343462 De Staat van Baarn bijlage 1 De staat van Baarn

De Staat van Baarn

Laatst gewijzigd: 12/01/2022 Raadscommissie Omgevingswet Dhr. Tino Schouten (voorzitter), Mw. Maike Koenders-van de Vrugt, Dhr. Jelle Jonkers, Dhr. Ton van der Linden, Mw. Judith Stijger-Löschner. Contactpersoon gemeente Baarn Patrick Schrijver Projectteam LOS stadomland Roelof Goodijk, Liselore Burgmans, Sophie Rijswijk 2

Inhoudsopgave Voorwoord

4

1

Inleiding

6

2

Proces

7

3

Bestaande waarden

3.1 Landschap van Baarn (schaal hele gemeente) 3.2 Thematische waarden (gemeente) 3.3 Dorp Baarn (schaal kern Baarn) 3.4 Thematische waarden (kern Baarn)

8

8 20 26 32

4

Huidige identiteit

38

4.1 Huidige identiteit in negen begrippen 5

Positionering

38 41

5.1 5.2 5.3 5.4

Baarn in de omgeving Naar binnen en/of buiten gekeerd Waarop kan Baarn zich positioneren? Aansluiten bij de positionering van de regio als geheel

41 41 42 42

6

Trends en ontwikkelingen

44

7

7.1 Behouden en versterken van kwaliteiten 7.2 Positieve gezondheid 7.3 Prettig wonen 7.4 Versterken centrum en lokale economie 7.5 Ruimte voor recreatie 7.6 Sterke natuur 7.7 Duurzaamheid / werken aan klimaatadaptatie 7.8 Beter bereikbaar en ruimte voor fietsers 7.9 Toekomstbestendig landelijk gebied 7.10 Veilige leefomgeving 7.11 Slagkracht vergroten

Opgaven

49 49 51 52 55 56 57 58 61 61 61

8

Gewenste identiteit en uitdagingen

64

8.1 Onze nieuwe (gewenste) identiteit 8.2 De uitdagingen voor de omgevingsvisie

49

64 66

3

Voorwoord

Wat maakt onze gemeente uniek? Waar staan we voor, wat is herkenbaar voor mensen van buiten? Waarom zijn onze inwoners trots op Baarn en waarom willen ondernemers zich hier graag vestigen? Een antwoord op deze vragen is te vinden in dit document: ‘De Staat van Baarn’. Een document waarmee wij markeren wat op dit moment in de tijd de belangrijkste eigenschappen van de gemeente Baarn zijn. Van historische parels tot mooie bossen, van een groot aanbod aan voorzieningen tot centrale ligging met goede bereikbaarheid. Maar ook opgaves en dilemma’s op het gebied van duurzaamheid, woningbouw en het verdelen van schaarse ruimte tussen wonen, natuur, recreatie en bedrijvigheid. Daarnaast is er aandacht voor ontwikkelingen en trends die vragen om aanpassing. De volgende stap is dan ook een blik naar de toekomst. Wat komt er op ons af en hoe willen wij ons daarop voorbereiden. Dat gaan we beschrijven in onze Omgevingsvisie. Gaat de Staat van Baarn vooral over onze identiteit, de Omgevingsvisie is een koers- en inspiratiedocument. Daarin geven we aan welke ontwikkeling onze fysieke leefomgeving moet en kan doormaken. Welke keuzes gaan we maken op het gebied van woningbouw, verkeer en groenbeheer? Hoe gaan we om met klimaatadaptatie en energietransitie? Maar nu eerst de Staat van Baarn.

De inhoud van dit document is tot stand gekomen dankzij de inbreng van honderden inwoners en mensen die bij Baarn betrokken zijn. Via gesprekken op straat, telefonische interviews, online enquêtes en digitale bijeenkomsten hebben zij aangegeven hoe zíj het zien. Een beter startpunt kan ik mij niet voorstellen. Ik zie uit naar de toekomst voor deze mooie gemeente. Erwin Jansma Wethouder Ruimtelijke Ordening gemeente Baarn

4

5

1 Inleiding

Baarn is een bijzondere gemeente. De term ‘Vorstelijk Baarn’ geeft het goed aan. Baarn heeft verschillende buitengewone waarden. Zowel voor inwoners als recreanten is dit een prachtig groen gebied met aan de westzijde de bosrijke Utrechtse Heuvelrug met daarin de parel Lage Vuursche en aan de noordoostzijde het polderlandschap met daarin de meanderende Eem. Baarn straalt kwaliteit en allure uit. Zowel in Baarn, Lage Vuursche als Eembrugge vinden we bovendien een actieve en ondernemende groep inwoners, die zich betrokken voelen en talloze activiteiten organiseren. Niet alleen de ‘vorstelijke’ kwaliteiten, maar ook het sociale leven horen bij de kernkwaliteiten en identiteit van de gemeente. Tegelijk staat Baarn, net als andere gemeenten, voor grote opgaven. Daarin verschillen we niet. We zitten midden in de wooncrisis, de klimaatcrisis en tegelijk zitten we in een energietransitie naar het gebruiken van minder en duurzaam opgewekte energie. Er spelen ook allerlei trends en ontwikkelingen, die ons leven veranderen en die telkens vragen om aanpassingen in de ruimtelijke ordening en inrichting om ons heen. Dat was altijd al zo. Ook afgelopen decennia hebben we woningen gebouwd, nieuwe recreatieroutes aangelegd en het centrum verbeterd. Maar de opgaven lijken nu groter te zijn en de coronacrisis versnelt een aantal van deze opgaven nog eens verder.

Zo gaan we anders werken, recreëren we meer dichtbij huis en krijgt de gezondheid van inwoners meer aandacht dan ooit. En de ruimte om veranderingen te realiseren is juist kleiner dan ooit. 6

Het is een grote uitdaging om kwaliteiten en opgaven met elkaar te verzoenen. Juist in een gemeente met zo veel kwaliteit is het lastig om ruimte te vinden om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen en vraagstukken. Altijd is er wel een reden om te vinden dat iets niet kan. In het spanningsveld tussen ruimte geven voor noodzakelijke veranderingen en initiatieven en het behouden van de belangrijke kwaliteiten stellen wij onze omgevingsvisie op.

Hoe hebben we dit gedaan?

Om de Staat van Baarn op te kunnen maken hebben we een onderscheid gemaakt tussen de huidige identiteit en de toekomstige (gewenste) identiteit (waar werken we naartoe in 2040, wie zijn we dan?). De huidige identiteit bouwen we op uit een analyse van de huidige waarden en de positie die je nu in de regio inneemt (onderscheidend of aanvullend vermogen). Door hierin te prioriteren (wat is echt het belangrijkste voor ons, waarOm een hele zorgvuldige afweging te kun- om staan we het meest bekend?) ontstaat nen maken trekken we als gemeente het een scherp beeld van de identiteit. proces van de omgevingsvisie in twee delen. In het eerste deel maken we de ‘Staat van Daarnaast geven we een scherp beeld van Baarn’ op. Waar staan we is hierin de vraag. de opgaven waar de gemeente voor staat. We leggen in de Staat van Baarn onze essen- Deze opgaven zijn opgebouwd uit trends en tiële kwaliteiten vast, onze identiteit, en de ontwikkelingen, vraagstukken uit de samenopgaven waar we voor staan. Waar komen leving en deels uit de positionering in een we absoluut niet aan en waar zit ruimte voor groter (regionaal) verband. Dat grotere ververandering? En wat zijn essentiële uitgangs- band is meer dan de regio, gemeenten valpunten voor die verandering. len vaak in allerlei verbanden. Samen leiden deze aspecten tot een set aan opgaven en In het tweede deel maken we de ‘omgevings- dilemma’s.

visie’ zelf. Daarin bepalen we onze ambities voor de fysieke leefomgeving en nemen we Uit de confrontatie tussen de huidige idensturende beleidskeuzes op. Binnen de uit- titeit en de opgaven & dilemma’s creëren gangspunten van de ‘Staat van Baarn’. Zo we een beeld van de nieuwe identiteit. In die groeien we stapsgewijs toe naar besluiten en nieuwe identiteit zitten de hoofdkeuzes voor slaan we tussentijds duidelijke piketpalen. Baarn: wat gaan we koste wat kost behouden en hoe ontwikkelen we onze kwaliteiten mee Door een goed en gedragen beeld van de naar de oplossingen voor de toekomst? ‘toekomstige identiteit’ vast te leggen wordt duidelijk waar de ruimte zit om de noodzakelijke veranderingen te realiseren. Voor u ligt deel 1: de Staat van Baarn.

