220914 Onderzoeksrapport Alleen volwassen worden (491228)

De begeleiding tot 18 jaar is echter veelal te kort en te weinig intensief om de jongeren goed klaar te stomen voor zelfstandigheid. Juist op het moment dat er veel voor de jongeren verandert, namelijk als ze 18 worden, stopt de hulp, moeten ze alles zelf regelen en zelfstandig wonen. Net als andere jongeren worden ze geacht om te gaan met de rechten en plichten die meerderjarigheid met zich meebrengt. Maar in tegenstelling tot amv's kunnen de meeste jongeren stapsgewijs en in hun eigen tempo zelfredzaam worden. Ze blijven nog iets langer thuis wonen, worden financieel ondersteund door hun ouders en ze kunnen met vrienden en familie overleggen over hoe ze dingen moeten aanpakken. De ombudsmannen stellen vast dat het ontbreken van een uniforme regeling voor de begeleiding van deze jongeren vanaf 18 jaar in de praktijk ertoe leidt dat het begeleidingsaanbod niet aansluit op hetgeen zij nodig hebben om zich te redden in Nederland. Gemeenten moeten voor de begeleiding terugvallen op de Wmo, Participatiewet of maatschappelijke begeleiding vanuit VluchtelingenWerk. Maar deze voorzieningen voldoen niet aan de begeleidingsbehoefte van de meeste van deze jongeren. Er zijn verschillen in de mate van begeleiding die deze jongeren nodig hebben, maar voor bijna alle jongeren zijn proactieve, vertrouwde en gespecialiseerde begeleiders ook vanaf 18 jaar nog cruciaal.

Dat staat in contrast met de vraaggerichte hulp, vanuit de Wmo en de Participatiewet die sterk gericht is op het nakomen van verplichtingen behorend bij een bijstandsuitkering. Gemeenten kunnen wel afspraken maken met Nidos over verlengde begeleiding, maar die kosten moeten de gemeenten zelf dragen. Uit het onderzoek van de ombudsmannen blijkt dat zij hierin daarom over het algemeen terughoudend zijn. In de praktijk zijn amv's vanaf 18 jaar qua voorzieningen afhankelijk van het politiek-bestuurlijke commitment in de gemeente waar zij wonen. De ombudsmannen maken zich zorgen over het welzijn van amv's vanaf 18 jaar, doordat de begeleiding tekortschiet. De problemen waar zij tegenaanlopen zijn niet zomaar weg te nemen, maar begeleiders zien een groot verschil tussen jongeren die nog passende begeleiding ontvangen – totdat de basis op orde is – en jongeren die dat niet ontvangen. Het is al aangegeven dat het ontbreken van goede begeleiding een enorme negatieve impact op het leven van deze groep jongeren kan hebben. Daar komt bij dat de maatschappelijke kosten hiervan ook groot kunnen zijn. Kosten voor bijvoorbeeld de GGZ, bijstand en schuldhulpverlening in het geval de problemen ernstige vormen aannemen.

Alleen volwassen worden

38

kinderombudsman

nationale ombudsman

De ombudsmannen concluderen dat het Rijk al jaren op de hoogte is van deze problemen, maar tot nu toe onvoldoende in actie is gekomen. Niet de belangen van de jongeren lijken uitgangspunt van de vormgeving van de ondersteuning, maar discussies tussen ministeries en gemeenten over het wettelijke kader en wie (financieel) verantwoordelijk is. De ombudsmannen vinden het hoog tijd om te zorgen dat de begeleiding van amv's vanaf 18 jaar geborgd wordt. Op een manier die aansluit bij dat wat zij nodig hebben om als volwassene goed deel te kunnen nemen aan de maatschappij.

6.2.

Aanbevelingen Gezien de bevindingen en conclusies achten de ombudsmannen het noodzakelijk dat op korte termijn de begeleiding aan amv's vanaf 18 jaar geborgd wordt. Zij doen daarvoor de volgende aanbevelingen:

Aan het Rijk: • Laat de begeleiding en, zo nodig, de opvang vóór 18 jaar doorlopen tot 21 jaar voor huidige en toekomstige amv's. De begeleiding en, zo nodig, opvang moet doorlopen tot 21 jaar, tenzij de jongere aangeeft hier geen gebruik van te willen maken. Deze begeleiding moet proactief, vertrouwd en gespecialiseerd – en cultuursensitief – zijn en aangepast op de specifieke behoefte van een amv voor wat betreft de duur, intensiteit en focus. De verlenging van begeleiding en opvang moet niet alleen voor toekomstige, maar ook voor de huidige groep amv's tot 21 jaar mogelijk zijn. • Wijs één ministerie aan als portefeuillehouder namens de Rijksoverheid voor de zorg aan amv's. Het ministerie van VWS ligt hierbij voor de hand. Bij de knelpunten waar amv's na 18 jaar tegenaanlopen hebben het ministerie van J&V, VWS, BZK, OCW en SZW een verantwoordelijkheid. Om de hulp aan deze jongeren in de overgang naar meerderjarigheid te borgen is van belang één ministerie als portefeuillehouder aan te wijzen. De opvang en begeleiding tot 18 jaar vindt op dit moment plaats onder verantwoordelijkheid van het ministerie van J&V.

