2024-03-12 Informatiedocument kunst en cultuur Baarn
Tekst van het document
Informatiedocument Kunst en cultuur gemeente Baarn
Bureau Berenschot i.s.m. Menno Wiegman 12 maart 2024
INHOUD HOOFDSTUK 1 ................................................................................................................................................... 3 Proces en doel ......................................................................................................................................................... 3 1.1
Inleiding en doel.......................................................................................................................... 3
1.2
Aanpak ........................................................................................................................................ 3
1.3
Definitie(s) en reikwijdte ............................................................................................................. 3
1.4
De waarde van cultuur ................................................................................................................ 3
HOOFDSTUK 2 ................................................................................................................................................... 4 Context .................................................................................................................................................................... 4 2.1
Een karakteristiek van Baarn ...................................................................................................... 4
2.2
Trends en ontwikkelingen in de cultuursector ........................................................................... 4
2.3
Hoofdlijnen van het cultuurbeleid .............................................................................................. 5
2.4
Het cultuurbeleid van de provincie Utrecht ............................................................................... 5
2.5
Het cultuurbeleid van de gemeente Baarn ................................................................................. 6
HOOFDSTUK 3 ................................................................................................................................................... 7 Relevante gemeentelijke beleidsdocumenten (kader) ........................................................................................... 7 3.1
Coalitieakkoord 2022-2026 ‘Samen Baarn’ en follow up ............................................................ 7
3.2
Omgevingsvisie ‘De staat van Baarn’ .......................................................................................... 8
3.3
‘Het goede leven’. Stappenplan voor de realisatie van een levendig centrum .......................... 9
3.4
Beleidsnota Sociaal Domein 2021-2024: ‘Baarn Vitaal’ .............................................................. 9
3.5
Beleidsregels voor evenementen ............................................................................................. 10
3.6
Gemeentelijk huisvestingsbeleid .............................................................................................. 11
3.7
Gemeentelijk jeugdbeleid ......................................................................................................... 11
HOOFDSTUK 4 ................................................................................................................................................. 12 Feiten en cijfers over cultuur in Baarn .................................................................................................................. 12 4.1
Subsidies voor kunst en cultuur ................................................................................................ 12
4.2
De culturele infrastructuur van Baarn in perspectief ............................................................... 13
4.3
De Speeldoos ............................................................................................................................ 14
4.4
Bevordering van cultuurdeelname ........................................................................................... 14
4.5
Uitgaven voor cultuur in perspectief ........................................................................................ 15
HOOFDSTUK 5 ................................................................................................................................................. 17 Wat gaat goed? ..................................................................................................................................................... 17 5.1
Podiumkunsten ......................................................................................................................... 17
5.2
Amateursector .......................................................................................................................... 17
5.3
Cultuureducatie en bibliotheekwerk ........................................................................................ 17
5.4
Popcultuur/jeugdcultuur .......................................................................................................... 18
1 / 37
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
5.5
Makersklimaat/cultuurproductie .............................................................................................. 18
5.6
Beeldende kunst ....................................................................................................................... 19
5.7
Musea/erfgoed ......................................................................................................................... 19
5.8
Evenementen/festivals ............................................................................................................. 20
5.9
Media ........................................................................................................................................ 20
HOOFDSTUK 6 ................................................................................................................................................. 21 Wat kan beter? ..................................................................................................................................................... 21 6.1
Tekortkomingen culturele accommodaties .............................................................................. 21
6.1.1
Openbare bibliotheek ................................................................................................................ 21
6.1.2
De Speeldoos ............................................................................................................................. 21
6.2
Tekort aan ontmoetingsplekken voor jong en oud ................................................................... 22
6.2.1
Jong ........................................................................................................................................... 22
6.2.2
Oud............................................................................................................................................ 22
6.3
Behoefte aan ruimte en faciliteiten voor expressie en ontwikkeling ....................................... 22
6.3.1
Er is een tekort aan oefen- en speelplekken voor Baarnse initiatieven ..................................... 22
6.3.2
Er is een tekort aan plekken voor vaste en tijdelijke exposities ................................................ 22
6.4
Aantasting van de organisatiekracht ........................................................................................ 23
6.4.1
Financiële- en regeldruk bij evenementen ................................................................................ 23
6.4.2
E is op dit moment weinig samenwerking in het lokale kunst- en cultuurveld ......................... 23
6.5
Verbeterpunten cultuurdeelname en cultuurpromotie ........................................................... 23
6.5.1
De promotie van de culturele activiteiten zou verbeterd kunnen worden ................................ 23
6.5.2
Er is behoefte aan meer wisselwerking met het sociaal domein .............................................. 23
6.5.3
De cultuurdeelname kan nog worden vergroot ........................................................................ 24
6.6
Er is behoefte aan herijking van het subsidiebeleid ................................................................. 24
6.7
Inwonersenquête 2022 ............................................................................................................. 24
6.8
Conclusies ................................................................................................................................. 24
HOOFDSTUK 7 ................................................................................................................................................. 26 Verdere traject ...................................................................................................................................................... 26 Bijlage 1.
Subsidie-regeling culturele initiatieven .................................................................................... 27
Bijlage 2.
Subsidiestaat cultuur 2023 ....................................................................................................... 28
Bijlage 3.
Ruimte-behoefte bibliotheek en Historische Kring ................................................................... 30
Bijlage 4.
Inventarisatie Werkgroep Evenementen Baarn ........................................................................ 32
Bijlage 5.
Gesprekspartners ...................................................................................................................... 35
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
2 / 37
HOOFDSTUK 1
Proces en doel 1.1 Inleiding en doel In opdracht van de gemeente Baarn stelt Bureau Berenschot een kunst- en cultuurvisie op. Ter voorbereiding hiervan is dit informatiedocument gemaakt dat de nationale, regionale en gemeentelijke ontwikkelingen in de cultuursector beschrijft. Ook wordt in dit document een inventarisatie gemaakt van de Baarnse kunst- en cultuursector. 1.2 Aanpak De aftrap voor het traject om te komen tot een kunst en cultuurvisie werd gegeven met de vaststelling door de gemeenteraad van de Startnotitie ontwikkeling Kunst- en Cultuurvisie gemeente Baarn. Daarbij werd een motie aangenomen waarin het college werd opgeroepen “prioriteit te maken van cultuurparticipatie van jongeren.” Voor het opstellen van dit document is er uitvoerig gebruik gemaakt van documenten die zijn aangeleverd door de gemeente en informatie die online te vinden was. Ook zijn er gesprekken gevoerd met ambtenaren, wethouders en verschillende stakeholders in Baarn. In de aanloop naar het opstellen van de kunst- en cultuurvisie zullen meerdere bijeenkomsten worden georganiseerd waar jeugdige inwoners en representanten van de Baarnse kunst- en cultuursector kunnen meepraten over de (toekomst van) het culturele leven in Baarn. 1.3 Definitie(s) en reikwijdte In dit document wordt het begrip “cultuur” breed opgevat: alle soorten van culturele activiteit worden meegenomen.
Denk hierbij aan de podiumkunsten (waaronder muziek, dans en toneel), beeldende kunst, amateurkunsten, kunsteducatie, bibliotheekwerk, de culturele accommodaties, cultuursubsidies, evenementen et cetera. Het monumentenbeleid valt buiten de scope van dit document omdat hierop wetgeving en beleidskaders uit het ruimtelijke domein van toepassing zijn. 1.4 De waarde van cultuur Sinds de coronatijd is er in de samenleving meer aandacht voor het belang van cultuur. Voormalig staatssecretaris Gunay Uslu zei hierover het volgende: “Erfgoed, kunst en cultuur: zij vormen wie we zijn. Maar dat lijken we niet altijd te beseffen. Pas zodra mensen een stuk van hun erfgoed, kunst, gebruik, of traditie dreigen te verliezen, wordt het belang ervan gezien en gevoeld. Cultuur geeft aan onze levens. Het heeft impact op wat we voelen, denken en waar we met elkaar over praten. Pas wanneer we vaker stilstaan bij wat cultuur met ons doet en hoe het onze levens verrijkt, krijgt zij de waardering die haar toekomt. Als we vooruit willen als mens, en als samenleving, dan is cultuur onmisbaar. Het blijft vreemd dat wij elkaar in dit land moeten overtuigen van het feit dat het goed is dat we geld uitgeven aan kunst en cultuur. Permanente reflectie op de rol van de overheid in kunst en cultuur is leerzaam. Maar laten we stoppen met een permanente reflectie op het nut van investeren in cultuur.
