282913 Ontwerpbestemmingsplan Landgoed Paleis Soestdijk bijlage 9 Paleis Soestdijk Een iconisch monument in transitie

EEN ICONISCH

MONUMENT

IN TRANSITIE

3

Toen wij in 2015 hoorden dat Paleis Soestdijk zou worden verkocht, waren wij in de eerste plaats verrast: een paleis staat niet dagelijks te koop!

“Wij voelen ons bevoorrecht als nieuwe eigenaar mee te mogen schrijven aan een nieuw hoofdstuk van de geschiedenis van dit unieke landgoed.”

In de loop van dat jaar werd duidelijk dat het Rijk besloten had om via een tenderprocedure de ‘ideale koper’ voor Paleis Soestdijk te vinden. Voor ons, als kunsthistorica en vastgoedexpert met een voorliefde voor erfgoed, een geweldige uitdaging. Een interessanter en gecompliceerder project kan bijna niet op je pad komen. Maar vooral was dit een unieke kans om onze bijdrage te leveren aan het behoud van dit icoon van Nederland. Want een icoon is het absoluut. Een monument waar geschiedenis is geschreven en waar een groot deel van de Nederlandse bevolking bijzondere herinneringen aan heeft. Wij voelen ons dan ook bevoorrecht dat wij als nieuwe eigenaar mee mogen schrijven aan een nieuw hoofdstuk van de geschiedenis van dit unieke landgoed. Eén van de uitgangspunten bij de herontwikkeling is, zoals ook als opdracht meegegeven door het Rijk, om Paleis Soestdijk voor een zo groot en breed mogelijk publiek toegankelijk te maken en het een duurzame invulling te geven die recht doet aan de historie van deze plek. Met de verwerving van het landgoed en Paleis Soestdijk hebben wij ons gecommitteerd aan deze uitdagende opgave. Een groot voorrecht én een grote verantwoordelijkheid. Het stemt ons dan ook gerust te kunnen werken met een zeer deskundig en betrokken team om dit landgoed klaar te maken voor de komende decennia.

De afgelopen meer dan vijftig jaar hebben wij een netwerk en expertise opgebouwd, waar wij ook bij de realisatie van dit prachtige plan de vruchten van plukken. MeyerBergman Erfgoed Groep is een samenwerking tussen veel specialisten en disciplines waar kwaliteit en duurzaamheid in het DNA verankerd is: restauratiearchitecten, (kunst- en cultuur)historici en erfgoedontwikkelaars. Maar ook landschaps- en natuurspecialisten en experts op het gebied van horeca- en publieksconcepten. Het paleis is al 350 jaar onderdeel van onze samenleving en van de Baarnse en Soester gemeenschap. Dat zal in de toekomst niet veranderen. Wij hopen dan ook samen met velen van u, van landgoed Paleis Soestdijk een duurzame en unieke bestemming in Nederland te maken die van en voor alle Nederlanders wordt. Wij kunnen niet wachten op het eindresultaat. Ton en Maya Meijer-Bergmans DGA MeyerBergman Erfgoed Groep

Paleis Soestdijk Voorgevel, Rijksmuseum • 1695

1

Inhoud “Paleis Soestdijk laat zich lezen als een geschiedenisboek”

4

Van jachthuis tot landingsplek van innovatief Nederland

8

“Paleis Soestdijk, dat zijn wij”

18

De schatten van het landgoed

24

Interview: Landschapsarchitecten Adriaan Geuze en Sander Rombout

meer dan 350 jaar innovatie

34

Het eerste klimaatneutrale paleis ter wereld 68

Made by Holland: van monarchie naar magie

40

over ons

Toelichting door Erfgoedadviseur Ben Verfürden

Interview: Oranjekenner Reinildis van Ditzhuyzen

2

“Dit is de ultieme opgave voor 50 een erfgoedontwikkelaar” Interview: Erfgoedontwikkelaar Bart van den Berg

Van inventarisatie tot uitvoering

52

De hand van de meester

58

De Paden op, De lanen in

62

76

3

Erfgoedadviseur Ben Verfürden:

“Paleis Soestdijk laat zich lezen als een geschiedenisboek.” Paleis Soestdijk staat bij velen bekend als de woning van koningin Juliana en prins Bernhard. Maar dat is slechts één hoofdstuk in de rijke historie van het landgoed en het paleis als middelpunt daarvan. Het laat zich lezen als een geschiedenisboek van drieënhalve eeuw, waarin elk hoofdstuk zijn eigen sporen heeft nagelaten. Hylkema Erfgoed is als erfgoedadviseur en restauratiearchitect nauw betrokken bij de toekomst van Paleis Soestdijk. In dit artikel licht directeur Ben Verfürden toe hoe vanuit het erfgoed wordt toegewerkt naar een nieuw verhaal: “Onze restauratievisie heeft tot doel de historische gelaagdheid leesbaar te maken en het landgoed klaar te maken voor de toekomst.”

Een opeenvolging van transformaties De ontstaansgeschiedenis van Paleis Soestdijk start in 1674 bij stadhouder Willem III, die het aankoopt van Cornelis de Graeff, de toenmalige burgemeester van Amsterdam. Elke nieuwe bewoner liet vervolgens wijzigingen aan het complex doorvoeren, waardoor het relatief bescheiden buitenhuis uitgroeide tot het huidige paleis met zijn opvallende witte kleur en de karakteristieke gebogen vleugels. Voor de uitbreidingen en aanpassingen in exterieur en interieur werden steeds de beste architecten en ontwerpers van die tijd ingeschakeld. Zij hadden allemaal voldoende historisch besef om niet te kiezen voor volledige sloop en nieuwbouw, maar voor transformatie binnen de bestaande hoofdstructuur. Dat maakt dat het boek nog altijd alle belangrijke historische hoofdstukken in zich heeft. Maar deze zijn niet allemaal meer goed leesbaar en toegankelijk. 4

We maken het gebouw weer leesbaar als ‘geschiedenisboek’. De verschillende historische lagen moeten worden afgestoft en de samenhang daartussen moet hersteld en versterkt worden. Bovendien moeten we enkele later toegevoegde elementen verwijderen die de kracht en rijkdom van het oorspronkelijke verhaal verzwakt hebben. Het centrale uitgangspunt van het restauratieplan voor het paleis en voor het landgoed als geheel moet ertoe leiden dat het complex als ‘geschiedenisboek’ weer duidelijk leesbaar en toegankelijk is. Het programma Made by Holland voegt een nieuw hoofdstuk toe en gaat ervoor zorgen dat het paleis als levend gebouw toekomst krijgt; een toekomst die ervoor zorgt dat Paleis Soestdijk in stand gehouden kan worden en dat de historie ook door toekomstige generaties kan worden ‘gelezen’.

Voor de nieuwe bestemming zijn de nodige ingrepen gewenst en vereist: het paleis is ruimtelijk gezien weinig efficiënt, de logistieke organisatie laat zeer te wensen over en het energielabel G zou nog een te rooskleurige voorstelling van zaken zijn. De restauratie zal dan ook gepaard gaan met herstructurering, verduurzaming en herinrichting. Dit zal plaatsvinden met het grootste respect voor de essentiële cultuurhistorische waarden. Het toevoegen van een nieuw hoofdstuk mag en zal niet leiden tot aantasting, laat staan uitgummen van de historische context. Kenmerken van iedere periode zijn zichtbaar in het paleis Elke periode is in een bepaald deel van het paleis dominant aanwezig. Deze ruimtelijke clusters vormen de essentie van het restauratieplan. De vroegste elementen bevinden zich in het centrale deel van het paleis (het corps de logis), waar zich de stijlkamers bevinden. De Stuczaal stamt uit de periode van Willem III en Mary Stuart. De tijd van Lodewijk Napoleon is afleesbaar aan bijvoorbeeld de afmetingen van de Leuvenen Waterloozaal en de Empire-vensters in het corps de logis. Willem II en zijn echtgenote Anna Paulowna zijn verantwoordelijk 5

voor de uitbreiding van het paleis met de karakteristieke vleugels. De gebogen colonnades en ook fraaie salons in de rechte delen van de vleugels, waaronder de Witte Eetzaal, getuigen nog volop van het ambitieuze ontwerp van architect Jan de Greef uit begin 18e eeuw. Van de fase waarin het paleis de zomerresidentie was van Emma, Wilhelmina en Hendrik, getuigen o.a. de glaspuien waarmee de colonnades werden dichtgezet, de modernisering via elektrische verlichting, telefoon en stromend water voor familie én personeel alsmede de uitbreiding van de keuken en toevoeging van balkons aan de achterzijde van de Soester vleugel. En de late periode, die van Juliana en Bernhard, is nog volop te zien en te beleven in de Baarnse vleugel, waar zij ingrijpende ruimtelijke wijzigingen lieten doorvoeren, waaronder hun werkkamers, de aangebouwde filmzaal, de bibliotheek en de eetkamer. Zij breidden ook de technische voorzieningen fors uit met o.a. centrale verwarming, aansluiting op aardgas en elektrisch bedienbare ramen. Het getuigt allemaal nadrukkelijk van de periode na 1937. Behoud als uitgangspunt, herstel waar nodig. Bij de vraag of behoud en herstel van specifieke onderdelen nodig of gewenst is, speelt uiteraard de bouw- en interieur-