2 Proces

We hebben de ‘Staat van Baarn’ in vier stap- Dit proces is doorlopen in goede samenwerpen opgebouwd: king met de raadscommissie Omgevingswet. 1. Wat hebben we? 2. Opgaven 3. Identiteit en dilemma’s: keuzes en prioriteren 4. Vaststelling De Staat van Baarn

Wat hebben we?

Opgaven

In de eerste stap hebben we informatie verzameld: kaartmateriaal over het ontstaan en de ontwikkeling van het landschap, de stedenbouwkundige ontwikkeling, beleidsdocumenten en een veldanalyse. Daarnaast zijn gesprekken gevoerd met beleidsmedewerkers van de gemeente. Resultaat was een eerste beeld van de opgaven voor Baarn en een overzicht van de bestaande kwaliteiten aangegeven op verschillende kaarten.

In de tweede stap hebben we een stevig participatietraject doorlopen. In een werksessie met beleidsmedewerkers van de gemeente, een tweetal bewonersavonden, gesprekken op straat, een internet enquête en interviews met een twintigtal stakeholders is een beeld ontstaan van de belangrijkste waarden en de opgaven waar we binnen de gemeente voor staan.

Identiteit en dilemma’s In de derde stap hebben we op basis van gesprekken met inwoners en organisaties een beeld van de huidige identiteit van de gemeente vastgesteld. Ook hebben we de opgaven en kwaliteiten met elkaar geconfronteerd. Soms gaan ze prima samen, maar op een aantal vlakken botsen de kwaliteiten en opgaven met elkaar. We noemen dat dilemma’s. Om de dilemma’s te onderzoeken hebben we een aantal oplossingsrichtingen gegeven. De dilemma’s en oplossingsrichtingen stonden centraal in de participatieronde die volgde: een tweetal bijeenkomsten voor inwoners, een werkatelier met beleidsmedewerkers van de gemeente en met de stakeholders.

De Staat van Baarn Op basis van de input hebben we de Staat van Baarn opgesteld.

7

3 Bestaande waarden

De gemeente Baarn heeft een groot deel van haar bijzondere waarden te danken aan haar rijke ontstaansgeschiedenis. Hieruit komen belangrijke waarden op het gebied van natuur en landschap, cultuurhistorie en voorzieningen naar voren. De bestaande waarden worden vanuit de ontstaansgeschiedenis en thematisch behandeld in dit hoofdstuk. Allereerst op de schaal van de hele gemeente en daarna ingezoomd op het dorp Baarn.

• de komst van grootschalige infrastructuur ijskap zich terugtrok, bleef het opgestuwde materiaal achter. Zo zijn de Veluwe en de De gevarieerde ondergrond Utrechtse Heuvelrug ontstaan. Baarn ligt op De eerste belangrijke bestaande waarde de steile, noordoostkant van de Heuvelrug. is de aanwezige gevarieerde ondergrond. Dit is de zijde waar in de IJstijd het ijs teOnderdelen hiervan zijn het hoogteverschil, genaan duwde. De Eemvallei ligt in het naar het bodem- en watersysteem en de verschij- beneden geduwde gebied. Op de AHN-kaart ningsvormen van het landschap die hierbij (Algemene Hoogtekaart Nederland) is deze horen. laagte te zien als het donkerblauwe gebied. De Utrechtse Heuvelrug is als geheel hoger Het hoogteverschil is duidelijk aanwezig gelegen en groen gekleurd op deze kaart. 3.1 Landschap van Baarn (schaal in het landschap. De bossen liggen op de Baarn, Soest en Hooge Vuursche/’t Hoge Erf hoge Utrechtse Heuvelrug en het weideland- zijn hoge toppen. Deze zijn geel en oranje hele gemeente) schap ligt in de laaggelegen Eemvallei. De op de kaart. Waarden vanuit ontstaansgeschiedenis gemeente Baarn ligt voor het grootste deel Voor de waarden van het landschap zijn vier op de Utrechtse Heuvelrug en voor een klein stappen uit de ontstaansgeschiedenis cruci- deel in de Eemvallei (polder).

De Utrechtse aal geweest: Heuvelrug is een stuwwal, die zo’n 150.000 jaar geleden is ontstaan omdat een giganti• het ontstaan van de gevarieerde sche ijskap vanuit Scandinavië ons land binondergrond; nenkwam. Deze dikke, zware ijskap drukte • de ontwikkeling van de de onderliggende grond naar beneden en boerennederzetting; drukte de voorliggende grond omhoog en • de ontwikkeling van de buitens en voor zich uit. Toen het warmer werd en de landgoederen;

Het ontstaan van de stuwwal 8

De hoogtekaart (bron: AHN3) 9

De geomorfologische kaart geeft inzicht in hoe het landschap zich heeft gevormd. Op deze kaart herken je de Utrechtse Heuvelrug aan de rode, roze, gele en bruine kleur. Het paarse gebied is ontgonnen veenvlakte en ligt in de Eemvallei. In dit lage gebied zijn na het terugtrekken van de ijskap moerassen ontstaan, waar zich veen in vormde. Later is dit veen grotendeels weer verdwenen bij de vorming van de Zuiderzee. Vanaf de binnenzijde van de stuwwal, de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe, stromen beken naar beneden en komen samen in de rivier de Eem. Ten noorden van Baarn en tussen Baarn en Soest in liggen twee lagere gebieden (kommen) waar het water over de helling naar beneden stroomde. Deze gebieden zijn te herkennen aan de beigekleur, die aangeeft dat hier een vlakte van verspoelde dekzandgronden aanwezig is. Het betreft de laagte waar o.a. Kasteel Groeneveld ligt en de laagte van Pijnenburg. De laagte van Pijnenburg is een voormalig hoogveenge-

bied. Langs de Eem ligt een brede strook van bruine kleur de enkeerdgronden aan. Dit zijn getij en riviermond afzettingen (lichtgroen). hele rijke zandgronden die door jarenlange geleidelijke bemesting (zandrijke potstalIn het huidige landschap is deze ontstaans- mest) steeds hoger zijn komen te liggen. geschiedenis nog steeds te herkennen: Deze enkeerdgronden geven aan waar vroe• De hoge, droge en beboste dekzandgron- ger de akkers lagen en de daarbij horende den op de Utrechtse Heuvelrug in het boerennederzettingen. Baarn is zo’n oude westen boerennederzetting. De eerste boeren ves• De lage, natte weidegronden in het tigden zich op de overgang van de hoge noordoosten langs de Eem stuwwal naar het lage gebied rond de Eem. • De oude es (eng) waar het dorp Baarn op Het vee graasde in de laaggelegen sappige ontstaan is weiden. De huizen en de daarbij liggende ak• De ooit met veen gevulde laagte van kers lagen veilig in het hogere gebied. Pijnenburg aan de zuidzijde. In het huidige landschap is de zorgvuldig geWaarden: kozen ligging van de boerennederzetting op • Hoogteverschil de overgang van hoog en droog naar laag en • Gevarieerde landschappen nat nog steeds goed te ervaren. De boerennederzetting Waarden: Baarn is een oude boerennederzetting. De • Ligging Baarn op de overgang van hoog oudste vermelding van ‘Baerne’ stamt uit en droog naar laag en nat. 1280.

Op de bodemkaart geeft de donkerLegenda geomorfologische kaart

De bodemkaart Nederland (bron: Nationaal Georegister) 10

Geomorfologische kaart (bron: Nationaal Georegister) 11

Buitens en landgoederen De meest gewaardeerde waarden van het huidige landschap komen voort uit het ontstaan van de buitens en landgoederen. De reeks historische kaarten laat zien hoe het landschap van de gemeente Baarn zich de afgelopen twee eeuwen heeft ontwikkeld. Lange tijd bestaan de zandgronden bovenop de Utrechtse heuvelrug grotendeels uit woeste gronden en heide. Op de overgang van hoog naar laag lagen akkers. De komst van de rijke stedelingen uit voornamelijk Amsterdam zorgt voor de eerste bosontwikkeling. Zij leggen parken en tuinen aan bij hun buitens en landgoederen. Later leggen zij ook bossen aan voor de houtbouw. Door de aanleg van de bossen, parken en tuinen verdwijnen de woeste gronden, heide en akkers. Op de kaart uit 1815 zijn de eerste bossen te zien van Soestdijk, Groeneveld en Hooge Vuursche. Baarn in 1815 (bron: topotijdreis.nl)

