1383972 Bomenbeleidsplan Baarn 2025-2035 bijlage 1 Bomenbeleidsplan 2025-2035

Kansen • Bomen op private percelen hebben over het algemeen een grote en goede groeiplaats zonder verharding. In potentie kunnen deze bomen het groene karakter nog lang dragen mits deze bomen de juiste verzorging krijgen. Het informeren van particulieren over het belang van deze bomen is waardevol. • Over het algemeen is er voldoende boomkroonbedekking in deze wijken en weinig

Bomenbeleidsplan Baarn | 37

4.3

Structuuraanpak

De bomen van Baarn vormen samen een samenhangend geheel, een ecosysteem dat hoge waarde heeft voor de kwaliteit van de leefomgeving van mens, plant, en dier. Het is van groot belang de bomen in deze samenhang te bekijken omdat we daarmee de impact van beslissingen over bomen beter kunnen beoordelen. In deze structuurbenadering kijken we naar laanbomen, parken en bossen, bomen in tuinen en solitaire bomen. De boomstructuurkaart Baarn laat zien hoe de bomen in Baarn op hoofdlijnen zijn ingedeeld. De huidige boomstructuurkaart laat een boomhoofdstructuur zien naast enkele specifieke gebieden zoals historisch groen en groenelementen met waardevolle bomen. Daarnaast is er een lijst met bijzonder bomen en herdenkingsbomen, zie bijlage ‘’Bijzondere bomen’’. Elke groep bomen vertegenwoordigd een specifieke waarde en functie in de boomstructuur van Baarn, we geven een korte beschrijving.

38 | Bomenbeleidsplan Baarn

4.3.1 De waarden van de boomstructuur van Baarn Boomhoofdstructuur Deze hoofdstructuren worden gevormd door over het algemeen grotere bomen (1e grootte) van één soort en hebben in veel gevallen een hoge historische en landschappelijke waarde. Vaak begeleiden de bomen wegen of watergangen en vormen ze groene verbindingen op een grotere schaal dan een buurt of wijk. Deze groene verbindingen zijn ecologisch waardevol doordat dieren ze gebruiken om zich te verplaatsen en voedsel te zoeken (vleermuizen, eekhoorns, etc.) Daarnaast vormen deze boomstructuren een prettige en schaduwrijke begeleiding van belangrijke loop- en fietsroutes. De boomhoofdstructuur is een drager van de identiteit van Baarn en verdient daarom een hoge mate van bescherming.

Bijzondere en herdenkingsbomen Deze individueel beschreven bomen vertegenwoordigen een zeer hoge waarde omdat ze bijvoorbeeld ter gelegenheid van een bijzondere gebeurtenis of persoon zijn geplant, vaak gerelateerd aan het koninklijk huis. Soms zijn de bomen ook geselecteerd doordat ze een zeer hoge leeftijd hebben of het een zeldzame soort betreft. Ze zijn daarmee in principe onvervangbaar en zullen te allen tijde behouden moeten blijven. In het beheer verdienen ze daarmee extra aandacht

om ziekten en plagen of andere bedreigingen tijdig in beeld te hebben en tegen te gaan. Het vertellen van het verhaal van deze bomen is belangrijk omdat het de inwoners van Baarn bewust maakt van hun geschiedenis en tegelijk het belang van het beschermen van bomen. Historisch groen Aan de zuidwest kant van Baarn loopt de landgoederenzone van buiten de kern het dorp in. Hier bepalen grote private percelen met oude eiken en beuken het beeld en bevinden zich in openbaar gebied oude laanstructuren. Bomen zijn in dit gebied relatief oud en hebben een forse omvang. Het beleid moet er op toezien dat historische waarden duurzaam behouden blijven en tegelijk hetboomsortiment klaar is voor de toekomst.

Groenelementen met waardevolle bomen Parken en begraafplaatsen zijn voorbeelden van dit soort gebieden. Door de beperkte dynamiek hebben bomen hier tijd en ruimte om uit te groeien tot bijzondere exemplaren. Daarnaast vormen deze gebieden waardevolle groene oases in Baarn. Voorbeelden zijn het historische Cantonspark, de Pekingtuinen en Het Rusthoek dat in particulier bezit is. De vaak oude groenelementen vertegenwoordigen als geheel vaak een bijzondere waarde door een

Bomenbeleidsplan Baarn | 39

waardevol monumentaal landschapsontwerp of een kenmerkende inrichting uit een bepaald tijdsgewricht. Daarnaast vallen vaak individuele bomen op door hoge leeftijd, omvang of soort. Bescherming richt zich dus op het geheel en op waardevolle solitairen. Wijkbomen en stoffering Waar het oude boombeleidsplan deze twee categorieën nog apart beschreef, kiezen we ervoor de term stoffering te verlaten. Alle bomen hebben een specifieke waarde, ook vormbomen die een buurt een eigen karakter geven. De term stoffering doet geen recht aan de bomen die het betreft. De bomen in wijken hebben als functie om de leefbaarheid en identiteit in de wijken te versterken. De bomen zijn op dit moment vaak van de 2e of 3e orde en daarmee kleiner dan de bomen van de hoofdstructuur. Ook is er vaak gekozen om in buurten en straten te werken met één of een beperkt aantal soorten omwille van herkenbaarheid van een buurt of straat. Uit de 0-meting is gebleken dat vooral in de noordelijke en oostelijke delen van Baarn het boombestand op dit moment niet voorziet in de eisen die we aan een leefbare buitenruimte stellen (voldoende boomkroonbedekking en zicht op gezonde grote bomen) In het nieuwe boombeleid maken we de wijkbomen daarom belangrijker en werken we actief aan meer soorten bomen met een groter volume om de leefbaarheid in buurten en wijken te verbeteren.

Bos De bossen binnen de gemeente vormen een robuust en natuurlijk uitloopgebied dat een hoge meerwaarde voor de bewoners van Baarn biedt. De bossen zijn voor het overgrote deel in handen van Staatsbosbeheer wat de sturingsmogelijkheden van de gemeente beperkt. Tegelijk zijn zowel Staasbosbeheer als de gemeente gebaat bij een zorgvuldig gebruik van het gebied. Dit betekent dat recreatief gebruik en natuurwaarden samen moeten gaan door goede spreiding van drukte en gebruik. Door aandacht te besteden aan de ontsluiting van de bossen vanuit de woonkernen en de wijdere omgeving, kunnen de unieke kwaliteiten van de bosgebieden duurzaam worden gebruikt en geborgd.

40 | Bomenbeleidsplan Baarn

4.3.2 Beleidsaanpak op structuurniveau Definitie boomhoofdstructuur Er is veel informatie beschikbaar over de bomen en structuren die onderdeel uit maken van de boomhoofdstructuur. In ‘’De Staat van Baarn (2022)’’ wordt al veel van de historische waarde van bomenlanen beschreven. Echter in de boomstructuurkaart is er geen onderscheid gemaakt tussen de verschillende boomhoofdstructuren. Alleen een onderscheid in bestaande en te ontwikkelen structuren is opgenomen op de kaart. Zowel voor een betere bescherming als voor een doelmatig beheer is het raadzaam elke lijn uit de boomhoofdstructuur een duidelijke omschrijving te geven in woord en beeld. Als uitwerking van het boombeleid (onderdeel van de uitvoeringsagenda) geven we per lijn uit de boomhoofdstructuur een duidelijk dwarsprofiel met duiding van de soort bomen en de wijze waarop deze bomen zijn aangeplant, bijvoorbeeld in een dubbele rij. Dit vullen we aan met, voor zo ver relevant, een korte beschrijving van de waarde van de structuur op de thema’s natuur, klimaat en gezondheid. Zo voorzien we elke structuur van een soort paspoort. Onderstaand een voorbeeld van een monumentale boomhoofdstructuur wanneer deze een duidelijk gezicht krijgt:

De bijbehorende historische beschrijving geeft context over de waarde van de laan in zijn omgeving en de waarde die de bomen zelf spelen: Uitsnede uit monumentbeschrijving BUITENPLAATS DE EULT De beplanting van de buitenplaats langs de lanen en in de vakken daartussen varieert in ouderdom. De Wittelaan heeft een beplanting van dubbele beuken ca. 50 jaar oud, erachter staan jongere naaldbomen. Langs de Dennenlaan zijn naaldbomen aangeplant van plusminus 80 jaar. Aan de Schrikslaan staan beuken 90 tot 150 jaar oud (vanaf noordwesthoek), dan volgen wat jongere naaldbomen bij de heuveltjes van de Troon en dan weer jongere beuken. Aan de boszijde van de Van Heutszlaan staan beuken in een dubbele rij, de bomen zijn 80 tot 150 jaar oud. Aan de zuidzijde van de Grote Kom staan oude beuken ca 150 jaar oud; de profielen van de lanen in dit gedeelte van de buitenplaats zijn heel goed bewaard, evenals de laanbeplanting, die ongeveer 80 jaar oud is.