Dat belang zou toch echt buiten kijf moeten staan – en buiten schot moeten blijven.” - Gunay Uslu, Huizingalezing, 9 december 2022
3 / 37
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
HOOFDSTUK 2
Context 2.1 Een karakteristiek van Baarn Baarn staat bij velen bekend om de voormalige koninklijke residentie Paleis Soestdijk, het landgoed Kasteel Groeneveld, kasteel Hooge Vuursche en talloze schitterende lanen en villa’s. Het dorp kent meer dan 350 rijksen gemeentelijke monumenten en barst van de geschiedenis. Baarn was de woonplaats van veel historische figuren en kunstenaars, onder wie M.C. Escher. Met haar net aan 25.000 inwoners valt Baarn onder de kleinere gemeenten van Nederland, maar ondanks de kleine omvang valt er veel te beleven. De gemeente profileert zich als Vorstelijk Baarn: een woonplaats met de charme van een dorp, de voorzieningen van de stad en een ongekende variatie in natuur, cultuur en ontspanning. Vorstelijk Baarn is een mooie marketingtool waarbinnen cultuur een belangrijke component is. Op de websites www.cultuurinbaarn.nl, www.centrumbaarn.nl en www.vorstelijkbaarn.nl zijn uitgebreide overzichten en verslaggevingen te vinden van het (culturele) aanbod in het dorp en de evenementen, winkels en voorzieningen in het centrum. Baarn heeft een aantal bijzondere culturele voorzieningen met een (deels) regionale aantrekkingskracht. Zo is Theater de Speeldoos een belangrijk podium en filmhuis voor niet alleen de inwoners van Baarn zelf, maar ook voor inwoners uit de omgeving.
Er vinden meerdere interessante jaarlijkse evenementen plaats in Baarn, zoals het Cultureel Festival, het Notenkrakerfestival en het Alltogether Festival. Ook is er een breed aanbod in kunsten cultuureducatie, op het gebied van muziek, dans en toneel. Sport speelt ook een belangrijke rol voor de inwoners, wat zich heeft vertaald naar meerdere zwembaden, sportcentra en sportverenigingen in de gemeente. 2.2 Trends en ontwikkelingen in de cultuursector Recente ontwikkelingen in de cultuursector zijn: o Toenemende noodzaak voor samenwerking sectoren Cultuur met Welzijn / WMO / Economie. Hoewel deze noodzaak breed gevoeld wordt, en er de laatste jaren al talrijke initiatieven worden ontwikkeld, zijn er nog weinig geëvalueerde voorbeelden. Best practices die als standaard voorbeeld kunnen dienen, zullen waarschijnlijk de komende jaren zichtbaar worden. o Toenemende noodzaak voor samenwerkingen binnen de cultuursector. Dit leidt tot de vorming van cultuurclusters /community centers/ bedrijfsverzamelgebouwen/ broedplaatsen en tegelijk tot een verzakelijking/professionalisering van de cultuursector. o Er is een krappe arbeidsmarkt, die leidt tot een schaarste aan gekwalificeerde medewerkers voor de cultuursector. Voorbeelden: combinatiefunctionarissen, theatertechnici, controllers, marketingmedewerkers. o Energietransitie.
De cultuursector ziet de noodzaak van een energietransitie, maar het ontbreekt de culturele sector aan geld om deze transitie zelf te bekostigen. o Inflatie/stijgende salarissen: De rijks- en gemeentelijke subsidies hebben in het verleden geen rekening gehouden met hoge inflatie; culturele organisatie kunnen hogere salarissen meestal niet uit de bestaande subsidie betalen. o Vanwege de coronacrisis hebben veel culturele organisaties, ondanks rijks- en gemeentelijke steun, moeten interen op hun reserves. Na de coronaperiode zijn de publieksaantallen (en dus de eigen inkomsten) nog niet op het pré-corona-niveau, terwijl de uitgaven hoger zijn dan in het pré-coronaniveau.
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
4 / 37
2.3 Hoofdlijnen van het cultuurbeleid Culturele instellingen en cultuurfondsen die subsidie van de Rijksoverheid krijgen, vormen samen de landelijke basisinfrastructuur (bis). De sectoren, genres en vormen die hieronder vallen, zijn: podiumkunsten, musea, beeldende kunst, ontwerp, film, letteren, de creatieve industrie (architectuur, design en nieuwe media) en ondersteunende instellingen.1 Als algemene regel subsidieert het Rijk het nationale aanbod zoals de nationale theater- en dansgezelschappen, de rijksmusea en de orkesten. De rol van de provincie is van oudsher het ‘spreiden’ van dit aanbod, maar de provincies varen in toenemende mate een eigen koers, waardoor de culturele rol van de provincie per provincie wisselend is, ook in financieel opzicht. De gemeenten zijn van oudsher verantwoordelijk voor het in stand houden van culturele accommodaties en het stimuleren van cultuurdeelname. Hier bestaat echter geen wetgeving voor. Binnen het totaal van de totale overheidsuitgaven voor cultuur bedraagt het aandeel van de gemeenten ca. 65%. Recent heeft de Vereniging van Nederlandse Gemeenten in het document Samen cultuur borgen de uitgangspunten gedefinieerd die voor alle gemeenten gelden wat betreft het cultuurbeleid.
Het Rijk heeft het afgelopen decennium geconstateerd dat het ontbreken van wetgeving ertoe leidt, dat zowel bij het Rijk als bij de gemeenten er ‘gaten’ vallen in de cultuursectoren. Daarom gaat het Rijk er in toenemende mate toe over om wetgeving in te stellen. Voor de bibliotheeksector is dat al gerealiseerd (Wsob 2015 bibliotheekwet), voor het geheel van de cultuursector is dat momenteel in discussie. In het landelijk cultuurbeleid spelen drie gedragscodes een belangrijke rol: de Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit & Inclusie. De codes zijn bedoeld voor een gezonde en veerkrachtige cultuursector. Hieronder worden de codes kort uitgelegd. o Governance Code Cultuur De Governance Code Cultuur is een instrument voor goed bestuur en toezicht in de cultuursector. De code omvat het gehele besturingsproces: beleid, uitvoering, toezicht en verantwoording. De negen principes van de code vinden hun vertaling in praktijkaanbevelingen. o Fair Practice Code De Fair Practice Code is een gedragscode voor ondernemen en werken in kunst, cultuur en creatieve industrie op basis van vijf kernwaarden: solidariteit, diversiteit, vertrouwen, duurzaamheid en transparantie. De code nodigt uit tot kritische reflectie en biedt een handreiking voor hoe de sector samen tot een toekomstbestendige arbeidsmarkt en beroepspraktijk komt.
