1057882 Beleids- en uitvoeringsplan openbare verlichting bijlage 1 Beleidsplan

1

Beleids- en uitvoeringsplan Openbare Verlichting Baarn 2024 t/m 2028

Opdrachtgever

Gemeente Baarn

Portefeuillehouder

Mark Eijbaard

Contactpersonen

Torsten Kooistra en Rob Groeneweg

Opgesteld door

Beatrijs Oerlemans en Jaklien Vlasblom, Licht en Donker Advies

2

INHOUDSOPGAVE Leeswijzer en samenvatting

4

1. Inleiding

6

2. Waarom openbare verlichting

7

2.1 De waarde van openbare verlichting 2.2 Schaduwkanten van kunstlicht 2.3 Conclusie: donker waar het kan, licht waar het moet

3. Het huidige areaal 3.1 Armaturen 3.2 Masten 3.3 Conclusie: verouderd areaal, unieke kans Overzicht huidig areaal Baarn

4. Maatschappelijke ontwikkelingen 4.1 Energie en klimaat 4.2 Circulariteit 4.3 Lichthinder en lichtvervuiling 4.4 Sociale duurzaamheid en participatie 4.5 Conclusie: de maatschappelijke keuzes van Baarn

5. Technische begrippen en ontwikkelingen 5.1 Masten en armaturen 5.2 Reflectie en markering 5.3 Led en lichtkleur 5.4 Dimmen 5.5 Slimme verlichting en smart city 5.6 Verlichtingssterkte, gelijkmatigheid en richtlijnen 5.7 De technische installatie 5.8 Conclusie: de technische keuzes van Baarn

6. Algemene keuzes en uitwerking per wegtype

27

6.1 Algemene beleidskeuzes 6.2 Uitwerking per type weg 6.2.1. Doorgaande wegen binnen de kom 6.2.2. Fietspaden en voetpaden binnen de kom 6.2.3. Parkeerterreinen

27 28 28 29 29

7. Uitwerking beleidskeuzes per gebied

7 8

7.1 Indeling Nota Ruimtelijke Kwaliteit Baarn 7.2 Uitwerking per gebied 7.2.1. Centrumgebied Baarn 7.2.1. Woonwijken met extensieve bebouwing 7.2.3. Woonwijken met intensievere bebouwing 7.2.4. Het Rode Dorp 7.2.5. Bedrijventerreinen en ontwikkelingsgebied 7.2.6. Lage Vuursche 7.2.7. Eembrugge 7.2.8. Buitengebied – bos 7.2.9. Buitengebied – open weide

8

9 9 10 10 11

12

30 30 31 31 32 32 33 33 34 34 35 35

12 13 15 16 18

8. Vervanging, beheer en onderhoud

36

8.1 Werkwijze gemeente Baarn 8.2 Conclusie: de keuzes van Baarn

36 38

19

9. Conclusie en perspectief

39

Bijlagen

40

A. Uitgangspunten beleid openbare verlichting vastgesteld door de gemeenteraad op 27 september 2023 B. Technische keuzes bij hoofdstuk 6 en 7 specifiek voor beheerders en uitvoerders

40

19 20 21 22 22 23 24 26

3

42

LEESWIJZER & SAMENVATTING 1. Inleiding In 2023 is door de Raad de uitgangspuntennotitie ‘Openbare verlichting in Baarn: duurzaam en bewust’ vastgesteld. De tien uitgangspunten uit deze notitie worden in het voorliggende beleids- en uitvoeringsplan uitgewerkt en omgezet naar concrete keuzes. De drie pijlers daarbij zijn:

3. Huidig areaal De gemeente Baarn heeft circa 3900 lichtpunten openbare verlichting. Het areaal is sterk verouderd. Een groot deel van de armaturen en masten moet dringend vervangen worden, om het aantal storingen/klachten terug te dringen en vanwege de veiligheid. Behalve kosten brengt dit ook unieke kansen met zich mee. Door de juiste keuzes te maken, kan de openbare verlichting beter en duurzamer worden, passend bij de eigenheid en de ambities van de gemeente Baarn. In hoofdstuk 3 leest u over: leeftijdsopbouw van het areaal, % led, % dimmen en energieverbruik

4. Maatschappelijke ontwikkelingen De laatste jaren komt er steeds meer aandacht voor energie en klimaat, circulariteit, lichthinder en lichtvervuiling, sociale duurzaamheid, toegankelijkheid en participatie. Deze maatschappelijke ontwikkelingen hebben invloed op de keuzes van de gemeente Baarn als het gaat om openbare verlichting.