De historische van Heutszlaan vroeger en nu met de herkenbare dubbele rij beuken

Bomenbeleidsplan Baarn | 41

We voegen daaraan toe dat deze dubbele bomenrij als karakteristiek ‘’oude landgoedlaan’’ meekrijgt. De Van Heutszlaan levert een bijdrage aan: •

•

•

Gezondheid: De laan voorziet in een aantrekkelijke, schaduwrijke fietsroute en draagt zo bij aan gezonde mobiliteit Natuur: De inheemse boomsoort heeft door zijn lange doorgaande en robuuste structuur langs de bosrand een vitale functie voor migratie en voedselvoorziening van diverse diersoorten. Klimaat: de boomkronen sluiten zich nagenoeg boven de weg en bieden zo een forse boomkroonbedekking. Daarbij wel opgemerkt dat de enkele rij beuken een beperkte groeiplaats heeft die aandacht vraagt in het beheer (regelmatig de juiste voeding en aandacht voor verdroging)

Op de overzichtskaart (de totale boomstructuurkaart) maken we ook een onderverdeling in de lijnen van de boomhoofdstructuur waarbij we duidelijk maken of een boomstructuur is gekoppeld aan een historische weg, watergang, dijk, etc. De eerder

uitgelichte Van Heutszlaan krijgt dan bijvoorbeeld de karakteristiek: ‘’landgoedlaan’’. Het navolgende voorbeeld uit Utrecht maakt duidelijk hoe dat er uit kan zien. We zullen op eenzelfde wijze de boomhoofdstructuur van Baarn nader gaan uitwerken, het voorbeeld van Utrecht dient daarbij ter inspiratie. Het is goed denkbaar dat bij het verder definiëren van de boomhoofdstructuur er aanpassingen nodig zijn in de selectie van structuren die tot de boomhoofdstructuur behoren of die opgenomen worden als te ontwikkelen structuur. Juist wanneer boomstructuren in samenhang worden beschreven kunnen er meer boomstructuren als zeer waardevol worden bestempeld. De nadere uitwerking en aanscherping van de gehele boomhoofdstructuur zetten we daarom op de uitvoeringsagenda van het boombeleid. Onderstaand wat voorbeelden van optimalisaties die we logisch achten in de bestaande boomhoofdstructuur. In paars zien we enerzijds het benadrukken van doorgaande structuren vanuit de kernen naar het buitengebied en anderzijds een zeer belangrijke historische structuur die nu ontbreekt.

Voorbeeld gemeente Utrecht boomstructuurkaart ter inspiratie voor Baarn 42 | Bomenbeleidsplan Baarn

De opgestelde profielen en beschrijvingen per structuur zullen in het op te stellen boombeheerplan nader worden uitgewerkt tot streefbeelden, beheermaatregelen en de daarbij behorende beheerbudgetten. Zo krijgt het boombeleid maximale doorwerking. Ook het beheerplan is een belangrijke pijler op de uitvoeringsagenda. Wijkbomen belangrijker Het nieuwe boombeleid kijkt integraal naar bomen en legt de nadruk op de kwaliteit van de leefomgeving. De bijdrage van bomen aan parameters als ‘’het zicht op 3 bomen’’, ‘’de bereikbaarheid van een groene koele plek’’ of de hoeveelheid boomkroonbedekking zegt iets over het belang van bomen in woonstraten. We maken de bomen in de wijk dus belangrijker en hebben met de beschreven gebiedsgerichte aanpak deze wijkbomen een stevigere positie gegeven. De aanpak van groeiplaatsen in woonstraten en het omvormen van het sortiment zijn hier mooie voorbeelden van.

Voorbeelden van voorgenomen optimalisaties boomhoofdstructuur in paars Bomenbeleidsplan Baarn | 43

4.4

Thematisch beleid

4.4.1 Verjonging en omvorming boombestand Bomen kunnen in de basis heel oud worden, tegelijk zien we dat bomen in de bebouwde omgeving kwetsbaarder zijn door diverse drukfactoren zoals verkeer, kabels en leidingen, ziekten en plagen en versnelde klimaatverandering. De 0-meting heeft inzichtelijk gemaakt dat het huidige boombestand op een kantelpunt staat en dat er maatregelen nodig zijn om geen grote aantallen bomen in korte tijd kwijt te raken. Dit vraagt om een duidelijke visie op de verjonging en omvorming van het huidige bomenbestand. Als nadere uitwerking van dit boombeleidsplan zal er voor elke boomhoofdstructuur, elke groenelement (zoals parken) en de verschillende buurten binnen de gemeente Baarn een verjongingsplan voor het boombestand opgesteld moeten worden. Om te voorkomen dat er op korte termijn voor de gehele gemeenten gedetailleerde plannen nodig zijn, doen we dat als volgt: •

•

Na het vaststellen van het boombeleidsplan 2025-2035 wordt direct gestart met een masterplan voor de verjonging van het totale boombestand, Hierin leggen we de basisafspraken vast over bijvoorbeeld de klimaattransitie van het boombestand, de aanpak van de boomhoofdstructuur en de hoofdlijn per buurt of wijk. Op basis van het masterplan wordt eerst een gedetailleerd verjongingsplan voor de boomhoofdstructuur gemaakt daarna volgen de buurten en wijken waarbij het uitgangspunt is dat deze gebieden grootschalig aangepakt kunnen worden wanneer daar aanleiding toe is (energietransitie, groot onderhoud, reconstructie, etc.)

Bij het masterplan en de deeluitwerkingen spreken we een aantal uitgangspunten af met betrekking tot: • • •

Tempo van de verjonging Klimaatverandering Ruimtereservering

44 | Bomenbeleidsplan Baarn

Tempo van de verjonging Het verjongen van een boombestand is een zorgvuldig proces waarbij steeds gekeken moet worden wat het juiste moment is om in te grijpen. Wanneer bomen in vitaliteit teruglopen of de toekomstverwachting van een boom omlaag gaat door klimaatverandering dan kan het zinvol zijn deze boom te vervangen. Basisfactoren die daarbij een rol spelen: •

•

•

•

Een minder vitale boom vertegenwoordigt nog steeds veel waarden, zo kan een boom een onderdeel vormen in een historische laan of een specifieke plek voorzien van schaduw. Bij het uitvoeren van verjonging moet altijd de afweging gemaakt worden of bomen in een groep of laan individueel of als groep vervangen worden. In dit laatste geval zullen er dan omwille van eenheid in het beeld ook gezonde bomen verdwijnen. Verminderde vitaliteit van een boom leidt tot hogere onderhoudskosten wat ook een reden kan zijn de boom te vervangen. De lokale omstandigheden bij een boom, bovengrond en ondergronds, bepalen de kansen die er zijn om de vitaliteit van een boom te verbeteren. Wanneer een groeiplaats vergroot kan worden en kwalitatief verbeterd dan kan een boom zich in veel gevallen herstellen.