“Made by Holland voegt een nieuw hoofdstuk toe en gaat ervoor zorgen dat het paleis als levend gebouw toekomst krijgt.”

historische waarde een belangrijke rol. Waar de rijke stijlkamers met zijden handschoenen moeten worden aangepakt, is er meer ruimte voor ingrepen en vernieuwing in de ontmantelde ruimtes in delen van de vleugels en verdiepingen. Daar waar gekozen wordt voor behoud zijn meerdere scenario’s denkbaar. In het restauratieplan wordt nadrukkelijk niet gekozen voor vernieuwing waar dat niet strikt noodzakelijk is. Wat technisch gezien goed genoeg is, willen we meenemen naar de toekomst. Wij hanteren één op één de zogenoemde ‘Restauratieladder’, een door de Stichting ERM (Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg) opgestelde werkmethode. Het uitgangspunt daarvan is dat alleen voor vernieuwing wordt gekozen als reparatie technisch gezien echt onmogelijk is. Als dat technisch onvoldoende soelaas biedt, wordt onderzocht of het (gedeeltelijk) gerepareerd kan worden en als dat echt niet kan, wordt de keuze gemaakt om te vernieuwen.

6

Restauratie van een topmonument als Paleis Soestdijk vereist dat de uitvoering aan de beste partijen moet worden toevertrouwd. Dit betekent dat een ERM-gecertificeerde, ervaren restauratieaannemer wordt ingeschakeld en dat voor het restauratiewerk bedreven specialisten worden aangetrokken. Ook zijn we van plan om samen te werken met restauratieopleidingen om jong erfgoedtalent te ondersteunen. Hylkema Erfgoed zal nauwlettend toezien op de kwaliteit van de uitvoering en vraagt, waar nodig, advies en ondersteuning bij bijvoorbeeld de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Het beoogde resultaat is een technisch goed gebouw, zowel qua casco als interieur. Met een efficiënt geprogrammeerd structureel onderhoud is de instandhouding dan weer langdurig geborgd. Duurzame instandhouding Het paleis zal na de restauratie ook duurzaam zijn wat betreft de energiebalans. Parallel aan het restauratieplan wordt

ook een verduurzamingsplan opgesteld dat de ambitie heeft om van Soestdijk het eerste en enige energieneutrale paleis ter wereld te maken. Restauratie en verduurzaming staan natuurlijk niet los van elkaar. Ingrepen die nodig zijn ten behoeve van de verduurzaming, en dat betekent een fors installatiepakket, zullen doorgevoerd worden op een manier die zo beperkt mogelijk ingrijpt in de aanwezige monumentwaarden. Daarbij zijn dezelfde afwegingen aan de orde

als bij de restauratiekapstok: de historische waarde van gebouwdelen en interieurelementen en de samenhang daarbinnen en daartussen zijn bepalend voor de mate waarin en de wijze waarop interventies ten behoeve van de verduurzaming zullen plaatsvinden. Historische afleesbaarheid en tegelijk actuele betekenis, een basis voor langdurige instandhouding van het monument en tegelijk optimale verduurzaming, dat is wat de restauratie van Paleis Soestdijk zal opleveren.

Ben Verfürden (1960) geeft samen met Jan van Zelst leiding aan Hylkema Erfgoed, een advies- en ontwerpbureau op het gebied van erfgoed. Hij studeerde sociologie en planologie en werkte als beleidsmedewerker bij het NCM en als hoofd Communicatie en hoofd Beleidszaken bij de Rijksdienst voor de Monumentenzorg. Ook was hij enkele jaren directeur van de Federatie Welstand. Van 2002 tot 2009 was hij hoofd Stadsontwikkeling en programmamanager Ruimte & Wonen en Cultuurhistorie bij de gemeente Nijmegen. Verder is hij betrokken bij verschillende commissies op het gebied van erfgoed en monumenten. Zie ook de website van Hylkema Erfgoed: www.hylkemaerfgoed.nl

7

Van jachthuis tot landingsplek van innovatief Nederland

Zicht op achtergevel Soestdijk • 1835 - 1845 - Utrechts Archief

8

9

TOEKOMST • 4 PIJLERS: Historie, Podium, Platform, Praktijk • 3 BEZOEKERSGEBIEDEN: Parade, Paleis, Park

HET PALEIS

AMBITIE

OMVAT:

TOEVOEGINGEN:

• Circa 170 kamers • Oppervlakte van circa 9.000 m2 • 410 ramen

• Publieksentree aan de achterzijde van het paleis • Auditorium • Zocherweide / natuurlijk amfitheater • 1 tijdelijk paviljoen en meerdere kunstinstallaties • Uitbreiding van de Oranjerie • 2 historische kassen • 120 hotelkamers verspreid over verschillende gebouwen op de Parade

170

CA HECTARE

31

TOTAAL

MONUMENTEN

CIRCA 27.000 M2

• De Paleistuin • De Gedenknaald • Vijver met beeldengroep • 23 monumentale gebouwen

• 23 monumentale gebouwen met een totale omvang van circa 16.000 m2, waaronder het paleis à 9.000 m² • Circa 11.000 m2 niet-monumentale gebouwen

WAARONDER:

GROND WAARVAN:

• Circa 145 hectare park & bos • Circa 20 hectare paleistuin

VASTGOED WAARVAN:

10

11

1638 Amsterdamse burgemeester Cornelis De Graeff koopt het stuk land waar nu Soestdijk ligt en bouwt er een jachthuis.

Koninklijk Huisarchief

1815

WILLEM II KRIJGT JACHTSLOT CADEAU

Voorzijde Soestdijk • 1695 - Rijksmuseum

Nederland wordt koninkrijk. Willem II krijgt het jachtslot cadeau voor zijn optreden in de veldslagen tegen de Fransen.

1664 1806

Overlijden Cornelis de Graeff, Soestdijk komt in handen van zijn tweede zoon Jacob.

1674

UITBREIDING DOOR STADHOUDER WILLEM III & MARY II STUART Architect: Maurits Post Uitbreiding en verbouwing van bescheiden optrek tot passend jachtverblijf. Aanleg van een allee die in een rechte lijn het jachthuis Soestdijk moest verbinden met de rivier de Eem.

Gezicht op Huis Soestdijk • 1749 Rijksmuseum

UITBREIDING DOOR LODEWIJK NAPOLEON

Willem III • 1680 Rijksmuseum

Architect: Jean Thomas Thibault Uitbreiding en herstelwerkzaamheden in opdracht van koning Lodewijk Napoleon om Soestdijk weer in oude luister te herstellen. Koning Willem II N. Pieneman • 1849 - Hermitage

Mary II Stuart • 1683 Rijksmuseum

1795 Soestdijk wordt genationaliseerd, tijdelijke transformatie naar Franse kazerne. De Prins van Oranje tijdens de slag bij Quatre Bras, J.W. Pieneman • 1824 - Stichting Historische Verzamelingen van het Huis Oranje-Nassau

12

13

1815 -1821

UITBREIDING DOOR KONING WILLEM II EN ANNA PAULOWNA Architect: Jan de Greef Uitbreiding en verbouwing voor Willem II en Anna Paulowna door architect Jan de Greef. Het gebouw krijgt zijn markante vleugels.

1886 Via prins Hendrik komt Soestdijk in handen van koningin Emma, die het gebruikt als zomerresidentie.

1934 Eigendom gaat over op Wilhelmina.

1937

1949

UITBREIDING DOOR JULIANA & BERNHARD

Eerste defilé vindt plaats op Koninginnedag.

Architecten: Jan de Bie Leuveling Tjeenk en Albert Johan van der Steur Verbouwing om het paleis gereed te maken voor de permanente bewoning door prinses Juliana en Bernhard von Lippe-Biesterfeld.

1940 -1945 1893 -1901 Paleis Soestdijk wordt gemoderniseerd, o.a. door de aanleg van stromend water in de badkamers, elektrisch licht, het aanbrengen van ‘heteluchtverwarming’ en de aanleg van een telefoonaansluiting.

1815

Oprichting Naald van Waterloo.

14

Tweede Wereldoorlog, koninklijke familie vestigt zich in het buitenland. Paleis wordt een tijdlang in gebruik genomen als herstellingsoord voor officieren van de Kriegsmarine en als onderkomen voor de SS.