In hoofdstuk 1 leest u over: de aanleiding voor het nieuwe beleids- en uitvoeringsplan, de 10 uitgangspunten en de 3 pijlers

2. Waarom openbare verlichting Openbare verlichting levert een bijdrage aan verkeersveiligheid, rijcomfort, sociale veiligheid, sfeer en herkenbaarheid. Er zijn echter ook schaduwkanten: kunstlicht kan lichthinder veroorzaken, verstoort fauna, flora en het donkere landschap, en het kost energie, materialen, menskracht en geld.

Daarom kiest Baarn voor energiezuinige dimbare ledverlichting, het circulair omgaan met materialen, SROI, extra aandacht voor toegankelijkheid (o.a. voor ouderen) en voor bewonersinspraak bij de armatuurkeuze.

De gemeente Baarn maakt daarom bewuste keuzes als het gaat om openbare verlichting en heeft als motto ‘Donker waar het kan en licht waar het moet.’

In hoofdstuk 4 leest u over: de maatschappelijke ontwikkelingen, het participatietraject rondom armaturen en de concrete keuzes van de gemeente Baarn

In hoofdstuk 2 leest u over: de waarde van openbare verlichting, de schaduwkanten en het motto

4

5. Technische begrippen en ontwikkelingen Techniek speelt bij openbare verlichting een belangrijke rol. Het gaat dan onder andere om masten en armaturen, reflectie en markering, led en lichtkleur, dimmen, slimme verlichting en smart city. Maar ook om richtlijnen, verlichtingssterkte, gelijkmatigheid en de technische installatie.

7. Uitwerking beleidskeuzes per gebied Het belang van maatwerk geldt ook voor gebiedstypen. Het streefbeeld voor het centrumgebied is anders dan voor bijvoorbeeld een bedrijventerrein. Daarbij horen soms specifieke technische keuzes, zoals een kleurtemperatuur of verlichtingssterkte die afwijkt van de algemene beleidskeuze.

Voldoende kennis van deze technische zaken is nodig om bewust keuzes te kunnen maken. Keuzes die leiden tot het gewenste lichtbeeld én die passen bij de doelstellingen van Baarn en de maatschappelijke ontwikkelingen. We richten ons daarbij als gemeente op bekende en bewezen technieken.

Dit hoofdstuk bevat de verlichtingskeuzes van de gemeente Baarn per gebied. Daarbij wordt aangesloten bij de gebiedsindeling van de Nota Ruimtelijke Kwaliteit Baarn (2014). In hoofdstuk 7 leest u over: het streefbeeld en de specifieke technische verlichtingskeuzes per gebiedstype

In hoofdstuk 5 leest u over: techniek en de concrete keuzes van de gemeente Baarn

8. Vervanging, beheer en onderhoud Het is essentieel dat de openbare verlichting – nu en de toekomst – beheerbaar en betaalbaar is. Daarom kiest Baarn onder andere voor een projectmatige aanpak bij vervangingen en voor meer uniformiteit in het areaal. Ook worden projectontwikkelaars verplicht hun plannen vóóraf met de gemeente te overleggen.

6. Algemene beleidskeuzes en uitwerking per wegtype De gemeente Baarn verlicht alleen waar en wanneer dat nodig is, gebruikt energiezuinige ledverlichting en zorgt dat het licht goed gericht wordt. In het algemeen kiest zij voor de toepassing van warm-wit licht, een verlichtingssterkte van 70% van de landelijke richtlijn (NPR) en blanke aluminium lichtmasten.

In hoofdstuk 8 leest u over: vervanging, beheer, onderhoud en de concrete keuzes van de gemeente Baarn

Openbare verlichting vraagt, naast algemene beleidskeuzes, ook maatwerk. Welke verlichting het meest passend is, hangt onder andere af van het type weg. Voor bijvoorbeeld doorgaande wegen worden andere keuzes gemaakt dan voor fietspaden of parkeerterreinen.

9. Conclusie en perspectief De keuzes uit dit beleids- en uitvoeringsplan geven richting aan de grote vervangingsopgave waar wij voor staan. Dit zal leiden tot een energiezuiniger, circulairder, beter beheerbaar areaal, dat beter past bij onze mooie, groene gemeente.