We maken concreet de volgende keuzes in het boombeleid. •

In de boomhoofdstructuur hebben bomen als structuur een zeer hoge waarde en leidt het verjongen van individuele bomen tot verlies van eenheid in beeld en structuur. Het uitgangspunt is daarom deze structuren als geheel (voorkeur) of per groter segment (minimaal 200m) te vervangen waarbij het moment van ingrijpen ligt bij een uitval van bomen tussen de 30% en 50%. Het exacte moment is daarbij mede afhankelijk van het tempo waarin bomen gaan uitvallen en de mate waarin de vitaliteit van bomen in de structuur onderling verschilt. De hoge waarde van deze structuren betekent dat er door specifieke beheermaatregelen zo lang mogelijk

•

gewerkt wordt aan de verbetering van de vitaliteit van de bomen. Pas wanneer beheer structurele achteruitgang van de vitaliteit niet meer tegenhoudt, komt kap in beeld. Er wordt dus uitdrukkelijk gekeken naar de lokale omstandigheden bij de bomen. Voor bomen in buurten en wijken kunnen individueel slechte bomen worden vervangen wanneer de toekomstverwachting korter is dan 5 jaar en/of de onderhoudskosten onevenredig oplopen. Op het moment dat een wijk of buurt toe is aan groot onderhoud zullen minder vitale bomen versneld worden vervangen en komen ook bomen met een levensverwachting van maximaal 10 jaar in aanmerking voor vervanging wanneer dit bijdraagt aan de klimaattransitie of wanneer een boomsoort minder geschikt is voor een specifieke locatie. Dit laatste kan een klein blijvende boomsoort zijn in een grote groeiplaats of een boom met veel wortelopdruk langs een smal trottoir. Net als bij de boomhoofdstructuur gaan we pas vervangen wanneer het verbeteren van de groeiomstandigheden van een boom geen optie is.

Het actief verjongen van het boombestand is een kritische handeling die altijd vraagt om heldere communicatie naar het publiek. Het kappen van bomen die nog niet (bijna) dood zijn, roept weerstand op, maar is noodzakelijk om het boombestand gezond te houden. De lange ontwikkelingstijd van nieuwe bomen vraagt om een aanpak die naar de lange termijn kijkt wat op korte termijn om minder populaire maatregelen vraagt. Klimaatverandering Klimaatverandering heeft grote impact op de vitaliteit van het bombestand in Nederland. De grotere extremen in temperatuur en natte/droge omstandigheden brengen veel boomsoorten in de problemen. Juist veel inheemse boomsoorten als de zomereik en de beuk zijn kwetsbaar voor deze extremere omstandigheden en lopen snel in vitaliteit terug. In een bebouwd gebied is dit effect groter door de voor bomen toch al moeilijke groeiomstandigheden. Op dit moment voert Wageningen University & Research (WUR) een

vierjarig onderzoek uit naar een klimaatresistent boombestand over 60 jaar (CSI-Trees). Dit onderzoek geef inzicht in de boomsoorten die we in de huidige klimaatscenario’s gaan kwijtraken. Het boombestand van Baarn heeft een hoog aandeel inheemse bomen en is daarmee bovengemiddeld kwetsbaar. Het nieuwe boombeleid is erop gericht het boombestand proactief om te vormen om klimaatverandering op te kunnen vangen. We hanteren daar de volgende uitgangspunten: •

•

•

•

Het boombestand in Baarn is op dit moment voor meer dan 70% opgebouwd uit een tiental voornamelijk inheemse boomsoorten. Daarbij zijn de eik en de beuk samen goed voor ruim 30% aandeel. Doel is het aandeel van individuele boomsoorten op termijn nooit hoger te maken dan 7,5% en het aantal soorten dat frequent voorkomt (>250 stuks) te verdubbelen. Uitgangspunt bij nieuwe beplantingsplannen is dat we actief toewerken naar het toepassen van nieuwe soorten en naar variatie in straten en buurten. Het afwisselen van boomsoorten op een locatie maakt het boomsortiment minder kwetsbaar voor klimaatverandering, maar ook tegen ziekten en plagen. Buurten met één hoofdboomsoort passen we dus niet meer toe. Lanen en straten bestaan bij voorkeur ook uit meerdere boomsoorten. Omvorming naar een klimaat robuust sortiment doen we actief in buurten en woonwijken waarbij we kwetsbare boomsoorten al bij een afnemende vitaliteit gefaseerd gaan vervangen om uitval van grote aantallen in één keer te voorkomen. Dit vraagt een goede uitleg naar het publiek. Deze omvorming combineren we bij voorkeur met groot onderhoud of reconstructie. Bij de omvorming van de boomhoofdstructuur is de klimaat transitie ook een aandachtspunt, maar hier spelen factoren als historische waarde en identiteit een grote rol. Vooral bij structuren waar de boomsoort historisch bepaald is, zetten we in op behoud van de soort.

We doen dat wel onder de voorwaarde dat we de bomen een optimale groeiplaats kunnen meegeven. Structuren zonder

Bomenbeleidsplan Baarn | 45

historisch bepaalde soorten komen in aanmerking voor een alternatieve soort waarbij hier het toepassen van één boomsoort per structuur aanvaardbaar maar niet noodzakelijk is. Ruimtereservering Wanneer we de afweging maken of een boom behouden wordt of vervangen is de beschikbare ondergrondse en bovengrondse ruimte een belangrijke factor. Veel bomen stagneren in groei en vitaliteit door te weinig ruimte. Omvormen van een groeiplaats is dan een goede maatregel. De beschikbaarheid van ruimte is dus van belang. Als de ruimte aanwezig is voor een grotere groeiplaats zetten we in op behoud van de bestaande boom. Wanneer de bestaande boom een herinrichting van de groeiplaats niet toelaat (vaak lastig bij oude bomen) is het van belang bij het vervangen van de boom deze ruimte wel in te zetten. We zetten dus in op het reserveren van ondergrondse ruimte voor bomen. Hierover later meer bij de energietransitie en hoofdstuk 9 doorwerking.

Kaart combinatie ondergrondse ruimte en boomkroonbedekking 46 | Bomenbeleidsplan Baarn

4.4.2 Bomen en de energietransitie Uit de 0-meting is gebleken dat er op hoofdlijnen drie situaties veel voorkomen als het gaat om de energietransitie en bomen. De opgestelde conclusiekaart onder aan deze pagina laat zien wat de hoofdopgave per deelgebied is. Beleidsmatig maken we de volgende keuzes: 1.

Veel ondergrondse ruimte, weinig boomkroonbedekking – Voor deze gebieden stellen we toekomstgerichte profielen op waarin we de beschikbare ondergrondse ruimte reserveren voor zowel bomen als energie. Bij voorkeur doen we dit integraal als uitwerking van een groot onderhouds- of herinrichtingsproject zodat alle functies in het profiel worden ingepast. Als uitwerking van het beleid stellen we per buurt of wijk eerst een aantal principe profielen op die bij de planuitwerking voor het betreffende gebied worden verfijnd naar maatwerk per straat. Uitgangspunt is dat bomen in de

profielen voldoende ondergrondse ruimte meekrijgen voor een gezonde ontwikkeling van minimaal 60 jaar. Hiervoor hanteren we de groeiplaatstabellen van het Handboek Bomen (Norminstituut Bomen 2022) 2. Veel ondergrondse ruimte, voldoende boomkroonbedekking – Ook voor deze gebieden maken we de toekomstgerichte profielen waarbij we de ruimte voor energie reserveren en de bestaande groeiplaatsen van de bomen borgen. Omdat de energie een koppelkans voor de ontwikkeling van bomen vormt zoeken we actief naar meer ruimte voor bomen en realiseren dit tegelijk met de energietransitie. 3. Weinig ondergrondse ruimte, weinig boomkroonbedekking – Voor deze gebieden laten de huidige ondergrondse profielen al een probleem zien voor zowel bomen als de inpassing van nieuwe energie. Op hoofdlijnen zijn hier twee grote oorzaken te benoemen. Enerzijds de wildgroei aan kabels en leidingen die vaak meerdere meters van het profiel innemen en anderzijds de hoge druk van verkeer en parkeren bovengronds. Om in deze gebieden energie en bomen kansen te bieden, gaan we nu in gesprek met netbeheerders om te kijken op welke termijn de ondergrond efficiënter ingericht kan worden. Daarnaast nemen we bomen en energie mee in de groei naar gezonde mobiliteit en kijken we waar we wegprofielen kunnen gaan vergroenen. In feite maken we hier weer toekomstgerichte profielen, maar wel met een langere realisatietermijn.

In paragraaf 5.3 volgt een voorbeeld van hoe zo’n profiel er uit zou kunnen zien.