o Code Culturele Diversiteit & Inclusie De Code Culturele Diversiteit en Inclusie biedt een kapstok om diversiteitsbeleid integraal op het terrein van personeel, publiek, programma en partners te ontwikkelen. Het culturele veld is zelf verantwoordelijkheid voor het al dan niet toepassen van de code, maar zowel de Rijksoverheid als de Rijkscultuurfondsen zullen in het kader van subsidieaanvragen navraag doen of de code wordt gehanteerd en in welke mate. Vanuit het principe ‘pas toe én leg uit’ zal een organisatie uitleg moeten geven in welke mate het actief is met de Code. 2.4 Het cultuurbeleid van de provincie Utrecht Naast het Rijk spelen ook provincies een rol in de publieke financiering van cultuur. Provincies geven subsidie aan cultuur die van belang is voor de regio, zoals cultuureducatie en erfgoed. Ook zetten zij zich in voor spreiding van culturele (onderwijs-)voorzieningen in de regio.2
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/kunst-en-cultuur/kunst-en-cultuurbeleid. De provincies zien het cultuurstelsel als een raderwerk dat optimaal werkt als er goede afstemming is tussen de verschillende overheidslagen (‘één overheid’) en de culturele sector. De uitgangspunten van de provincies 1 2
5 / 37
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
De provincie Utrecht heeft haar cultuurbeleid vastgelegd in Cultuur- en erfgoedprogramma 2020-2023.3 In het programma wordt de focus gelegd op talentontwikkeling, het behoud van erfgoed en de toegankelijkheid van kunst en cultuur. Het hoofddoel van het cultuur- en erfgoedbeleid van de provincie Utrecht wordt als volgt geformuleerd: “Bijdragen aan de toegankelijkheid van cultuur en de instandhouding van waardevol erfgoed, zodat bewoners en bezoekers van de provincie Utrecht hiervan kunnen leren en genieten”. Dit hoofddoel valt uiteen in twee beleidsdoelen. Het eerste beleidsdoel, “versterken van de culturele infrastructuur”, zal worden bereikt met het aanbieden van cultuureducatie, het faciliteren van een bibliothekennetwerk, het laten floreren van festivals en het verstevigen van het cultuurprofiel. Het tweede beleidsdoel, “behouden, benutten en beleven van cultureel erfgoed”, zal worden bereikt met het versterken van de kwaliteit van de leefomgeving, het duurzaam restaureren en gebruiken van monumenten en het bekend maken van Utrechts erfgoed. In het provinciale cultuurbeleid wordt een vermelding gemaakt van de Wintertuin Baarn en de rol die het Fonds Erfgoedparels en het Erfgoed Expert Team (EET) hebben gespeeld bij de restauratie en nieuwe bestemming van dit rijksmonument.
Na de start van de coronacrisis in 2020 heeft de provincie Utrecht een Steun- en Herstelpakket opgezet voor de cultuur- en erfgoedsector. In totaal is er 8 miljoen euro vrijgemaakt waarmee de afgelopen jaren meer dan 400 initiatieven zijn ondersteund. 2024 was het laatste jaar dat werd gebruikt om de sector verder te laten herstellen. 2.5 Het cultuurbeleid van de gemeente Baarn De meest recente Baarnse beleidsnota kunst en cultuur dateert van 2016 en liep van 2017 tot 2020. In deze periode richtte de gemeente Baarn zich op vier thema’s: educatie, publieksbereik, innovatie en economie. Dit waren de speerpunten van het kunst en cultuurbeleid. De gemeente formuleerde de ambitie om op deze punten het volgende te bereiken: • Educatie: een blijvende culturele bagage voor alle kinderen in het primair onderwijs bereiken door beleving, ontwikkeling, sociale cohesie, (cultuur)participatie. • Publieksbereik: door samen te werken, verbindingen te zoeken en zichtbaar te zijn, is meer mogelijk. • Innovatie: vernieuwing tot stand brengen door talentontwikkeling, groei, onderscheiden en innoveren. • Economie: de economische waarde van kunst en cultuur ontwikkelen door cultureel ondernemerschap, cultuurtoerisme, lokale infrastructuur van culturele en economische partners benutten en versterken.
Eén van de initiatieven die voortkwam uit de beleidsnota 2017-2020 is het Cultuur Platform Baarn (zie https://cultuurcafebaarn.nl). De bedoeling van het platform was (en is) te komen tot: 1) meer coördinatie en afstemming wat betreft culturele evenementen en programmering in het centrum en 2) nieuwe maatschappelijke verbindingen en meer onderlinge samenwerking. Het CPB stond onder meer aan de basis van evenementen in het centrumgebied zoals de culturele zaterdagen (Dag van de piano, Podium voor jong talent, Halloweenfestival, Notenkrakerfestival). In paragraaf 6.4.2. komen we op het platform terug. Door de coronacrisis is het lastig om te beoordelen in hoeverre de beleidsdoelen uit 2016 dichterbij zijn gekomen. Het culturele leven heeft vanaf maart 2020 tot het voorjaar van 2022 zo goed als stilgestaan en op veel vlakken ging de terreinwinst verloren die in eerdere jaren was geboekt. Gelukkig kan bij het schrijven van dit document worden vastgesteld dat het culturele leven weer een heel eind terug is op het peil van 2019. Echter, de amateurverenigingen, de culturele festivals en de zzp’ers ondervinden nog steeds de naweeën van de crisis. En de gemeente Baarn moet aangeven hoe zij verder wil met de festivals (Dag van de piano, Podium voor jong talent, Halloweenfestival, Notenkrakerfestival) die zijn opgestart als uitvloeisel van de vorige beleidsnota.
zijn in 2022 vervat in het rapport Op weg naar herpositionering, visie op de rol van de provincies in het cultuurbestel. 3 https://www.provincie-utrecht.nl/onderwerpen/cultuur-en-erfgoed.
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
6 / 37
HOOFDSTUK 3
Relevante gemeentelijke beleidsdocumenten (kader) In dit hoofdstuk recapituleren we kort wat er in recente gemeentelijke beleidsdocumenten is opgenomen dat relevant is voor het Baarnse cultuurbeleid. 3.1 Coalitieakkoord 2022-2026 ‘Samen Baarn’ en follow up “Samen Baarn” is de naam van het actuele coalitieakkoord. 4 In het coalitieakkoord worden de volgende stappen genoemd waar de komende vier jaar aan gewerkt zal worden:
• • • •
Bestuurlijke vernieuwing (gericht op een open en samenhangende werkwijze van het bestuur); Dienstverlening (gericht op een dienstbare werkwijze van de gemeentelijke organisatie); Participatie (gericht op het actief betrekken van inwoners bij besluitvorming); Communicatie (gericht op een constructieve uitwisseling van informatie, belangen en opvattingen).
In het coalitieakkoord komen meerdere plannen en visies ter sprake die relevant zijn voor kunst en cultuur: • We versterken de positie van de Brink als centrale ontmoetingsplek in het dorp. We bepalen in nauwe samenspraak met onze inwoners de inrichting. • We gaan met jongeren in gesprek over een eigen plek. Hiervoor versnellen we het onderzoek dat op dit moment plaatsvindt. Sociale veiligheid en inclusiviteit zijn belangrijke aandachtspunten. Ook hebben we oog voor jongeren die uit willen gaan, maar nog geen 18 jaar zijn. • Baarn kent een rijk en actief cultuurleven. Dit is belangrijk voor de leefbaarheid in ons dorp. Ons hoge voorzieningenniveau wordt door alle inwoners gewaardeerd. We zetten ons in om dit op peil te houden. • We faciliteren inwoners en organisaties die culturele activiteiten organiseren waar mogelijk. We doen dit op een herkenbare manier en zoveel mogelijk via één aanspreekpunt. • De cultuursector is hard getroffen door de coronabeperkingen. Daarom geven we actief uitvoering aan het Stembusakkoord Podiumkunsten (opgesteld door de VSCD5). We onderzoeken hoe we de cultuursector een impuls kunnen geven, bijvoorbeeld door een Baarnse cultuurpas of de inzet van cultuurbuddies. • We onderzoeken mogelijkheden om in het centrum meer cultuur mogelijk te maken, bijvoorbeeld door leegstaande panden of etalages beschikbaar te krijgen voor cultuuruitingen.