1948 Troonsbestijging Juliana. Paleis Soestdijk wordt de officiële koninklijke residentie. 15

Werkkamer Koningin Juliana

2004

Nationaal Archief

EINDE AAN BEWONING DOOR ORANJES

1971

Overlijden Juliana en Bernhard.

SOESTDIJK WORDT AANGEKOCHT DOOR DE STAAT Prins Bernhard en Koningin Juliana blijven er wonen.

1980

BEATRIX WORDT KONINGIN Paleis Soestdijk niet langer koninklijke residentie.

16

2017

2006

MADE BY HOLLAND

Paleis Soestdijk en een deel van het landgoed worden opengesteld voor publiek.

MeyerBergman Erfgoed Groep wordt eigenaar van het paleis, na uitgebreide selectieprocedure.

OPENSTELLING

17

“Het was een buitenplaats zoals er in de 17e eeuw zo vele waren, een buitenverblijf van de toenmalige burgemeester van Amsterdam.”

“Paleis Soestdijk, dat zijn wij.”

Zicht op Achtergevel Soestdijk • 1825-1835 - Utrechts Archief

Fotografie: Harry Cock

Oranjekenner Reinildis van Ditzhuyzen:

Van een buitenhuis in de bossen veranderde het in een jachtslot en uiteindelijk in het gevleugelde gebouw dat we kennen onder de naam ‘Paleis Soestdijk’. Nu dat gebouw samen met de bijgebouwen en de tuin opnieuw een transformatie ondergaat, blikt historica REINILDIS VAN DITZHUYZEN in vogelvlucht terug op bijna vier eeuwen.

18

Er zijn weinig onderwerpen waar Reinildis van Ditzhuyzen niet in geïnteresseerd is, en als iets haar interesse eenmaal heeft gewekt, is de kans groot dat ze er vol induikt en er een boek over schrijft. Titels als ‘Koetsen, klerken en 30 karbonaadjes’, ‘Italiaanse eilanden’, ‘De 41 kleine eilanden van Italië’ en ‘Gloppengids van Vlieland’ spreken in dit verband boekdelen – voor wie het niet weet: op Vlieland heet een steegje ‘glop’.

Paleis Soestdijk was oorspronkelijk helemaal geen paleis. Wat was het dan wel? “Het was een buitenplaats zoals er in de zeventiende eeuw zo vele waren, een buitenverblijf van de toenmalige burgemeester van Amsterdam, Cornelis de Graeff, die het in 1638 had laten bouwen. In palladiaanse stijl: genoemd naar de Italiaanse renaissancebouwmeester Palladio, met een strakke symmetrische opbouw die teruggrijpt op bouwstijlen in de klassieke Oudheid. Je zag dat soort huizen overal, in Kennemerland, langs de Amstel, langs de Vecht, noem maar op.”

En natuurlijk staat Van Ditzhuyzen in binnenen buitenland bekend als de vrouw die bij uitstek weet ‘hoe het hoort’: ze publiceerde een half dozijn handboeken over de etiquette. Maar als er al een rode draad door haar oeuvre loopt, dan is dat toch wel de geschiedenis van het Huis van Oranje. Wij klopten bij haar aan met het verzoek haar licht te laten schijnen over Paleis Soestdijk – over wat dat gebouw door de eeuwen heen heeft betekend, en welke betekenis het anno 2020 nog heeft.

De zoon van De Graeff verkocht het huis in 1674 aan Stadhouder Willem III. Waarom liet die zijn oog uitgerekend op Soestdijk vallen? “Willem III was een buitengewoon fanatiek jager. Alle vrije tijd die hij had, besteedde hij aan de jacht. Vaak op de Veluwe, in de buurt van zijn buitenhuizen in Dieren en Het Loo, maar hij breidde zijn jachtterrein uit waar hij maar kon. 19

Historische tekening Watertoren

Vooraanzicht Paleis Soestdijk

Stadhouder Willem III

Fontein en terrassen Paleis Soestdijk • 1695 - Rijksmuseum

Hij kocht Soestdijk dan ook om het te laten ombouwen tot jachtslot – zijn vrouw Mary Stuart kwam daar zelden – het was echt een mannending. Wie er wel geweest is, is de Engelse schrijver William Mountague, die het huis in zijn reisverslag The Delights of Holland als volgt typeert: ‘It is a very pretty Box (...) the Lodgings are small but neat; good gardens, curiously planted and made up.’ De Staten van Utrecht waren overigens zó blij met Willems komst, dat ze hem meteen ‘Heer van Soest en Baarn’ maakten, waardoor hij naar hartenlust achter de 500 damherten in het gebied aan kon gaan. Hij is in 1702 trouwens in het harnas gestorven toen zijn paard tijdens een jacht in Engeland over een molshoop struikelde en Willem aan de gevolgen van de val bezweek...”

genoeg te laten spuiten had je wel voldoende waterdruk nodig. Vandaar dat hij een windwatermolen heeft laten bouwen, met een reservoir boven in een watertoren, met op het platte dak wieken en beneden een rosmolen, zodat een paard de molen kon aandrijven bij gebrek aan wind. Die watertoren, een van de oudste in ons land, had in de kelder trouwens ook nog een glacière, de ‘ijskast’ van het huis als het ware.” Maar de meer ingrijpende verbouwingen aan het huis zelf zijn van latere datum. “Ja, daarvoor moeten we naar het jaar 1806, in de Franse tijd, als Lodewijk Napoleon Koning van Holland is. Het pand wordt dan voor hem aangepast aan de heersende Empirestijl. Toch beschrijft een Franse tijdgenoot het huis misprijzend als ‘een simpele en zeer bescheiden woning (...), zeer ontoepasselijk getooid met de benaming kasteel, en men kan het nóg veel minder een lustoord noemen, want niets is minder aangenaam dan dit bakstenen gebouw, waarvan de appartementen zeer slecht gesitueerd zijn.’

Wat voor invloed heeft Willem III gehad op het aanzien van ‘Soestdijk’? “Hij heeft met name veel geld geïnvesteerd in de aanleg van de tuinen. Hij was geobsedeerd door waterpartijen met fonteinen, maar om die hoog 20

Corps de Logis • 1900-1910 - Utrechts Archief

Stuczaal • 1906 - Utrechts Archief

Tsja, ons land was uniek, een republiek van egalitaire kooplui, geen koninkrijk met pronkpaleizen.”

er een gedenknaald in de tuin, ter ere van Willem, de Held van Waterloo. Overigens woonden Willem en Anna heel veel in Soestdijk; drie van hun vijf kinderen werden er geboren. De zoons konden er in de tuin naar verluidt naar hartenlust marcheren en kanonnen afschieten – hun vader was nou eenmaal een echte militair.”

Maar wanneer krijgt het pand dan die zijvleugels met die karakteristieke curve, die het toch wel degelijk de allure van een paleis hebben gegeven? “In 1815, als de Fransen weg zijn, wordt het landgoed volgens de Wet van Soestdijk geschonken aan Prins Willem, de latere Koning Willem II. Een cadeau vanwege zijn heldendaden op het slagveld van Quatre Bras. In de jaren tot 1821 is het huis toen op kosten van de Staat zeer ingrijpend verbouwd en uitgebreid. Een ware metamorfose: op het dak kwam een belvédère, en aan weerszijden van het huis verrezen die vleugels met bijbehorende zuilengalerijen. Dat alles conform de wens van Willems echtgenote, tsarendochter Anna Paulowna, die bouwsels als een uitkijkpost en colonnades gewend was van haar ouderlijk zomerpaleis Pavlovsk in Sint-Petersburg – een gebouw waar Paleis Soestdijk bij in het niet zou zinken als je het ernaast zou zetten. Ook kwam

Ze woonden er dus niet het hele jaar door. Waarom eigenlijk niet? “De prins moest natuurlijk vaak in Den Haag en aanvankelijk ook Brussel zijn. De eerste – en naar later zou blijken enige – permanente bewoners waren Juliana en Bernhard en hun gezin. In 1937 gingen ze er wonen. Na de tijd van Koningin Emma rond 1890 was er nooit meer iets aan onderhoud gedaan, dus het paleis onderging een grootscheepse opknapbeurt. En bij wijze van Nationaal Huldeblijk kreeg het jonge paar de verbouwing en de nieuwe inrichting cadeau van het Nederlandse volk. Er kwam een filmzaal, een turnzaal en een inpandig zwembad – 21

Keuken • 1936

Bibliotheek • 1939

Beatrix in kajak in zwembad • 1952

“Defilé op Koninginnedag was natuurlijk een geweldige ervaring: dat de koninklijke familie gewoon op het bordes stond – zelf zeiden ze trouwens ‘op de stoep’.” 22

“Tsja, ons land was – uniek – een republiek van egalitaire kooplui, geen koninkrijk met pronkpaleizen.”