Op deze kaart uit 1850 zie je Baarn liggen op het uiterste puntje van de stuwwal. Ten opzichte van 1815 zijn er heel veel bossen, parken en tuinen bijgekomen. Oorspronkelijk werden deze allemaal in Franse Barokstijl aangelegd. Deze kenmerkt zich door symmetrie, geometrische vormen (o.a. sterrenbos) en lange bomenlanen. Later komt daar de Engelse landschapsstijl bij, die zich juist kenmerkt door natuurlijke en slingerende vormen. Het zijn romantische, parkachtige landschappen met verrassende doorkijkjes, gestalte gegeven door grasvelden, het liefst op heuvelachtig terrein omgeven en afgewisseld met boomgroepen. Op deze kaart is de Engelse Landschapsstijl onder andere te zien bij Kasteel Groeneveld, bij Drakenburg en bij Soestdijk. Op deze kaart is ook heel mooi de afwatering vanaf de Heuvelrug naar de Eem te zien via de Drakenburger Wetering (noordzijde) en de Praamgracht (zuidzijde). Baarn in 1850 (bron: topotijdreis.nl) 12

13

De kaart van 1900 is de mooiste kaart om de ontstaansgeschiedenis van het landschap van de gemeente Baarn toe te lichten. De gehele Utrechtse Heuvelrug is nu bosgebied. Er zijn nog slechts enkele stukken heide over. De landgoederen en buitens hebben zich veelal gevestigd in de overgangsgebieden van hoog naar laag. Dit geldt voor: Drankenburg, Groeneveld, Drakenstein, Soestdijk en De Eult (later Baarnse Bos). Alleen Hooge Vuursche ligt zoals de naam al zegt op een hoge top, midden op de Utrechtse Heuvelrug. Zowel de Franse Barokstijl als de Engelse Landschapsstijl is duidelijk te zien in de tuinen, parken en bossen van de buitens en landgoederen. In 1874 is de Oosterspoorlijn aangelegd, waardoor Baarn nog aantrekkelijker is geworden om te wonen en je vrije tijd te besteden. Op deze kaart zijn ook de Amsterdamsestraatweg en de Hilversumsestraatweg goed te zien, net als het historische stratenpatroon van Baarn. In het huidige landschap zijn de buitens en Cantonspark landgoederen en de bijbehorende tuinen, parken en bossen nog volop aanwezig. De gemeente Baarn is erg rijk aan goed bewaard cultuurhistorisch erfgoed, zowel qua bebouwing als qua landschap. Zowel de Franse Barokstijl als de Engelse Landschapsstijl is nog te bewonderen bij o.a. Kasteel Groeneveld, Paleis Soestdijk en het Baarnse Bos (De Eult). Deze zijn gedeeltelijk opengesteld voor publiek.

Veel buitens en landgoederen zijn privaat eigendom en niet of gedeeltelijk toegankelijk voor het publiek. Waarden: Cultuurhistorisch zeer waardevolle buitens en landgoederen: • Oude bomenlanen en historisch stratenpatroon • Monumenten: gebouwen en landschappelijk • Tuinen, parken en bossen in Franse Barokstijl en Engelse Landschapsstijl Kasteel De Hooge Vuursche 14

Baarn in 1900 (bron: topotijdreis.nl) 15

Kasteel Groeneveld

Paleis Soestdijk

Hooge Vuursche

Kasteel Groeneveld is rond 1710 gebouwd in Rococo bouwstijl. Het was een zomerhuis voor rijke stedelingen, regenten en kooplieden, om te genieten van het goede leven: rust, ruimte, frisse lucht, natuur, cultuur en ontmoetingen. Aanvankelijk bestond het huis alleen uit het middengedeelte, het koetshuis en de oranjerie. De zijvleugeles dateren uit 1760. Tot 1940 was het kasteel eigendom van verschillende particulieren. Na WO II was het een vrijplaats voor Amsterdamse kunstenaars en schrijvers.

Het jachtslot is rond 1650 gebouwd voor een Amsterdamse burgemeester, die het in 1674 verkocht aan de jonge stadhouder Willem III. In 1695 verloor hij het aan de Fransen. Toen de Fransen in 1815 weer weg waren, werd Soestdijk geschonken aan de kroonprins Willem II voor bewezen diensten in de strijd tegen de Fransen. Hij en zijn vrouw prinses Anna Paulowna lieten het verbouwen tot een zomerpaleis met twee enorme zijvleugels. Ook de tijd erna bleef het koninklijk bezit. Prinses Juliana en prins Bernard waren in 1937 de eerste permanente bewoners. Voor hun huwelijk kregen zij van ‘t volk centrale verwarming en een modern appartement aan de achterzijde. In WO II herbergde Soestdijk Duitse officieren. Na de bevrijding keerde het koninklijk gezin terug en in 1948 werd Juliana koningin. Vanuit de koninklijke residentie zijn vele feestelijke defilés gehouden. Prinses Juliana en prins Bernard bleven er tot hun dood in 2004 wonen. In 2017 werd de MeyerBergman Erfgoed Groep de nieuwe eigenaar. (https://www.paleissoestdijk.nl/ geschiedenis/)

Het kasteel Hooge Vuursche werd in 1912 gebouwd in opdracht van koopvaardijofficier Van Den Bosch en zijn echtgenote baronesse van Hardenbroek. De architect was Eduard Cuypers (o.a. station ‘s-Hertogenbosch). Vooraanstaande kunstenaars verzorgde de inrichting en de vele versieringen aan de binnen- en buitenzijde. Het kasteel maakt onderdeel uit van het 19 ha. grote landgoed.

Het 130 ha. grote landgoed is aangelegd in de Hollandse Barokke stijl met een groots gebaar in de lengterichting van het landgoed met lange lanen en geometrische vormen. Eind 18e/begin 19e eeuw is het park omgevormd naar de Engelse landschapsstijl met waterpartijen, beken, slingerende paden, heuvels, boompartijen en solitaire bomen. De rode beuken markeren belangrijke overgangen in het park. Bijzonder is de ijskelder, waar men vroeger tot wel 2 jaar het ijs uit de waterpartijen bewaarde. (https://kasteelgroe16 neveld.nl/kasteel-en-park/)

Het kasteel is lange tijd en restaurant, hotel en conferentiecentrum geweest. In de jaren na de oorlog verbleven hier veel belangrijke gasten van de koninklijke familie. In 1975 kocht Heineken het kasteel, waarn ahet fungeerde als trainingslocatie voor commerciele medewerkers. Na de ontvoering van Freddy Heineken is het een tijdje zijn safehouse geweest. Tegenwoordig is het kasteel van Event Company. (https://www.hoogevuursche.nl/ geschiedenis/)

Lage Vuursche

Landgoed Pijnenburg

Lage Vuursche is een kasteeldorp dat ongeveer halverwege de 17e eeuw bij kasteel en landgoed Drakensteyn is gebouwd. Op initiatief van de eigenaar Gerard van Reede verrees het dorp met een kerk langs een oude doorgaande route. In het dorp stonden dienstwoningen, stalhouderijen, een smederij, een rechthuis en een tolhuis. Lage Vuursche kon zich als zelfstandige bestuurlijke eenheid tot in de 19e eeuw handhaven.

Landgoed Pijnenburg ligt grotendeels in de Laagte van Pijnenburg, die in de ijstijd is gevormd. Daarna ontstond hier hoogveen, doordat het water hier niet wegkon. In 12e en 13e is dit hoogveen afgegraven voor turfwinning. Naast in dit lage gebied, ligt het gedeeltelijk juist ook hoog: het Hoge Erf.

Drakensteyn

Kasteel en landgoed Drakensteyn ligt nabij Lage Vuursche. De oude geschiedenis van Drakensteyn is nauw verbonden met de ridderhofstad Drakenburg, die in de 19e eeuw is afgebroken. In 1640 liet de toenmalige eigenaar Gerard van Reede een nieuw, volledig symmetrisch achthoekig huis bouwen. Het huis werd erkend als ridderhofstad en Landgoed Pijnenburg (350 ha.) ligt in Baarn, Gerard werd ridder. In die dagen werd ook Soest, Zeist en Hilversum en bestaat uit het kasteeldorp Lage Vuursche gebouwd. bossen, lanen en weilanden. Het landgoed In Lage Vuursche werd na WO II één straatje bestaat uit 7 deelgebieden, waaronder De De familie Bosch van Drakenstein verkocht (Eikenlaan) met woningwetwoningen aan- Binnenplaats, ‘t Hoge Erf en Brandenburg. het landhuis na circa 150 jaar in bezit te hebgelegd. (Beleidsvisie Erfgoed, Omgang met het De Binnenplaats omvat het huis met daar- ben gehad in 1959 aan prinses Beatrix. Zij omheen het park met serpetinevormige wa- liet het restaureren en trok er in 1963 in. Na Baarnse erfgoed, april 2019) terpartij, slingerende lanen en doorkijken. haar huwelijk met Claus van Amsberg wonen Brandenburg bevat een boerenbedrijf en vier zij er samen tot zij in 1980 koningin wordt. vakantiewoningen. ‘t Hoge Erf is de publieks- Dan verhuist het koniklijk gezin naar paleis toegang van het landgoed met het theehuis, Huis ten Bosch in Den Haag.