Dit kan bijdragen aan een levendig centrum en het versterken van Baarn als culturele gemeente in de regio. • We onderzoeken hoe we inwoners die een drempel ervaren in contact kunnen brengen met culturele activiteiten, • Met betrekking tot toerisme verleggen we de focus van kwantiteit naar kwaliteit. Wij zetten niet in op uitbreiding van massatoerisme, maar benutten de onderscheidende kwaliteiten van de huidige toeristische trekpleisters. We streven ernaar om bezoekers van deze trekpleisters naar het centrum van Baarn te
4 5
https://www.baarn.nl/coalitieakkoord. Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouw Directies.
7 / 37
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
•
•
•
•
trekken, zodat ook de ondernemers in het centrum profiteren. Daarnaast faciliteren we evenementen die een toegevoegde waarde hebben voor een levendig centrum en periodiek terugkomen. Een levendig centrum is belangrijk voor inwoners, ondernemers en de leefbaarheid van ons dorp. We zien dat evenementen een positieve uitwerking hebben op de aantrekkelijkheid van het centrum. De komende jaren moet de focus liggen op het omzetten van incidentele bezoekersactiviteiten naar een meer constante bezoekersstroom, zodat toerisme ook een positief effect heeft voor lokale ondernemers. Het uiteindelijke doel is dat inwoners en bezoekers zich nog meer aangetrokken voelen tot het centrum. Een levendig centrum maken we met elkaar. (…) Belangrijk is een helder vergunningentraject, zodat initiatiefnemers niet voortijdig afhaken bij het organiseren van een evenement. We moeten organisatoren van evenementen niet vermoeien met lastige, complexe trajecten, maar hen helpen en ondersteunen tijdens het vergunningentraject. Vaste formats voor in te dienen plannen kunnen hierbij een rol spelen. We ondersteunen activiteiten die tot doel hebben om bezoekers van Paleis Soestdijk, Groeneveld en de grootwinkelbedrijven op de Noordschil naar het centrum van Baarn te trekken. Met aandacht voor de daarvoor benodigde voorzieningen. De kern van Lage Vuursche gaat soms gebukt onder grote drukte door evenementen.
Deze mogen wat ons betreft niet ten koste gaan van het woongenot van de inwoners van Lage Vuursche. Organisatoren van activiteiten in Lage Vuursche dienen hiermee rekening te houden. Parkeeroverlast als gevolg van grootschalige activiteiten in Lage Vuursche is niet acceptabel. Organisatoren dienen in samenspraak met de Contactcommissie Lage Vuursche (CCLV) en landgoedeigenaren tot oplossingen te komen, bijvoorbeeld door weilanden in de omgeving in te zetten als tijdelijk parkeerterrein.
Het coalitieakkoord gaat ook expliciet in op de kwestie van de huisvesting van het theater en de bibliotheek. In vervolg op de tekst in het coalitieakkoord werd op 22 februari 2023 een motie aangenomen waarin het college werd verzocht de planvorming voor het gezamenlijk huisvesten van Theater De Speeldoos en de Bibliotheek te staken en uit te gaan van separate huisvesting aan respectievelijk de Rembrandtlaan (Theater De Speeldoos) en de Hoofdstraat (Bibliotheek). In deze motie werd voorts onder meer gevraagd (a) te onderzoeken of een krediet van € 4 miljoen euro kan leiden tot een gezonde exploitatie voor het theater gedurende tien jaar en (b) wat de benodigde kosten zijn voor een gezonde exploitatie voor het theater voor een termijn van respectievelijk twintig jaar en veertig jaar. In september 2023 kreeg de motie een vervolg in de vorm van een raadsvoorstel waarin onder meer werd voorgesteld om een Kunst- en Cultuurvisie op te (laten) stellen, het Plan Maatschappelijk Vastgoed te actualiseren en onderzoek te (laten) doen naar de investeringen die nodig zijn voor een gezonde exploitatie van theater De Speeldoos aan de Rembrandtlaan met scenario’s voor 10 (€ 4 mln.), 20 en 40 jaar. In het coalitieakkoord wordt ook kort ingegaan op het bestemmingsplan voor Landgoed Paleis Soestdijk.
Inmiddels echter heeft de Raad van State zich uitgesproken over het bestemmingsplan en besloten dit te vernietigen. Sindsdien is de toekomst van Soestdijk onduidelijk. 3.2 Omgevingsvisie ‘De staat van Baarn’ In voorbereiding op de nieuwe Omgevingswet moet elke gemeente een Omgevingsvisie opstellen. De Omgevingsvisie van de gemeente Baarn wordt net als de cultuurvisie in twee stappen ontwikkeld. Het eerste deel betreft ‘De Staat van Baarn’. In februari 2023 heeft de gemeenteraad de Staat van Baarn vastgesteld: een weergave van de bestaande waarden van Baarn. Wat zijn de unieke eigenschappen en hoe geven deze op en integrale wijze invulling aan het DNA van Baarn. Daarnaast geeft de Staat van Baarn inzicht in de belangrijke uitdagingen en dilemma’s op het vlak van de fysieke leefomgeving (denk aan wonen, werken, duurzaamheid, veiligheid, mobiliteit en recreatie). Voor het cultuurbeleid zijn de volgende inzichten uit de Omgevingsvisie relevant:
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
8 / 37
•
•
Net als overal in Nederland ligt het gevaar van leegstand op de loer als gevolg van het online winkelen. De opgave is om het centrum door te ontwikkelen tot een levendig dorpshart met nieuwe voorzieningen. De leegstand wordt aangepakt door in te zetten op ontmoeting in het centrum. Kunst, cultuur, ambachten, (dag)horeca en evenementen spelen hierin een rol. Het behouden en versterken van de cultuurhistorische waarden is voor Baarn erg belangrijk: zij zijn bepalend voor de identiteit van de gemeente.
3.3 ‘Het goede leven’. Stappenplan voor de realisatie van een levendig centrum Velen in Baarn stellen prijs op een levendig centrum. Er is daarom een stappenplan opgesteld door de Gouden Driehoek (GD), een samenwerkingsverband van de Coöperatie Ondernemers Centrum Baarn, de gemeente Baarn en de Vereniging van vastgoedeigenaars Centrum Baarn (VVCB). Het scenario ‘levendig’, afkomstig uit de Toekomst- en Structuurvisie Baarn 2030, werd in 2016 door de gemeenteraad bekrachtigd als dé ontwikkelrichting voor het centrum en is geland in de Omgevingsvisie. Het stappenplan van de Gouden Driehoek is de synthese van alle uitwerkingen die sinds 2016 zijn gedaan, vertaald naar concreet op te starten acties in 2023-2024. Wezenlijk in het levendig centrum is de invulling van het concept van functiemenging oftewel van ‘mixed use’. Denk aan: ontmoeten, beleven, kopen, werken, recreëren, wonen, etc. Structureel aanhaken van de cultuursector wordt als een vereiste gezien voor de realisatie van een levendig centrum. Het wordt daarom van belang geacht dat culturele organisaties en organisatoren aanhaken bij het overleg van de Gouden Cirkel. En dat culturele functies aan het centrumgebied worden toegevoegd. NB: in maart 2023 is door de Plekkenmakers een visie opgesteld op het gebruik van het Brinkhuis (i.e. de huidige locatie van de openbare bibliotheek).