Juliana op Paleis Soestdijk defile met burgemeester van Amersfoort mr. Joh. de Widt, Nationaal Archief • 1964

Reinildis van Ditzhuyzen (Arnhem, 1948) is historica en schrijfster, onder meer bekend door haar boeken over etiquette (‘De dikke Ditz’) en de geschiedenis van het Huis van Oranje. Regelmatig treedt ze op als deskundige op beide terreinen, voor zowel Nederlandse als buitenlandse (met name Duitstalige) media. Zie ook haar website: www.reinildis.nl

Grote Salon • 1936 - Spaarnestad Photo

Prinses Margriet • 1952

Turnzaal • 1939 - Wiel van der Randen, Spaarnestad Photo

de familie kon natuurlijk bezwaarlijk in het openbaar gaan sporten. Van Juliana is bekend dat ze met behulp van een wichelroede heeft bepaald waar het wiegje van Beatrix moest komen te staan: buiten bereik van ongewenste aardstralen. Juliana was al even allergisch voor de Empirestijlelementen in het paleis: ‘De stijl van een dictator. Ik haat dit allemaal!’, heeft ze ooit uitgeroepen.” Voor vele generaties Nederlanders is Paleis Soestdijk een symbool geweest van de monarchie en het Koninklijk Huis. Die lading heeft het nu niet meer. “Voor iedereen die het heeft meegemaakt, was het defilé op Koninginnedag natuurlijk een geweldige ervaring: dat de koninklijke familie gewoon op het bordes stond – zelf zeiden ze trouwens ‘op de stoep’ – en je ze persoonlijk kon feliciteren! Dat is nu allemaal verleden tijd, het zegt jongere generaties weinig. Maar Koningsdag – als opvolger van Koninginnedag – is meer dan ooit een begrip, sinds kort zelfs uitgeroepen tot Nederlands immaterieel erfgoed! En Paleis Soestdijk is wat mij betreft nog steeds een symbool: het is de spiegel van onze geschiedenis. Aan de eenvoud kun je de Hollandse koopmansgeest aflezen. Onze nuchterheid. Geen toeters en bellen. Ja, Paleis Soestdijk: dat zijn wij.” 23

De schatten van het landgoed Paleis Soestdijk is een landgoed van 170 HECTARE, waarop zich meer dan TWINTIG RIJKSMONUMENTEN bevinden. Het paleis is natuurlijk het bekendste gebouw, maar ook vele andere gebouwen en kunstwerken maken deel uit van het grondgebied. Deze worden de komende jaren gerestaureerd, gerenoveerd en herbestemd.

Wat zijn de verhalen achter deze historische plekken?

Speelboerderij • 1906 - Utrechts Archief

24

25

De schatten van het landgoed op de kaart

19

9 13

4

5

11

14

10

2

16 20 15 17 21 18 8

1

1. Watertoren • 1680 2. Hondengraven • 1852 - 1999 3. Oranjerie • 1884 4. Wilhelminachalet • 1892 5. Brugleuningen • 1890 6. IJskelder • 1850 7. Sportpaviljoen en Speelhuis • 1937 - 1980 8. Wachthuisjes en hekwerk • 1883 - 1884 9. Parkwachterswoning • 1895 10. Jachthuisjes Prinsen Willem, Alexander en Hendrik • 1834 11. Tuinvazen • 1775 - 1825 12. Gietijzeren brug • 1872 13. Kassen • +/- 1884 14. Speelboerderij Prinses Sophie • 1833 15. Koninklijke Stallen • 1883 - 1885 16. Intendantwoning • 1863 17. Boerderij • 1825 18. Dienstwoningen • 1678 - 1714 19. De Naald van Waterloo • 1815 20. Werkschuur • 19e eeuw

3

6 7

12

21. Logiesgebouw en AA-zolder • 1884 - 1889

Topografische kaart Soesterberg • Uitgave 1885 cc-BY Kadaster (2020)

26

27

27

Jachthuisje

Watertoren

1. WATERTOREN • 1680 De Watertoren is rond 1680 gebouwd naar ontwerp van Willem Meesters. Het is één van de oudste watertorens van Nederland. Het gebouw, dat in de begintijd nog een windmolen op het dak had, zorgde lange tijd voor de watervoorziening van de fonteinen in het park. In 1884 is de Watertoren grondig verbouwd door architect L.H. Eberson. Passend bij de historische functie van de Watertoren komt hier in de toekomst een experience waarin duurzame energie centraal staat en de rol die Nederland daarin speelt. 2. HONDENGRAVEN • 1852 - 1999 Enkele voormalige, pluizige bewoners van Paleis Soestdijk liggen begraven tegenover de Watertoren. De Hondengraven zijn inmiddels gezamenlijk een

Oranjerie

Wilhelminachalet

rijksmonument. De eerste hond die hier werd begraven was Lory, de hond van Willem II en Anna Paulowna. In latere jaren volgden onder andere Kiki, de hond van Juliana. 3. ORANJERIE • 1884 Ten noorden van het paleis bevindt zich de Oranjerie, een gebouw in Empirestijl. Architect L.H. Eberson maakte het ontwerp voor koning Willem III. Het wit gepleisterde gebouw werd vroeger gebruikt als overwinterplaats voor sinaasappelen citroenbomen. Het gebouw is rond 2004 fors verbouwd vanwege de functie als horecapaviljoen. Tijdens de huidige transitieperiode van het paleis fungeert de Oranjerie als Atelier Soestdijk, een centrale plek waar de toekomstplannen voor het landgoed en het paleis worden gepre28

senteerd. Straks is het de centrale in- en uitgang van Paleis Soestdijk. 4. WILHELMINACHALET - 1892 Prinses Wilhelmina kreeg dit gebouwtje aan het eind van de negentiende eeuw cadeau. Het is een zogenaamd speelhuis: een paviljoen bedoeld voor recreatieve doeleinden. Het gebouw valt op vanwege de typisch negentiende-eeuwse chaletstijl van architect J.P.E. Hoeufft en het uitbundige houtsnijwerk. In de toekomst kan het huisje gehuurd worden voor bijvoorbeeld vergaderingen en private dining. 5. BRUGLEUNINGEN • 1890 Nabij het Wilhelminachalet ligt een kleine voetgangersbrug, waarvan alleen de leuningen zijn toegewezen als rijksmonument. Deze hebben dan ook een bijzonder ontwerp: ze hebben de vorm van

Sportpaviljoen • 1937 - Koninklijke Verzamelingen

houten boomstammen, maar zijn vervaardigd uit cement, rondom een ijzeren kern. Het rustieke uiterlijk is het werk van een ‘rocailleur’: een zeer gespecialiseerde ambachtsman die zich toelegt om een rotsachtige of houten aanblik te geven aan beton. 6. IJSKELDER • 1850 De IJskelder van Paleis Soestdijk, een ontwerp van architect S.A. van Lunteren, is één van de grootste in zijn soort. Tot de opkomst van de ijskast boden dit soort ijskelders uitkomst om voedsel vers te houden. Het winterse ijs uit de vijver werd hier het gehele jaar opgeslagen en in de zomer gebruikt voor koeling. De IJskelder valt op dankzij het paviljoen met de rieten kap, dat de entree voor het ijs bekroont. In de toekomst staat innovatie op het gebied van voeding centraal op deze plek. 29

Ook zijn er plannen voor een andere bijzondere functie. De heuvel van de IJskelder neemt richting de vijver in hoogte af. De ambitie is om hier een natuurlijk amfitheater aan te leggen, geschikt voor voorstellingen of concerten. Omdat het podium in de vijver zal liggen, vormt het paleis dan een spectaculair decor van de voorstellingen. 7. SPORTPAVILJOEN EN SPEELHUIS • 1937-1980 Het Sportpaviljoen en het Speelhuis zijn onderdeel van het Sportpark. Het Sportpaviljoen en zwembad waren een cadeau ter gelegenheid van het huwelijk van Prinses Juliana en Prins Bernhard. Het ontwerp van P.J. de Bie Leuvelink Tjeenk en A.J. van der Steur was indertijd heel vooruitstrevend. Het interieur bevat onder andere waardevolle wandschilderingen en meubilair dat grotendeels bewaard is gebleven.

Speelboerderij

Tuinvazen

Buiten de muren van het paleis liggen ontelbare schatten.

