Document · PDF

Z1 210715 Vervolgaanpak klimaatadaptatie (293974)

Informatie in de Raad 2 september 2021, gemeente BaarnBij agendapunt: Raadsinformatiebrieven15.222 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

inlichtingen bij

doorkiesnummer

Boot, S.P.

(035) 5481781

uw kenmerk ons kenmerk

datum portefeuillehouder(s) onderwerp

278638 / 293974

Aan de raadsleden en steunfractieleden van de gemeente Baarn

15 juli 2021 Wethouder Vissers Vervolgaanpak klimaatadaptatie

Geachte leden van de raad en steunfractieleden, In de vergadering van 1 oktober 2019 heeft het college van de gemeente Baarn ingestemd met de voorgestelde aanpak om te komen tot een uitvoeringsagenda klimaatadaptatie. Ik informeerde u daarover via een raadsinformatiemail na vaststelling van het collegevoorstel. In het plan van aanpak stond beschreven wat we in 2020 en 2021 zouden gaan doen om invulling te geven aan het thema klimaatadaptatie in de gemeente Baarn en hoe we willen voldoen aan de afspraken die op nationaal niveau hierover zijn gemaakt. In deze brief informeren wij u over de voortgang en het vervolgproces. Doelen In 2017 werd het nationale Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) gepresenteerd. Rijk, provincies en gemeenten committeerden zich aan de doelen die in dit plan werden gesteld. Voor gemeenten betrof het onder meer de volgende doelen: - Het uitvoeren van een Klimaatstresstest (uiterlijk in 2019); - Het opstellen van een uitvoeringsagenda klimaatadaptatie, op basis van een risicodialoog met de samenleving (uiterlijk in 2020); - Het integreren van klimaatadaptatie in het handelen van de gemeente (uiterlijk in 2021). Aanpak tot nu toe Begin 2018 heeft het college het Regionaal Manifest Ruimtelijke Adaptatie ondertekend.

Hiermee committeerde de gemeente Baarn zich aan een gezamenlijke, regionale aanpak van die onderdelen van klimaatadaptatie, die op regionale schaal spelen en opgepakt kunnen worden. Dit heeft in 2018 onder andere geleid tot een regionale stresstest (zie www.klimaatvalleienveluwe.nl). Eind 2018, begin 2019 hebben we een proces doorlopen aan de hand van de TRAP2050-methode om een 0-meting te doen van ons klimaatadaptatiebeleid. Uit dit proces kwamen aanbevelingen voor het vervolg om te komen tot een uitvoeringsagenda klimaatadaptatie.

Stationsweg 18 Postbus 1003 3740 BA Baarn t (035) 548 16 11 e gemeente@baarn.nl I Voor ons privacybeleid zie www.baarn.nl Bank Nederlandse Gemeenten NL28BNGH0285000594. Bij beantwoording graag datum en kenmerk brief vermelden

In 2019 hebben we voorgesorteerd op het proces dat we in 2020 wilden doorlopen, door voor de risicodialogen (zie doelen) een aanpak op te stellen (Stadsgesprekken) en hier een rijksbijdrage voor aan te vragen. Deze bijdrage is toegekend. Eind 2020 en begin 2021 hebben we een participatieproces doorlopen via de Stadsgesprekken. De resultaten van dit proces zijn in april 2021 gereedgekomen en staan in bijlage a. van deze mail. Intussen is in juli 2020 het Regionale AdaptatiePlan (RAP) vastgesteld. In dit plan staan klimaatadaptatieprojecten die zich lenen voor een bovenlokale aanpak, vanwege geografische schaal, complexiteit of synergievoordelen (omdat elke gemeente er een aanpak voor moet ontwikkelen). Volgende stap: van de resultaten van participatie naar een voorlopige uitvoeringsagenda Het volgende doel is het opstellen van een uitvoeringsagenda klimaatadaptatie. Reeds bestaande beleidsstukken van de gemeente, regionale initiatieven, zoals het RAP, en de input uit het eigen participatieproces (TRAP2050 en Stadsgesprekken) vormen hiervoor de basis. Het college stelt in 2021, op basis van de nu beschikbare input, een voorlopige uitvoeringsagenda op, die als kader dient voor verdere uitwerking. Vanaf 2022 werken we die voorlopige uitvoeringsagenda stapsgewijs verder uit in een gedetailleerde uitvoeringsagenda.

Dit doen we in een proces met interne en externe belanghebbenden, dat we zoveel mogelijk combineren met de participatieprocessen van andere initiatieven, zoals het opstellen van de opvolger van het gemeentelijk water en rioleringsplan (GWRP). Het huidige GWRP loop af in 2022 en per 1 januari 2023 moet de opvolger gereed zijn. Deze opvolger wordt een programma (het Programma Water en Riolering) onder de omgevingswet. Het visiedeel uit het huidige water en rioleringsplan komt terecht in de Omgevingsvisie en de juridisch bindende elementen uit het gemeentelijk waterbeleid komen in het omgevingsplan. Het programma, inclusief planning en middelen, komt dus in het Programma Water en Riolering te staan. Met deze aanpak wijken we wat af van de aanpak die we eind 2019 voor ogen hadden en waarover we uw raad hebben geïnformeerd. Die aanpak ging er namelijk vanuit dat we in 2021 een intensief traject in zouden gaan met externe en interne stakeholders, om tot een gedetailleerde uitvoeringsagenda te komen. Omdat de afronding van de stadsgesprekken en de oplevering van de resultaten later plaatsvonden dan gepland, resteert in 2021 te weinig tijd om een dergelijk intensief traject te doorlopen (en dus om met een uitgewerkte, gedetailleerde uitvoeringsagenda te komen). We leveren daarom een meer globale uitvoeringsagenda op, die we na 2021 verder uitwerken.

Hoe we in 2022 het participatieve proces precies gaan vormgeven, is nu nog niet bekend. Dat hangt met name af van de manier waarop we het proces voor het opstellen van het omgevings-programma Water en riolering in gaan richten. We doen hiervoor eind 2021 een voorstel aan de raad. Wat doen we intussen concreet aan klimaatadaptatie? Bovengenoemde aanpassing aan het proces om tot een uitvoeringsagenda klimaatadaptatie te komen, betekent niet dat er intussen niks gebeurt. We zijn al volop bezig met het opstellen van beleid voor klimaatadaptatie en het uitvoeren hiervan. Zo hebben we klimaatadaptatie een

belangrijke plek gegeven in de groenvisie die dit jaar is vastgesteld en die inmiddels in uitvoering is. Ook zijn we in het water en rioolbeheer volop bezig het systeem klimaatrobuuster te maken, onder andere door bij rioolvervanging zoveel mogelijk verhard oppervlak af te koppelen van het gemengde riool. Bij particulieren stimuleren we afkoppelen en aanleg van groene daken door inzet van een subsidieregeling en een afkoppelcoach. Ten behoeve van het ontstenen en vergroenen van de leefomgeving voeren we het project ‘Heuvelrugtuinen’ uit, waarbij we particulieren stimuleren hun tuin te vergroenen en in openbaar gebied voorbeeldtuinen aanleggen. Voor het klimaatadaptief maken van de openbare ruimte hebben we een subsidieaanvraag ingediend bij het rijk en leveren we inbreng voor een klimaatrobuuste nieuwbouwwijk ‘Baarnsche Zoom’. Tenslotte draaien we mee in regionale initiatieven op het gebied van klimaatadaptatie, zoals de Regionale AdaptatieStrategie (RAS), verbetering van de regionale klimaateffectatlas en strategieën voor omgaan met overstromingsrisico’s en klimaatadaptieve nieuwbouw. Hoe betrekken we uw raad bij dit proces? Wij betrekken u op verschillende momenten bij dit proces: Eind 2021 of begin 2022 leggen we u de uitvoeringsagenda klimaatadaptatie op hoofdlijnen ter vaststelling voor.