Alle maatschappelijke en culturele organisaties hebben hierover toen meegedacht. De ambitie die hieruit naar voren kwam is dat er in Baarn een centrale huisvesting moet komen voor clubs en organisaties die bijdragen aan een levendig cultureel en sociaal dorpsleven. Een “warme plek” die mensen aantrekt en samenbrengt met een breed activiteitenaanbod en die aanvoelt als thuis. 3.4 Beleidsnota Sociaal Domein 2021-2024: ‘Baarn Vitaal’ Binnen het sociaal domein werkt de gemeente Baarn vanuit drie pijlers: vitaliteit, basisvoorzieningen en toegang tot zorg. Het concept van positieve gezondheid staat in het beleid centraal. De gemeente Baarn streeft naar een gezonde samenleving waarin alle inwoners zoveel mogelijk de regie hebben en houden over hun eigen leven. Positieve gezondheid gaat uit van de kracht van mensen, hun veerkracht en van wat hun leven betekenisvol maakt. Dit is voor het beleid meetbaar gemaakt door vanuit zes eigenschappen te bekijken hoe mensen (positieve) gezondheid ervaren: zie onderstaande tabel. De zes eigenschappen Dagelijks functioneren
De inwoners werken of participeren naar eigen kunnen, kunnen omgaan met financiën en kunnen voor zichzelf zorgen.
Meedoen
Iedereen in Baarn hoort erbij, doen (samen) leuke dingen
Mentaal welbevinden
De inwoners zijn zelfredzaam en hebben het gevoel controle te hebben over hun leven.
9 / 37
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
De zes eigenschappen Gezond voelen
De inwoners zijn in beweging en voelen zich fit. We zien gezondheid niet alleen als de af- of aanwezigheid van ziekte, maar zetten in op wat onze inwoners wel kunnen.
Kwaliteit van leven
De inwoners genieten van het leven, voelen zich veilig en hebben een goed evenwicht gevonden tussen werk en privé, inspanning en ontspanning.
Zingeving
De inwoners hebben idealen waar ze zich voor willen inzetten en blijven leren.
De gemeente toetst bij haar beleid steeds of dit bijdraagt aan de positieve gezondheid van de inwoners. De zes eigenschappen van positieve gezondheid en de drie pijlers en de daarbinnen vallende beleidsterreinen zijn opgenomen in wat wordt genoemd de Matrix positieve gezondheid Sociaal Domein gemeente Baarn. Wat opvalt dat is dat kunst en cultuur hierin nog niet zijn opgenomen, terwijl cultuurdeelname wel een heel positieve bijdrage kan hebben aan een aantal van de aspecten van positieve gezondheid.
3.5 Beleidsregels voor evenementen Voor het evenementenbeleid heeft de gemeente Baarn begin 2018 een aantal beleidsregels geformuleerd. De regels moeten duidelijkheid geven over de procedure en kaders waarbinnen evenementenvergunningen
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
10 / 37
worden verleend, dit ten behoeve van organisatoren van evenementen, omwonenden van locaties waar geregeld evenementen worden gehouden en de gemeentelijke organisatie. Formeel is vastgelegd dat de beleidsregels slechts zouden gelden tot 31-01-2019 en eind 2018 zouden worden geëvalueerd. Daarvan is het echter nog niet gekomen. De regels hebben niet betrekking op de subsidieverlening. De drie categorieën van evenementen die worden aangeduid onderscheiden zich van elkaar op basis van risicoprofiel (voor openbare orde en veiligheid). 3.6 Gemeentelijk huisvestingsbeleid De gemeente werkt momenteel (zoals aangegeven in § 3.1) aan het actualiseren van het Plan Maatschappelijk Vastgoed. Dit geactualiseerde beleid moet idealiter toegesneden zijn op de vraag hoe moet worden omgegaan met (de vraag naar) sociaal-culturele accommodaties. Belangrijke aspecten daarbinnen zijn: wel niet aanhouden van strategisch vastgoed, verhuurvoorwaarden, meerjarig onderhoud en (het bevorderen van) gebiedsontwikkeling in/voor bepaalde delen van de gemeente. 3.7 Gemeentelijk jeugdbeleid Eveneens in voorbereiding is een Jeugdagenda voor de periode 2024-2028. Hierin wordt het jeugdbeleid vervat, gericht op het gelukkig en zelfstandig laten opgroeien van jeugdigen in Baarn.
Het streven is om de ambities uit de agenda te laten ondersteunen door 'stakeholders'; personen uit domeinen zoals onderwijs, kinderopvang, gemeente en cultuur.
11 / 37
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
HOOFDSTUK 4
Feiten en cijfers over cultuur in Baarn 4.1 Subsidies voor kunst en cultuur Bij gemeente Baarn kan subsidie worden aangevraagd voor cultuur, welzijn, sport, recreatie, monumenten (bedoeld voor eigenaren) en duurzaamheid.6 De doelstelling van de Subsidieregeling culturele initiatieven is dat er een bijdrage wordt geleverd aan het culturele leven in Baarn. De initiatieven moeten samenwerking en verbinding bevorderen en gericht zijn op de thema’s uit de vorige cultuurnota: educatie, publieksbereik, innovatie en economie (zie bijlage 1). Het subsidieplafond voor de regeling wordt door burgemeester en wethouders vastgesteld. In 2022 en 2023 bedroeg het budget € 37.000,-. Voor 2024 is het plafond vastgesteld op € 41.144,-. Alle aanvragen worden op volgorde van ontvangst beoordeeld. Als het plafond voor een jaar is bereikt, kan er alleen subsidie worden aangevraagd voor activiteiten die plaatsvinden in het daaropvolgende jaar. 7 Er is in Baarn ook een eenmalige stimuleringsregeling voor samenwerkende culturele zzp’ers. Deze subsidie is bedoeld voor projecten van samenwerkende kunstenaars, acteurs, technici, vormgevers en andere culturele zzp’ers in 2024. De regeling steunt hiermee culturele ondernemers die hard geraakt zijn door de economische gevolgen van corona. Daarnaast geeft het een impuls aan het culturele aanbod van de gemeente.
8 Voor projecten in 2024 is in totaal € 136.000 beschikbaar. Dit budget komt uit de coronaherstelgelden die het Rijk beschikbaar heeft gesteld.9 Naast incidentele cultuursubsidie, verstrekt de gemeente Baarn ook structurele subsidies. Deze structurele subsidies kunnen hoger uitvallen dan € 5.000,-. Het totale budget dat hiermee is gemoeid bedraagt € 190.440 voor 2024. De juridische basis voor toekenning is de Algemene Subsidieverordening Baarn 2020 in combinatie met de door de gemeenteraad vastgestelde programmabegroting. De structurele subsidies zijn vooral bestemd voor het verenigingsleven en voor evenementen. De omvang van de budgetten is historisch bepaald. De totale cultuurbegroting van Baarn bedraagt in 2024 ca. € 1,4 mln. De opbouw is als volgt:
Voor 2024 is een eenmalig bedrag van € 50.000 beschikbaar gesteld voor gestegen kosten van evenementen.
https://www.baarn.nl/subsidie-aanvragen. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/gmb-2018-89831.html#extrainformatie. 8 https://www.baarn.nl/eenmalige-stimuleringsregeling-cultuur. 9 https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR698565/1. 6 7
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
12 / 37
4.2 De culturele infrastructuur van Baarn in perspectief Om handvatten te bieden voor gemeentelijk cultuurbeleid ontwikkelde de VNG in samenspraak met Cor Wijn een ringenmodel dat door veel gemeenten gebruikt wordt als richtlijn voor de inrichting van de culturele infrastructuur (zie onderstaande figuur uit 2014). In dit model is een indeling beschreven in drie ‘stappen’: kernachtig gemeentelijk cultuurbeleid, uitgebreid gemeentelijk cultuurbeleid en alomvattend gemeentelijk cultuurbeleid. Het model geeft daarmee een overzicht van de basisinfrastructuur voor gemeenten van verschillende grootte. Het model kan als toetsingskader worden gebruikt voor de culturele infrastructuur en het opsporen van eventuele hiaten of juist de aanwezigheid van extra voorzieningen. Die extra voorzieningen, die in principe buiten het ringenmodel vallen, dragen vaak bij aan het onderscheidend vermogen van de gemeente.