Gietijzeren brug

Speelhuisje • 1952 - Koninklijke Bibliotheek

Het nabijgelegen Speelhuis is twee jaar later gebouwd als cadeau aan Prinses Beatrix. Het bakstenen gebouwtje is ontworpen door dezelfde architecten als het Sportpaviljoen. In de jaren 80 is hier nog een sauna bijgebouwd. In de toekomst wordt het Sportpaviljoen een informatiecentrum voor bezoekers aan het park en het bos en komt er een speelweide. Het zwembad wordt een installatie met het thema water. 8. WACHTHUISJES EN HEKWERK • 1883 – 1884 De twee wachthuisjes voor het hek van het paleis fungeerden lange tijd als standplaats voor de marechaussee, die als taak had om het paleis te bewaken. De twee huisjes zijn van de hand van architect L.H. Eberson, die onder meer ook verantwoordelijk was voor het ontwerp van het hekwerk. De twee kleine gebouwtjes zijn 30

opgetrokken uit hout, op een bakstenen plint. Het hek, waarnaast de gebouwtjes zich bevinden, scheidt de paleistuin van de Amsterdamsestraatweg. Eberson zorgde voor koninklijke allure in het ontwerp, dankzij de fijne detaillering van het smeedwerk. 9. PARKWACHTERSWONING • 1895 Sinds 1895 bevindt de Parkwachterswoning zich aan één van de toegangswegen tot het park. Het is gebouwd in de toen populaire chaletstijl. Het siermetselwerk, de raamluiken en de houten bogen aan de dakrand zijn hiervan een kenmerk. Het L-vormige gebouw is zo georiënteerd dat het aan twee zijden uitkijkt op de kruisende wegen waaraan het gebouw is gelegen. Momenteel wonen hier voormalige medewerkers van het paleis.

10. JACHTHUISJES PRINSEN WILLEM, ALEXANDER EN HENDRIK - 1834 De drie prinselijke jachthuisjes zijn in 1834 gebouwd voor de zoons van koning Willem II: Willem, Alexander en Hendrik. Nu wonen hier voormalige paleismedewerkers. De drie identieke gebouwen vallen op vanwege het rieten puntdak met een luifel aan de voorzijde. De witte bepleistering en de vormgeving zijn kenmerkend voor de Empirestijl. Het Jachthuis van prins Willem heeft een bijzondere historie: het functioneerde een tijdlang als kapel voor koningin Anna Paulowna, die Russisch-Orthodox was. 11. TUINVAZEN • 1775-1825 Vier tuinvazen op het landgoed zijn gezamenlijk aangewezen als rijksmonument. Het reliëf op de twee oudste, zandstenen vazen refereert naar de liefde: op de ene

Koninklijke Stallen • 1950 - Koninklijke Bibliotheek

vaas is een beeltenis van Cupido en enkele bacchanten te zien, de andere vaas toont de godin Venus op een triomfwagen. De overige vazen zijn vervaardigd in de 19e eeuw. Deze marmeren exemplaren zijn soberder van karakter. 12. GIETIJZEREN BRUG • 1872 Waar de vijver van Paleis Soestdijk overgaat in de Praamgracht, wordt deze overspannen door een gietijzeren brug. De brug is vervaardigd door de firma Enthoven & Co uit Den Haag, een firma die ooit in heel Nederland gietijzeren producten en constructies leverde. De brugleuningen hebben een bijzondere profilering, maar met name de steunbogen onder de brug zijn rijk gedecoreerd. 13. KASSEN • +/- 1884 Architect L.H. Eberson ontwierp eind 19e eeuw, omstreeks dezelfde periode als de Oranjerie, enkele 31

indrukwekkende kassen. Ongeveer vijftig jaar later werden deze verwijderd. Het is de ambitie om een hedendaagse variant hiervan terug te brengen in het park. Het wordt een plek waar het voedsel van morgen wordt gekweekt en getoond. De koks uit het restaurant kunnen de gewassen vervolgens ook verwerken in hun gerechten. 14. SPEELBOERDERIJ PRINSES SOPHIE • 1833 In 1833 werd een kinderboerderijtje gebouwd voor Prinses Sophie. Dit cadeau van haar vader, koning Willem II, werd volop gebruikt door de prinses. Het functioneerde daadwerkelijk als zuivelboerderij, met een stal voor twee koeien, een moestuintje en een schuurtje waar Sophie zelf boter en kaas kon maken. Na haar huwelijk in 1842 nam prinses Sophie het interieur van de boerderij mee naar

Kassen ten tijde van Prins Hendrik • 1865-1879

Naald van Waterloo

Intendantwoning

haar nieuwe woning in Duitsland. De boerderij wordt nog bewoond door voormalig paleispersoneel. 15. KONINKLIJKE STALLEN • 1883 – 1885 Een klassieke klok en lantaarn bekronen de Koninklijke Stallen, die aan de overzijde van de Amsterdamsestraatweg liggen. L.H. Eberson is de architect van dit neoclassicistische gebouw. Voorin het gebouw is een grote ruimte die dienst deed als garage voor rijtuigen. Achterin het gebouw bevindt zich de ruimte voor de paarden. Verder zijn er ondersteunende ruimtes, zoals een kantoor, hooizolder, smidse en een dekenmagazijn. De stallen worden herbestemd tot café-restaurant. 16. INTENDANTWONING • 1863 De Intendant had een belangrijke rol op het landgoed. Deze functionaris was verantwoorde32

Speelhuis • 1939 - Archief Eemland

lijk voor het dagelijks beheer en onderhoud van Paleis Soestdijk. De Intendantwoning werd in 1863 gebouwd, naar ontwerp van architect G. Key. Het neoclassicistische herenhuis past bij de status van de bewoner. De symmetrische gevel is een blikvanger, dankzij het rijk gedecoreerde timpaan en het balkon met ijzeren siersmeedwerk. Over enkele jaren maakt de woning onderdeel uit van het hotel- en retailcluster op de Parade. 17. BOERDERIJ • 1825 Aan de overzijde van de Amsterdamsestraatweg bevinden zich verschillende gebouwen die ondersteunend zijn aan het paleis. Zo is hier een voormalige Boerderij uit 1825 te vinden. Het woonhuis en de stallen vormen samen de plattegrond in de vorm van de letter T. Vandaar de weinig creatieve typering

‘T-huisboerderij’. In de toekomst komt hier een landgoedwinkel, passend bij de historische functie van het gebouw. 18. DIENSTWONINGEN • 1678 – 1714 Oorspronkelijk stond op de plek van de Dienstwoningen een houten boerderij, die vanaf de 17e eeuw stap voor stap is vervangen door stenen bebouwing. Nu is het pand opgedeeld in enkele appartementen. De groene postbus voor de gevel is uniek: om het uitzicht van Koningin Wilhelmina niet te bederven, kreeg deze bus een groene kleur in plaats van het rood, dat gebruikelijk was in de rest van het land. In de toekomst maken (een aantal van de) dienstwoningen onderdeel uit van het horeca- en retailcluser op de Parade.

Dienstwoningen

19. DE NAALD VAN WATERLOO • 1815 De zichtlijn van Paleis Soestdijk richting het noordoosten is gericht op de Naald van Waterloo. Deze gedenkzuil werd in 1815 opgericht om de heldendaden van de latere koning Willem II te vieren. Deze leidde de succesvolle aanval op de Fransen bij Quatre-Bras. Architect A. van der Hart ontwierp een naald van 25 meter hoog die aan vier zijden is voorzien van een lofzang op de heldendaden van de kroonprins. In de detaillering rondom deze inscriptie is een slang te herkennen die zijn eigen staart opeet, een symbool voor de eeuwigheid. 20. LOGIESGEBOUW EN AA-ZOLDER • 1884 Eind 19e eeuw werd het nieuwe stallencomplex gebouwd op de Parade. In deze periode werd ook het logiesgebouw hier gevestigd. 33

Hier bevindt zicht de AA-zolder: een feestzaal die Juliana in 1976 cadeau gaf aan alle medewerkers van het paleis. Het interieur daarvan is nog bewaard gebleven en is een soort tijdmachine: zelfs de prijslijst en de elpees uit de jaren zeventig zijn bewaard gebleven. Het logiesgebouw biedt in het toekomstplan plaats aan retail. 21. WERKSCHUUR • 19E EEUW Op de Parade bevindt zich een werkschuur, die is opgebouwd als houtskeletbouw met decoratie in chaletstijl. In het houtsnijwerk zijn bloemen te herkennen.

watertoren Gids Ditty van Dijk

Meer dan driehonderdvijftig jaar innovatie Het is geen toeval dat Paleis Soestdijk in de toekomst een podium wordt voor innovatie en ondernemerschap. De geschiedenis van het landgoed staat bol van de vernieuwing op het gebied van technologie, architectuur en duurzaamheid. De inspiratie voor deze nieuwigheden werd regelmatig in het buitenland opgedaan; Nederland kon immers niet achterblijven op de rest van Europa. Dit maakte Soestdijk tot een etalage van de nieuwste internationale ontwikkelingen in Nederland. De gidsen van het paleis laten zien waar de historische plekken van vooruitgang te vinden zijn op het landgoed.