In hoofdstuk 6 leest u over: algemene beleidskeuzes openbare verlichting en de uitwerking per wegtype

5

In dit beleids- en uitvoeringsplan worden deze uitgangspunten verder uitgewerkt en omgezet naar concrete keuzes. Drie pijlers lopen als een rode draad door het beleid. De eerste pijler is het gewenste beeld op straat: waar kiezen we voor welke uitstraling? Hoeveel licht brandt er wanneer en welke materialen gebruiken we hierbij? De koers die we nu kiezen, bepaalt mede het straatbeeld in de komende decennia.

1. INLEIDING Sinds 1 januari 2022 is de gemeente Baarn eigenaar van de openbare verlichting. Dit brengt nieuwe uitdagingen met zich mee en vooral ook veel nieuwe kansen. Het bestaande areaal is sterk verouderd en deels in slechte staat. In de beleidsperiode 2024-2028 moeten er daarom relatief veel armaturen en masten vervangen worden. Nu de gemeente zelf eigenaar is, kan zij de keuzes te maken die bij haar passen. Keuzes die aansluiten bij de specifieke eigenschappen van Baarn, bij de wensen van de inwoners en ondernemers, en bij de ambities op het gebied van onder andere veiligheid, duurzaamheid, esthetiek en beheerbaarheid.

De tweede pijler is duurzaamheid. Het onderwerp openbare verlichting is hier op meerdere manieren nauw mee verbonden. De keuzes van nu bepalen daarom mede in hoeverre doelstellingen op het gebied van energiebesparing, CO2-reductie en circulariteit gerealiseerd kunnen worden. De laatste pijler betreft de koppeling met de uitvoering: hoe regelen we vervanging, onderhoud en beheer? Hoe zorgen we ervoor dat we onze ambities op een financieel verantwoorde manier kunnen behalen?

Op 27 september 2023 heeft de Raad richting gegeven aan het toekomstig beleid door vaststelling van de uitgangspuntennotitie “Openbare verlichting in Baarn: duurzaam en bewust.” Hieronder staan de tien uitgangspunten kort weergegeven (zie ook bijlage A).

Met heldere keuzes binnen deze drie pijlers legt de gemeente een ambitieus en realistisch beleids- en uitvoeringsplan neer voor de openbare verlichting.

6

Sfeer, beleving en herkenbaarheid Een derde reden om licht te plaatsen is het vergroten van de sfeer, beleving en herkenbaarheid. Het mooi verlichten van een dorpskern of winkelgebied maakt het aangenamer om er te zijn en ondersteunt de economische functies. Dat geldt het centrum van Baarn maar ook in Lage Vuursche, voor inwoners en recreanten. Het aanlichten van een opvallend bouwwerk, zoals een kerk, maakt dat inwoners en ook bezoekers vanaf een afstand weten waar ze zijn. Dat geeft een gevoel van vertrouwdheid en herkenning.

2. WAAROM OPENBARE VERLICHTING Openbare verlichting heeft meerdere functies en maakt deel uit van de inrichting van de openbare ruimte. Het gebruik van kunstlicht heeft echter ook nadelen. Het is daarom belangrijk bewuste keuzes te maken: waar en wanneer verlichten we, en op welke plekken en tijden mag het donker zijn?

2.1 De waarde van openbare verlichting Openbare verlichting kan bijdragen aan verkeersveiligheid, aan (het gevoel van) sociale veiligheid en aan sfeer, leefbaarheid en herkenbaarheid. Verkeersveiligheid en rijcomfort De aanwezigheid van openbare verlichting in de avond en nacht draagt bij aan het rijcomfort en aan beter zicht: op de weg, het wegverloop, andere weggebruikers en eventuele obstakels. We kunnen verkeersituaties hierdoor sneller en beter inschatten. Dit is extra belangrijk op wegvakken waar zowel automobilisten als voetgangers en fietsers gebruik van maken. Gevoel van sociale veiligheid Naast verkeersveiligheid speelt ook sociale veiligheid een rol: mensen voelen zich vaak veiliger als er licht is. Of het ook daadwerkelijk veiliger is, hangt af van de aanwezigheid van anderen. Zijn er mensen die in geval van nood te hulp kunnen schieten? Daarom draagt openbare verlichting vooral binnen de bebouwde kom bij aan sociale veiligheid. In het buitengebied, waar weinig sociale controle is, kan openbare verlichting leiden tot schijnveiligheid.