In het model is het aantal inwoners het uitgangspunt, waarbij een minimaal takenpakket van de gemeente wordt aangegeven. De grenzen liggen respectievelijk bij tot circa 25.000-30.000 inwoners, tot circa 90.000100.000 inwoners en meer dan circa 90.000-100.000 inwoners. De vier grote steden worden daarnaast nog als aparte categorie gezien. De gemeente Baarn zit met een kleine 25.000 inwoners qua inwonertal duidelijk in de binnenring die loopt tot ca. 30.000 inwoners. Het voorzieningenpakket behorende bij deze schaalgrootte is dat van het ‘kernachtige cultuurbeleid’. Dit beleid heeft overal in Nederland min of meer dezelfde elementen:
13 / 37
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
• • • • • • • • • • • • • • •
Een openbare bibliotheekvoorziening Enkele lokale omroep Boven- en ondergrondse monumenten Een oudheidkamer of ander typisch lokaal museum Een tentoonstellingsruimte Aandacht voor welstand (architectuur) Zorg voor de openbare ruimte Amateurkunstverenigingen Cultuureducatie in het onderwijs Mogelijkheden om buitenschools lessen en cursussen te volgen Uitvoeringen voor de jeugd Kamermuziek (in kerken, scholen, buurtcentra ed) Oefen- en repetitieplekken Een plek waar soms films worden vertoond Festivals en evenementen.
We kunnen constateren dat Baarn nagenoeg volledig dit patroon volgt. Een opvallende afwijking wordt gevormd door de aanwezigheid van theater De Speeldoos met een capaciteit van in totaal 442 zitplaatsen. Een dergelijk soort voorziening wordt zelden in kleinere gemeenten aangetroffen. Dit is de reden dat wij in de volgende paragraaf ook nog nader op de Speeldoos ingaan. Een andere opvallende afwijking is dat Baarn niet over een tentoonstellingsruimte beschikt en evenmin over een goed toegankelijke en aantrekkelijke oudheidkamer of over een lokaal museum. 4.3 De Speeldoos In de zomer van 2023 deden wij een quickscan naar de exploitatie van de Speeldoos. Uit deze scan kwamen onder meer de volgende conclusies:
•
Qua aantal professionele voorstellingen en bezoekers hieraan presteert De Speeldoos nagenoeg identiek aan vergelijkbare theaters.
•
Die vergelijkbare theaters staan in grotere gemeenten dan Baarn. Maar weinig gemeenten van de omvang van Baarn beschikken over een theater.
•
De eigen inkomsten van de Speeldoos zijn in absolute en in relatieve zin hoger dan het gemiddelde van de referentietheaters.
•
Qua zelfstandige verdiencapaciteit heeft de Speeldoos in de meerjarenbegroting de grenzen van het haalbare opgezocht. Het feitelijke bedrijfsresultaat zal in komende jaren eerder tegen- dan meevallen.
•
De gemeentesubsidie aan de Speeldoos ligt met € 460.000 (2023) een kwart lager dan het gemiddelde van de referentietheaters (€ 632.000).
• •
Het aandeel van de subsidie in de totale exploitatiebaten is bij de Speeldoos 35%, bij de referentietheaters 47%. De Speeldoos presteert objectief beschouwd goed, maar gaat zonder verhoging van de subsidie toch een faillissement tegemoet.
•
Het verdienmodel van theaters maakt dat er weinig knoppen zijn waaraan De Speeldoos kan draaien.
Onder meer op grond van deze bevindingen besloot de gemeenteraad in het najaar van 2023 om de subsidie incidenteel (voor 2024 en 2025) met maximaal € 120.000 p.j. te verhogen. 4.4 Bevordering van cultuurdeelname Belangrijk voor de cultuurdeelname is het Jeugdfonds Sport en Cultuur Utrecht waaraan de gemeente Baarn meedoet. Dit fonds betaalt de contributie/het lesgeld voor kinderen en jongeren uit gezinnen waar te weinig geld is voor een sportclub, muziek- of dansles, schilderen, theaterschool of een andere creatieve cursus. Een leerkracht, cultuurcoach, jeugdzorger, arts of maatschappelijk werker in Baarn kan een aanvraag doen voor het
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
14 / 37
kind via de website https://www.allekinderendoenmee.nl. Als de aanvraag wordt goedgekeurd, betaalt het fonds het lesgeld, de huur van instrumenten of de aanschaf van kleding. Lesgeld wordt rechtstreeks overgemaakt naar de culturele instelling of sportvereniging. 4.5 Uitgaven voor cultuur in perspectief In 2023 werd er door de gemeente Baarn in totaal € 5.381.190,35 aan subsidie verstrekt, waarvan ca. € 1.2 mln. bestemd was voor cultuur. Hieronder staat een overzicht van de subsidiebedragen per beleidsdoel. 10
S U B S I D I E B E D R AG P E R B E L E I D S D O E L GEMEENTE BAARN 2023 RECREATIE & TOERISME
€12.000,00
ADVIESRADEN
€20.460,00
SPORT (JEUGD)
€40.249,84
PARTICIPATIE
€49.010,00
OVERIG
€71.873,00
JEUGD
€88.112,11
NPO
€179.428,66
DUURZAAMHEID
€222.200,00
PEUTEROPV. & VOORSCH. EDUC.
€246.044,00
SPORT (ACCOMODATIES)
€1.003.351,00
CULTUUR
€1.288.552,00 €2.154.855,74
WELZIJN & ZORG
S U B S I D I E B E D R AG C U L T U U R P E R J A A R GEMEENTE BAARN
€1.284.639,46
€1.429.785,00
€1.288.552,00 €1.245.927,00
€1.153.360,15
2020 10
2021
2022
2023
2024
https://www.baarn.nl/subsidieregister.
15 / 37
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
Zoals in de andere grafiek hierboven te zien is, zijn de uitgaven voor cultuur in de Gemeente Baarn in de afgelopen vier jaar relatief stabiel gebleven. In 2024 zal het totaalbedrag echter omhoog gaan. De subsidieaanvragen die tot nu toe in 2024 zijn gedaan, liggen gemiddeld 11% hoger dan de aanvragen in 2023. De stijging in 2024 wordt – net als in ’23 – veroorzaakt door stijgende energieprijzen, stijgende cao-lonen en de generieke prijsinflatie. De uitgaven voor kunst en cultuur van Baarn laten zich alleen met andere gemeenten vergelijken wat betreft het jaar 2019: de jaren 2020 en 2021 waren niet-representatieve coronajaren en het jaar 2023 is bij het CBS nog niet beschikbaar. In 2019 bedroegen de uitgaven voor cultuur van de gemeente Baarn ca. € 46,- per inwoner. De cultuuruitgaven van Baarn laten zich vergelijken met de gegevens uit CBS-statline: CBS-statline_uitgaven voor cultuur naar gemeentegrootte per taakveld
Definitief cijfers:
2019
2019
2019
2019
2019
2019
2019
Gemeentegrootte
5 000 tot 10
10 000 tot 20
20 000 tot 50
50 000 tot
100 000 tot
150 000 tot 250
250 000
000 inwoners
000 inwoners
000 inwoners
000 inwoners
inwoners of
100 000
150 000
inwoners
inwoners
meer
euro per
euro per
euro per
euro per
euro per
inwoner
inwoner
inwoner
inwoner
inwoner
€ 15
€ 15
€ 23
€ 43
€ 55
€ 80
€ 118
Musea
€1
€5
€5
€ 13
€ 25
€ 26
€ 45
Totaal
€ 16
€ 20
€ 28
€ 56
€ 80
€ 106
€ 163
Voorlopige cijfers:
2021
2021
2021
2021
2021
2021
2021
Cultuurpresentatie, -
euro per inwoner
euro per inwoner
productie
Gemeentegrootte
5 000 tot 10
10 000 tot 20
20 000 tot 50
50 000 tot
100 000 tot
150 000 tot 250
250 000
000 inwoners
000 inwoners
000 inwoners
100 000
150 000
000 inwoners
inwoners of
inwoners
inwoners
meer
euro per
euro per
euro per
euro per
euro per
inwoner
inwoner
inwoner
inwoner
inwoner
€ 20
€ 16
€ 25
€ 44
€ 61
€ 89
€ 144
Musea
€2
€5
€6
€ 13
€ 28
€ 26
€ 47
Totaal
€ 22
€ 21
€ 31
€ 57
€ 89
€ 115
€ 191
Cultuurpresentatie, -
euro per inwoner
euro per inwoner
productie
Baarn zat in 2019 met zijn uitgaven (€ 46,- per inwoner) wat hoger dan de groep waartoe zij behoort, onder meer vanwege de jaarlijkse exploitatiesubsidie die wordt toegekend aan het theater. Maar weinig kleinere gemeenten beschikken over een eigen theater, dit is een extra voorziening die de gemeente Baarn aan haar inwoners biedt en vertaalt zich in wat hogere cultuuruitgaven.