Nadat Willemhet klimbos, een evenemententerrein en een Alexander koning is geworden in 2013 gaat parkeerplaats. prinses Beatrix weer in kasteel Drakensteyn wonen. Kasteel en landgoed zijn privébezit In 1647 is de huidige buitenplaats gebouwd. en niet toegankelijk voor publiek. Prins Friso Vanaf 1860 tot nu is de buitenplaats eigen- ligt op de begraafplaats naast het landgoed. dom van de familie Insinger. (https://land- (https://nl.wikipedia.org/wiki/Drakensteyn) 17 goedpijnenburg.nl/over-landgoed-pijnenburg/)

De Eult / Baarnse Bos

Praamgracht

Drakenburger Wetering

Het Baarnse Bos was vroeger het park dat bij het 17e eeuwse landhuis De Eult hoorde. Naar het noorden toe was het landgoed toen veel groter. Koning Willem III verkocht grote delen aan bouwondernemingen o.a. voor het villapark. Het Baarnse Bos werd in de 1e helft van de 18e eeuw aangelegd als parkbos in de Franse Barokke stijl: royaal en planmatig. In het midden ligt de Grote Kom, waar acht lange rechte zichtlijnen op uitkomen. Een van de zichtlijnen kwam uit bij het in 1879 verdwenen landhuis De Eult. Zowel de De Eult als Soestdijk waren in 17e eeuw eigendom van de familie de Graeff. Soestdijk verkochten ze aan Willem III en later kwam ook De Eult in eigendom van de Oranjes.

De Praamgracht is een oude turfvaart. Via deze vaart werd het veen in de Vuursche en Soestervenen ontgonnen. Deze venen zijn ontstaan in een relatief laag deel van de Utrechtse Heuvelrug: de Laagte van Pijnenburg. In dit dal verzamelde al het water uit de omgeving zich. Het water kon echter niet weg en dat leidde tot veenvorming.

De Drakenburger Wetering speelde net als de Praamgracht een belangrijke rol in de afvoer van veen.

Ook in het noorden van de gemeente Baarn werd in de Middeleeuwen veen afgegraven. Werner van Drakenburg, heer van het gelijknamige kasteel Drakenburg, verveende daar sinds 1340. Aan het einde van die eeuw werd In de 10e eeuw stond de bisschop van een transportkanaaltje naar de Eem aangeUtrecht het veengebied af aan de kapittel legd. Dat was de Drakenburger Wetering. Tot van Sint Jan. Deze kapittel vroeg in 1239 toe- omstreeks 1700 werd daar veen gestoken. stemming om een vaart te graven voor het Beleidsvisie Erfgoed, Omgang met het Baarnse erfgoed, turftransport. Dit werd het Oude Grachtje april 2019 tussen De Vuursch en de Eem. In 1398 werd de vaart gemoderniseerd. De bovenloop werd breder en de benedenloop kreeg een ander tracé. De naam werd veranderd in Praamgracht, later ook wel Pijnenburgergrift. Praam verwijst naar de boten waarmee men het turf vervoerde. En Pijnenburg verwijst naar het landgoed. https://kanaleninnederland.nl/

De plattegrond van het parkbos uit 1754 komt voor het Baarnse Bos nog grotendeels overeen met de huidige situatie (88 ha.). In het bos zijn veel cultuurhistorische elementen te vinden: berceau (beukengang), sterrenbos, zichtlanen, monumentale bomen, kanalen/utrecht/praamgracht/ de Ganzevoet, Grote Kom en Kleine Kom. https://www.ivn.nl/afdeling/eemland/baarnse-bos 18

Grootschalige infrastructuur Baarn is tegenwoordig een populair forensendorp. Dit komt door de uitstekende bereikbaarheid en de centrale ligging ten opzichte van de grote steden. Baarn was al vroeg (1874) per spoor verbonden met de steden Amsterdam en Amersfoort. Dit zorgde voor een flinke bevolkingsgroei. Later volgde ook nog spoorverbindingen naar Hilversum, Utrecht en Soest. Ook per auto is Baarn goed ontsloten via provinciale wegen en snelwegen. De huidige provinciale wegen zijn de historische Amsterdamsestraatweg en de Hilversumsestraatweg. De komst van de snelwegen A1 en A27 heeft de groei van Baarn vanaf de jaren ’60 en ’70 nog verder bevorderd. In de jaren ’70 zijn ook de zorginstellingen Amerpoort en Sherpa ontstaan in het bosgebied in de noordwesthoek van de gemeente Baarn nabij de oksel van de A1 en A27. Deze zorginstellingen zijn juist in de groene luwte gevestigd. Baarn in 1963 (bron: topotijdreis.nl) In het huidige landschap is de aanwezigheid van de spoorlijn, de provinciale en snelwegen tweeledig. Enerzijds heeft Baarn daardoor een uitstekende bereikbaarheid, wat een belangrijke waarde is. Anderzijds zorgen deze spoorlijn en wegen voor milieuoverlast en hebben ze een barrièrewerking. Waarden: • Centrale ligging en uitstekende bereikbaarheid.

Baarnin 1974 (bron: topotijdreis.nl) 19

3.2 Thematische waarden (gemeente) 3.2.1 Natuur en Landschap De gemeente Baarn is een groene gemeente met een heel groot areaal bossen op de Utrechtse Heuvelrug en een weidevogelgebied in de polder. De belangrijkste waarden op het gebied van natuur en landschap hebben we op deze kaart aangegeven. Het provinciale natuurbeleid is hiervoor de belangrijkste informatiebron geweest. Bossen De bossen in de gemeente Baarn maken onderdeel uit de van de grote ecologi20

sche verbindingszone die gevormd wordt door de Utrechtse Heuvelrug. In deze bossen komen nog veel echt oude bossen voor. Andere bijzonderheden zijn de droge heide en het hoogteverschil. De bossen met daarin de buitens en landgoederen behoren geheel tot het Natuur Netwerk Nederland (NNN). In de villawijken van Baarn loopt het bos nog enigszins door. De spoorlijn, Hilversumsestraatweg en Amsterdamsestraatweg doorsnijden het aaneengesloten bosgebied en vormen barrières voor de verschillende dieren die in het bos leven. Daarom zijn er verscheidene faunapassages aangelegd. Op deze manier kan klein wild veilig door een tunnel (buis) onder

de wegen en spoorlijn door. Polder De polder is boerenland: een open weidegebied waar koeien grazen. Dit gebied is waardevol voor de weidevogels. Door het poldergebied loopt het riviertje De Eem. Dit is een natte ecologische verbindingszone met verschillende natte ‘stepping stones’ erlangs. Deze stepping stones zijn kleine natte natuurgebieden zoals De Wolkenberg (Natuurmonumenten) en het eilandje in de Eem bij de jachthaven. Hier komt de ijsvogel voor. De Eem en de aangrenzende natuurgebiedjes behoren eveneens tot de NNN.

21

3.2.2 Cultuurhistorie In de voorgaande tekst over waarden vanuit de ontstaansgeschiedenis is al uitgebreid ingegaan op veel cultuurhistorische waarden. Op de bovenstaande kaart staan de hoofdlijnen van deze waarden. In het bosgebied vallen meteen de landgoederen en buitens op met bijbehorende gebouwen, tuinen, parken en landerijen. Maar het meest in het oog springt de uitgebreide verzameling lanen. Qua gebouwen is een onderscheid gemaakt in verdwenen en aanwezige landhuizen en kastelen.

22

Op de kaart staan de drie beschermde dorpsgezichten: kasteeldorp Lage Vuursche, de oude villaparken en arbeiderswijk het Rode Dorp.

De Eem stroomt door het lage polderlandschap. Aan de oostzijde van de Eem ligt de militaire verdedigingslinie de Grebbelinie. Dit is een waterlinie: het hele Baarnse poldergebied ten oosten van de Eem maakt De gemeente Baarn heeft veel oude histori- deel uit van de inundatievlakte. sche wegen zowel in het buitengebied als in het dorp. Deze zijn met een dunne bruine De gemeente Baarn heeft uitgebreid lijn aangegeven. Erfgoedbeleid. In het rapport van RAAP ‘... de schoonheid van een veel bezocht en door De Praamgracht ontwatert van oudsher de de mode begunstigd oord...’ staan de cultuurLaagte van Pijnenburg en de Drakenburger historische waarden uitgebreid beschreven. Wetering het gebied rondom Kasteel Hiernaast staat de bijbehorende kaart geGroeneveld en het verdwenen Drakenburg. naamd Kenmerkenkaart cultuurlandschap en Het water stroomt hier van de Utrechtse prestedelijk landschap. Heuvelrug naar de rivier de Eem.