Deze agenda op hoofdlijnen vormt het kader voor verdere uitwerking van de agenda in 2022 en verder. Eind 2021 of begin 2022 leggen we u de aanpak van het opstellen van een omgevingsprogramma Water en Riolering voor. In het najaar van 2022 leggen we u een uitgewerkte uitvoeringsagenda klimaatadaptie voor. Er zal een kruisbestuiving plaatsvinden met het omgevingsprogramma Water en Riolering, zowel qua (besluitvormings-)proces als inhoud. De benodigde middelen voor uitvoering van de uitvoeringsagenda klimaatadaptatie zullen deels geborgd worden in het nieuwe omgevingsprogramma Water en Riolering, deels via algemene middelen, voor die onderdelen die we niet uit de rioolheffing mogen financieren. Dit laatste deel borgen we in het eerstvolgende planningsinstrument van de P&C-cyclus na vaststelling van de uitgewerkte uitvoeringsagenda.

Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van Baarn,

drs. C.E. Creveld gemeentesecretaris

E. Jansma 1e locoburgemeester

Bijlagen: Bijlage a. Resultaten stadsgesprekken Baarn en Soest

KLIMAATDIALOGEN SOEST EN BAARN

GESPREKKEN OVER DE OMGANG MET GEVOLGEN VAN KLIMAATVERANDERING

INHOUD Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

Impressie derde stadsdialoog, 14 januari 2021. . . . . . . . . . . . 28

1. Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5

Algemene analyseresultaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30

2. Context. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6

6. Nationale en regionale kennisdeling. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32

Achtergrond . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6

Nationaal congres klimaatadaptatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32

3. Aanpak en methode. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8

Platform Water Vallei en Eem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32

Doelstelling. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8

Aanvullende kennisdeling. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33

Methodiek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

7. Conclusies en aanbevelingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34

Proces en opzet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10

Inhoudelijke conclusies en aanbevelingen. . . . . . . . . . . . . . . . 34

Toegepaste proces en methode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12

Conclusies. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34

4. Resultaten gemeente Soest . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15

Aanbevelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35

Dialoog ‘Omgaan met extreem weer: laag en nat’ . . . . . . . . . 15

Procesmatige conclusies en aanbevelingen. . . . . . . . . . . . . . . 35

Dialoog ‘Omgaan met extreem weer: hoog en droog’. . . . . . 17

Conclusies. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35

Internetconsultatie - week van de omgeving. . . . . . . . . . . . . . 18

Aanbevelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36

Inzet inwonerspanel Soest. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19

Bronnen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38

Algemene analyseresultaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23

Colofon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39

5. Resultaten gemeente Baarn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Impressie eerste stadsdialoog, 15 oktober 2020 . . . . . . . . . . 25 Impressie tweede stadsdialoog, 26 november 2020 . . . . . . . 26

SAMENVATTING Dit rapport licht het participatietraject over klimaatverandering in de

Om de maatschappelijke betrokkenheid voor klimaatadaptatie te

gemeenten Baarn en Soest toe. Graag delen wij de opgedane kennis

vergroten, is participatie een belangrijk instrument. Ook speelt participatie

en aanbevelingen met gemeenten en over-heidsinstellingen die voor

een nadrukkelijke rol bij de implementatie van de Omgevingswet. De

vergelijkbare uitdagingen staan en op zoek zijn naar manieren om een

stadsdialogen in beide gemeenten verschilden van elkaar qua opzet: in de

participatietraject zo effectief mogelijk in te richten.

gemeente Soest zijn de stadsdialogen ingedeeld naar thema (hitte, droogte en wateroverlast) en is de uitvoering van de stadsdialogen onderdeel gemaakt

Een participatietraject is een middel om te komen tot gedragen beleid

van het participatieproces over de Omgevingsvisie. In de gemeente Baarn zijn

ten aanzien van kli-maatadaptatie. Hierbij is het van belang om zo

de stadsdialogen ingericht op basis van doelgroep (jongeren, huurders en

veel mogelijk belanghebbenden uit de sa-menleving bij het proces te

ondernemers).

betrekken. Voor het participatieproces van de gemeenten Soest en Baarn zijn inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties

In Soest vonden twee thematische stadsdialogen plaats, waarvan één

en overige belangheb-benden benaderd om mee te denken over de

fysieke dialoog over het thema wateroverlast en één digitale bijeenkomst

benodigde aanpassingen aan nieuwe omstan-digheden, veroorzaakt door

over het thema droogte. Daarnaast was er een open internetconsultatie

klimaatverandering.

met stellingen voor inwoners over extreem weer. Ook zijn aan het inwonerspanel van Soest - 462 inwoners - open en gesloten vragen gesteld.

Voor dit participatietraject ontvingen beide gemeenten gezamenlijk

De twee dialogen gaven een goede eerste indruk van hoe de deelnemers

‘procesondersteuning regionale versnelling’ van het ministerie van

uiteenlopende situaties rond wateroverlast, hitte en droogte beoordelen.

Infrastructuur en Waterstaat, vanuit het Delta-programma Ruimtelijke

De resultaten van het inwonerspanel vormden een aanvulling op eerdere

adaptatie. De voorbereidingen voor het participatietraject waarover dit

bevindingen over de rol van de overheid, risicobeleving en de verdeling van

eindverslag gaat, startten begin 2019. De participatie zelf vond plaats in 2020

verantwoordelijkheden.

en begin 2021. In Baarn waren drie digitale stadsdialogen, steeds opgebouwd rond de drie

Er werd gewerkt vanuit de vraag wat de gemeenschap als aanvaardbare

centrale thema’s: wateroverlast, hittestress en droogte. Een stadsdialoog

risico’s van kli-maatverandering definieert, met als doel een invulling van

bestond uit een plenair deel met in-troductie en toelichting op de specifieke

maatschappelijk eigenaarschap van deze risico’s. In andere woorden: hoe

inzet van de gemeente Baarn ten aanzien van kli-maatadaptatie. Vervolgens

kunnen gemeenten, inwoners, ondernemers, maatschappelijk organisaties

speelden de deelnemers het klimaateffectenspel, aangevuld met concrete

en andere stakeholders door samenwerking zorgen voor effec-tieve

voorbeelden gebaseerd op persoonlijke ervaringen. De betrokkenheid bij

aanpassingen aan het veranderende klimaat.

deze online stadsdialogen was goed.

Dit rapport sluit af met een aantal conclusies en aanbevelingen, zowel inhoudelijke als pro-cesmatig. Ook geeft het rapport inzicht in de manier waarop gemeenten belanghebbenden kunnen betrekken en de rol die verschillende partijen daarbij zouden kunnen vervullen. Overlast door hitte, de impact van droogte en wateroverlast door extreme neerslag wordt in toenemende mate waargenomen in Baarn en Soest. De deelnemers van de stadsdialogen zien het omgaan met klimaatverandering nadrukkelijk als een gedeelde verantwoordelijkheid tussen belanghebbenden (inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en andere) en verschillende overheden (gemeente, waterschappen, provincie en de Rijksoverheid). Er is behoefte is aan een faciliterende overheid, die het voor andere partijen zo makkelijk en aan-trekkelijk mogelijk maakt een bijdrage te leveren. Want klimaatverandering het hoofd bieden, dat doen we samen.

INLEIDING Op zoek naar een nieuwe aanpak

Ruimtelijke adaptatie.2 Het initiatief voor de succesvolle aanvraag van deze

Het klimaat verandert. Deze verandering zorgt steeds vaker voor

subsidie kwam van vier samenwerkende adviseurs; een consortium van

langere perioden van droogte en hitte. Daarnaast geeft de steeds vaker

specialisten op het gebied van klimaatadaptatie, water en burgerparticipatie.3

voorkomende hevige regenval wateroverlast. Ook de gemeenten Soest en

Een voorwaarde vanuit het Rijk was dat beide gemeenten een eigen in-

Baarn hebben hier mee te maken. Inwoners, ondernemers, bezoekers en

kind bijdrage zouden leveren van een gelijke waarde als de subsidie. Deze

andere betrokkenen zijn genoodzaakt zich aan te passen aan deze nieuwe

gezamenlijke inzet maakte het mogelijk om een breed palet aan participatie-

omstandigheden. Dat is geen gemakkelijke opgave. Bovendien waarschuwt

instrumenten in te zetten.

hoogleraar klimaatadaptatie Richard Klein voor een technocratische aanpak.