4.4.3 Bomen en nieuwbouw Waar bomen in de bestaande stad vaak vragen om te anticiperen op bestaande uitdagingen biedt een nieuwe woonwijk de kans om bomen direct in een goede positie te brengen. De ambities voor De Baarnsche Zoom, de geplande nieuwbouw aan de noordrand van Baarn liggen hoog op het gebied van groen, leefbaarheid en klimaat. De parameters uit de 0-meting van het boombeleid geven we mee aan deze nieuwbouwlocatie waarbij de streefwaarden per parameter de standaard voor de inrichting van de wijk worden. In de Baarnsche Zoom volgen we de GIOS uitgangspunten: •

•

•

We planten voldoende bomen in een dusdanige groeiplaats dat wanneer de bomen volgroeid zijn de boomkroonbedekking overal 30% is. We normeren hier dus zowel op het aantal bomen als op de groeiplaats. Ter inspiratie dient de Groningse bomennorm die als bijlage per boomsoort aangeeft welke omvang een boom kan halen gerelateerd aan de ondergrondse ruimte: Bomennorm Groningen We planten de bomen zodanig dat elk huishouden zicht heeft op minimaal drie gezonde bomen. Alle bewoners van de nieuwe wijk hebben toegang tot een groene koele plek van minimaal 200m2 op maximaal 300m loopafstand.

Het spreekt voor zich dat de ambitie die Baarn heeft om een groennorm op te nemen in de omgevingsvisie de doorwerking van het boombeleid versterkt.

Bomenbeleidsplan Baarn | 47

Kerkstraat richting Eemweg, 2013

5 Planvorming en planuitwerking In hoofdstuk vier is uitgebreid beschreven hoe het boombeleid moet gaan landen in de ruimtelijke plannen die in Baarn de komende jaren worden opgesteld en uitgevoerd. In hoofdstuk 9 ‘’Doorwerking’’ wordt de Uitvoeringsagenda bij het boombeleid beschreven die gaat zorgen voor maximale doorwerking van het beleid. In het voorliggende hoofdstuk 5 gaan we kort in op de werkwijze die we in Baarn hanteren om bomen volwaardig mee te nemen in ruimtelijke ontwikkelingen. Daarbij krijgen de volgende punten aandacht: • • •

5.1

Hoe werken we samen? Rol groennorm Ontwerp en werken met profielen

Hoe werken we samen?

In het boombeleidsplan 2013-2023 is een stappenplan geïntroduceerd dat min of meer wordt gehanteerd in gebiedsontwikkelingen of grote projecten in de bestaande stad. Bij het maken van visies, beleids- en bestemmingsplannen voor beheer, renovatie en (her)inrichting van wijken of de openbare ruimte wordt al in een vroegtijdig stadium over de plek van bomen nagedacht. Dit gebeurt met alle betrokken disciplines: ruimtelijke ordening, verkeer, klimaat, vergunningverlening, beheer, etc. Bomen zijn daarbij gelijkwaardig aan alle andere elementen van het ontwerp, zoals parkeerplaatsen en cultuurhistorische elementen We volgen de stappen: Startoverleg met alle betrokken werkvelden (zie hierboven) waarbij elke discipline de eigen eisen en wensen inbrengt. De sectie groenbeheer doet dit voor bestaande en nieuwe bomen. De sectie groenbeheer geeft daarbij de randvoorwaarden aan voor duurzaam behoud, beheer en inpassing van bestaande bomen en voor de aanplant van nieuw bomen. 2. De sectie groenbeheer zet de randvoorwaarden op papier, met daarbij een beschrijving van de aanwezige bomen (soort, leeftijd, omvang, rol in de bomenstructuur, overige bijzonderheden) en bomenstructuur. 3. Het plan voor een nieuw of her in te richten gebied zet zich maximaal in voor het behoud van aanwezige bomen. Dit kan door aanpassing van het ontwerp, technische 1.

oplossingen of het zoeken van alternatieven. Het ontwerp gaat uit van de randvoorwaarden uit stap 2 en het eindbeeld van de boom, dus de boom in volle wasdom. 4. Bij het opstellen van het plan wordt een bomenparagraaf opgesteld. Daarin wordt de uitgangssituatie beschreven, de nieuwe situatie en wordt aangegeven hoe de randvoorwaarden uit stap 2 zijn vertaald in inrichting en beheer. De paragraaf vormt dus een verantwoording van keuzes. Bij onzekerheid over de effecten van de ontwikkeling op de aanwezige bomen, wordt een Boomeffect Analyse (BEA) opgesteld door een externe deskundige. 5. Pas bij zwaarwegende belangen worden bomen verwijderd en op een andere plek herplant of vervangen door een boom van dezelfde grootte. In de bomenparagraaf wordt aangegeven welke bomen gekapt worden, hoe deze worden vervangen, waar nieuwe bomen worden geplant en hoe duurzaam behoud daarvan wordt gegarandeerd. De afweging van belangen vindt op dezelfde manier plaats als bij de vergunningverlening. 6. In bovenstaand stappenplan moet ook de ecologische waarde van bomen worden meegewogen. Een bomenrij kan bijvoorbeeld voor vleermuizen een verbinding vormen tussen leefgebieden of verblijfplaatsen bevatten.

Bomenbeleidsplan Baarn | 49

Dit stappenplan beschrijft een integrale werkwijze maar wel vanuit de bril van de sectie groenbeheer. Uiteraard werkt deze aanpak alleen als er vanuit elke discipline op eenzelfde wijze wordt gewerkt en keuzes gezamenlijk en integraal worden gemaakt. Keuzes maken we op basis van opgaven en leefkwaliteit en niet sectoraal. We kijken dus bijvoorbeeld naar de bijdrage die bomen kunnen leveren aan klimaatadaptatie in samenhang met andere disciplines. In een gebied met veel hittestress zijn bomen dan een logischer ingreep dan in een gebied met veel wateroverlast.

50 | Bomenbeleidsplan Baarn

5.2

Groennorm

Groene ambities en integraal werken zijn mooi, maar vaak wordt de beperkte openbare ruimte eerst verdeeld over de harde ruimteclaims zoals de parkeernorm, waterbergingsnorm en stroken voor kabels en leidingen. Wat overblijft is vaak een beperkt areaal voor groen. Een groennorm helpt dus om groen echt gelijkwaardig te maken in een gebiedsontwikkeling. Vanuit dit gedachtengoed is de handreiking Groen in en om de stad van met ministerie van VRO gemaakt. Baarn heeft al eerder de ambitie geuit een groennorm te gaan vaststellen wat sterk gaat helpen op weg naar een gezonde leefomgeving in alle buurten binnen de gemeente. Voor bomen is recent de Bomennorm van het Norminstituut Bomen gelanceerd (2024) welke als basis dient voor het voorliggende boombeleid. Op dit moment en als onderdeel van het voorliggende boombeleid stellen we de volgende harde normen vast: Eis zicht op 3 bomen Vanuit elke woning moet zicht zijn op 3 gezonde bomen, waarbij deze bomen zowel op openbaar als privaat gebied mogen staan. In gebieden of straten waar deze norm niet gehaald wordt, werken we actief toe naar deze norm. Bij projecten in de openbare ruimte zoals groot onderhoud, herinrichting of nieuwbouw geldt de norm als harde eis.

Norm boomkroonbedekking De Landelijke Bomennorm van 30% boomkroonbedekking (BKB) per buurt neemt Baarn over als gewenst eindbeeld. Omdat het niet realistisch is daar op korte termijn in elke buurt direct aan te voldoen, hanteren we de volgende spelregels: • •

•

Voor nieuwbouw geldt de 30% BKB direct als harde norm. Voor de bestaande kernen werken we in stappen naar de 30% BKB norm toe, we stellen daarvoor op dit moment de volgende eisen aan projecten: » Waar mogelijk realiseren we direct 30% BKB wanneer er in een straat of buurt een project plaatsvindt. » Minimaal zorgt een project voor een toename aan boomkroonbedekking van 5% in het gebied waarin het project plaatsvindt. Voor berekeningen in het kader van de bomennorm geldt dat de beoordeling plaatsvindt op de omvang van een volgroeide boom mits de boom daarvoor voldoende ondergrondse groeiplaats heeft meegekregen. Zie hiervoor de bijlage boomgrootte en boomkroonbedekking.

Om de twee normen ook juridisch en praktisch goed te verankeren zullen ze nog in detail vertaald moeten worden naar een instrument zoals een omgevingsprogramma, omgevingswaarden in het omgevingsplan of een ander gewenst instrument. Hierover later meer in hoofdstuk 9 doorwerking.