VIER GIDSEN VERTELLEN DITTY VAN DIJK • DE WATERTOREN NATALIE KUIK • HET SPORTPAVILJOEN PAULA VAN DIJK • DE SOESTER VLEUGEL JAN SCHILSTRA • DE FILMZAAL

“Het lot heeft me naar Soestdijk gebracht om te gidsen, maar de museale connectie was er al: na mijn loopbaan als docent Frans heb ik onder meer gewerkt in het Van Gogh Museum en de Nieuwe Kerk in Amsterdam. De Watertoren hier is de oudst bekende in Nederland. Je moet daarvoor teruggaan naar de zeventiende eeuw, naar stadhouder Willem III en zijn vrouw Mary Stuart – een koningsdochter.

“De vorstenhuizen hielden elkaar goed in de gaten. Als de een iets nieuws had bedacht, dan wilde de ander dat ook.” Omdat zij hoger in aanzien stond, kreeg zij de grootste kamers van het toenmalige jachtslot toegewezen, met het mooiste uitzicht, namelijk op de waterpartij met de Drakenfonteinen. Die moesten natuurlijk wel aangedreven worden om te kunnen sproeien. Dat kon op een simpele manier, met behulp van een rosmolen, waarin een paard rondjes liep. Maar het was een kleine wereld en de vorstenhuizen hielden elkaar goed

Watertoren • 1695 - Rijksmuseum

in de gaten. Dus als de een iets nieuws had bedacht, dan wilde de ander dat ook. En omdat de fonteinen in Versailles hun gelijke niet hadden, stuurde Willem zijn fontainier Willem Meesters daar naartoe om de sproeitechniek te bestuderen. Dat resulteerde in de bouw van deze cilindervormige watertoren. Via een stelsel van loden pijpen werd het water uit het reservoir bovenin naar de vijver gepompt. Op het dak van de toren stond een windmolen, maar als er geen wind was, nam alsnog een paard op de begane grond de honneurs waar om voor stuwing te zorgen.”

De historische functie blijft een rol spelen in de Watertoren: er komt een experience rond het thema energie. 34

35

SPORTPAVILJOEN Gids Natalie Kuik

Soester vleugel Gids Paula van Dijk

“Ik ben altijd een enorme snuffelaar geweest, wil alles weten, vooral op het gebied van kunstgeschiedenis en

“Of ik gids ben geworden door Gilbert Bécaud’s wereldberoemde lied Nathalie? Haha, je zou het kunnen denken, maar mijn naam schrijf je wel zonder ‘h’, hoor! Feit is wel dat ik na mijn studie Kunstgeschiedenis in 2001 meteen aan de slag ben gegaan als gids en dat vak oefen ik nog steeds uit. Ik deed al rondleidingen in het Rijksmuseum en het Paleis op de Dam, dus de stap naar Soestdijk,

“Het is een vernieuwend ontwerp, een licht en zonnig clubhuis.”

Sportpaviljoen • 1937 - Koninklijke Verzamelingen

in 2006, lag voor de hand. Het Sportpaviljoen heeft in de rondleidingen een wel heel exclusieve plaats ingenomen: pas in 2018 heeft de nieuwe eigenaar het voor het eerst opengesteld voor publiek! Het paviljoen was een geschenk van het Comité van de Nederlandsche Schooljeugd aan het pasgetrouwde paar Juliana en Bernard, in 1937. Het is een vernieuwend ontwerp, een licht en zonnig clubhuis, met daaraan vast gangen met kleedkamers en douches. Buiten waren twee tennisbanen, in 1938 kwam er een zwembad bij. Tennis was de favoriete sport van Juliana: niet alleen ging ze graag kijken – zo woonde ze in 1933 de finales op Wimbledon bij – maar ze sloeg ook zelf heel verdienstelijk haar balletjes, net als de prins trouwens. Maar afgezien van het sporten was het paviljoen bij de koninklijke familie vooral ook geliefd als een plek waar men zich terug kon trekken, omringd door de natuur en ver weg van alle verplichtingen.”

Rondom het Sportpaviljoen zullen functies komen die bijdragen aan de beleving van het park, zoals een informatiecentrum over de natuur op het landgoed. Voor kinderen komt er een speelweide. 36

“Koningin Emma heeft de zuilengalerijen drastisch gemoderniseerd: onder meer met schuiframen van getrokken glas, heteluchtverwarming en elektrisch licht.” architectuur. Dus toen Paleis Soestdijk in 2006 rondleiders zocht, heb ik me direct aangemeld. We moesten ons kleden in zwart en wit, met witte handschoentjes omdat we niets aan mochten raken: ik leek precies op een serveerster! We kregen een dikke syllabus met informatie, maar naar de colonnades heb ik zelf onderzoek gedaan. Er was weinig meer van bekend dan dat Anna Paulowna ze had laten bouwen, omdat het zomerpaleis van haar jeugd, Pavlovsk in SintPetersburg, ze ook had. De architecten die daarvoor rond 1815 in de arm werden genomen, waren Jan de Greef en Zeger Reijers, volgelingen van de beroemde Franse architect Jean-Nicolas Durand: een uitgesproken voorstander van eenvoud

en soberheid, samenhang tussen bouw en bouwkunst, nut boven sier. En dat is goed terug te zien in hun karakteristieke ontwerp, met Dorische zuilen: glad, zonder enige opsmuk. Zo’n 70 jaar later heeft Koningin Emma de zuilengalerijen drastisch gemoderniseerd: onder meer met schuiframen van getrokken glas, heteluchtverwarming en elektrisch licht. En met een Smyrnageknoopt Deventer tapijt dat naadloos de curve van de colonnades volgt!”

De colonnade verbindt de verschillende kamers met elkaar. Ook aan de rechterzijde van het paleis, de Baarnse vleugel, heeft de colonnade een verbindende functie, maar dan voor onder andere innovatielabs en matchinglokalen die hier een plek zullen vinden. 37

De geschiedenis van het landgoed staat bol van de vernieuwing op het gebied van technologie, architectuur en duurzaamheid

Filmzaal Gids Jan Schilstra “Ik was in mijn werkzame leven politieman, maar heb daarnaast decennialang als hobby op eigen houtje geschiedenis gestudeerd. Omdat ik na mijn hectische baan niet in het beruchte zwarte gat wilde verdwijnen, heb ik in 2006 gesolliciteerd naar de functie van gids op Soestdijk. Ik wil de geschiedenis namelijk kunnen zien, ruiken en aanraken – en dat kan hier! In het begin waren veel vertrekken nog taboe voor het publiek; gevoeligheden moesten nog geschiedenis worden. Maar gaandeweg gingen alle deuren open, op die van de slaapkamer van Koningin Juliana en Prins Bernhard na. De bioscoopzaal in het souterrain, uit 1937, is een geheide publiekstrekker gebleken. De apparatuur van die zaal was een geschenk van de Nederlandse

“De filmzaal is ingericht met moderne stoelen van Gispen die inmiddels klassiekers zijn geworden.” Bioscoop Bond en die zorgde er ook voor dat Bernard in het weekend films kon bekijken die de maandag erop pas landelijk in première gingen – veelal actiefilms in het genre James Bond of Rambo, daar was de prins dol op. Ook was er een

Filmzaal • 1939 - Het Leven, Spaarnestad Photo

38

aparte montagekamer waar hij zijn eigen films kon monteren. De filmzaal is ingericht met moderne stoelen van Gispen die inmiddels klassiekers zijn geworden; Bernhard zelf had een speciale stoel, aangepast aan zijn rug die erg te lijden had gehad van de auto- en vliegtuigongelukken waar hij in zijn avontuurlijke leven bij betrokken was. Die stoel stond apart van de andere, vlakbij het bedieningspaneel in de muur zodat hij zelf de knoppen kon bedienen.”

De filmzaal wordt grondig gerestaureerd en kan in de toekomst gebruikt worden voor educatieve programma’s. In het weekend zal er een doorlopend filmprogramma zijn rondom de vier innovatiethema’s én over het paleis en de voormalige bewoners. 39

made by holland

van monarchie naar magie

40

Podium voor het beste van de Nederlandse kennis- en maakindustrie De komende jaren landt het plan ‘Made by Holland’ op Paleis Soestdijk. Dit ambitieuze programma zet Nederlandse innovatiekracht en excellent ondernemerschap in de kijker en verbindt ondernemers, bezoekers en jong talent met elkaar. Maar wat is ervoor nodig om deze ambitie tot tastbare werkelijkheid te maken? Een blik op de ruimtelijke aspecten die het rijksmonumentale paleis en het omliggende landgoed gaan transformeren tot dé landingsplek voor de kroonjuwelen van de Nederlandse kennisen maakindustrie. EEN PALEIS ALS SHOWCASE VOOR INNOVATIE Met het plan Made by Holland won MeyerBergman Erfgoed Groep in 2017 een landelijke selectie. Het werd door een deskundige commissie gekozen uit maar liefst 120 ingezonden ideeën. De kern van het plan: de iconische waarde van het paleis inzetten om innovatiekracht en excellent ondernemerschap in de Nederlandse maak- en kennisindustrie te tonen en het creëren van een groter besef van de mogelijkheden die dit heeft voor nieuwe generaties. Het koninklijke landgoed in Baarn is hiervoor de uitgelezen locatie. Het staat symbool voor ons collectieve vermogen en is van oudsher een plek waar we dat aan elkaar en aan het buitenland hebben laten zien.