Deze aanpak zou zorgen voor van bovenaf opgelegde, (te) kleinschalige

Kennisdeling staat voorop!

interventies. Daarom is het tijd voor een nieuw beleid, dat uitgaat van een

Nationale en regionale kennisuitwisseling is een belangrijke doelstelling

open dialoog tussen overheden, inwoners, ondernemers, maatschappelijke

van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. Mede daarom hebben

organisaties en andere betrokkenen.

Soest en Baarn samen deze ondersteuning aangevraagd en de participatie uitgevoerd. In dit eindverslag worden de resultaten van het participatietraject

Soest en Baarn kiezen voor participatie

klimaatadaptatie gedeeld. Zoals je in het verslag zult lezen heeft de Covid-19

Om tot nieuw beleid te komen ten aanzien van klimaatadaptatie, werd

pandemie grote invloed heeft gehad op de uitvoering van het project. In

er gezocht naar een nieuwe aanpak. Eentje die weliswaar uitgaat van

hoofdstuk drie besteden we hier extra aandacht aan.

heldere kaders vanuit de overheid, maar waar de invulling vanuit de samenleving steeds centraal staat. Met als belangrijkste speerpunt een

Graag delen wij de opgedane kennis en aanbevelingen met gemeenten en

eerlijke, evenwichtige verdeling van lusten en lasten, waarbij inwoners en

overheidsinstellingen die voor vergelijkbare uitdagingen staan en op zoek zijn

ondernemers een belangrijke rol spelen. Daarom kozen de gemeenten Soest

naar manieren om een participatietraject zo effectief mogelijk in te richten.

en Baarn voor een interactief participatietraject.

Want klimaatverandering het hoofd bieden, dat doen we samen.

Subsidie vanuit Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie De voorbereiding van dit traject startte in 2019, de participatie liep van de zomer 2020 tot en met januari 2021. Centraal daarbij stond het open gesprek in de vorm van stadsdialogen. Voor dit participatietraject ontvingen beide gemeenten gezamenlijk ‘procesondersteuning regionale versnelling’ van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat vanuit het Deltaprogramma

CONTEXT ACHTERGROND

Op die manier voorkom je een willekeur aan werkwijzen en vergroot je de

Participatie omdat we dat willen

kans op kennisdeling. Bovendien kan slecht georganiseerde participatie

Het is een grote uitdaging om bij vraagstukken over klimaatadaptatie

leiden tot wantrouwen jegens de overheid (‘ze doen er toch niks mee’; ‘het

alle relevante partijen aan tafel te krijgen. Op dit moment zijn het met

is een wassen neus’). Dit is het tegenovergestelde van wat je wil bereiken:

name overheidspartijen, experts en professionals die het gesprek over

mensen een stem geven en rekening houden met zowel de individuele als de

klimaatadaptatie voeren. Dat moet anders. Om de maatschappelijke

collectieve wensen en belangen.

betrokkenheid te vergroten, zullen ook inwoners en bedrijven meer bij het thema betrokken moeten worden. Zodat de krachten gebundeld kunnen

Diversiteit leidt tot meervoudige waardencreatie

worden én er een gedeeld zicht komt op:

Groepen die zich beter kunnen organiseren, zijn eerder in staat zich weerbaar

• De maatschappelijke risico’s (Welke gevolgen proberen we te voorkomen

te maken tegen de gevolgen van klimaatveranderingen, dan bevolkingsgroepen

en welke accepteren we?) en;

waar die kennis, kunde en tijd ontbreekt. Daarom is het van belang om een

• Het eigen handelingsperspectief (Wie neemt welke maatregelen?).

diverse groep mensen bij je participatietraject te betrekken. Op die manier krijgen alle betrokkenen inzicht in de rol die eenieder van hen kan en wil

Participatie omdat het (ook) moet

spelen. Het zorgt er ook voor dat partijen met elkaar in gesprek gaan, die elkaar

Parallel aan de ontwikkeling van een klimaatadaptatiestrategie door de

normaliter niet weten te vinden. Zo ontstaat meervoudige waardencreatie.4

decentrale overheden, loopt de implementatie van de Omgevingswet. Een

belangrijk onderdeel hiervan is (verplichte) participatie. Participatie komt bijna

Stadsdialoog als instrument

nooit spontaan van de grond. Dit kan komen door een gebrek aan tijd, kennis

De stadsdialoog is een open gesprek binnen een gemeenschap, waar alle

en motivatie, of de verwachting dat andere partijen de handschoen oppakken.

deelnemers op een gelijkwaardige wijze aan kunnen bijdragen. Vanuit de

Wat echter ook een factor van betekenis is, is dat niet alle betrokken een

stadsdialogen ontstaan nieuwe invalshoeken die als basis (kunnen) dienen

gelijkwaardige uitgangspositie hebben. De institutionele kaders, sociale

voor de verdere invulling van beleid en een netwerkaanpak voor, in dit geval,

normen, sociaaleconomische positie en financiële middelen verschillen per

klimaatadaptatie. De voorbereidingen voor het participatietraject waarover dit

betrokkene. Uit eerdere ervaringen met participatietrajecten blijkt dat mensen

eindverslag gaat, startten begin 2019. De participatie zelf vond plaats in 2020.

eerder geneigd zijn actie te ondernemen, als ze daartoe door anderen

In beide betrokken gemeenten was er een ander voortraject, dat ook tot een

uitgenodigd worden en/of hulp van buitenaf krijgen.

andere invulling heeft geleid.

Geef mensen een stem en ze pakken eerder hun rol

Voortraject Soest

Een geslaagd participatietraject vereist goede ondersteuning en coördinatie.

De gemeente Soest startte begin 2019 met het opstellen van een

omgevingsvisie voor Soest en Soesterberg. De kaders en uitgangspunten voor participatie in dit proces waren door de gemeenteraad vastgesteld. De uitvoering van de omgevingsvisie van Soest werd begeleid door het extern bureau LOS Stadomland, in nauwe samenwerking met de gemeente. De opzet, planning en uitvoering van het participatietraject klimaatadaptatie is gedurende 2019 en 2020 afgestemd op het proces van de uitvoering van de omgevingsvisie, omdat het programma voor klimaatadaptatie een plek krijgt binnen de omgevingsvisie. Voortraject Baarn De gemeente Baarn werkt sinds begin 2019 aan een uitvoeringsplan voor klimaatadaptatie. De basis hiervoor was al gelegd in een hoofdzakelijk intern traject in 2017 en 2018. Dit interne traject kan worden gezien als een 0-meting van waar de gemeente stond en een verkenning van waar de organisatie, met haar professionele partners, naar toe wilde. De resultaten van dit traject zijn in 2019 vastgelegd in het eindrapport ‘TRAP2050 – Baarn: Klimaatadaptatie versnellen in de gemeente’. De gemeente had zich ten doel gesteld om het klimaatadaptatieplan in 2019 en 2020 verder vorm te geven. De werkmethodiek ‘Stadsdialoog omgaan met klimaatverandering’ biedt de gemeente Baarn een mooie werkwijze om hier diverse maatschappelijke partijen bij te betrekken. De ambitie is om het uitvoeringsplan in 2021 af te ronden.

Het participatieproces vormt hiervoor belangrijke voeding. In het volgende hoofdstuk leggen we uit hoe deze context van invloed is geweest op de methodiek die we voor de participatie in Soest en Baarn hebben ontwikkeld.