23

3.2.3 Recreatie en voorzieningen De gemeente Baarn heeft een uniek en uitstekend voorzieningenniveau, waarover de bewoners zeer tevreden zijn. Er zijn maar liefst 8 basisscholen en 2 middelbare scholen, een voor een dorp uitgebreid winkelcentrum, een theater, een medisch centrum, een uitgebreid verenigingsleven met veel sportverenigingen, culturele organisaties en andersoortige clubs.

ten en toeristen vanuit de regio en van ver daarbuiten. Paleis Soestdijk, Lage Vuursche en Landgoed Groeneveld zijn erg populaire toeristische trekpleisters. Hier zijn dan ook, net als bij De Stulp, ‘t Hoge Erf en het staion Toeristische Overstappunten (TOP’s). Dit zijn plekken waar je gemakkelijk met de auto en/of trein komt en van waaruit je mooie wandel- en fietstochten kunt maken. Vaak is er ook horeca aanwezig. Op en langs de Eem vindt waterrecreatie plaats. Hier zit een De gemeente Baarn is niet alleen geliefd bij jachthaven en een watersportvereniging. de Baarnaren zelf, maar ook bij de recrean24

Voor wandelaars en fieters zijn er veel mooie routes door de bossen: lange afstandwandelpaden, streekpaden, NS-wandelingen en het fietsknooppuntennetwerk. De mountainbikers maken veelvuldig gebruik van de mountainbikeroute door de bossen. Op de stravakaart is erg goed te zien hoe intensief deze route wordt gebruikt (dikke witte lijn). Baarn heeft weinig verblijfsrecreatie. Alleen camping De Zeven Linden ligt midden in de bossen. Vlakbij het dorp Baarn is nog een kampeerlocatie voor scouts.

Op de twee strava kaarten hiernaast is te zien waar de verschillende wandel- en fietsroutes liggen en hoe intensief ze gebruikt worden (door Stravagebruikers). Hoe lichter en dikker de lijn, hoe intensiever de route gebruikt is. Op de Strava fietskaart springt de mountainbikeroute in de bossen er met kop en schouders bovenuit. Daarnaast worden ook de doorgaande wegen, zoals de Amsterdamsestraatweg, de Hilversumsestraatweg, de Drakenburgerweg, de route Stationsweg - Eemweg en de route langs de Eem goed gebruikt. Strava kaart fietsers (bron: https://strava.com/heatmap)

Op de wandel Stravakaart is een fijnmazig wandelnetwerk vanuit het dorp Baarn naar de bossen te zien. Richting de polder zijn veel minder verbindingen voor wandelaars. Verder vallen de wandelroutes rond De Stulp en Kasteel Groeneveld op. Stravakaart wandelaars (bron: https://strava.com/heatmap)

25

3.3 Dorp Baarn (schaal kern Baarn)

den: De Eult, het herbouwde Drakenstein, Pijnenburg, Soestdijk en Groeneveld. Later kwamen daar kleinere landhuizen bij. Deels Waarden vanuit de ontstaansgeschiedenis lagen deze landhuizen ver van Baarn vandaan, Voor de waarden uit de ontstaansgeschiede- zoals Hooge Vuursche en Klein Drakenstein. nis zijn de volgende perioden belangrijk: Deels lagen deze landhuizen ook vlakbij het • boerennederzetting; toenmalige Baarn. Voorbeelden daarvan zijn: • oord voor rijke stedelingen; Zeerust (Rusthoek), Schoonoord, Peking en • arbeiders en middenstanders; Canton. Tegenwoordig zijn dit groene oases • uitbreidingsplannen. binnen de dorpsbebouwing van Baarn. Vaak wel in afgeslankte vorm. Boerennederzetting: Baarn is lange tijd een boerennederzetting, die ondanks de verkre- Van 1750 tot 1850 groeit de Baarnse begen stadsrechten omstreeks 1350, tot onge- volking van ongeveer 350 naar ongeveer veer 1750 nauwelijks groeit. Omstreeks 1500 2500 bewoners. Baarn bestaat in die tijd telde Baarn zo’n 300 bewoners en omstreeks nog steeds uit een verzameling huizen 1750 zijn dat er nog steeds maar zo’n 350. rond de Brink. Nieuwe woningen bouwde men langs de bestaande paden, wegen en Oord voor rijke stedelingen: Gedurende de 18e bebouwingsranden. eeuw veranderde Baarn van een boerendorp naar een oord voor rijke stedelingen.

Aan De echte flinke bevolkingsgroei vond plaats de middeleeuwse kastelen met een verdedi- na de komst van de Oosterspoorlijn en het gingsfunctie, voegden rijke (Amsterdamse) station in Baarn. Toen werd Baarn nog aanstedelingen vanaf omstreeks 1750 nieuwe trekkelijker als vestigingsplaats. Van 1850 buitens als zomerverblijf toe. Zo ontston- tot 1920 groeide de bevolking door naar

26

ruim 10.000 bewoners. Veel stedelingen lieten hier een villa bouwen als zomerverblijf. Vanaf 1900 vestigen de meeste villabewoners zich permanent. De villa’s werden aan de hoge westkant van Baarn in het Baarnse Bos gebouwd. In een complexmatige aanleg werden de volgende villaparken ontwikkeld: het Prins Hendrikpark, het Emmapark, het Wilhelminapark en het Amaliapark. Tegenwoordig is het villapark een beschermd dorpsgezicht. Arbeiders en middenstanders: Een groot deel van de bevolkingsgroei tot 1900 kwam doordat arbeiders en middenstanders, die voor de rijke elite werkte, zich in Baarn vestigden. Daarna ging pas de rijke elite zich ook permanent vestigen. Na 1920 waren er bijna geen zomerverblijven meer. In het interbellum worden vooral huizen gebouwd voor de middenklasse. Herverkaveling van tuinen en parken leverde de bouwgrond op.

Zo ontstaat de volgende dorpsstructuur: • aan de westkant de exclusieve villa’s; • op de overgang van hoog naar laag kleinere villa’s en middenstandswoningen in wijkverband; • langs de lagere noord en oostkant arbeiderswijkjes op de goedkope heidegrond maar ook op oude akkergronden.

stuk landbouwgrond van 7 ha. De gemeente had deze grond gekocht. De opbouw van de wijk, de grote groene ‘pleinen’ en het type architectuur (met oorspronkelijk rode dakpannen) zijn bijzonder. Het Rode Dorp is een beschermd dorpsgezicht.

derdelen: Zuid-Oost (1951), Oost en Noord (1957)en tot slot West (1963).

Zoals op de reeks historische kaarten op de volgende pagina’s te zien is, is Baarn inmiddels flink gegroeid. Na de uitbrreidingen met nieuwe wijken in het zuidoosten en In 1922 was er het uitbreidingsplan noorden van Baarn, volgt ook de rest van het Roosterbosch-Oosterheide. Tegen het be- Eemdal. In de jaren ‘90 is daar de laatste Uitbreidingsplannen: De komst van de bouwen van het Roosterbos (westkant wijk voltooid. Woningwet in 1902 zorgde ervoor dat de Baarn) en het Pekingbos was veel protest, gemeente Baarn een algemeen uitbrei- wat voor vertraging zorgde en het toch niet De volgende stap is het uitbreidingsproject dingsplan voor het hele grondgebied moest bebouwen van het Roosterbos. Oosterheide ‘De Baarnsche Zoom’ met circa 500 woninopstellen. Vanaf 10.000 inwoners was dit (zuidoostkant) en het Pekingbos werden wel gen en uitbreiding van het bedrijventerrein namelijk verplicht. Na het eerste algemene bebouwd. met 2,5 ha. uitbreidingsplan volgden nog veel (gebiedsspecifieke) uitbreidingsplannen en uitbreid- De afsluiting van de Zuiderzee in 1932 maak- In het boekje ‘Baarn in vogelvlucht, een ngsplannen in onderdelen. te het mogelijk om ook in het lager gelegen ruimtelijk-historische verkenning’ is de ontklei- en veengebied woningen te bouwen. staansgeschiedenis prachtig uiteengezet.

