanvragen binnen de gemeentelijke organisatie.

37

BRONNEN 1. ‘Soms denk ik: laten we dat woord klimaatadaptatie maar schrappen’, NRC

8. Dit spel is ontwikkeld als onderdeel van de campagne ‘Laat u niet

Handelsblad 26 januari 2021, https://www.nrc.nl/nieuws/2021/01/26/soms-

verrassen’. Deze campagne is een initiatief van de gemeenten Hardenberg,

denk-ik-laten-we-dat-woord-klimaatadaptatie- maar-schrappen-a4029201

Ommen, Emmen, Coevorden en Borger-Odoorn, samen met de waterschappen Vechtstromen en Hunze & Aa’s en de provincies Overijssel

2. Zie ‘Na stresstest ook doorpakken met risicodialoog’, Kennisportaal

en Drenthe. Zie https://laatunietverrassen.nl Over de spelmethodiek: de

Klimaatadaptatie https://klimaatadaptatienederland.nl/actueel/actueel/

deelnemers krijgen een kaart met een concrete situatie. Ze lezen om de beurt

nieuws/2018/risicodialoog/

een stelling voor en plaatsten deze op het (virtuele) spelbord. Daarin heeft de deelnemer de keuze ‘Hoe vaak vindt u dat dit voor mag komen’? en ‘Hoe erg

3. Irene Poortinga (Drop by Drop), Gert Dekker (Ambient), Yvette Jeuken

vindt u het’? Iedere deelnemer beargumenteert waarom hij/zij de kaart op de

(DuneWorks) en Bart Cosijn (Bart Cosijn Gespreksleiding)

gegeven locatie plaatste.

4. ‘Meervoudige waardecreatie is een organisatiestrategie, waarin een

9. Elke subgroep werd ondersteunt door een moderator en een verslaglegger.

organisatie met haar activiteiten niet uitsluitend financieel-economische

De moderator zorgde ervoor dat de voorbeeldgevers voldoende tijd kreeg de

waarde creëert, maar ook expliciet aanstuurt op de realisatie van sociaal-

situatie goed te schetsen, en bewaakte de algehele interactie.

maatschappelijke en ecologische waarde.’ Bron: HAN University of Applied Sciences.

10. De eerste bijeenkomst in Baarn was voorbereid als een fysieke stadsdialoog. Na het uitsturen van de uitnodigingen waren we genoodzaakt

5. Bron: https://www.wur.nl/nl/show-longread/Zeven-redenen-om-te-

deze om te zetten naar een online bijeenkomst, omwille van de

investeren-in-een-groene-stad.htm

coronamaatregelen.

6. De klimaateffectatlas is openbaar in te zien via de website: https://

11. Enquêteverslag ‘Klimaatadaptatie : Rapport voor de Gemeente Soest’,

klimaatvalleienveluwe.nl/atlas/

Ipsos, 18 december 2020, pag. 3

7. Daarbij kregen deelnemers ook informatie welke maatregelen de gemeente reeds neemt in openbaar terrein en wat inwoners en ondernemers op en rond hun woning of bedrijf kunnen doen om schade van de effecten van extreme weersituaties te beperken. Meer informatie over de Trap2050 methode: https://www.stan-water.nl/trap2050/

38

COLOFON Titel:

Consortium van adviseurs:

Klimaatdialogen Soest en Baarn:

Irene Poortinga, Drop by Drop (www.dropbydrop.nl)

Gesprekken over de omgang met gevolgen van klimaatverandering

Bart Cosijn, Bart Cosijn Gespreksleiding (www.bartcosijn.nl) Yvette Jeuken, DuneWorks. Werkzaam bij DuneWorks t/m augustus 2020

Publicatie:

(www.duneworks.nl)

maart 2021

Gert Dekker, Ambient (www.ambient.nl)

Opdrachtgevers:

Projectsecretaris voor Baarn:

Gemeente Baarn en Gemeente Soest

Eugène Hendrikx, Ambient © 2021

Financiering: Procesondersteuning Regionale Versnelling Klimaatadaptatie, ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) en in-kind bijdrage Gemeente Baarn en Soest Beleidsadviseur water voor Soest en Baarn: Sander Boot Beleidsadviseur water voor Soest: Evelien van Assenbergh

39