AANPAK EN METHODE DOELSTELLING

en burgers uitgewisseld wordt. Zo leidt creatieve kruisbestuiving tot nieuwe

Het doel van de stadsdialogen was om met een brede groep

dwarsverbanden. Kortom, de dialoogsessies zoals wij die beoogden, hebben

belanghebbenden samen klimaatadaptief beleid vorm te geven. Er werd

bijgedragen aan het creëren van draagvlak en aan het vergroten van de

gewerkt vanuit de vraag wat de gemeenschap als aanvaardbare risico’s

actiebereidheid van zowel lokale als regionale stakeholders (bewoners,

definieert en gezocht naar een invulling van maatschappelijk eigenaarschap

ondernemers, bestuurders, politici, zorgpartijen, natuurbeheerders, e.d.).

van deze risico’s. De stadsdialogen waren hierin een middel. Deliberatie verbreedt de blik Om een goede dialoog te kunnen voeren, stond ‘deliberatie’ centraal, wat zoveel betekent als dat binnen de klimaatdialogen ruimte voor een ieders normen, waarden en overtuigingen is. Wederzijds begrip voor elkaars normen, waarden en overtuigingen kan leiden tot nieuwe inzichten en mogelijke oplossingen voor problemen. Hiermee vergroot je de kans op gemeenschappelijk gedragen uitkomsten, als resultaat van het samenspel tussen samenleving, college van B&W en gemeenteraad. Een stadsdialoog is bij uitstek een middel om alle lokale spelers in een vroeg stadium te betrekken bij de aanpassingen die nodig zijn om met klimaatverandering om te gaan.5 In dialoog ontwikkel je handelingsperspectief In het participatietraject hielpen ‘dialoogsessies’ om een beeld te krijgen op welke manier mensen de gevolgen van klimaatverandering ervaren en welke acties inwoners en ondernemers zelf al nemen. De sessies boden inzicht in de draagkracht en draaglast van de verschillende partijen (kennis, kunnen, motivatie). Ze zorgden er ook voor dat de problematiek voor alle betrokkenen helder werd: welke risico’s zijn er en wat zijn mogelijke oplossingsrichtingen? In meer algemene zin ontstaat in dialoog een bundeling van denkkracht waarbij kennis van de (lokale) overheid, experts uit diverse sectoren, ondernemers

› Opbouw van dialogen rond klimaatadaptatie: van uiteenlopende belangen, via risicodialoog naar gedragen actie.

METHODIEK

3. Zoeken naar een gedeelde taal om zo bij te dragen aan wederzijds

De bovenstaande uitgangspunten voor een stadsdialoog over

begrip;

klimaatadaptatie zijn uitgewerkt in een concrete methodiek voor de

Bij een thema als klimaatadaptatie, waar veel specifieke termen en

participatie. Het verloop van de stadsdialogen was gebaseerd op vier

onderzoeken voorbijkomen, is het van groot belang voor alle betrokkenen

uitgangspunten:

begrijpelijk taal te gebruiken. 4. Een (benadering van een) gelijkwaardig informatieniveau;

1. Zorgen voor een veilige omgeving voor de gesprekken;

dit is van belang om tot goede gesprekken te komen. Een heldere inleiding,

deelnemers geven elkaar de ruimte, dominante stemmen worden

informatie over onderzoeken en achtergrondinformatie bij te bespreken

uitgedaagd ook goed te luisteren, stillere mensen krijgen voldoende

concrete situaties dragen hieraan bij.

gelegenheid om ook hun observaties, ervaringen en ideeën te delen. 2. Toewerken naar een verbreding van de groep deelnemers; het betrekken van professionals én niet-professionals draagt bij aan een bundeling van krachten en versterkt de maatschappelijke weerbaarheid.

› Overzicht van voorwaarden voor zinvolle interactie. In Soest en Baarn toegepast bij situaties rond droogte, hitte en wateroverlast

PROCES EN OPZET

ambtenaren drie specifieke doelgroepen gedefinieerd:

Deze methodische uitgangspunten zijn in de loop van 2019 vertaald naar een

1. Jongeren

planning voor de stadsdialogen in Soest en Baarn in 2020. Om dit proces goed

2. Huurders

voor te bereiden, hebben we als externe experts verkennende gesprekken

3. Ondernemers

gevoerd met een brede waaier aan betrokken ambtenaren in beide gemeenten. Dit gaf ons een goed beeld van de thematische inkadering en de

De insteek was om deze groepen gericht te benaderen voor deelname

samenwerking, zowel inhoudelijk als procesmatig. Ook maakten we afspraken

aan onlinegesprekken, of om hen als deelnemer uit te nodigen voor de

over de wijze van uitnodigen en communiceren richting potentiële deelnemers.

stadsdialogen zelf. Om jongeren te bereiken, is een samenwerking gezocht met onderwijsinstellingen. Via woningbouwcorporaties en huurdersverenigingen

Iedere gemeente een eigen vertrekpunt

kwamen we in contact met huurders en via bestaande ondernemersnetwerken

Ingegeven door de verschillende voortrajecten en procesmatige inbeddingen

is er contact gelegd met bedrijven. Het succes van deze benadering verschilde

in Soest en Baarn, hebben we voor beide gemeenten een eigen insteek

per groep. We gaan daar nader op in bij de beschrijving van de invloed van de

ontwikkeld. We zijn hierbij wel uitgegaan van gezamenlijke uitgangspunten.

Covid-19-pandemie op dit participatieproces.

Zo was de structuur van de stadsdialogen voor Soest en Baarn gelijk. Verderop in dit hoofdstuk lichten we dit toe. Vervolgens is in Baarn gewerkt

Thematische benadering in Soest

met een doelgroepenbenadering; de werving van de deelnemers voor de

De gemeente Soest startte in 2019 met het opstellen van de omgevingsvisie.

stadsdialogen is gericht geweest op specifieke groepen. Omdat de gesprekken

De uitvoering van het participatieproces van de omgevingsvisie van Soest

in Soest onderdeel waren van de ontwikkeling van de omgevingsvisie hebben

werd begeleid door het extern bureau LOS Stadomland. De opzet, planning

we in deze gemeente voor een thematische verdeling gekozen; bij elke

en uitvoering van de stadsdialogen ‘omgaan met klimaatverandering’ hebben

stadsdialoog stond een specifiek onderwerp centraal.

we op dit proces afgestemd. De stadsdialogen die we organiseerden waren daarom onderdeel van de ‘Week van de Omgeving’, die plaatsvond van

Doelgroepenbenadering in Baarn

28 september tot en met 1 oktober 2020. In deze week werden inwoners

Een streven in Baarn was om breed uit te nodigen. Om doelgroepen te

uitgenodigd om deel te nemen aan meer dan twintig verschillende

betrekken die normaal gesproken niet deelnemen aan dit soort gesprekken,

workshops. Tijdens de stadsdialogen klimaatadaptatie stonden de volgende

hebben we verschillende werkwijzen gekozen. Bij een open uitnodigingstraject

thema’s centraal:

zie je vaak een systematiek van zelfselectie optreden, waarbij vooral de

1. Hitte

meest gemotiveerde mensen reageren. Deze mensen zijn vaak al inhoudelijk

2. Droogte

bij het thema betrokken. Daarom zijn er in nauw overleg met de betrokken

3. Wateroverlast

Aanvullend op deze workshops, heeft LOS Stadomland samen met de

opzet gebruikten we zowel voor de momenten dat we nog wel fysiek bij elkaar

gemeente Soest een internetconsultatie uitgezet. Hier werd deelnemers aan

konden komen, als voor de keren dat de samenkomst vanwege Covid-19

de Week van de Omgeving gevraagd te reageren op vooraf geformuleerde

online was.

stellingen. Naast dit participatieproces van de omgevingsvisie is het consortium met een inwonerspanel in gesprek gegaan over de effecten van

De opbouw van de dialogen zag er als volgt uit:

klimaatverandering. Centraal stond de vraag hoe inwoners hier mee omgaan.

1. Introductie Thema

Dit panel, dat bestaat uit circa 700 inwoners, wordt door de gemeente van tijd

Na de kennismaking met alle deelnemers, introduceerde een

tot tijd geraadpleegd.

gemeentelijke ambtenaar het thema klimaatadaptatie. Doel hiervan was het creëren van een gelijkwaardig informatieniveau. De lokale

Overzicht participatie-instrumenten

effecten van klimaatverandering werden getoond op de kaarten van de

In beide gemeenten hebben we zowel een aantal generieke als specifieke

klimaateffectatlas Vallei en Veluwe.6 Observaties van deelnemers tijdens

instrumenten ingezet om de participatie vorm te geven. Dit heeft geresulteerd

hete, droge en natte perioden in de gemeenten werden gedeeld. Ook werd

in de volgende waaier aan methoden:

de door de gemeente doorlopen TRAP2050-methode7 besproken.