De ombudsmannen geven echter in overweging dat het voor de hand ligt de regie voor de overgang naar meerderjarigheid te leggen bij het ministerie van VWS, omdat dit ministerie ervaring heeft met en verantwoordelijk is voor de ondersteuning aan jongvolwassenen in kwetsbare posities. • Monitor de impact van de Wet inburgering 2021 op de onderwijskansen van amv's. Heb daarbij ook bijzondere aandacht voor (ex-)amv's die formeel niet onder de nieuwe Wet inburgering 2021 vallen. Onderwijs moet voor amv’s meer toegankelijk zijn. De capaciteiten en ambities van de jongeren moeten leidend zijn en niet hun taalniveau of psychische problemen. Daarvoor moeten zij tijd en ondersteuning krijgen. De nieuwe Wet inburgering 2021 lijkt kansen te bieden voor onderwijs op een voor deze jongeren passend niveau. Of dit in de praktijk voor hen tot een verbetering leidt, moet het Rijk monitoren, zodat eventueel noodzakelijke aanpassingen doorgevoerd kunnen worden. Daarbij moet ook bijzondere aandacht zijn voor (ex-)amv's die formeel niet onder de nieuwe Wet inburgering 2021 vallen. Gemeenten moeten in staat worden gesteld om ook aan hen de benodigde ondersteuning te bieden.

Alleen volwassen worden

39

kinderombudsman

nationale ombudsman

Aan gemeenten: • Maak bij de overgang naar meerderjarigheid samen met de amv en zijn of haar begeleider een toekomstplan voor alle levensgebieden (netwerk, wonen, school en werk, inkomen, welzijn en gezondheid) en werk integraal samen met andere partijen om dit toekomstplan te realiseren. Om een integrale aanpak te realiseren op alle levensgebieden uit het toekomstplan is noodzakelijk dat binnen de gemeente een regievoerder wordt aangewezen, die samenwerkt met partijen (binnen en buiten de gemeente) die bij de amv betrokken zijn. Hierbij dient aandacht te zijn voor de in hoofdstuk 3 beschreven veelvoorkomende knelpunten op het gebied van financiën, school en taalverwerving en psychisch welzijn. Problemen dienen tijdig gesignaleerd te worden en preventief en oplossingsgericht te worden opgepakt. • Vul de bijstandsuitkering voor amv's tot 21 jaar aan. De bijstandsuitkering voor jongeren is voor amv's vanwege het ontbreken van een ouderlijk vangnet niet toereikend. Het Nibud geeft aan dat dit ook geldt voor andere 18-jarigen zonder ouderlijk vangnet en ziet hier in de eerste plaats een opdracht voor het Rijk. De ombudsmannen vinden dat – zolang het Rijk hier geen oplossing voor biedt – gemeenten een verantwoordelijkheid hebben om amv's voldoende middelen te bieden om van rond te komen. Vul de jongeren-bijstandsuitkering voor deze jongeren daarom altijd aan.

Alleen volwassen worden

40

kinderombudsman

nationale ombudsman

BIJLAGE 1 – Gespreksleidraad en format rapportage interviews met (ex-)amv's Algemeen Naam en leeftijd (ex)-AMV Overige aanwezigen bij interview Datum interview Achtergrondinformatie Waarom ben je naar Nederland gekomen/gevlucht? Wanneer ben je in Nederland aangekomen? Hoe oud was je toen je in Nederland aankwam? Hoe werd je hier in Nederland opgevangen? Ben je in een pleeggezin opgevangen? Ben je in een woongroep gaan wonen? Waar woon je nu? Door wie wordt je nu begeleid/geholpen? Heb je een voogd (gehad)? Specifiek over overgang 18-/18+ In Nederland zijn verschillende organisaties verantwoordelijk voor de opvang en begeleiding van minderjarige vreemdelingen en volwassen vreemdelingen. Groep 1: nu 16/17 jaar – voorbereiding voor de overgang naar 18+ Jij bent hier gekomen toen je ______ jaar was. Je wordt nu begeleid door _____________________________ (Nidos en jeugdhulporganisatie). Als je straks 18 jaar bent geworden wordt de begeleiding overgedragen aan een andere organisatie. Ook zul je dan ergens anders gaan wonen. We willen je graag wat vragen stellen over deze verandering. Groep 2: nu 18/19 jaar – midden in de overgang 18-/18+ Jij bent hier gekomen toen je XX jaar was. Omdat je al 18 jaar bent, wordt je nu door een andere organisatie begeleid dan voor je 18e jaar. Of je zit precies het overgangstraject en krijgt nog hulp van je oude begeleiders.