Vanaf 1921 bouwde de socialistische Dit boekje is ook als bron gebruikt voor de Arbeiderswoningvereniging Ons Belang het Na de crisis en WOII wordt er pas invulling tekst op deze pagina’s. Rode Dorp. Dit is een complex met 138 ar- gegeven aan het algemeen uitbreidingsplan. beiders- en middenstandswoningen op een Er komen ook uitbreidingsplannen in on-

27

Historische kaart 1880: de huizen staan rondom de Brink en de kerk. De nieuwe huizen zijn langs de bestaande paden, wegen en bebouwingsranden gebouwd. Ook zijn de oude engen aan de noordzijde te zien.

Historische kaart 1910: Hierop zijn o.a. de villaparken goed te zien: Prins Hendrikpark, Emmapark, Wilhelminapark en het Amaliapark. 28

Historische kaart 1946: Baarn is aan de zuidoostzijde uitgebreid en het begin van het Rode Dorp is te zien.

Historische kaart 1963: planmatige uitbreidingen aan de noord -, oost- en zuidoostzijde. . 29

kaart 2000: Uitbreidingen in het Eemdal en aan de noordzijde tot de nieuwe Drakenburgerweg.Bij de afslagen liggen de bedrijventerreinen.

Kaart huidige situatie: de laatste jaren zijn er vooral inbreidingen geweest. De volgende stap is de Baarnsche Zoom. 30

31

3.4 Thematische waarden (kern Baarn)

Van de oude buitenplaatsen zijn delen behouden gebleven. Denk aan de Pekingtuin, Cantonspark, Rusthoek, etc. Dit zijn oude waardevolle groenrelicten met hoge Natuur en Landschap Voor waarden van natuur en landschap zijn natuurwaarden. de volgende onderdelen belangrijk: oude buitenplaatsen, historische lanen, villapark De historische lanen verbinden historische plekken zoals de buitens en landgoederen en de groenstructuur. en de Brink. Deze historische lanen zijn zeer karakteristiek voor Baarn en hebben een hoge natuurwaarde.

32

Het Villapark is in de bossen gebouwd. Dat betekent dat ook nu nog het boskarakter in het Villapark aanwezig is. Zowel in de straten als in de tuinen staan grote bomen en is weelderig groen aanwezig. De groenstructuur van het dorp is lommerrijk en zorgt voor allure. In het groen in het lage deel van Baarn is jonger en er is ook minder ruimte voor grote bomen en lanen.

33

Cultuurhistorie Op basis van de ontstaangeschiedenis maakt de toekomstvisie/structuurvisie Baarn 2030 onderscheid in verschillende gebieden: centrum, villapark, vooroorlogse wijk, naoorlogse wijk en de uitbreidingslocatie De Baarnsche Zoom. Sinds de 14e eeuws is Baarn een es- of engdorp met een centrale brink. Een es of eng is een gemeenschappelijk akkercomplex.Die waren er meerdere in Baarn. De Brink was de plek waar het vee bijen gedreven werd 34

voor de nacht en te drinken kreeg. Via zogenaamde veedriften werd het vee naar de Brink gedreven. Op de Brink komen de wegen samen. Oorspronkelijk lag de Brink aan de rand. Later, in of net na de Middeleeuwen, lwerd de Brink de centrale ruimte.

De vooroorlogse wijken bestaan uit arbeiders- en middenstandswoningen, vrijstaand of in blokken en complexen.

De naoorlogse wijken zijn gebouwd in het laaggelegen gebied. Kenmerkend zijn: • de rechthoekige stratenpatronen en de Aan het einde van de 18e werden aan de repetitiebouw van de jaren ‘50 en ‘60 zuidzijde van de dorpskern de buitenplaat- • de woonerven uit jaren ‘70 sen Peking en Canton aangelegd. • de variatie uit de jaren ‘80 • de thematische wijken uit de jaren ‘90. Vanaf 1830 ontwikkelen de villaparken zich. De villa’s worden aan de zuidwestzijde ge- Het project Baarnsche Zoom moet de meest bouwd in het Baarnse Bos. duurzame woningbouwlocatie worden.

35

Recreatie en voorzieningen Veel sportvoorzieningen bevinden zich evenDeze kaart zoomt in op de voorzieningen in eens net ten zuiden van de A1: voetbal, hochet dorp Baarn. key, tennis, atletiek, bmx en schaatsen. Hier zit ook een grote volkstuinenvereniging. Bij het Baarnse Bos aan de Torenlaan liggen 2 middelbare scholen: Waldheim mavo en Bijzonder voor een dorp is dat ze een eigen Het Baarnsch Lyceum. Verspreid over het theater hebben, waar veel beroemde carbedorp liggen 8 basisscholen. retiers hun tryout doen. Aan de noordzijde van het dorp en vlakbij de A1 bevinden zich 2 bedrijventerreinen: De Drie Eiken bij afslag 11 en De Noordschil bij afslag 10. 36

Het medisch centrum Meander (ziekenhuis) ligt in het Maarschalksbos. Een groene long in het dorp. Andere groene parkgebieden in het dorp zijn Cantonspark en Pekingtuin.

Voor een dorp is het een uitgebreid en aantrekkelijk winkelcentrum met als belangrijkste winkelstraat de historische Laanstraat. Aan de Brink zitten enkele horecagelegenheden met terrassen. Op dinsdag is hier de markt, die ook behoorlijk uitgebreid is.

37

4 Huidige identiteit

Identiteit is dat wat uniek of eigen is aan iets of iemand. Het is een unieke combinatie van allerlei kenmerken die samen een eenheid vormen. Identiteit is wie je bent. Om erachter te komen wat de identiteit van Baarn is hebben we de bewoners en de stakeholders gevraagd naar wat zij bepalend vinden voor de identiteit van Baarn. De bewoners spraken we online tijdens de inwonersavonden in november en december. Daarnaast hebben ongeveer 200 bewoners de online enquête ingevuld. De stakeholders hebben we in dezelfde periode geïnterviewd.

4.1 Huidige identiteit in negen begrippen

Uit gesprekken met inwoners en de enquête kwam het kleinschalige, dorpse en de dorpse gezelligheid wat vaker naar voren. Bij stakeholders werden woorden als ondernemend en allure vaker ingebracht. Als het gaat op de kwaliteiten, die zorgen voor een groen en lommerrijke identiteit, dan worden de volgende kenmerken genoemd: de vele bijzondere monumenten en straten, de historische kenmerken (waaronder ook oude lanen en parken), het hoogteverschil, de natuurgebieden en het bosrijke beeld.

Onder de sociale kwaliteiten worden genoemd: de dorpse gezelligheid, het sociaal ondernemerschap waardoor er allerlei actiUit de gesprekken en de enquête kwam een viteiten worden georganiseerd en de vereniduidelijk beeld van de huidige identiteit naar gingen zo goed draaien, de voorzieningen, voren. Zo pakken we de huidige identiteit de fijne mensen en het cultuurminnende. van Baarn met behulp van negen begrippen. Over de negen woorden is brede con- Met betrekking tot het kenmerk vorstelijk sensus. Over de volgorde van belangrijkheid geldt dat de meeste mensen het wenselijk verschillen de meningen. Het gaat over de vinden dat het een overkoepelend kenmerk wordt, waar de andere kenmerken onder valvolgende negen kenmerken: len. Op dit moment is het woord vorstelijk • Groen & lommerrijk nog geen gedeeld kenmerk van de identi• Rust en ruimte teit. Bij de bewoners is de slogan ‘Vorstelijk • Centrale ligging en bereikbaarheid Baarn’ minder bekend en minder breed ge• Voorzieningen en centrum ïnterpreteerd dan bij de stakeholders. Het • Monumentaal begrip mag volgens veel inwoners wel wat • Actief en ondernemend meer ‘geladen’ worden, zodat ook toepas• Behoudend baar wordt voor de woonomgeving: wonen • Vorstelijk in Vorstelijk Baarn. Inwoners die aangeven • (kleinschalig) dorps met allure hoe je dat gevoel kunt creëren, geven aan

38

dat met name bijzondere groenstructuren, mooie voorzieningen en de natuurgebieden in de nabijheid daarvoor kunnen zorgen. Zowel de bewoners als de stakeholders geven aan ze de ontwikkelingen binnen de gemeente over het algemeen behoudend vinden. Een deel van de mensen vindt dat prettig, terwijl een ander deel graag zou zien dat ontwikkelingen wat moderner of progressiever zijn.