• Fysieke stadsdialoog: workshop met inwoners, experts en ambtenaren

2. De lasten in kaart gebracht

• Online stadsdialoog: gesprek met inwoners, experts en ambtenaren

Vervolgens speelden de deelnemers het klimaateffectenspel, een

• Internetconsultatie: voorleggen van vragen en stellingen aan mensen die

laagdrempelig spel over de mate van acceptatie van uiteenlopende situaties

eerder deelnamen aan stadsdialoog (Baarn en Soest) en betrokken waren

door klimaatverandering.8 Het spel initieert een verkennend gesprek over

bij de Week van de Omgeving (Soest).

hoe deelnemers de effecten van klimaatverandering ervaren en hoe ze

• Enquête inwonerspanel: uitgebreide vragenlijst aan brede groep inwoners

er mee zouden omgaan. Het spel is oorspronkelijk bedoeld om fysiek te spelen. Omwille van de coronamaatregelen hebben we zelf een online

De opzet van de stadsdialogen, zowel fysiek als online lichten we hierna toe. Praktische opzet stadsdialogen

variant ontwikkeld. 3. Verdieping van het thema.

De opzet van de dialogen volgde een vast stramien, waar we per bijeenkomst

Hierna werden de deelnemers in groepen verdeeld.9 In deze ronde

op konden variëren. De eerdergenoemde uitgangspunten (veilige omgeving

werd deelnemers expliciet gevraagd om voorbeelden van de gevolgen

voor gesprek, bundeling van krachten, verbinding door gedeelde taal en

van klimaatverandering uit hun eigen leven te delen, bijvoorbeeld over

streven naar gelijkwaardig informatieniveau) waren hierin sturend. Deze

hitte, droogte en wateroverlast. In samenspraak werd vervolgens naar

mogelijke oplossingen gezocht. We werkten voor deze verdieping met twee

empathische en ondersteunende wijze van proces- en gespreksfacilitering

gekoppelde methoden: de ‘Doelenboom’ en de ‘Stemgever’.

cruciaal. De betrokken moderatoren stemden vooraf hun aanpak goed op

• Een Doelenboom is een hiërarchische weergave van doelen in de

elkaar af. Hierbij is de kennis over deliberatieve processen van het team

vorm van een hoofddoel en subdoelen. Een doel geeft een gewenste

van externe experts nadrukkelijk aangewend. Van elk stadsdialoog is een

situatie weer, iets dat je wilt bereiken. De Doelenboom ligt als een

verslag gemaakt.

groot uitgeprint vel op de gesprekstafels, als basis voor het gesprek. De Doelenboom zorgt voor focus en vormt de input voor de tweede

TOEGEPASTE PROCES EN METHODE

gespreksronde;

Verschillende aspecten zijn van invloed geweest op de uiteindelijke

• De Stemgever beslaat een waaier van vragen die helpen concrete

invulling van het participatieproces in Soest en in Baarn. De eerder

voorstellen of oplossingen tegen het licht te houden. Deze methode

beschreven procesmatige inbedding in beide gemeenten heeft de opzet

werd ingezet om vijf aspecten verder uit te werken: erkenning,

beïnvloed. Daarnaast is de aanpak door de Covid-19-pandemie een

participatie, verdeling, capaciteiten en verantwoordelijkheid. Hiermee

aantal keer bijgesteld. Het maken van aanpassingen is kenmerkend voor

kan de groep in relatief kort tijdsbestek de gekozen focus uitwerken

participatietrajecten omdat je bijvoorbeeld afhankelijk bent van de opkomst

en testen. Deze methode zorgt ervoor dat aangedragen oplossingen

van deelnemers en de actualiteit rond het thema.

eventueel bijgesteld kunnen worden en voorkomt te snelle consensus over een te volgen richting.

Digitalisering van de gesprekken In de oorspronkelijke opzet van dit participatietraject, was de insteek om

4. Formulering gezamenlijke conclusies De laatste fase van de dialoog bestond uit een plenair gesprek waarin zo

gesprekken en in een volgende ronde doorpraten over gekozen

veel mogelijk gezamenlijke conclusies werden getrokken. De conclusies

oplossingsrichtingen en mogelijke rolverdeling bij de implementatie van

splitsen zich vooral uit in drie typen: opmerkingen in relatie tot het beleid

deze oplossingen. Door de coronamaatregelen besloten we midden 2020

van de gemeente; opmerkingen met betrekking tot de draag- en slagkracht

om het proces te digitaliseren. Daarbij speelde mee dat overheden het

van deelnemers om zelf onderdelen van het uitvoeren van beleid op zich

goede voorbeeld wilden geven door het beperken van fysieke contacten bij

te nemen en de rolverdeling tussen deelnemers, de gemeente, andere

bijeenkomsten. Ook voelden mensen zich door de Covid-19-pandemie niet vrij

overheden en stakeholders, in het vervolg van het traject.

om deel te nemen.

5. Empathische moderatie is cruciaal Voor het halen van de vooraf gestelde doelen was een goede, neutrale,

in Soest en Baarn fysieke stadsdialogen te organiseren: eerst verkennende

Diversiteit ook online We onderzochten hoe we de diversiteit van de deelnemers konden

waarborgen en de online bereikbaarheid zo groot mogelijk konden houden.

Baarn benadert gericht huurders, ondernemers en jongeren

Concreet heeft dit in Baarn geleid tot een serie van onlinebijeenkomsten

In de gemeente Baarn vonden uiteindelijk drie digitale stadsdialogen plaats.

met verschillende doelgroepen, met extra aandacht voor groepen die

De eerste bijeenkomst was voor een algemeen publiek en vond plaats op

normaliter minder snel aan een participatietraject meedoen. In Soest

15 oktober 2020. De hoop was dat deze bijeenkomst nog tussen de eerste

heeft de eerste bijeenkomst nog wel fysiek plaats kunnen vinden,

en tweede golf van de Covid-19-pandemie had kunnen plaatsvinden.

tussen de eerste en de tweede golf van de Covid-19-pandemie in. Voor

Maar door de onverwachte snelle komst van de tweede golf is deze op het

het vervolg is ook hier gekozen voor digitale bijeenkomsten, een open

laatste moment omgezet in een digitale bijeenkomst. Hierna vonden twee

internetconsultatie met stellingen en een online enquête via het bestaande

dialogen plaats met verschillende groepen. Eerst met deelnemers van het

bewonerspanel.

Omgevingspanel op 26 november 2020. Dit panel wordt gevormd door een

groep inwoners die op gezette tijden meedenkt met thema’s die spelen bij Kennisdeling voorop

de ontwikkeling van de omgevingsvisie in Baarn. De tweede gerichte groep

Goed om hier in herinnering te roepen is dat het versnellingsbudget dat door

waren huurders in Baarn, aangevuld met andere inwoners in de Vogelbuurt

het Rijk beschikbaar was gesteld, nadrukkelijk bedoeld was voor een traject

op 14 januari 2021. In de voorbereiding van deze dialoog is tevens een basis

van leren en kennisdelen. In de oorspronkelijke planning waren daarom

gelegd voor een langer lopende samenwerking tussen de gemeente en

de dialoogrondes in beide gemeenten na elkaar gepland, zodat de ervaring

woningcorporatie Eemland Wonen. Naast huurders en ondernemers is nog

in Baarn ingezet kon worden in Soest. In de uiteindelijke uitvoering zijn de

een derde ‘moeilijk benaderbare’ doelgroep in de voorbereiding vastgesteld:

momenten van participatie meer parallel gaan lopen. Ook is de inbedding

jongeren. Hiervoor is een vruchtbare samenwerking met het Baarnsch

in bestaande processen gaan verschillen. Doordat we dus slechts beperkt

Lyceum opgezet. Deze samenwerking zal afwijken van en verder gaan dan

fysieke bijeenkomsten hebben kunnen houden, is er een grotere variatie aan

het beschreven participatietraject, maar kan goed onderdeel worden van

participatie-vormen ontstaan. Hieronder geven we een toelichting op hoe dit

het uitvoeringsplan klimaatadaptatie. Er is afgesproken dat in februari 2021

zich vertaald heeft in beide gemeenten.

het thema klimaatadaptatie in de vorm van een aantal gastlessen besproken wordt met de leerlingen van de school. Later in het voorjaar gaan zij dit thema

Klimaateffectenspel als gespreksstarter

ook oppakken in een onderwijsmodule.