Bomenbeleidsplan Baarn | 51

5.3

Ontwerp

Het ontwerp voor bomen bestaat altijd uit een bovengrondse en ondergrondse component. Bovengronds gaat het over beschikbare ruimte voor een volwaardig ontwikkelde boom en de juiste en gewenste boomsoort op de juiste plek. Ondergronds kijken we naar een groeiplaats die de potentie biedt een boom tot volle wasdom te laten komen. We hanteren voor het boomontwerp het Handboek Bomen 2022 van het Norminstituut Bomen. Dit Handboek geeft duidelijke richtlijnen voor de juiste groeiplaats bij de juiste boom. Daarnaast hanteren we bij planvorming de volgende spelregels: •

•

•

•

Bomen krijgen in omvang een groeiplaats die op basis van het Handboek Bomen 2022 voldoende groot is om de boom tot volle wasdom te laten komen. Bomen krijgen een groeiplaats mee die, binnen het beschikbare straatprofiel, maximaal bestaat uit open grond en dus niet onder de verharding. Delen van groeiplaatsen onder de verharding worden ingericht met bomenzand of bomengranulaat en een geschikte beluchting volgens het Handboek Bomen 2022 We passen geen boomsoorten toe in verharding die bekend staan om het veroorzaken van wortelopdruk tenzij er in de groeiplaats technische maatregelen zijn genomen om die wortelopdruk voorkomen.

52 | Bomenbeleidsplan Baarn

De specifieke bijdrage aan het ontwerpproces vanuit het nieuwe boombeleid is het werken met toekomstprofielen. Deze zijn al beknopt beschreven in hoofdstuk vier bij ‘’bomen en de energietransitie’’ Het idee van deze profielen is dat je al in een vroeg stadium, nog voor plannen al helemaal worden uitgewerkt, toekomstige ontwikkelingen ruimtelijk gaat vastleggen in profielen. Het gaat dan niet om de exacte inrichting van een specifieke straat maar om de toets of ruimteclaims gemiddeld genomen in een bepaalde buurt of wijk inpasbaar zijn. Wanneer dit zo is kunnen deze ruimtes beleidsmatig gereserveerd worden bijvoorbeeld in het omgevingsplan. Wanneer dit niet zo is kunnen keuzes op tijd worden gemaakt. Ruimtes die worden vastgelegd zijn: • • • • •

De benodigde ruimte voor kabels en leidingen van netbeheerders en riolering Ruitereserveringen voor een warmtenet of netverzwaring elektra Ruimtes voor bomen ondergronds en bovengronds Ruimtes voor de huidige en toekomstige mobiliteit waarbij dus varianten mogelijk zijn Ruimtes voor (water-)berging

De profielen zijn vertrekpunt bij een gebiedsontwikkeling en vormen input bij gesprekken met stakeholders. Ook geven ze inzicht in kansen en knelpunten. Door te zoeken naar dubbel ruimtegebruik zoals groen in een wadi of een warmtenet onder maaiveldgroen kunnen we de ruimte optimaal benutten. Onderstaand een voorbeeld van een bestaande situatie vertaald naar een toekomstprofiel. Een willekeurig voorbeeld zonder dat de weergegeven keuzes nu al enige status hebben.

Bestaand profiel met overmatig ruimtegebruik kabels en leidingen, weinig ruimte voor bomen, smal trottoir

Toekomstprofiel met gecentreerde kabels en leidingen, éénrichtingsverkeer, meer groen en ruimte voor bomen, breder trottoir

Bomenbeleidsplan Baarn | 53

Bomen in Abel Tasmanstraat, 2024

6 Kappen en bescherming 6.1

Hoe werkt het kapbeleid

Het belang van gezonde en volwassen bomen is in het boombeleidsplan uitgebreid beschreven. Daar waar het boombeleid vooral ingaat op de gemeentelijke bomen is de bescherming van bomen uitdrukkelijk ook van toepassing op bomen in particulier bezit. De bescherming van bomen wordt in de volksmond ook wel kapbeleid genoemd. We hanteren deze term daarom verder ook in dit hoofdstuk ondanks dat dit juridisch niet helemaal klopt. Op hoofdlijnen is de bescherming van bomen verdeeld onder het gezag van de gemeente (via kapbeleid) en de provincie. In dit hoofdstuk beschrijven we op hoofdlijnen hoe de bescherming van bomen in Baarn op dit moment is geregeld en geven we richting in aanscherping van het kapbeleid in de toekomst. De beschrijving van het bestaande kapbeleid en de bevoegdheid van de provincie is hier niet uitputtend en omwille van de leesbaarheid van het beleidsplan versimpeld weergegeven. Om vast te stellen hoe de boombescherming juridisch is geregeld wordt verwezen naar: • •

Verordening Fysieke Leefomgeving 2021 (VFL) voor het kapbeleid van de gemeente Besluit Activiteiten Leefomgeving (BAL) voor de bevoegdheid en regels die de provincie hanteert.

• • •

In een erf of tuin Wanneer het een houtopstand met een grotere oppervlakte dan 10 are betreft. Wanneer het een rijbeplanting van meer dan 20 bomen betreft.

Provincie Buiten de bebouwingscontour houtkap is de provincie bevoegd gezag voor de bescherming van bomen waarbij een meldingsplicht wordt gehanteerd en geen vergunningsplicht. Hierbij hanteert de provincie een lijst uitzonderingen met als belangrijkste de zojuist genoemde situaties waarin de gemeente bevoegd gezag is (erf of tuin, houtopstand >10are, rij >20 bomen) Hoe werkt de bescherming binnen de bevoegdheid van de gemeente Het kapbeleid binnen de gemeente hanteert een aantal principes die we hier kort uiteenzetten. Zoals al benoemd doen we dit beknopt en versimpeld en is dit niet de juridische tekst die exact aangeeft wanneer een omgevingsvergunning voor het kappen (juridisch: vellen) van een boom benodigd is. We beschrijven kort de gehanteerde principes: Voor welke bomen geldt het en voor welke niet De verplichting om een kapvergunning aan te vragen geldt voor alle bomen zowel op openbaar als privaat gebied. Er gelden een aantal uitzonderingen waarbij de belangrijkste zijn:

De gemeente stelt in het omgevingsplan een bebouwingscontour houtkap vast conform artikel 5.165b van het Besluit kwaliteit leefomgeving. Dit is een grens die vastlegt in welk gebied gemeente en provincie elk gevoegd gezag zijn voor de bescherming van bomen. Dit werkt op hoofdlijnen als volgt:

•

Gemeente Binnen de bebouwingscontour houtkap is de gemeente overal bevoegd gezag voor de bescherming van bomen en het verlenen van een vergunning om een boom te kappen (juridisch: vellen) Buiten de bebouwingscontour houtkap is de gemeente bevoegd gezag voor de bescherming van bomen:

•

•

•

Het kadastraal perceel waarop de boom staat is kleiner dan 200 m2. In kleine tuinen gaan we dus soepeler om met de kap van bomen omdat bomen hier sneller overlast kunnen geven. Wegbeplanting en eenrijige beplantingen op of langs landbouwgronden, bestaande uit populieren of wilgen, tenzij deze zijn geknot. De boom behoort tot specifieke soorten coniferen: Chamaecyparis (schijncypres), xCupressocyparis (leylandcypres), Platycladus (Japanse levensboom), Thuja (levensboom) of Thujopsis (Hiba cypres). De stam van de boom, gemeten op 1,30m hoogte vanaf de grond, heeft een omtrek kleiner dan 78 cm (= kleiner dan 25 cm

Bomenbeleidsplan Baarn | 55

diameter). Zo beschermen we vooral de grotere bomen die de grootste bijdrage aan de leefomgeving bieden. De bovengenoemde uitzonderingen gelden niet voor een beschermd dorpsgezicht. Reguliere onderhoud zoals snoeien, dunnen of knotten valt ook niet onder het kapbeleid.