Huidige identiteit van de gemeente Baarn 39

Beschrijving van de identiteit tijdens de bewonersavonden

De huidige identiteit volgens inwoners Uit de gesprekken die wij gevoerd hebben met de circa 30 bewoners tijdens de verschillende bewonersavonden kwam het onderstaande beeld over de huidige identiteit naar voren. Hoe groter de letters, des te belangrijker dit punt gevonden werd. Deze bewoners vonden dus het volgende het belangrijkst voor de huidige identiteit: groen & lommerrijk, monumentaal, actieve betrokken gemeenschap. Daarnaast vonden zij ook belangrijk: historisch groen, hoogteverschil, Eem, ruimte, dorp op de heuvelrug, beweging, vorstelijk, vrijheid, leefbaar, streven naar

De huidige identiteit volgens stakeholders Daarnaast hebben we ook ongeveer 20 verschillende stakeholders geïnterviewd in november en december 2021 en gevraagd naar de huidige identiteit. Dit leverde de volgende woordenwolk op. De stakeholders vonden dus het volgende erg belangrijk: groen & lommerrijk, Vorstelijk Baarn, bereikbaarheid, voorzieningen en ondernemend. Daarna scoorden groen in het dorp, polder & bossen, rust & veilig, centrale ligging, kleinschalig, dorps met allure en monumentaal nog hoog. 40

Top vijf beschrijving van de identiteit in de enquête

betaalbaar, OV-vriendelijk, bereikbaarheid, 1. Groen graag progressiever, verwelkomend en trots 2. Rust & ondernemend. 3. Natuur 4. Dorpse gezelligheid Ook via de online enquête hebben we de be- 5. Centrale ligging woners gevraagd naar de kwaliteiten en de identiteit van Baarn. Deze is door ongeveer “Wat waardeert u het meest aan de ge200 bewoners ingevuld in november 2021. meente Baarn?” De twee onderstaande vragen met de bijbehorende antwoorden zijn ’t meest relevant 1. Groene omgeving voor de huidige identiteit: 2. Rust en ruimte 3. Centrale ligging / bereikbaarheid “Wat maakt de gemeente Baarn anders, dan 4. Voorzieningen/centrum andere gemeentes, dus wat typeert Baarn in 5. Dorps karakter/kleinschaligheid uw ogen?”

Beschrijving van de identiteit volgens de stakeholders

5 Positionering

5.1 Baarn in de omgeving Baarn staat niet op zichzelf. We zijn onderdeel van grotere verbanden die van grote invloed zijn op de inrichting van ons gebied. Ten eerste hebben we met landelijke, provinciale en in toenemende mate met Europese wet- en regelgeving te maken. Ten tweede zijn er van oudsher sterke banden met de randstad. Baarn was na de komst van de spoorlijn in 1874 een van eerste forensenplaatsen van (Midden) Nederland, waar inwoners uit Amsterdam kwamen wonen en recreëren. Later is die bereikbaarheid ook voor auto’s nog verbeterd door de aanleg van A1 en de A27. Op dit moment zijn er ook volop verbanden met de regio’s rond Amersfoort, Utrecht en Hilversum voor wat betreft de woningmarkt, werkgelegenheid en voorzieningen.

Naar binnen en/of naar buiten gekeerde houding

Alles wat op deze niveaus en/of samenwerkingsverbanden gebeurt heeft effecten op ons gebied. Daar hebben we als gemeente soms geen en soms (slechts) indirecte invloed op. De vraag is dan hoe we daar als Baarn zo goed mogelijk op kunnen inspelen. Gemeentelijk werken we samen met de ge- Hoe positioneren we ons binnen deze schaalmeenten in de regio Amersfoort. Deze re- niveaus en samenwerkingsverbanden? gio bestaat uit de gemeenten Amersfoort, Baarn, Bunschoten, Eemnes, Leusden, 5.2 Naar binnen en/of buiten Soest, Woudenberg, Barneveld en Nijkerk. gekeerd Met de regiogemeenten hebben we afspraken gemaakt over onder andere de energie- De gemeente Baarn doet mee binnen de transitie (RES), de Regionaal ruimtelijke vi- regio Amersfoort en neemt binnen dit sasie Amersfoort (RRV) en het ontwikkelbeeld menwerkingsverband een bescheiden rol regio Amersfoort 2030-2040. De gemeente aan. Over het algemeen positioneert Baarn Baarn maakt ook onderdeel uit van het na- zichzelf binnen regionale verbanden als een tionaal park De Utrechtse Heuvelrug en van groen gebied in de luwte met de focus naar het Platform Water Vallei en Eem (PWVE). binnen gericht. Een gemeente die de beperkIn dat laatste verband is een Regionaal te ruimte benut om haar eigen opgaven in te Adaptatieplan opgesteld. vullen.

De focus ligt daarmee op zaken waar de gemeente Baarn zelf de baas over is en waar ook de maatschappelijke en gebieds-

kennis over aanwezig is (of binnen bereik is). Het voordeel van regionale samenwerking kan echter zijn dat er grotere doelen bereikt kunnen worden. Grote subsidies zijn bijvoorbeeld vaak alleen aan te vragen met een samenwerkingsverband. Op onderdelen is het naast handig, ook noodzakelijk om meer naar buiten gekeerd te zijn. Dit geldt bijvoorbeeld voor thema’s waar we onderdeel van een groter geheel zijn, zoals mobiliteit, bodem- en watersysteem en natuur en landschap. Zo maakt de Eempolder onderdeel uit van de Eemvallei en liggen de bossen op de Utrechtse Heuvelrug. De vraag is daarom waarop we ons zouden willen positioneren en met welk motief.

41

5.3 Waarop kan Baarn zich positioneren? In het proces van de Staat van Baarn hebben we zowel medewerkers van de gemeente als inwoners en stakeholders gevraagd waarop we ons als gemeente zouden kunnen positioneren. Als motief om de gemeente beter te positioneren wordt gezegd dat dit ten goede zou kunnen komen aan het aantrekken van inwoners en bezoekers (economische kans). Dit is bedoeld om het aanbod van voorzieningen, recreatieve en culturele activiteiten te behouden en te versterken. Gekoppeld hieraan kan de gemeente zich volgens inwoners en stakeholders profileren met haar centrale ligging en uitstekende bereikbaarheid. Inwoners geven aan een sociale gemeenschap te willen blijven, die elkaar ondersteunt en uitdaagt, die onderneemt en activiteiten ontplooit. Onze positionering moet ons helpen ons aantrekkelijk te maken voor mensen die deze waarden zoeken. Ook moet onze positionering ons helpen met het versterken van onze recreatieve positie, in balans met de waarden die ons onderscheiden. De positionering zou vanuit deze motieven vooral moeten zijn: • Als groene woongemeente in een ‘vorstelijke’ omgeving. • Als gebied voor cultuur en recreatie Tegelijk geven de meeste inwoners en stakeholders aan dat de gemeente een teveel aan dynamiek moet proberen af te houden, omdat daar gezien alle kwaliteiten geen ruimte voor is.

Ook binnen de gemeentelijke organisatie worden thema’s gezien waarop Baarn zich beter zou kunnen profileren. Op enkele strategische thema’s is de gemeente ten opzichte van andere gemeenten bijzonder vooruitstrevend en kan de gemeente zich regionaal meer in de spotlight zetten. Zo’n thema is bijvoorbeeld het beleid voor positieve gezondheid. Door op dit thema een voortrekkersrol te pakken in de regio, creëren we (koppel) 42

kansen en vergroten we onze leercapaciteit en slagkracht. Op het gebied van recreatie en toerisme hebben we als gemeente Baarn goud in handen met exceptionele parels als Kasteel Groeneveld en paleis Soestdijk. Door ons meer te profileren in de regio kunnen we de marketing Vorstelijk Baarn ook een sterkere invulling geven. Dit biedt weer kansen om onze kleinere recreatieve parels mee te laten liften en daarmee extra kansen te bieden aan lokale ondernemers.

5.4 Aansluiten bij de positionering van de regio als geheel De gemeente deelt ook allerlei opgaven met andere gebieden. De hele noordelijke kant van de Utrechtse Heuvelrug deelt opgaven ten aanzien van recreatie en natuur. Zowel het aantrekken van recreanten als het sturen van de recreatiedruk zijn opgaven die je kunt delen. Voor een goede recreatiestructuur is financiering nodig en de juiste ruimtelijke keuzes. Daarbinnen kan de gemeente haar eigen kleur kiezen, die past bij onze eigen positionering. Met een betere verdeling van recreatie kan Baarn zich richten op haar kernkwaliteiten. Vanuit de gewenste positionering van de gemeente zien we de volgende opgave voor de omgevingsvisie: • De positionering in de omgevingsvisie op te nemen en te vertalen naar de fysieke leefomgeving. • De positionering specificeren en goed af te wegen tegen de kwaliteiten in de gemeente. • Beleidsthema’s te kiezen waarop we ons in regionale samenwerkingen willen profileren.