Tot slot goed om hier te vermelden dat we het klimaateffectenspel zijn

gaan gebruiken op aangeven van het Platform Water Vallei en Eem. Dit spel

Soest gaat voor een thematische aanpak

maakte geen deel uit van de oorspronkelijke opzet, maar is in de praktijk zeer

Tijdens de ‘Week van de Omgeving’ (28 september tot en met 1 oktober

bruikbaar gebleken om de soms lastige dilemma’s rond klimaatadaptatie met

2020) in Soest waren er drie stadsdialogen gepland. Deze bijeenkomsten

een algemeen publiek bespreekbaar te maken.

zouden zich concentreren op drie thema’s: hitte, droogte en wateroverlast.

Eén van deze dialogen heeft fysiek plaatsgevonden. Maar doordat precies

• Vanuit huis (b)leken mensen makkelijker over hun eigen ervaringen

in deze week beperkende maatregelen werden afgekondigd door het

te spreken dan bij fysieke ontmoetingen. Bijvoorbeeld als het ging over

kabinet, heeft de verantwoordelijk wethouder halverwege de week besloten

hitteoverlast of aanpassingen rond regenwater of wateropvang direct rond

om de resterende fysieke bijeenkomsten te schrappen. We hebben de

hun woning.

dialoog met als titel ‘Laag en Nat’ wel fysiek gevoerd op 28 september 2020.

• De hoge respons op de digitale enquête liet zien dat inwoners graag

De andere dialoog ‘Hoog en Droog’ hebben we naar een digitale variant

meedenken en (kritisch) reflecteren, mits ze op de juiste manier benaderd

omgezet en vond plaats op 4 november 2020. De dialoog over hitte is om

worden.

organisatorische redenen komen te vervallen. Om de interactie met de bewoners te bevorderen heeft de organisatie van de Week van de Omgeving

De Covid-19-pandemie is voor veel participatietrajecten in Nederland een

een aanvullende internetconsultatie gehouden door middel van stellingen.

grote uitdaging. Ons gevoel is dat we ondanks de pandemie in Baarn en Soest

Daarnaast hebben we samen met een gemeente een aanvullende enquête

op een goede, alternatieve manier het participatietraject hebben kunnen

onder inwoners uitgezet, via het inwonerspanel van Soest.

doorlopen.

Concluderend De Covid-19-pandemie heeft de planning, de opzet en de vorm van de participatie sterk beïnvloed. Applicaties als MS Teams en Zoom hebben het mogelijk gemaakt toch met inwoners en andere belanghebbenden in gesprek te gaan over de persoonlijke dilemma’s rond klimaatadaptatie. De omzet van fysieke naar digitale gesprekken zorgde ervoor, dat de bijeenkomsten later plaatsvonden dan oorspronkelijke gepland. Hierdoor was er ook minder ruimte om voor elke bijeenkomst een vervolggesprek te organiseren, zoals wel voorzien was in het concept. Digitale participatie bood daarentegen ook nieuwe kansen. We noemen er enkele: • Het viel op dat de betrokkenheid van deelnemers groot was. • Het meedoen vanuit huis bood de mogelijkheid ook de partner of huisgenoten deel te laten nemen aan het gesprek.

RESULTATEN GEMEENTE SOEST Zoals eerder toegelicht hebben we in Soest gebruik gemaakt van een

spel het hoofdstuk ‘Aanpak en methode’. Er werd door de deelnemers

thematische indeling van de stadsdialogen. In Soest hebben we meerdere

nauwkeurig afgewogen of een situatie acceptabel was en hoe vaak deze

participatietrajecten doorlopen. Er vonden twee stadsdialogen plaats.

mocht voorkomen. Het aantal deelnemers was te laag om bredere conclusies

Een fysieke dialoog over het thema wateroverlast ‘omgaan met extreem

te trekken uit de resultaten van het spel. Wel bood het een eerste indruk van

weer: laag en nat’ en een digitale bijeenkomst over het thema droogte

hoe de deelnemers diverse situaties van wateroverlast beoordelen.

‘omgaan met extreem weer: hoog en droog’. Daarnaast was er een open internetconsultatie, waarin inwoners konden reageren op prikkelende

Gevolgen van wateroverlast: wat vinden we acceptabel?

stellingen over extreem weer. Naast dit participatieproces van de

De expertise van de deelnemers was van invloed op het neerleggen van de

omgevingsvisie, heeft ons consortium samen met de gemeente Soest het

stellingkaart op het risico-speelveld. Een van de deelnemers stelde voor om

bestaande inwonerspanel ingezet om open en gesloten vragen te stellen

een veiligheidsrisico toe te voegen. “Bij een waterhoogte van 50 centimeter

over omgaan met extreem weer. Hieronder geven we een samenvatting

kunnen de vrachtwagens van de hulpdiensten niet meer verplaatsen,” lichtte

van de twee gevoerde dialogen, de internetconsultatie en de inzet van het

zij toe. Bij circa 25-30 centimeter geldt dat ook voor de personenauto’s van

inwonerspanel.

de hulpdiensten. Met deze auto’s verplaatst het coördinatie-personeel zich bij grotere hulpvragen. Daarom is 25-30 centimeter ook een belangrijke

DIALOOG ‘OMGAAN MET EXTREEM WEER: LAAG EN NAT’

drempelwaarde voor wateroverlast.

De dialoog over dit thema vond op 28 september 2020 plaats in het voormalige pompstation van drinkwaterbedrijf Vitens in Soestduinen.

Alle deelnemers waren het erover eens dat in tijden van een pandemie

Er waren drie professionals en één bewoner aanwezig. Na een korte

stroomuitval, en dus het wegvallen van internetverbindingen, door

voorstelronde gaf de expert water van de gemeente Soest een introductie

wateroverlast onacceptabel is. Dit moet direct worden opgelost. Ook

op de thematiek. Ze vertelde over de effecten van extreme regen in Soest en

vonden de deelnemers het niet acceptabel als geparkeerde auto’s bij

Soesterberg. Ook lichtte ze toe welke maatregelen de gemeente neemt en wat

woningen na een hevige bui onder water komen te staan. Water in de

de bewoner zelf kan doen op eigen terrein. Hiermee bracht ze de deelnemers

woning mocht volgens hen één keer in een mensenleven voorkomen,

op een zo gelijkwaardig mogelijk informatieniveau.

maar de deelnemers gaven aan in een dergelijke situatie wel het liefst op korte termijn een oplossing te verwachten. Ook waren enkele deelnemers

Klimaateffectenspel brengt risico’s in kaart

van mening dat wanneer winkels onbereikbaar zijn omdat ze onder water

Na deze introductie startten we het klimaateffectenspel. De expertise van

komen te staan (of het winkelcentrum in zijn geheel niet bereikbaar is), dit

de deelnemers speelde mee in het neerleggen van de stellingkaarten in

geen prettige situatie is, maar wel acceptabel. Een andere deelnemer, die

het klimaateffectenspel (zie voor een toelichting op de structuur van dit

verbonden is aan de Veiligheidsregio Utrecht, merkte op dat deze situatie

onaanvaardbaar is: “Als er mensen aanwezig zijn in het winkelcentrum

een bestrate oprit. Ook veel achtertuinen hebben een inrichting met stenen

kunnen de veiligheidsdiensten hen namelijk niet helpen.” Bij het uitwisselen

en tegels. De regenpijpen van de woningen zijn inpandig, waardoor het

van ervaringen met wateroverlast in Soest en Soesterberg werden plekken

lastig is om de regenpijp af te koppelen. Daarnaast stroomt er water vanuit

genoemd waar vooral in het verleden water op straat stond. Op de meeste

omliggende straten en van de percelen naar de Valeriaanstraat. Na de analyse

locaties zijn al maatregelen getroffen om de wateroverlast op te lossen, zo

van de situatie bespraken we mogelijke oplossingen voor deze wateroverlast.

gaven de deelnemers aan.