Gronden om een vergunning te weigeren Het beleidsuitgangspunt ‘’nee tenzij’’ wordt onderbouwd vanuit de vele bijdragen die een boom aan de leefomgeving kan doen. Deze bijdragen zijn vertaald naar mogelijke weigeringsgronden van toepassing op de aanvraag van een kapvergunning. Een overzicht: •

Gezonde bomen kappen we alleen bij zwaarwegende overlast Omdat het belang van bomen groot is hanteert de gemeente het beleid dat voor een gezonde boom in principe geen kapvergunning wordt verleend. Uiteraard vallen niet alle bomen onder de vergunningplicht en kunnen er redenen zijn om een kapvergunning wel te verlenen. Van belang hierbij is dat overlast van bomen alleen bij zwaarwegende overlast een reden tot het verlenen van een kapvergunning kan zijn. In de regel is er geen sprake van zwaarwegende overlast als dit om vruchten, schaduw of bladeren gaat. Ook aanleg van zonnepanelen is geen reden voor een positief besluit. Zwaarwegende overlast zal door de aanvrager van een kapvergunning moeten worden onderbouwd en toegelicht. Gronden om een vergunning te verlenen Wanneer er een kapvergunning wordt aangevraagd zal de bevoegd beoordelaar namens het college van B&W de belangen van de aanvrager en de boom afwegen. Daarbij gelden een aantal mogelijke redenen om een kapvergunning te verlenen, de belangrijkste: • • •

Zwaarwegende overlast aan te tonen door de aanvrager; (Grote) risico’s voor de omgeving als gevolg van een boom Een boom met een zeer slechte toekomstverwachting door bijvoorbeeld ziekte of een dode boom.

In alle gevallen ligt de bewijslast bij de aanvrager en geldt dat de gemeente geen nader technisch onderzoek doet. Wel kan de beoordelaar van de vergunning op locatie kijken of de aanvraag van de vergunning terecht is. Bij zeer gevaarlijke acute situaties kan door de gemeente toestemming tot noodkap worden gegeven.

56 | Bomenbeleidsplan Baarn

•

•

•

•

De natuurwaarde van de boom (juridisch: houtopstand) waarbij zowel naar de waarde van een individuele boom als naar de rol van een boom in een grotere structuur wordt gekeken. Hierbij moet worden gedacht aan boomholtes waarin dieren leven of een boomstructuur waarlangs vleermuizen zich dagelijks verplaatsen. De landschappelijke waarde van de houtopstand zoals een bomenlaan langs een weg of een visuele afscherming van een weg richting een woongebied. De waarde van de houtopstand voor stads- en dorpsschoon zoals leilindes bij een boerderij of een groep bomen op een dorpsplein. De beeldbepalende waarde van de houtopstand waarbij een boom de identiteit van een plek in hoge mate positief beïnvloed. Voorbeelden zijn een grote individuele boom in een straat of op een plein. De cultuurhistorische waarde van de houtopstand zoals een herdenkingsboom, een boom binnen een beschermd dorpsgezicht of een historische laan.

Herplant Bij de aanvraag van een kapvergunning kan er aan de vergunning een herplantplicht worden gekoppeld. Bij bomen in openbaar gebied wordt dit altijd gedaan. Voor bomen op privaat wordt door de vergunningverlener de afweging gemaakt in hoeverre herplant mogelijk en zinvol is op de betreffende locatie. Het streven is wel zoveel mogelijk herplant uit te voeren na kap om afname van het boombestand tegen te gaan. Bij illegale kap wordt altijd een herplantplicht opgelegd. Bomen die vanuit een herplantplicht worden aangeplant zijn altijd beschermd en mogen dus niet worden gekapt op basis van het feit dat ze nog een kleine stamomtrek hebben. Zo borgen we dat de herplantplicht ook daadwerkelijk leidt tot het behoud van een groen Baarn.

Fonds Wanneer herplant als verplichting bij een vergunning niet mogelijk is kan een bijdrage van 350 euro in het bomenfonds als voorschrift worden verbonden aan een kapvergunning. Dit geld gebruikt de gemeente dan om elders bomen te planten. In de komende tien jaar zullen zich naar verwachting mogelijkheden voordoen om dit bedrag te verhogen.

Bomenbeleidsplan Baarn | 57

6.2 Adviezen voor aanscherping van het kapbeleid Betere bescherming Boomhoofdstructuur e.d. Ondanks de in het boombeleidsplan 20132023 opgenomen uitgangspunt dat de boomhoofdstructuur, monumentale bomen en herdenkingsbomen beter beschermd worden, is dit op dit moment in de Verordening Fysieke Leefomgeving niet geregeld. De in het oude boombeleidsplan benoemde aanpak waarbij burgemeester en wethouders over de boomhoofdstructuur gaan en de sectie groenbeheer over de bomen in de wijk is niet doorgevoerd. Gezien de status van de boomhoofdstructuur, monumentale bomen en herdenkingsbomen is het verstandig de hogere bescherming voor deze bomen alsnog te regelen. Dit kan door de beoordeling van een kapaanvraag voor deze bomen strenger te maken en/of de vrijstellingen van vergunningplicht, zoals de minimale stamdiameter, voor deze bomen te laten vervallen. SMART maken beleid over Bomenfonds In de Verordening Fysieke Leefomgeving wordt gesteld dat wanneer een herplantverplichting bij kap niet op dezelfde locatie kan plaatsvinden dat dan eventueel een bijdrage in het bomenfonds van € 350,- moet worden gedaan, er staat letterlijk: Indien niet ter plaatse kan worden herplant, kan aan de omgevingsvergunning het voorschrift worden verbonden dat een geldelijke bijdrage gestort dient te worden in het Bomenfonds.

Burgemeester en wethouders stellen beleid vast, voor vaststelling van de in het vierde lid genoemde verplichting. In het kader van een transparant en duidelijk beleid gaan we het voorschrijven van een bijdrage in het Bomenfonds SMART uitwerken zoals vermeld in de Verordening Fysieke Leefomgeving. Zo weet iedereen waar hij of zij aan toe is op basis van een concrete beoordelingsmethode. We kiezen er daarbij voor de bijdrage in het Bomenfonds van € 350,- voor niet particuliere eigenaren op te hogen. Dit zorgt ervoor dat herplant op locatie gestimuleerd wordt omdat het storten in het

58 | Bomenbeleidsplan Baarn

Bomenfonds duurder wordt. Het exacte bedrag voor de verhoogde bijdrage dient bij de nadere uitwerking van de regeling bepaald te worden. Het te betalen bedrag in het Bomenfonds door niet particuliere eigenaren zal gebaseerd worden op de kosten voor het leveren en planten van een boom van de maat 30-35 in een volwaardige groeiplaats waarin de boom zijn volle wasdom kan bereiken. Dit zal in de orde van grootte tussen € 1.000 en € 1.500 liggen. Omgevingsfactoren meewegen In het voorliggende boombeleidsplan worden omgevingsfactoren zoals klimaat en gezondheid gebruikt om meer effect te bereiken met bomen in de gemeente. Door te kijken waar bomen het hardst nodig zijn kunnen we maatwerk leveren. Het is logisch het kapbeleid daarop aan te laten sluiten. Zo kan er bijvoorbeeld gekozen worden om in buurten met te weinig boomkroonbedekking een verhoogde (kap)vergunningplicht te hanteren. De gemeente Enschede heeft dit recent ingevoerd. Op eenzelfde wijze kunnen andere koppelingen gemaakt worden tussen het boombeleid en kapvergunningplicht. Het voorkomen van vergunningaanvragen Het goed regelen van de kapvergunningplicht is belangrijk, net als een eenduidig proces om aangevraagde vergunningen te beoordelen. Minimaal net zo belangrijk is het voorkomen van aanvragen voor kapvergunningen.

Door als gemeente het belang van bomen breed uit te dragen en net als in het boombeleid te koppelen aan een gezonde leefomgeving, nemen we bewoners mee in de bescherming van bomen. Goede voorlichting over het belang van bomen en het duurzaam behouden daarvan zorgt voor draagvlak. De 0-meting uit dit boombeleid kan helpen om de urgentie van het behoud van bomen visueel te maken.

6.3

Werken rond bomen

Veel schades aan bomen vinden plaats als gevolg van onzorgvuldig uitgevoerde werkzaamheden rond bomen. In veel gevallen hebben de werkzaamheden niets met de boom zelf te maken, maar worden bomen gewoon onvoldoende beschermd. Het is van groot belang daarom bij alle werkzaamheden rond gemeentelijke bomen, door de gemeente of derden, duidelijk spelregels vast te stellen. We doen dit door bij alle werkzaamheden rond gemeentelijke bomen de Bomenposter van het Norminstituut Bomen van toepassing te verklaren. Op deze poster zijn zowel verplichte fysieke beschermingsmaatregelen opgenomen als verplicht op te stellen plannen die de bomen beschermen. Het verplicht werken met de Bomenposter regelen we via een aanvulling op de Verordening Fysieke Leefomgeving. De Bomenposter geldt daarbij voor alle projecten in de nabijheid van gemeentelijke bomen. Onderdeel van het werken volgens de Bomenposter is een verplichting om te werken op basis van een goedgekeurd Werkplan Bomen. Dit Werkplan Bomen moet daarbij voldoen aan de eisen zoals opgenomen in het Handboek Bomen (Norminstituut Bomen, 2022). De Bomenposter is als bijlage bij dit boombeleidsplan opgenomen. Het is van groot belang te benadrukken dat het werken rond bomen vanuit de Bomenposter zeker niet onmogelijk is. Sterker nog, wanneer er bepaalde spelregels in acht worden genomen is er veel mogelijk.