We willen je graag wat vragen stellen over deze verandering. Groep 3: nu tussen 19 en 23 jaar – na overgang 18+ Jij bent hier gekomen toen je XX jaar was. Je bent nu al XX jaar in Nederland en krijgt begeleiding en ondersteuning van organisatie XX. Maar dat is niet altijd zo geweest. Voor je 18e kreeg je hulp van anderen. We willen je graag wat vragen stellen over deze verandering. Kun je ons vertellen hoe dit gaat/is gegaan? Wat gaat er veranderen na je 18e? Wat is er allemaal veranderd na je 18e jaar?

Alleen volwassen worden

41

kinderombudsman

nationale ombudsman

Hoe was de begeleiding tot je 18e jaar? Wie hielp jou? Waarmee hebben ze je geholpen? Wordt/werd je bij deze veranderingen geholpen? Wie helpt jou? Waar helpen ze je precies mee? Hoe ben je voorbereid op de veranderingen die na je 18e zouden plaatsvinden? Wie gaat jou begeleiden/helpen als je 18 jaar bent? Wie helpt jou nu? Wat is het verschil tussen de begeleiding voor je 18e en na je 18e? Wat vind/vond je dat er goed is gegaan bij de voorbereidingen op 18 jaar? Wat vind/vond je dat er beter kan bij de voorbereidingen op 18 jaar? Wat had je graag anders gewild? Wat zou voor andere amv's anders geregeld moeten worden?

Ruimte voor aanvullende punten en onderwerpen

Knelpunten & Quotes Belangrijkste knelpunten -18/18+ uit verhaal

Studie (incl. taalbegeleiding) Werk Huisvesting Informatievoorziening Sociaal netwerk Begeleiding/ondersteuning Inkomen Gezondheidszorg

Andere punten?

Quotes van knelpunten Algemene indruk van interview (moeizaam, soepel, gevoel dat niet alles verteld is, etc.)

Alleen volwassen worden

42

kinderombudsman

nationale ombudsman

BIJLAGE 2 – Gespreksleidraad en format rapportage interviews met intermediairs/begeleiders Algemeen Naam professional Functie professional Aanwezig vanuit NO/KOM Datum interview Uitleg onderzoek De overgang van 18- naar 18+ kan voor verschillende groepen kinderen moeizaam verlopen, bijvoorbeeld in de jeugdzorg of gezondheidszorg. Uit een vooronderzoek van de Nationale ombudsman en de Kinderombudsman is gebleken dat er nog maar weinig aandacht is voor de knelpunten in de overgang naar volwassenheid bij alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv's) die in Nederland mogen blijven (statushouders). Deze jongeren zijn extra kwetsbaar omdat zij zich zonder ouders in een vreemd land bevinden, waarbij zij afhankelijk zijn van de hulp die wordt geboden. Met dit onderzoek willen achterhalen tegen welke problemen amv's aanlopen in de overgang naar volwassenheid.

Welke oplossingen en ondersteuning verwachten zij en wat mógen zij in redelijkheid verwachten? En wat hebben begeleiders vanuit Nidos, gemeenten en andere organisaties nodig om voldoende begeleiding en ondersteuning te kunnen bieden? Beschrijving begeleiding van amv's in de praktijk – algemeen Hoe ziet de begeleiding van (ex)-amv's er uit? Waar richt de begeleiding en ondersteuning zich op? (studie, huisvesting, inkomen, etc..) Overgang 18-/18 – wat komt daarbij kijken Wat verandert er precies voor een amv-er bij de overgang naar 18 jaar? Hoe worden amv's hierop voorbereid? Is hier een handleiding voor? (Zo ja, mogen we die ontvangen?) Wat gaat er goed in dit proces? Wat maakt dat dit goed gaat? (Naar een voorbeeldcasus vragen) Wat kan er beter in dit proces? Hoe moet dit aangepakt worden? (Naar een voorbeeldcasus vragen)

Alleen volwassen worden

43

kinderombudsman

nationale ombudsman

Samenwerking met partners/gemeenten bij overgang 18-/18+ Met wie werken jullie samen bij de overgang van de begeleiding van amv's die 18 jaar worden? Wat gaat er goed in deze samenwerking? Wat kan er beter in deze samenwerking? Behoefte en wensen hulpverleners Wat hebben jullie nodig om de overgang van amv's naar 18 jaar zo soepel mogelijk te laten verlopen? Wie moet dit oppakken? Ruimte voor aanvullende knelpunten en onderwerpen (Zijn er nog zaken die we zijn vergeten te vragen?) Knelpunten & Quotes Belangrijkste knelpunten -18/18+

Studie (incl. taalbegeleiding) Werk Huisvesting Informatievoorziening Sociaal netwerk Begeleiding/ondersteuning Inkomen Gezondheidszorg Andere punten?

Quotes van knelpunten Quotes van best practices Algemene indruk van interview (moeizaam, soepel, gevoel dat niet alles verteld is, etc.)

Alleen volwassen worden

44

Nationale ombudsman Postbus 93122 2509 AC Den Haag Telefoon 070 356 35 63 nationaleombudsman.nl Dit rapport is een uitgave van de Nationale ombudsman en de Kinderombudsman.