› Deelnemers aan het Klimaateffectenspel tijdens stadsdialoog in Soest

Concrete wateroverlastsituaties in Soest onder de loep Nadat we het klimaateffectenspel hadden gespeeld, bespraken we concrete situaties waar in het verleden wateroverlast voorkwam in de gemeente Soest. De deelnemers noemden onder andere de Valeriaanstraat, de parkeerplek tegenover Medisch Centrum Overhees, de Koninginnelaan, de Nieuweweg, de weilanden van Soestdijk en de overstroming van de Parklaan door afstromend hemelwater vanaf de hoger gelegen Zuidelijke Eng, dertig jaar geleden. Na deze verkenning namen we de wateroverlast op de Valeriaanstraat als praktijkcase om nader te onderzoeken. Het water is in deze straat twee keer tot de enkel hoog gekomen na een hevige bui. In 2019 stond er een paar uur water op straat. In de Valeriaanstraat zijn veel drive-in woningen met

› Impressie van door de deelnemers ingevulde ‘doelenboom’ tijdens stadsdialoog in Soest

Tijdens de discussie die volgde, kwamen de deelnemers met verschillende

stellingkaarten over de bedreiging van biodiversiteit op het spel in de hoek

mogelijke oplossingen:

‘zeer ernstig en mag vrijwel nooit voorkomen’ gelegd. Het argument dat

• De deelnemers zagen vooral een rol voor de gemeente bij het informeren

deelnemers daarbij gaven, was dat de vermindering van biodiversiteit door

en communiceren over de gevolgen van klimaatverandering en welke

droogte een onomkeerbaar effect is. Je moet dit te allen tijde voorkomen.

maatregelen je als bewoner kunt nemen. Daarbij noemden ze onder

Een deelnemer vond het ook ‘zeer ernstig’ als er veel sterfte is van openbaar

andere: informatievoorziening over vergroening en ontharding van tuinen,

groen. Dit zou volgens deze deelnemer maar één keer in de tien jaar mogen

over water vasthouden tijdens droge perioden en over het nut van bomen

voorkomen.

in de eigen tuin. • Ook het ondersteunen van het gesprek van buren onderling of het

Klimaateffectenspel: op zoek naar de acceptatiegrens

uitvoeren van vergroeningsmaatregelen werd benoemd als mogelijke rol

Wat ook vrijwel nooit mag voorkomen volgens deze deelnemers, is dat de

voor de gemeente.

waterleidingmaatschappij onvoldoende water kan leveren, waardoor je maar

• Ten slotte stelden enkele deelnemers voor verandering via nieuwe regels

een dagdeel water kan gebruiken. Wat opvallend was bij dit punt, is dat

af te dwingen. Bijvoorbeeld door de introductie van een ‘tegel-tax’ of het

sommige deelnemers aangaven deze situatie ‘niet leuk, maar acceptabel’ te

verplicht afkoppelen van regenwater bij nieuwbouw.

DIALOOG ‘OMGAAN MET EXTREEM WEER: HOOG EN DROOG’ De stadsdialoog met als titel ‘Hoog en droog’ vond plaats op 4 november 2020. Daarbij maakten we gebruik van de online omgeving Zoom. Er namen vijf mensen deel en één gemeenteraadslid sloot aan als toehoorder. Na een korte voorstelronde vertelde de beleidsadviseur Water van de gemeente over de effecten van droogte in Soest. Net als bij de eerste dialoog had deze presentatie als doel om de deelnemers op een zo gelijkwaardig mogelijk informatieniveau te brengen. Hierna speelden de deelnemers onder leiding van één van de externe experts het klimaateffectenspel. Hieruit kwam naar voren dat de deelnemers goed op de hoogte waren van de effecten van droogte. Ook gaven ze aan zich betrokken te voelen bij het onderwerp. De argumenten die de mensen in de dialoog gaven voor het plaatsen van de stellingkaart op het spelbord waren goed doordacht. Zo werden

› Impressie van online stadsdialoog in Soest

vinden. Het argument dat zij daarbij gaven was: “Er zijn veel mensen in de

zich na afloop bewuster dat ze in een drinkwaterwinningsgebied wonen en

wereld die helemaal geen toegang hebben tot drinkwater.” Tot slot waren

welke regels daarvoor gelden. Ook de campagne ‘Wees wijs met water’ uit de

enkele mensen in de dialoog van mening dat er jaarlijks een verbod mag

jaren ’80 van de vorige eeuw werd hierbij aangehaald.

komen op barbecueën in de bossen. Dit is niet leuk, maar wel acceptabel, gaven ze aan met als argument: je wil met je gedrag geen brand veroorzaken.

INTERNETCONSULTATIE - WEEK VAN DE OMGEVING Om interactie met de bewoners te bevorderen, had de organisatie van de Week

Hierna wisselden de deelnemers ervaring uit over effecten van droogte in

van de Omgeving een aanvullende internetconsultatie opgezet met een serie

Soest en Soesterberg. Alle deelnemers zagen dat de planten en bomen te

prikkelende vragen. Met behulp van eerdere input uit het participatietraject

lijden hebben tijdens lange perioden van droogte. Vooral tijdens de zomer

rond klimaatadaptatie werden voor de thema’s weerbestendig, wateroverlast,

van 2020 was dit weer goed te zien. De meeste deelnemers gaven aan de

droogte en hitte vier situaties geschetst, waarop deelnemers konden reageren.

beschikking te hebben over een regenton of grote wateropslagtank. Echter,

Uit verschillende vooraf geformuleerde antwoorden kozen zij wat er volgens

tijdens de droogte van afgelopen zomer was de hoeveelheid opgeslagen water

hen moest gebeuren. Per thema gaven rond de veertig respondenten een

niet voldoende om de tuin te blijven besproeien. Ook gaf een aantal aan dat

reactie. Aanvullend waren er open reacties. Wat opviel bij de antwoorden, is dat

Vitens al in maart communiceerde dat je moest opletten op je waterverbruik.

bewoners vinden dat het omgaan met klimaatverandering een gezamenlijke

In de straat Sloothaak is er juist van tijd tot tijd sprake van wateroverlast.

opgave is. De meeste kozen voor antwoorden waarbij samenwerking tussen

Hierdoor zijn de effecten van droogte nihil, zo observeerde een deelnemer.

bewoners en gemeente centraal staat. De respondenten gaven ook duidelijk aan dat zij van de gemeente stimulatie én informatie verwachten over welke

Publiekscampagne voor bewust gebruik van water

maatregelen ze zelf kunnen nemen.

We besloten om het thema waterverbruik nader te onderzoeken. Alle deelnemers waren het erover eens dat er meer bewustzijn moet komen,

Hieronder staat een korte samenvatting, waarbij het aantal respondenten en

omdat dit kan leiden tot zuinig omgaan met water. Goede en gerichte

het meest genoemde antwoord is weergegeven.

campagnes kunnen hierbij een rol spelen. Enkele deelnemers riepen daarbij op om daarbij goed aan te sluiten bij de belevingswereld van jongeren. De

Weerbestendig

verantwoordelijkheid voor het voeren van de campagne ligt volgens de

Op de vraag ‘Hoe maken we Soest en Soesterberg weerbestendig?’

deelnemers bij waterleidingbedrijf Vitens en bij de gemeente. Eén van de

reageerden 42 bewoners. Een meerderheid (23 respondenten) gaf als

deelnemers refereerde hierbij aan een geslaagde bewustwordingscampagne

antwoord: ‘De gemeente moet inwoners via subsidies en campagnes

over grondwaterbeschermingsgebieden die de Regionale Uitvoeringsdienst

stimuleren om eigen tuin groener en natuurvriendelijker in te richten en te

Utrecht samen met Vitens heeft gevoerd. Bewoners en ondernemers waren

onderhouden.’