De poster helpt om zowel bouwen als gezonde bomen mogelijk te maken.

Bomenbeleidsplan Baarn | 59

Eik in Lage Vuursche, 2025

7 Beheer (doorwerking naar beheerplan) Het nieuwe boombeleid gaat uit van het principe dat bomen een bijdrage leveren aan de opgaven waar Baarn voor staat. Klimaat, gezondheid, natuur en identiteit zijn thema’s waarin bomen een grote rol spelen. Het boombeleid speelt daarop in. Beleid is alleen succesvol als het wordt vertaald naar uitvoeringsgerichte plannen zoals een beheerplan. Het beheer van de bomen binnen de gemeente speelt een sleutelrol in het vitaal en veilig houden van het boombestand. Bomen die goed worden beheerd zullen maximaal bijdragen aan een gezonde leefomgeving voor mens en dier. Het boombeheer zal moeten worden uitgewerkt in een geactualiseerd boombeheerplan dat focust op: • • • •

7.1

Het begeleiden van het boombestand naar volle wasdom en de maximale potentie van de aanwezige bomen. Een veilig boombestand. Het duurzaam borgen van de boomhoofdstructuur van Baarn op de langere termijn. Het ondersteunen van het boombeleid en daar actief uitvoering aan geven.

Gemeentelijke bomen

Beheren op basis van potentie en eindbeeld Vanuit de gedachte dat een boom een lange levensduur heeft en juist op latere leeftijd een maximale impact maakt, werken we in het beheer met aan lange termijnvisie. Voor bomen en boomstructuren worden in het beheerplan concrete eindbeelden geformuleerd die als leidraad dienen bij het beheer. De te nemen beheermaatregelen worden daarop afgestemd en gebundeld in een beheercontract waarmee een hovenier aan de slag kan. We werken daarbij met omschrijvingen van maatregelen ondersteund met duidelijke referentiebeelden om het doel van het beheer zo scherp mogelijk over te dragen. Het is van groot belang dat het streefbeeld dat we voor een boom formuleren passend is bij de soort en de omstandigheden. Een boom met een slechte groeiplaats zal nooit zijn volle wasdom bereiken. Het kan dus nodig zijn, naast het reguliere beheer, eenmalige beheermaatregelen te nemen om de situatie van een boom structureel te verbeteren. Hierbij moet worden gedacht aan het vergroten van een groeiplaats of het toevoegen van voedingsstoffen via gronduitwisseling of het injecteren van meststoffen. Bij het contracteren van een hovenier voor boombeheer kijken we bij voorkeur naar een aanbesteding die selecteert op vakmanschap en kwaliteit naast de laagste prijs.

Dat past bij de groene ambities van Baarn. Veiligheid voor alles Het spreekt voor zich dat bij het boombeheer veiligheid altijd voorop staat. Daarnaast is de zorgplicht voor de veiligheid van bomen een wettelijke verantwoordelijkheid van een boomeigenaar. Elke eigenaar moet zich inspannen om ervoor te zorgen dat zijn bomen geen schade of letsel veroorzaken bij derden. Dit houdt in dat bomen regelmatig en systematisch moeten worden geïnspecteerd op gebreken met een Visual Tree Assessment (VTA) en dat er tijdig maatregelen genomen moeten worden om risico’s te minimaliseren. Door te voldoen aan deze zorgplicht kan de eigenaar aansprakelijkheid voorkomen. In de praktijk betekent dit dus dat Baarn deze VTA als vast onderdeel van het beheer borgt en contracteert bij een daarvoor gecertificeerde specialist. In feite wordt er bij een VTA een zorgvuldige inspectie van elke boom op openbaar gebied uitgevoerd en daarbij wordt waardevolle informatie opgehaald over het boombestand. Zo krijgt de gemeente niet alleen inzicht in de veiligheidssituatie maar ook in de vitaliteit en toekomstverwachting van een boom. Deze data wordt actief gebruikt om boombeleid en boombeheer bij te sturen waar nodig en om de resultaten van het beleid en beheer in beeld te brengen. Zo sorteert Baarn steeds meer voor

Bomenbeleidsplan Baarn | 61

op data gestuurd werken en gaan we richting een systeem van monitoring waar ook de recent aangenomen Natuurherstelverordening om vraagt. Uit de veiligheidsinspectie volgen zo nodig acties om potentieel gevaarlijke situaties te voorkomen zoals bijvoorbeeld het snoeien van bomen, het aanpakken van ziektes en het benoemen van bomen die extra in de gaten gehouden moeten worden. Zo werken we aan een duurzaam veilig boombestand. Een duurzame boomhoofdstructuur In de Baarnse boomhoofdstructuur zijn bomenlanen en groepen benoemd waar een bijzondere waarde aan wordt toegekend omdat ze bijvoorbeeld van historisch belang zijn of een beeldbepalende functie in het dorp hebben. In het beheer geven we deze bomen extra aandacht door extra (jaarlijkse) controles en door extra te investeren in de groeiplaats en vitaliteit. Bij een boom die tot de hoofdstructuur behoort zal bij een afnemende vitaliteit actief worden geprobeerd de levensverwachting te verlengen door bijvoorbeeld investeringen in de groeiplaats of extra snoei. Bij bomen buiten de hoofdstructuur zal sneller een afweging worden gemaakt om een boom met onvoldoende groeipotentie te kappen en te vervangen door een gezond en vitaal exemplaar.

Kaart geplande projecten Baarn 62 | Bomenbeleidsplan Baarn

Beheer als verlengstuk van het beleid Het nieuwe boombeleid vraagt om, op basis van verzamelde data, gerichte ingrepen in gebieden en boomstructuren. Ingrepen zoals het vergroten van groeiplaatsen of het omvormen van het boombestand naar een klimaatrobuust sortiment zijn van groot belang. Beheer kan hier op meerdere manieren aan bijdragen, we geven twee voorbeelden. In gebieden waar groeiplaatsen te klein zijn of onvoldoende kwaliteit hebben, zullen deze groeiplaatsen tegelijk met groot onderhoud worden aangepakt. Onderstaand een overzicht van geplande projecten. Echter niet overal vindt op korte termijn groot onderhoud plaats. Gebieden zijn gebaat bij beheer dat de groeiplaats van de bomen tijdelijk verbetert zodat de groei van de bomen niet stagneert. Hierbij moet worden gedacht aan het injecteren van meststoffen of het openbreken van een verdichte grondstructuur (‘’ploffen’’). Zo wordt ook in deze gebieden direct gewerkt aan de ontwikkeling van een betere boomkroonbedekking.

Boomsoorten waarvan we weten dat ze kwetsbaar zijn voor klimaatverandering, bijvoorbeeld de zomereik, hebben baat bij een optimale conditie. Zolang deze bomen vitaal zijn kunnen ze klimaatschommelingen beter aan. In het beheer zullen we kwetsbare en waardevolle bomen daarom extra aandacht geven door ook hier groeiplaatsen te verbeteren of aantastingen direct aan te pakken. Bovenstaande voorbeelden laten zien dat beheer en beleid nauw met elkaar zijn verbonden en ze samen het verschil kunnen maken. Wortelopdruk Het fenomeen wortelopdruk betekent dat bomen schade toebrengen aan bestrating of constructies doordat wortels vlak onder de bestrating groeien. De mate waarin een boom dit doet is deels soortafhankelijk en deels komt het doordat de boom in zijn groeiplaats onvoldoende water en vooral zuurstof kan vinden. Vooral snelgroeiende soorten en specifieke soorten zoals een acacia of populier hebben de neiging hoog in de grond grote wortels te ontwikkelen. In de zoektocht naar zuurstof en water zullen bomen in slechte groeiplaatsen ook hoger gaan wortelen omdat vlak onder de bestrating relatief veel zuurstof en water aanwezig is. Wortelopdruk wordt een probleem voor de veiligheid wanneer er oneffenheden in een voetpad, fietspad of rijbaan ontstaan die groter of gelijk zijn aan drie cm verschil in hoogte (CROW 146).