Paleis Soestdijk ligt bovendien centraal in het land, in een fraaie omgeving en het vertelt een verhaal; het is en blijft een magische plek die aantrekt en verleidt.

DE BESTAANDE WAARDEN ALS UITGANGSPUNT De podium-, platform- en praktijkfunctie van Paleis Soestdijk vragen om faciliteiten als een auditorium, voldoende vergader-, presentatie- en bijeenkomstruimtes, horecafaciliteiten voor uiteenlopende klantgroepen en een hotelprogramma dat hierop aansluit. Bovendien zijn verbeteringen nodig aan de bereikbaarheid en toegankelijkheid: denk bijvoorbeeld aan voldoende parkeergelegenheid voor bezoekers en een veilige oversteek over de Amsterdamsestraatweg om de Parade en het paleis direct met elkaar te verbinden. Het introduceren van deze nieuwe functies op een monumentaal landgoed met een voormalige woonfunctie, vraagt om zorgvuldigheid en precisie. In de historische en landschappelijke gelaagdheid zijn aanknopingspunten gevonden, die zorgen voor een evenwichtige inpassing van het nieuwe programma Made by Holland.

41

Soester vleugel

Baarnse vleugel

Platform

Praktijk

Corps de Logis

Podium

Podium, Platform en Praktijk: drie gebieden waar innovatie, ontmoeten en ontdekken samenkomen

CORPS DE LOGIS PODIUM • PALEIS BEZOEKERSENTREE In de toekomst komen er veel meer bezoekers naar het paleis. De huidige entree is daar niet op berekend. Een vergroting van de ‘voordeur’ is niet mogelijk: de iconische gevel van het paleis moet zo min mogelijk worden aangetast. De nieuwe bezoekersentree komt daarom aan de achterzijde. Dit biedt ook voordelen op logistiek vlak: bezoekers volgen in deze situatie de kortste en meest logische aankomstroute van de Oranjerie, de toekomstige entree van paleis en park, naar de ingang van het paleis. Wanneer de ingang van het paleis in het souterrain gerealiseerd kan worden, levert dat, eventueel in combinatie met een uitbouw, nog meer voordeel op. In dit nieuwe welkomstgebied op kelderniveau kunnen facilitaire zaken, zoals garderobe, toiletten en ontvangst efficiënt worden ingepast, rekening houdend met het monument.

PARTERRE De achterzijde van het corps de logis (het middendeel van het paleis) sluit niet optimaal aan op de Zochertuin en de vijver. Daarom is het de ambitie om een parterre te introduceren rond de nieuwe ingang – en op de mogelijke nieuwe uitbouw voor de entree - wordt de ruimte beter benut: er ontstaat een nieuwe verblijfsplek en de overgang van paleis naar tuin wordt verbeterd. STIJLKAMERS De bezoekers komen in de toekomst via het souterrain aan de achterzijde binnen en vervolgen hun weg door het paleis naar de verdieping. Daar bevinden zich de prachtige stijlkamers. Deze worden zorgvuldig gerestaureerd, zodat het historische verhaal van Paleis Soestdijk ook voor de toekomst behouden blijft. Een aantal van de ruimtes wordt beschikbaar gesteld voor bijvoorbeeld diners en recepties. In de bibliotheek komt een presentatie over Nederlandse uitvindingen door de eeuwen heen. PRESENTATIE- EN TENTOONSTELLINGSRUIMTES De eerste en tweede verdieping van het paleis worden in de toekomst presentatieruimtes en tentoonstellingszalen. Onder de centrale kap van het gebouw komt een grote zaal. In deze zalen komt een gevarieerde programmering over de vier thema’s van Made by Holland: water, agricultuur & voeding, energie en gezondheid.

42

43

Parade

Kassen Natuurlijk amfitheater

Sportpaviljoen

Oranjerie

Watertoren

SOESTER VLEUGEL PLATFORM • PALEIS ONTMOETINGS- EN VERGADERRUIMTES De Soester vleugel wordt de plek waar bijvoorbeeld vergaderingen, presentaties en conferenties plaatsvinden. Het wordt een plek voor ontmoeting en kennisuitwisseling met vergaderzalen en lounges. AUDITORIUM Aan de achterzijde van de Soester vleugel bestaat al een uitbouw. Hier kan een nieuw bouwvolume worden toegevoegd, dat plaats biedt aan een auditorium.

BAARNSE VLEUGEL PRAKTIJK • PALEIS Waar de Soester vleugel zich richt op presentatie en ontmoeting, is de Baarnse vleugel de plek waar de praktijk de boventoon voert. In deze vleugel kunnen schoolklassen en individuele bezoekers de innovatie zelf beleven en onderzoeken. In het souterrain van de Baarnse vleugel bevindt zich de filmzaal. Deze zaal wordt gerestaureerd en straks gebruikt voor educatieve programma’s. Verder komen hier kantoren. 44

ANNA AMALIATUIN TUINAANLEG EN ROUTE De Anna Amaliatuin, waarbinnen de Oranjerie en de Watertoren zich bevinden, heeft momenteel geen duidelijke identiteit en structuur. Een groot deel van de historische tuinaanleg is hier verloren gegaan. Voor het toekomstige gebruik van het paleis heeft dit gebied samen met de Watertorenlaan een sleutelpositie als aankomst- en entreegebied vanaf de parkeerplaats. KASSEN In dit deel van de tuin bevonden zich in de 19e eeuw twee kassen. Er wordt onderzocht of deze kunnen terugkeren in de vorm van een eigentijdse interpretatie als tuinpaviljoen. De gewassen die hier dan verbouwd worden, kunnen gebruikt worden in de horeca, of mogelijk kan een van de kassen zelf als restaurant fungeren. ORANJERIE De Oranjerie is tijdens de herontwikkeling de centrale plek voor ontmoeting en informatie over de plannen, onder de naam ‘Atelier Soestdijk’. Het gebouw zal in de toekomst de functie van entreepaviljoen krijgen. Het is de in- en uitgang voor bezoekers en biedt ruimte aan een winkel en een horecagelegenheid.

45

Samenkomen in de natuur omringd door historie en toekomst

Opera Orfeo ed Euridice op en rond de vijver met Paleis Soestdijk als decor • 2012

PALEISTUIN NATUURLIJK AMFITHEATER Aan het westelijke uiteinde van de vijver is de waterkant een licht hellend vlak. Dit komt mede door de historische ijskelder die hier vlakbij ligt. Hier zou een natuurlijk amfitheater kunnen komen, waar in de zomer voorstellingen gehouden kunnen worden. Een ander voordeel van deze locatie is de natuurlijke geluidsbuffer die wordt gevormd door de omliggende bomen. Een (drijvend) podium in de vijver met het paleis als decor op de achtergrond, zullen het tot een spectaculaire ervaring maken voor het publiek.

Natuurlijk decor voor spektakel en verwondering

SPORTPAVILJOEN Het Sportpaviljoen krijgt vooral de functie van informatiecentrum over de flora en fauna op het landgoed. Ook komt er een speelweide. TUINPAVILJOENS In de paleistuin zijn enkele gebouwen aanwezig die een nieuwe invulling krijgen rondom één van de thema’s van Made by Holland. Denk bijvoorbeeld aan de koepel boven de IJskelder, het Wilhelminachalet, of de Watertoren. Ook komen er enkele tijdelijke kunstinstallaties. Verder wordt ook een tijdelijk paviljoen geplaatst bij de Hertenkamp. 46

Cinema Soestdijk 2018

Tijdelijke kunstinstallatie

47

Oude gebouwen transformeren tot het nieuwe entreegebied

PARADE KLEINSCHALIGE RETAIL, HORECA, KANTOREN & FACILITEITEN Aan de overkant van de Amsterdamsestraatweg ligt de Parade. Dit gebied is het fysieke welkomstwoord voor bezoekers van landgoed Paleis Soestdijk. Hier bevinden zich laagdrempelige culturele en educatieve publieksactiviteiten, een hotel en kleinschalige detailhandel. De ruimte tussen de gebouwen krijgt een pleinfunctie, zodat er bijvoorbeeld een markt kan plaatsvinden. Horeca en retail worden grotendeels ingepast in de bestaande gebouwen. Enkele gebouwen, zoals bijvoorbeeld de manege op de Parade, hebben geen historische waarde. Deze worden verwijderd of vervangen door nieuwe bebouwing.