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
16 / 37
HOOFDSTUK 5
Wat gaat goed? Ondanks de beperkte omvang van Baarn is er een opvallend groot aanbod op het gebied van kunst en cultuur. Een brede en diverse groep aan organisaties, instellingen en individuen brengt een uiteenlopend en uitgebreid aanbod voor de inwoners van Baarn, van podiumkunsten tot aan kunstlessen, cursussen en evenementen waar ook mensen uit omringende gemeenten op af komen. Dit rijke aanbod is een groot goed. Hieronder volgt per deelterrein een kort overzicht van de actoren en het aanbod. 5.1 Podiumkunsten Onder podiumkunsten, ook wel de uitvoerende kunsten genoemd, worden live uitvoeringen theater, dans en muziek gerekend. In Baarn vinden de meeste vormen van zowel de professionele als de amateurs podiumkunsten in Theater de Speeldoos plaats. Ook vinden veel concerten en performances plaats in Kasteel Groeneveld, de Pauluskerk, het Witte Kerkje en op de Brink. De Jardin d’Hiverre van Bomencentrum Nederland is een commercieel geëxploiteerde evenementenlocatie. De Wintertuin in het Cantonspark is momenteel gesloten voor gebruik. De Speeldoos kenmerkt zich door een gevarieerd professioneel theater- en filmaanbod. Daarnaast biedt het theater een podium aan culturele Baarnse verenigingen en lokale culturele- en sociaal maatschappelijke initiatieven. 5.2 Amateursector Baarn kent een dynamisch cultureel leven.
Hieronder een overzicht van organisaties, groepen en initiatieven die op dit moment actief zijn binnen de podiumkunsten van Baarn: • • • • • • • • •
Baarns Kamerorkest Artoni Baarns Mannenkoor Baarnse Muziekkring Bach Cantorij Baarn Concertkoor Baarn Dagkoor Baarn De Baarnse Bende De Eemzangers Djembégroep Baskéda
• • • • • • • • •
Koor Rosé & Rouge Friendship Gospel Choir Intervocaal Marantibus Concerten Muziekverenging Crescendo Stichting Opera Varia Stichting Vier het leven Toneelgroep Karakter Vocalgroup Esperanto
5.3 Cultuureducatie en bibliotheekwerk Baarn kent meerdere instellingen die zich richten op cultuureducatie. Hier volgt een overzicht van instellingen die zich richten op de cultuureducatie in Baarn:
17 / 37
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
• • • • • • • • • •
Atelier Langs Jan Ballet- en Dansschool Marut Jorquera Bibliotheek Baarn (onderdeel van Bibliotheek Eemland) Dansschool M-Beat Dansstudio Motion (voorheen En Corps Lida) De Kunststudio Baarn Marmelijn Jeugdtheaterschool Baarn Johann Sebastiaan Bachschool (voorheen Muziek & Dans Baarn) Muziekschool Baarn Theaterhuis Marc van Driel
De bibliotheekvestiging in Baarn maakt onderdeel uit van Bibliotheek Eemland, een organisatie die in vijf gemeenten (waaronder Amersfoort) actief is. Bibliotheken in zijn algemeenheid ontwikkelen zich steeds meer van organisaties gericht op boekenuitleen naar maatschappelijke bibliotheken. Ook in Baarn worden in de bibliotheek steeds meer activiteiten georganiseerd die zich richten op de speerpunten van het moderne bibliotheekbeleid. Deze staan in het Bibliotheekconvenant 2020-2023: hierin hebben de drie overheden en de bibliotheeksector afspraken gemaakt over de bijdrage van het bibliotheekwerk aan drie grote maatschappelijke opgaven: • Een geletterde samenleving • Participatie in de informatiesamenleving • Een leven lang ontwikkelen. Binnenkort heeft Bibliotheek Eemland op zes van de negen basisscholen in Baarn het concept van ‘De Bibliotheek-op-School’ uitgerold. Ook op het Waldheimcollege (VO) wordt dit gerealiseerd. Op het terrein van cultuureducatie is de provinciale ondersteuningsinstelling Kunst Centraal belangrijk voor de scholen in het primair onderwijs. Kunst Centraal richt zich op het versterken van de creatieve kracht van leerlingen, leerkrachten, docenten en beleidsmakers. Dit gebeurt met programma's voor leerlingen, aanbod voor deskundigheidsbevordering en advies.
Het programma voor de Baarnse scholen heet ‘Cultuur Actief Baarn.’ 5.4 Popcultuur/jeugdcultuur Baarn kent geen poppodium of een ruimte die gericht is op pop- of jeugdcultuur. Hoewel er veel mogelijkheden zijn om verschillende vormen van lessen te volgen (muziek, toneel, dans, etc.), is er geen vaste plaats voor de jeugd in Baarn. 5.5 Makersklimaat/cultuurproductie Jett Rebel (Jelte Tuinstra) groeide op in Baarn. Baarn kent relatief veel actieve kunstenaars: musici, theatermakers, schrijvers, beeldend kunstenaars, ontwerpers et cetera. Het prettige woonklimaat en de centrale ligging van Baarn zijn hier debet aan. Plekken om samen aan producties te werken of kunstuitingen te tonen zijn echter schaars: het meeste gebeurt in eigen werk- en oefenruimten. In paragraaf 5.2 gaan we hierop nader in. Tot 2022 werd tien jaar lang bij de nieuwjaarsreceptie van de gemeente de jaarlijkse Cultuurprijs uitgereikt. Op deze manier werd een organisatie of persoon die zich actief inzet voor cultuur in Baarn in het zonnetje gezet. Bovendien was het een belangrijk moment voor verenigingen om zich te presenteren met een optreden. Deze traditie is in 2022 gestagneerd. Nog wel vitaal is de Baarnse Literatuurprijs. Deze is in 2011 door de Stichting Cultureel Festival Baarn in het leven geroepen als een landelijke wedstrijd in het schrijven van korte verhalen, met als uitgangspunt de lengte
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
18 / 37
van een column. Er wordt elk jaar gewerkt met een thema. In 2024 is het thema: “HET GASTENBOEK”. De prijsuitreiking wordt op feestelijk wijze gevierd tijdens het Cultureel Festival Baarn (31 augustus 2024). Zonder makers bestaat er geen kunst of cultuur. Zij spelen een onmiskenbare rol en mogen in kunst- en cultuurbeleid niet over het hoofd mogen gezien. Zijn hebben een plaats nodig waar zij elkaar kunnen ontmoeten, waar kruisbestuiving kan plaatsvinden, er nieuwe initiatieven en samenwerkingen kunnen ontstaan. Een dergelijke plek is er op dit moment niet in Baarn. Hierover meer in hoofdstuk 6. 5.6 Beeldende kunst Baarn telt een relatief groot aantal kunstenaars: alleen al meer dan veertig beeldend kunstenaars en daarnaast nog diverse zangers, musici, acteurs, schrijvers, fotografen et cetera. In aansluiting hierop kent de gemeente sinds 1989 een tweejaarlijkse Open Atelier Route (OAR). De route trekt altijd veel bekijks. Bezoekers komen zowel uit Baarn, als (ver) daarbuiten. Tijdens het weekeind van de route stelt een groot aantal van de Baarnse kunstenaars (> 30) zijn of haar atelier of expositieruimte open. De laatste editie was in augustus 2023. Een andere presentatievorm is de Kunst Kijk Route Baarn. Deze vond laatstelijk plaats in het najaar van 2023.