Zowel het boombeleid als boombeheer kunnen actief werken aan het verminderen van wortelopdruk. Beleid: in het boombeleid is bewust ingezet op het vergroten en verbeteren van groeiplaatsen, vooral in gebieden waar bomen veel in de verharding staan zoals de noordelijke buurten van Baarn. Dit zal direct leiden tot minder wortelopdruk. Daarnaast kan tegelijk met het vergroten van de groeiplaats vaak een wortelgeleiding worden aangebracht die wortels niet tegenhoudt maar ze de diepte in leidt, weg van bestrating. Beheer: door de oorzaak van wortelopdruk, een tekort aan water en zuurstof, weg te nemen zullen bomen minder bestrating opdrukken. Dit kan

worden uitgevoerd door groeiplaatsen te ploffen (verdichting opheffen en scheuren in de grond aanbrengen) en voeding en zuurstof diep in de groeiplaats te injecteren. Deze maatregelen zijn zinvol in gebieden waar de groeiplaatsen vergroten lastig is en/of de trottoirs erg slecht en smal zijn. Als uitwerking van het beleid wordt een uitvoeringsplan wortelopdruk gemaakt waarin een afweging en prioritering wordt gemaakt op basis van: • • • • • • • •

De ernst van wortelopdruk De gevolgen voor veiligheid van voetgangers of fietsers De gevolgen voor de bestrating, De mogelijkheden om verharding te repareren De conditie van de boom, De veiligheid van de boom De beheerbaarheid van de boom De kosten en beschikbare budgetten

In het uitvoeringsplan zijn de volgende acties op een locatie mogelijk: 1. Herstellen van de verharding 2. Technische oplossingen tegen wortelopdruk en groeiplaatsverbetering 3. Functieverandering op de locatie zoals het omleggen van een voetpaden 4. In een uiterst geval vellen en herplant Het herstellen van verharding is altijd nodig om veiligheid te waarborgen. Het is echter weinig zinvol dit uit te voeren zonder de oorzaak van de wortelopdruk weg te nemen. Er wordt daarom altijd een van de drie mogelijke vervolgstappen uit bovengenoemde aanpak genomen. Pas wanneer technische oplossingen of het verbeteren van groeiplaatsen onevenredig duur worden of niet kansrijk zijn, wordt gekeken naar de stappen 3 en 4 uit de aanpak. Dit kan wanneer een boomsoort zeer veel wortelopdruk geeft, er geen ruimte is voor een betere groeiplaats of de wortelopdruk zodanig ernstig is dat technische maatregelen geen effect meer hebben en de bestrating kort na herstel weer zal worden opgedrukt. Het spreekt voor zich dat wanneer wortelopdruk zich grootschalig manifesteert er bij de stappen 3 en 4

Bomenbeleidsplan Baarn | 63

participatie nodig is waarbij samen met bewoners wordt gekeken naar een wenselijke, duurzame en haalbare oplossing. Prioriteren Het zal duidelijk zijn dat niet bij elke boom een maximale beheerinspanning kan worden geleverd en dat niet overal een boom zo lang mogelijk in leven gehouden kan worden bij een afname van de vitaliteit. In principe geldt dat bij bomen uit de boomhoofdstructuur en herdenkingsbomen wel een maximale inspanning wordt gepleegd. Wat nieuw is in het Baarnse boombeleid is het vertrekpunt dat we ook in bomen buiten de boomhoofdstructuur integraal het volgende principe hanteren: Bij bomen die in potentie een levensverwachting hebben van vijftien jaar of langer wordt een maximale inspanning geleverd om deze boom duurzaam te behouden, ook wanneer deze boom geen bijzondere waarde vanuit de boomstructuurkaart heeft meegekregen. Dit principe hanteren we omdat de boomkroonbedekking en vitaliteit van het Baarnse boombestand onder druk staat. Tegelijk willen we het principe met gezond verstand gaan hanteren. Er kan dus gemotiveerd van dit principe worden afgeweken. Zo kunnen nu nog vitale bomen bewust worden vervangen als gevolg van omvorming tot een klimaat robuust sortiment of wanneer een boomsoort niet voldoet aan de gevraagde functie op een locatie (kleine soort op een plek met te weinig boomkroonbedekking)

64 | Bomenbeleidsplan Baarn

7.2

Private bomen

Een fors deel van het boombestand is niet in beheer bij de gemeente. Dit deel van het boombestand is deels in handen van professionele organisaties zoals Staatsbosbeheer en deels staan ze in tuinen van particulieren. Zeker dit laatste deel van het boombestand kent geen veiligheidscontrole en in de meeste gevallen worden deze bomen beperkt of niet gesnoeid. Ondanks dat de gemeente niet verantwoordelijk is voor deze bomen zal de gemeente actief handhaven wanneer de veiligheid van het openbaar gebied in het geding is. In dat geval zal een eigenaar aangeschreven worden om de betreffende boom te snoeien en de veiligheid te garanderen. Daartoe is elke eigenaar immers wettelijk verplicht. Daarnaast geldt dat boomziekten die zich snel verspreiden, zoals iepziekte of essentaksterfte, een reden zijn om eigenaren aan te schrijven. In het geval van iepziekte is de eigenaar wettelijk verplicht de boom op eigen kosten te verwijderen.

Bomenbeleidsplan Baarn | 65

Bomen op de Brink

8 Communicatie Het is essentieel om inwoners en ondernemers actief te betrekken bij de ontwikkeling van de groene buitenruimte. Dit doen we door hen bewust te maken van het belang van een gezond bomenbestand en uit te leggen hoe we hier gezamenlijk zorgvuldig mee omgaan. Daarnaast hebben inwoners en ondernemers zelf een verantwoordelijkheid om bomen op eigen terrein te behouden, te versterken en goed te beheren.

8.1 Communicatie, bewustwording en educatie De gemeente Baarn zet actief in op het vergroten van de bewustwording rondom het belang van bomen voor gezondheid, biodiversiteit, leefbaarheid en een klimaatrobuuste omgeving. Dit betreft niet alleen het bomenbestand in de openbare ruimte, maar ook bomen op particulier terrein. Door inwoners te informeren over de waarde van bomen, wil de gemeente het aantal aanvragen voor kapvergunningen zoveel mogelijk beperken. De nulmeting uit het boombeleid helpt hierbij om de urgentie en belang van het behoud van bomen inzichtelijk en visueel te maken

Kapvergunningen Bij het proces rondom kapvergunningen streeft de gemeente naar meer uniformiteit en transparantie. Zo wordt voor iedereen duidelijk op basis van welke criteria een aanvraag wordt beoordeeld. Direct betrokkenen worden schriftelijk geïnformeerd nadat er een aanvraag voor een kapvergunning bij de gemeente binnen is gekomen. Ook bij besluitvorming worden direct betrokkenen schriftelijk geïnformeerd over het besluit waarbij zij een toelichting krijgen op het besluit. Op de website van de gemeente zijn alle recente kapaanvragen en besluiten op kaartbeeld terug te vinden.

Verder richt de communicatie zich op het verspreiden van kennis over het belang van bomen op privéterreinen. De gemeente stimuleert particuliere eigenaren om toezicht te houden op de vitaliteit en veiligheid van hun bomen en de benodigde maatregelen te nemen voor goed beheer en onderhoud. Daarnaast vraagt een goede communicatie ook om een zorgvuldige omgang met meldingen over bomen, bijvoorbeeld bij overlast. De gemeente streeft ernaar deze meldingen binnen zes weken af te handelen. De afdeling groenbeheer zorgt daarbij voor een duurzame en consistente oplossing, waarbij vergelijkbare gevallen op gelijke wijze worden behandeld. In het schriftelijke antwoord op een melding wordt, waar relevant, het geldende beleid toegelicht en een structurele oplossing voorgesteld. Bij meldingen over bomen van derden geeft de gemeente waar mogelijk praktische tips waarmee inwoners het probleem zelf kunnen aanpakken.