Wateroverlast

“In mijn wijk is het de laatste paar maanden weer in zeker drie tuinen gebeurd:

Op de vraag ‘Hoe moeten we wateroverlast aanpakken volgens u?’ kwamen

er rijdt een graafmachientje naar binnen, alles wordt in een paar uur in de

46 antwoorden binnen. Iets minder dan de helft (20 respondenten)

container gemieterd, de (vaak grote, zware) tegels liggen al klaar, en hup - weer

koos het antwoord ‘We moeten samen in hoger gelegen delen van Soest

een hele tuin versteend.”

regenwater opvangen zodat het niet meer zo langs de straten naar beneden stroomt. De gemeente helpt inwoners met advies en/ of subsidie

“Deze verantwoordelijkheid ligt bij de gemeente. Zorg dat je water meer en

om water van hun dak en terras op te vangen.’ Slechts 1 persoon gaf aan

langer opslaat. Dit hangt samen met wateroverlast. Kwestie van beleid, planning

dat we niks moesten doen aan de wateroverlast situatie.

en uitvoer.”

Droogte

INZET INWONERSPANEL SOEST

Op de vraag ‘De zomers worden steeds warmer en droger. Het groen in en

De insteek van de gemeente Soest was, om op basis van de resultaten van de

rondom het dorp heeft het zwaar te verduren, we moeten daarom zuiniger

stadsdialogen een uitvoeringsprogramma voor klimaatadaptatie opstellen.

met water omspringen. Hoe denkt u hierover?’ reageerden 41 bewoners.

Door verschillende omstandigheden was het aantal mensen dat deelnam

Een meerderheid van 25 respondenten gaf het volgende antwoord:

aan de Week van de Omgeving niet groot. Om een meer representatief

‘Hier maak ik me echt zorgen om. Ik probeer te doen wat ik kan, zoals

beeld vanuit de samenleving te krijgen, is toen besloten om een aanvullend

regenwater opvangen of minder sproeien.’

onderzoek uit te zetten in de vorm van een enquête onder een brede groep inwoners.

Hitte Tenslotte gaf een meerderheid van 46 mensen op de vraag ‘Hoe moeten we

De resultaten van de stadsdialogen hebben we gebruikt om tien vragen te

omgaan met hitte?’ als antwoord: ‘De gemeente moet hierin samenwerken

formuleren over het omgaan met extreem weer. De vragen gingen onder

met inwoners om buurten en tuinen te vergroenen zodat huizen minder

andere over urgentie, verantwoordelijkheid en het nemen van maatregelen:

warm worden.’

• Maakt u zich zorgen over de veranderingen in het weer? • Wie is verantwoordelijk voor het aanpakken van de gevolgen van

Hieronder nog een aantal opvallende citaten van deelnemers:

klimaatverandering? • Wat verwacht u van de overheid en dan specifiek van uw gemeente?

“Wateroverlast door extreme regenbuien moeten we samen oplossen. Informeer

• En wat heeft u zelf al ondernomen en waarom?

mensen explicieter wat ze zelf kunnen doen, zowel in hoger gelegen delen van

De vragen zijn digitaal gesteld door het extern onderzoeksbureau Ipsos.

Soest als lager gelegen gebied.”

Hiervan is een aparte rapportage opgesteld.11 In totaal namen 462 inwoners

deel en Ipsos meldt in haar toelichting dat dit een representatieve steekproef

Hieronder geven we op een aantal deelaspecten uit de enquête een korte

is voor de gemeente Soest. We geven hieronder de belangrijkste conclusies,

toelichting.

zoals beschreven in het rapport: De urgentie wordt gevoeld “Inwoners van Soest vinden het belangrijk dat de gevolgen van

De meerderheid van de inwoners, 67%, maakt zich zorgen over de

klimaatverandering worden aangepakt. De meerderheid van de inwoners

veranderingen in het weer. Opvallend was dat met name de inwoners van

van Soest maakt zich zorgen over de veranderingen in het weer zoals

tussen de 35 en 49 jaar zich zorgen maken om de veranderingen in het weer.

hittegolven, stortbuien en droogte. Een overgrote meerderheid heeft dan ook

Hitte binnenshuis door aanhoudende hitte was het meeste voorkomende

zelf maatregelen genomen om de gevolgen van deze veranderingen aan te

probleem dat inwoners van Soest ervaren door klimaatverandering.

pakken. Acht op de tien inwoners zien ook een belangrijke rol weggelegd voor de gemeente om niet alleen zelf maatregelen te nemen, maar ook om de inwoners

Inwoners nemen hun verantwoordelijkheid

en organisaties te steunen door middel van subsidies op groene initiatieven.”

Het algemene beeld dat gemeenteambtenaren over de samenleving hebben, is dat Soesters aanpakkers zijn. Ze nemen verantwoordelijkheid, en verwachten daarbij ook dat de gemeente haar verantwoordelijkheid neemt. Dit is goed te zien in de antwoorden op de vraag: wie moeten meehelpen om de gevolgen van klimaatverandering aan te pakken? Ruim negen op de tien inwoners hebben zelf maatregelen genomen om de gevolgen van wateroverlast, hitte en droogte aan te pakken. De meest genoemde maatregelen waren de aanschaf van zonwering, parasol of rolluiken en een gezonde bodem in de tuin. Daarnaast gaf 52% van de inwoners tussen de 35 en 49 jaar oud aan dat ze de tuintegels eruit hebben gehaald en 51% van de ouderen (50 jaar en ouder) gaf aan het eigen gedrag aan te passen aan de warmte. Rol van de gemeente Soest is een groene gemeente. De bomen zijn een belangrijk onderdeel van

› Resultaat bewonerspanel Soest en Soesterberg, Ipsos 2020

de omgeving. In de antwoorden van de online enquête kwam dit duidelijk

naar voren. Uit de enquête bleek dan ook dat inwoners het aanplanten van

negen op de tien inwoners zouden het op prijs stellen als de gemeente hen

bomen de belangrijkste maatregel vonden die de gemeente moet nemen. In

zou ondersteunen in het nemen van maatregelen, met name in de vorm van

totaal vonden ruim acht op de tien inwoners dat de gemeente maatregelen

subsidies voor groene initiatieven.

moet nemen om de gevolgen van klimaatverandering aan te pakken. Ruim

› Resultaat bewonerspanel Soest en Soesterberg, Ipsos 2020

› Resultaat bewonerspanel Soest en Soesterberg, Ipsos 2020, meerdere antwoorden waren mogelijk

ALGEMENE ANALYSERESULTATEN

workshop ‘Laag en Nat’ en zes deelnemers bij de online workshop ‘Hoog

Ondanks dat bij de twee dialogen het aantal deelnemers niet hoog was,

en Droog’ laag. Gemeenteraadsleden kregen in het participatieproces

boden de gesprekken een goede eerste indruk van hoe de deelnemers

een passieve rol als ‘toehoorder’. Dit zorgde voor een verlaagd gevoel van

diverse situaties rond wateroverlast, hitte en droogte beoordelen.

betrokkenheid.

De aanvullende resultaten van het inwonerspanel bevestigden de mening over de rol van de overheid, risicobeleving en de verdeling van

Risicobeleving bij inwoners

verantwoordelijkheid.

Het inzetten van het klimaateffectspel tijdens de online en fysieke dialogen gaf een goed beeld van de afwegingen die deelnemers maakten over hoe

Proces - integratie met omgevingsvisie

vaak een situatie mag voorkomen en hoe acceptabel ze het vonden. Het spel

Dat het participatietraject voor klimaatadaptatie geïntegreerd was in het

nodigde de deelnemers uit om op eenvoudige manier de complexe materie te

participatieproces van de omgevingsvisie bood een aantal voordelen. Zo

ontrafelen. De deelnemers luisterden naar elkaar en reageerden met respect

stond het thema klimaatadaptatie op hetzelfde niveau als andere ruimtelijke

voor persoonlijke meningen en ervaringen. Het was een waardevol middel om

thema’s, waardoor meer integraliteit ontstond. Ook was het op deze manier

te onderzoeken wat de risicobeleving is van inwoners in Soest.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/10411077/1