Vier weken lang konden wandelaars en fietsers kunst bekijken achter de ramen, op de vensterbanken en in de tuinen van Baarnse kunstenaars. In maart 2023 is een wisseling gekomen in de kunstenaars die de organisatie van de OAR op zich nemen en er is besloten de route elk jaar te organiseren. Hierbij wordt gezocht naar de samenwerking met de Kunst Kijk Route Baarn. Tijdens het Cultureel Festival -ieder jaar in het begin van september als opening van het culturele seizoen – is er op de Brink altijd een Kunstmarkt waaraan meer dan 40 kunstenaars deelnemen. Het digitale platform Kunsthuis Baarn huisvest een gevarieerde groep Baarnse kunstenaars. Hun disciplines variëren van schilderen en tekenen tot aan fotografie en beeldhouwen. Toen het Koetshuis in 2019 een nieuwe huurder kreeg, konden de kunstenaars daar niet langer hun werk tentoonstellen. Sindsdien leeft de organisaties een “nomadebestaan”. Kunsthuis Baarn exposeert “waar en wanneer het kan”, biedt workshops aan en maakt ook werk in opdracht. 5.7 Musea/erfgoed Hoewel Baarn geen eigen museum kent, zijn er wel veel rijks- en gemeentelijke monumenten te vinden. Naast Kasteel Groeneveld en Paleis Soestdijk staan er ook veel villa’s, woonhuizen en kerken op de monumentenlijst. Stichting Escher in Baarn wil dat de kracht van kunstenaar M.C.
Escher aanwenden om Baarn aantrekkelijker te maken en de liefhebbers van Eschers werk dichterbij de maker en zijn inspiratie te brengen. Het initiatief inspireert ondernemers, burgers en het lokale bestuur om samen te werken aan een vitaal dorp. De Historische Kring Baerne houdt zich bezig met het bewaren en bewaken van en het belangstelling kweken voor het Baarnse culturele en monumentale erfgoed. Door kennis te verspreiden hopen zij de Baarnse bevolking te wijzen op de karakteristieke en historisch waardevolle elementen van hun dorp. De Historische Kring Baerne heeft een “Oudheidkamer” die fungeert als verenigingscentrum met expositieruimte, documentatiecentrum en objectendepot. Deze ruimte is gehuisvest op de kelderverdieping van de bibliotheek en is vrij toegankelijk op woensdag- en zaterdagmiddagen. Initiatiefgroep Koloniaal Verleden Baarn organiseerde in 2022 en 2023 bijeenkomsten, brainstormsessies en wandelingen over de koloniale geschiedenis van Baarn. Hun activiteiten haalden meermaals het lokale nieuws. Stichting Carillon is sinds 2000 verantwoordelijk voor het verzorgen van bespelingen en concerten, het programmeren van het automatisch spel en het houden van toezicht op het onderhoud van de Pauluskerk.
19 / 37
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
5.8 Evenementen/festivals Door het hele jaar heen worden er festivals en evenementen georganiseerd in Baarn. Naast algemene evenementen zoals de jaarlijkse 4 en 5 mei herdenkingen (georganiseerd door Comité 4 en 5 mei Baarn), de Avondvierdaagse, Koningsdag (georganiseerd door Oranjevereniging Baarn & Oranje) en de Sinterklaasintocht (georganiseerd door Stichting Intocht Sinterklaas), genieten (of genoten) ook onderstaande festivals bekendheid: • • • • • • • • • • • • • • • • • • •
Alltogether Ontmoetingsfestival Baarn (Stichting SANDESH) Cultureel festival Baarn (Stichting Cultureel Festival Baarn) De Open Atelierroute (Open Atelierroute Baarn) Eenakter Festival (Toneelgroep Karakter) Festival Groeneveld (Stichting Gooisch Klassiek) Gluren bij de Buren (Stichting de Bühne) Halloweenfestival (Theaterhuis Marc van Driel) Het Notenkrakerfestival (Organisatie Stichting Notenkraker) Kampvuur Concert Klaterklanken (Stichting Klaterklanken) Kunst op Stand (Stichting Kunst op Stand) Lumineus Met Kerst: de Kerststallen (particulier initiatief) Midsummer Celebration Open Monumentendag (tijd weggeweest, weer op de agenda voor september 2024) Theaterfestival Vuurol (Theaterie ’t Open Doekje) Theater4daagse (Theaterhuis Marc van Driel) Volkskerstzang (Raad van Kerken Baarn) Vorstelijk Proeven
Stichting de CultuurContainer is een culturele organisatie in Baarn die is opgericht met het doel projecten te organiseren die cultuurparticipatie en sociale cohesie stimuleren. De Werkgroep Evenementen Baarn (WEB) is een particulier initiatief dat ernaar streeft om een betere samenwerking en afstemming te bewerkstelligen tussen de organisatoren van de grotere evenementen onderling en met de gemeente Baarn. De werkgroep doet dit uit bezorgdheid over de toekomstbestendigheid van de evenementen in Baarn: in de volgende paragraaf komen daarop terug. In de vorm van Jardin d’Hiverre beschikt Baarn aan de noord-west zijde van de kern over een bijzondere locatie voor evenementen (voor 80 tot 450 personen). Het uit twee verdiepingen bestaande gebouw bevindt zich in de parkachtige omgeving van Bomencentrum Nederland en draait geheel op eigen inkomsten. 5.9 Media Het lokale nieuws kan worden gelezen in de Baarnsche Courant. Tot 2023 was er sprake van een echt lokale omroep: RTV Baarn (de overkoepelende naam van voorheen Eemland TV en Baarn FM). Begin 2023 ging RTV Baarn op in Eemland1 vanwege een herziening van de Mediawet. De streekomroep Eemland1 werkt voor drie gemeenten (Baarn, Bunschoten-Spakenburg en Soest). In de toekomst gaat Eemland1 mogelijk ook werken voor de gemeenten Amersfoort en Leusden.
De nieuwgevormde streekomroep ontvangt structurele subsidie van de betrokken gemeenten, waaronder Baarn. Eemland1 was tot voor kort gevestigd in Lokaal O. Nu deze locatie gaat sluiten moet Eemland1 uitzien naar een andere plek om vanuit te opereren. Op dit moment wordt er een verkenning gedaan naar een andere locatie, waarbij wordt gedacht aan studioruimte in De Speeldoos. Er zijn daar nog geen besluiten over genomen of stappen in gezet.
Informatiedocument kunst en cultuur gemeente Baarn
20 / 37
HOOFDSTUK 6
Wat kan beter? Hoewel het aanbod breed is en er - vooral door ouderen - veel aan culturele activiteiten wordt deelgenomen en daarnaast de motivatie om iets cultureels te organiseren in Baarn groot is, zijn er ook knelpunten in de sector. In de gemeentelijke startnotitie (najaar 2023) zijn deze al aangeduid. Op basis van gesprekken met sleutelpersonen uit het Baarnse kunst- en cultuurveld, ambtenaren en wethouders hebben we de uitdagingen die in de startnotitie stonden aangevuld, aangescherpt en geordend naar zes (clusters van) knelpunten: • • • • • •