Baarn

Ambitiekaart Nationaal Park Heuvelrug (bron: Samenwerkingsagenda Nationaal Park Heuvelrug) 43

6 Trends en ontwikkelingen

Er is een groot aantal trends en ontwikkelin¬gen dat zorgt voor verandering in onze gemeente. Trends en ontwikkelingen zijn drijvende krachten achter verandering en zijn daarom zeer relevant. We noemen een paar hoofdlijnen.

De bevolking(ssamenstelling) verandert Heel Nederland kent vergrijzing. De vergrijzing in Baarn is relatief hoog. In totaal is 24% van de inwoners in Baarn 65 jaar of ouder, tegen 18,8% landelijk. De verwachting is dat dit percentage landelijk tot 2040 met nog eens 40% toeneemt. Dat zou voor Baarn betekenen dat de bevolking in 2040 voor bijna Ontwikkeling aantal inwoners gemeente Baarn een derde bestaat uit 65+. Mede daardoor is de demografische druk (de verhouding tussen werkenden en niet werkenden) met 0,83 ook relatief hoog in Baarn1. Landelijk ligt dat percentage op 0,70. Als we kijken naar de bevolkingsomvang in Baarn dan blijkt dat deze zeer constant is en al meer dan 25 jaar tussen de 24.000 en 25.000 inwoners schommelt. Daar zijn wel steeds meer woningen voor nodig, omdat de huishoudensgrootte afneemt. Deze is in Baarn momenteel 2,22.

De wensen van bewoners en bezoekers veranderen De leefwereld van mensen wordt steeds groter. Mensen leven in verschillende netwerken en worden individualistischer. Tegelijk Wensen van bewoners en bezoekers veranderen bijvoorbeeld door het opladen van auto’s en de toename van fietsers is er meer aandacht voor goede doelen en en wandelaars in de bossen 1. Dat betekent dat er op elke 100 mensen tussen 21 en 65 jaar oud, 83 inwoners in Baarn jonger is dan 20 of ouder dan 65 jaar.

44

betekenisvolheid, maar mensen leven in meer wisselende en lossere verbanden. Zo binden mensen zich minder snel aan vaste activiteiten en verenigingen. De keuzevrijheid wordt groter en die ruimte wordt ook benut. In onze vrije tijd trekken we er meer op uit en dan gaat het vaker om beleving, luxe, afwisseling etc. Ook is er steeds meer aandacht voor de kwaliteit van de leefomgeving, het groen en de wandelmogelijkhe- Wateroverlast bij een extreme bui, 70mm in 2 uur (bron: Klimaateffectenatlas, de kaart is gemaakt door Deltares) den. Dit wordt door de coronacrisis verder versterkt. Nieuwe technologie maakt nieuwe ont¬wikkelingen mogelijk en leidt tot nieuwe De omgeving waarin we leven ties waar wateroverlast speelt bij zwaarwensen. dere piekbuien zijn het Stationsplein en de verandert Drakenburgerweg. Dit wordt actief aangeRecreatie dichtbij huis neemt toe Als gevolg van veranderingen in het klimaat pakt door Baarn-breed vernieuwen van rioverandert onze fysieke leefomgeving. De lering. Afkoppelen, infiltreren zijn daarin beAfgelopen decennia is het gebruik van de belangrijkste veranderingen in het klimaat langrijk. Ook op plekken in Hoog-Baarn zijn openbare ruimte en natuur- en bosgebie- die voor onze gemeente van belang zijn, straatkolken afgekoppeld, waar dat kan om den steeds verder toegenomen.

Er wordt zijn de veranderende weerpatronen en een de druk in lagere delen te verlagen. meer gewandeld, gefietst en geskatet. Het hogere gemiddelde temperatuur. Als gevolg aanbod past zich hier ook op aan. Het aan- van veranderende weerpatronen zullen we Naast het zo goed mogelijk aanpassen aan tal uitgezette wandelroutes en mountainbi- te maken krijgen met pieken in de neerslag de veranderingen in het klimaat, proberen keroutes neemt toe. Rond Lage Vuursche met kortere en hevigere buien. Daar staan we als samenleving ook minder broeikasgasen op landgoed Pijnenburg is een nieuwe langere perioden van droogte tegenover. sen uit te stoten om zo de opwarming van route uitgezet. Tijdens de coronacrisis is het In droge bosgebieden kan het risico op na- de aarde te beperken. Een belangrijke sleutel aantal vignetten in dit deel van de Utrechtse tuurbranden toenemen. De verandering van hierin is de energietransitie. Hoe gaan we Heuvelrug verviervoudigd2. De bosgebieden klimaat leidt ook tot nieuwe ziektes en pla- de energie die we verbruiken duurzaam opbij Lage Vuursche en het Baarnse Bos zijn gen. Een andere trend is de achteruitgang in wekken? Welke alternatieve energiebronnen zijn bruikbaar? Hoe kunnen we minder enerhet drukstbezochte natuur- en recreatiege- biodiversiteit. gie verbruiken? Daarvoor worden regionale bied van de provincie Utrecht (723.000 bezoekers per jaar).

Van het aantal bezoekers Ook in Baarn hebben we in de lagerge- energiestrategieën (RES) opgesteld. Baarn komt 63% uit Baarn en omliggende gemeen- legen wijken met relatief weinig groen maakt onderdeel uit van de RES Amersfoort ten. Ook kasteel Groeneveld kent veel be- wateroverlast. Denk hierbij aan de wijk en heeft ook eigen duurzaamheidsbeleid. Oosterhei, Componistenwijk, Schilderswijk Naast de energietransitie zijn circulariteit en zoekers (297.000 per jaar). en de Professorenwijk. Specifieke loca- natuurinclusief belangrijke thema’s. 2. Mondelinge mededeling beheerder gebied.

45

De economie verandert Veel bedrijven worden grootschaliger en automatiseren hun werkprocessen. Dat vraagt enerzijds (b.v. in de logistiek) in korte tijd heel veel arbeidskrachten, anderzijds steeds minder en heel gespecialiseerd personeel. Dat leidt ertoe dat de lokale vraag en aanbod van arbeid steeds vaker niet op elkaar aansluit en de in- en uitgaande pendel groter wordt. Een andere trend is dat een verdere globalisering optreedt. Tegelijk zien we een tegentrend, waarbij de ontwikkeling van lokaal georiënteerde bedrijven toeneemt. Voor bedrijventerreinen zien we een ontwikkeling: • Van monofunctionele gebieden naar multifunctionele gebieden • Van grote panden met veel extra ruimte naar kleinschaligere werkruimten, intensiever gebruik op inspirerende en levenEen steeds groter aandeel van de mensen in Nederland kopen online producten (CBS, 2021) dige locaties • Van stand-alone-gebouwen en optimalisatie binnen de perceelgrens naar vergaan- Ontwikkelingen in de landbouw Het winkelen verandert de samenwerking en organisatie. De landbouw wordt steeds grootschaliger en Een steeds groter deel van onze inkopen De digitale technologie kan ervoor zorgen in een aantal sectoren intensiever en tech- doen we online. In eerste instantie gold dat dat ook vanuit huis steeds meer kunnen nologischer. De agrarische sector staat lan- vooral voor niet dagelijkse goederen, de doen.

Mede daardoor neemt de behoefte delijk onder druk. Dit komt door de opgaven laatste jaren neemt het thuisbezorgen van aan kantoorruimte af. Het thuiswerken is en verantwoordelijkheden die op het buiten- de dagelijkse boodschappen ook sterk toe. door de coronacrisis versneld. De verwach- gebied en dus de agrarische sector afkomen. Daardoor komen winkelcentra steeds vaker ting is dat er ook na de coronacrisis allerlei Denk hierbij aan de stikstofproblematiek, onder druk te staan en neemt het aantal winhybride vormen van werken blijven bestaan. bodemdaling, verlies aan biodiversiteit door kels af. Uit onderzoek blijkt dat met name overmatig mestgebruik, pesticidegebruik, middelgrote winkelcentra, waaronder het Binnen Baarn kennen we relatief veel bedrijfs- schaalvergroting, monocultuur, eutrofiëring centrum van Baarn valt, hier het grootste vestigingen en vaak kleinere bedrijven. De van oppervlaktewater en de landbouw visie effect van merken. Binnen het winkelaangrootste sectoren zijn de zakelijke dienstver- van het Rijk, waarin de gewenste transitie bod neemt het aantal lokale winkels af ten lening, de zorg en handel. We hebben enkele om tot kringlooplandbouw over te gaan is faveure van winkels die deel uitmaken van grote zorginstellingen binnen de gemeente opgenomen. In Baarn is het aantal agrari- ketens. In Baarn komen echter nog relatief en een grote woonwinkel.