Lokale producten, een markt of kleine evenementen: er is altijd een reden om langs te komen kleinschalig karakter toegevoegd achter de Intendantwoning. De nieuwe volumes blijven in hoogte onder de bestaande bebouwing en de boomgrens. De prachtige Intendantwoning blijft als blikvanger vanaf alle kanten goed zichtbaar. PARKEERTERREIN

HOTEL Op de Parade komt een hotel met ongeveer 120 kamers voor zowel de recreatieve als zakelijke markt. Het historische karakter van de Parade is een belangrijke randvoorwaarde. De huidige, monumentale bebouwing blijft behouden. De Koninklijke Stallen krijgen een functie als ontvangstruimte en brasserie voor hotelgasten. De hotelkamers worden verspreid over de overige ruimtes in de Koninklijke Stallen, het Koetshuis en het Logiesgebouw. Daarnaast wordt nieuwbouw met een 48

Op en rond de bestaande parkeerplaatsen die hier liggen kunnen in totaal ca. 250 parkeerplekken gerealiseerd worden. OVERSTEEK De Parade heeft als ontvangstgebied van Paleis Soestdijk behoefte aan een veilige oversteek over de drukke Amsterdamsestraatweg. Bezoekers kunnen dan parkeren op de Parade en hun weg vervolgen naar het gebied rond de Watertoren en Oranjerie waar de kassa zich bevindt. 49

“Dit is de ultieme opgave voor een

erfgoedontwikkelaar.”

Bart van den Berg: “Wat ik leuk vind is de hoge mate van complexiteit.”

Is dit letterlijk het kroonjuweel in de carrière van een erfgoedontwikkelaar? “Ja, dat kun je wel zeggen. Maar ik vind het vooral een enorm leuke opgave. Wat ik leuk vind, is de hoge mate van complexiteit. In de eerste plaats is het paleis een ingewikkeld gebouw. Omdat het in essentie een lange gang is, waar de kamers deels niet via een gang toegankelijk zijn, maar onderling verbonden worden door middel van deuren. En het is 250 meter lang, het is echt een heel end lopen.” Willemskamer • 1905-1910

Paleis Soestdijk transformeren en een nieuwe bestemming geven. Dan praat je over 170 hectare grond, met daarop 31 monumenten. Over in totaal circa 27.000 m2 vastgoed, waarvan 9.000 m2 van het paleis zelf. De herbestemmingsopgave bevat bovendien complexe vraagstukken op het gebied van onder andere natuur, archeologie, bereikbaarheid, verduurzaming en cultuurhistorie. Ga er maar aan staan. Bart van den Berg,

Bart werkte eerder bij verschillende architectenbureaus, maar ook als manager van grote hoofdstedelijke (ver)bouwprojecten, zoals het Prinsengrachtziekenhuis en het Conscious Hotel Westerpark in Amsterdam. Vanaf het allereerste begin in 2015 heeft hij meegewerkt aan de plannen voor Paleis Soestdijk. Hij maakte onderdeel uit van het team dat meedeed aan de nationale tender zoals die door het Rijk was uitgeschreven. Dit plan, Made by Holland, werd gekozen uit maar liefst 120 inzendingen. De selectie werd gemaakt door de Staat, op advies van de Beoordelingscommissie onder leiding van Minister van Staat Sybilla Dekker en na toetsing door provincie, de gemeenten Soest en Baarn en het Rijksvastgoedbedrijf.

erfgoedontwikkelaar, staat voor deze opgave.

50

Oneerbiedig gezegd: een enorme pijpenla... “Eigenlijk wel. In het middengedeelte is de situatie het meest gecompliceerd: daar zijn geen colonnades buitenom die de beide vleugels nog wel hebben, maar zijn de kamers alleen maar via deuren met elkaar verbonden. De enige manier om je te verplaatsen zonder dwars door kamers heen te moeten, is afdalen naar het souterrain: daar kun je ongehinderd in één keer onder het hele gebouw doorlopen. Dat deed de hofhouding vroeger dan ook, letterlijk een geval van Upstairs/Downstairs! Eigenlijk moet je het paleis opdelen in drieën: de Baarnse vleugel, de Soester vleugel en het corps de logis, het centrale hoofdgebouw. Het is nooit één gebouw geworden, het zijn drie gebouwen gebleven ondanks alle pogingen ze tot één geheel te maken. Deze driedeling respecteren wij ook in het nieuwe plan.” Paleis Soestdijk is een Rijksmonument. Dat betekent dat je er niet zomaar je gang kunt gaan... “En dat geldt niet alleen voor de buitenkant, maar ook voor het interieur. Daar zit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed uiteraard bovenop. We maken het daarom zoveel mogelijk reversibel, dat wil zeggen dat het makkelijk in de oorspronkelijke staat is terug te brengen. Een uitdaging, maar daar geniet ik nou juist van.”

Geniet je ook zo van de uitdagingen op de rest van het landgoed? “Er is hier honderd jaar geleden een hek om het terrein gezet en sindsdien heeft de natuur het voor het zeggen gekregen. Omdat we de bijzondere flora en fauna respecteren, willen we daarom alleen ontwikkelen binnen het herenhuiscluster aan de overkant op de Parade, en in het Alexanderkwartier, het voormalige marechausseeterrein – daar is de natuur veerkrachtig.” Geen sinecure om als ontwikkelaar over al deze uitdagingen te onderhandelen... “Dat kan alleen maar door te blijven werken aan vertrouwen. En dat vertrouwen groeit gelukkig nog steeds, bij alle partijen en stakeholders, over en weer. In dat verband is het ook belangrijk dat we op deze plek het verhaal van het ontstaan van onze monarchie blijven vertellen als onderdeel van de nieuwe bestemming. Paleis Soestdijk wordt in onze visie weliswaar geen museum, maar veel van de inrichting en de ornamentatie van de begane grond van het corps de logis blijft behouden. De rest van het gebouw richt zich juist op excellent ondernemerschap en innovatie: verleden, heden en toekomst komen dan samen op deze iconische plek. Kan het mooier?”

51

S II

SI

S II

S III

S II S III S IV

S III

Foto 05

S II

S III S IV

S III

van inventarisatie tot uitvoering S III

S III

S III

Het bedrijf Hylkema Erfgoed coördineert de restauratie van Paleis Soestdijk. Daar komt heel wat bij kijken: het duiden van de cultuurhistorische waarden, het S II inventariseren van de bouwkundige staat, III schade en het het in kaart brengen van Sde maken van een architectonisch plan dat S II bij de nieuwe invulling en tegelijk past respect toont voor de geschiedenis.

S III

S III

S II S II

S II

S II

RM

S III

Foto 03

S II

S II

Wat deze klus behelst? Neem een kijkje in de keuken van de architecten MAARTEN PEEK en GIEL LEUNISSEN en bouwkundige SEBASTIAAN HAASNOOT.

S III

S III

SI

S III

S III

SI

S III

S II

S II

S II

Foto 04

S III

S III

S III

S II

SI

S III

S III

S III

Foto 02 52

Foto 02 53

Grote losse scholvorming

320

SI 5cm ontbreekt 2x 2cm ontbreekt

WL II

20cm ontbreekt

1200

WL I

5cm ontbreekt

Foto 07 WL X

WL V

10cm ontbreekt

WL XI

WL IX

Foto 04

WL VI

Spiegel

WL IV 4cm ontbreekt

2550

4070

Wandbespanning zit los

KAST

KAST

KAST

6cm ontbreekt

WL XII

WL VIII

C GIEL LEUNISSEN: “De staat van het interieur is in kaart gebracht en gebundeld in het zogenaamde ‘ruimteboek’.

WL I

15cm ontbreekt

WL VIII

WL V

15cm ontbreekt

5cm ontbreekt

WL VI

WL IV

Legenda: Pleisterwerk: SI Constructieve scheur (3-4mm) S II Scheurvorming (1-2mm) S III Haarscheurvorming (0-1mm) S IV Herstelde scheur

WLI

KAST

WL VII

WL III

D

S.02.091.01

93-4 VKR 1965

1220

1835

5020

Algemeen:

WLI

Slijtage wandbespanning Wandlijst nummer Beschadiging wandlijst Gat

Installaties Kabels/leidingen

Ruimte Uitslagen Paleis Soestdijk 660 91 Kanonnenkamer Wand D

- Grote delen van de wand niet zichtbaar door meubels - Langs meubels zijn slijtageplekken/gaten zichtbaar in wandbespanning - Ruimte leeghalen, vervolgens detailopname uitvoeren