Afbeelding: Verlichte kerk in het centrum van Baarn (fotografie Rob Groeneweg)

7

2.2 Schaduwkanten van kunstlicht

2.3 Conclusie: donker waar het kan en licht waar het moet

De wereld veranderde ingrijpend door de uitvinding van elektriciteit, ook als het gaat om verlichting. Het werd veel eenvoudiger om het licht te laten branden. Daardoor is het mogelijk om ook in de avond en nacht actief te zijn. Het gevolg van al deze verlichting is dat de donkerte uit de nacht verdween.

Veiligheid is belangrijk, maar daarvoor hoeft niet overal en altijd openbare verlichting te branden. Openbare verlichting is geen verplichting en ook geen recht. Zeker in onze prachtige groene gemeente is op sommige plekken en momenten de natuurlijke donkerte passender. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan onze parken en bossen, en het buitengebied. Per situatie bekijken we of verlichting wenselijk en noodzakelijk is. En zo ja, of deze dan de hele nacht moet branden of dat de verlichting vanaf een bepaald tijdstip gedimd of uitgeschakeld kan worden.

De afgelopen decennia werden de schaduwkanten van kunstlicht steeds meer duidelijk. Het gaat daarbij met name om:

• • • • • • •

lichthinder voor mensen verstoring van fauna en flora verstoring van het natuurlijke, donkere landschap verminderde zichtbaarheid van de sterrenhemel verbruik van energie verbruik van materialen kosten van arbeid en materialen

Het motto van de gemeente Baarn is dus: Donker waar het kan en licht waar (en wanneer) het moet. Dit is al vastgelegd in de uitgangspuntennotitie ‘Openbare verlichting in Baarn: duurzaam en bewust’ uit 2023.

Daar komt nog bij dat meer licht niet automatisch meer veiligheid betekent. Ook overdag gebeuren ongelukken en worden delicten gepleegd. Openbare verlichting is van belang, maar niet allesbepalend. Ook zaken als deugdelijk onderhoud van de wegen, goed wegontwerp en sociale controle spelen een belangrijke rol.

Meer over de schaduwkanten van kunstlicht leest u in hoofdstuk 4.

8

In Baarn is de verdeling: 30% kegelarmaturen en 70% kofferarmaturen. In het algemeen houdt men een levensduur aan van 20 tot 25 jaar bij armaturen. Dat wil niet zeggen dat een armatuur dat ouder is niet meer werkt. Of vervanging vereist is, hangt af van de staat van het armatuur.

3. HET HUIDIGE AREAAL De gemeente Baarn heeft circa 3.900 lichtpunten openbare verlichting. Om weloverwogen keuzes te kunnen maken voor de komende beleidsperiode is het noodzakelijk inzicht te hebben in het huidige verlichtingsareaal: wat is de kwaliteit van het areaal en welke materialen en technieken worden er gebruikt?

In Baarn is 51% van de armaturen ouder dan 20 jaar. 39% is zelfs ouder dan 30 jaar. Uit de schouw die eind 2023 is uitgevoerd, blijkt dat een groot aantal armatuur in slechte staat is en op korte termijn vervangen moet worden. Dit is nodig vanwege de veiligheid, maar ook omdat er nu veel klachten komen van inwoners over storingen. In hoofdstuk 8, over financiën, vervanging, beheer en onderhoud, gaan we hier dieper op in.

In dit hoofdstuk zetten we de belangrijkste gegevens op een rij. Het gaat daarbij om globale, afgeronde getallen. De peildatum is januari 2024.

3.1 Armaturen & technieken Er zijn veel verschillende soorten armaturen in Baarn. Daarbij zijn twee hoofdtypen te onderscheiden: kegelarmaturen en kofferarmaturen.

Links een kegelarmatuur, rechts een kofferarmatuur (fotografie Beatrijs Oerlemans)

9

Doordat het areaal relatief oud is, worden led en dimmen beperkt toegepast in vergelijking met veel andere gemeenten. Baarn heeft: 1080 lichtpunten met led

= circa 27% van het areaal

600 lichtpunten met dimregime

= circa 15% van het areaal

energieverbruik per jaar

= circa 518.400 kWh

3.2 Masten Een reguliere lichtmast van ijzer of aluminium gaat gemiddeld 40 tot 50 jaar mee. Een gietijzeren mast kan ruim 100 jaar mee In de gemeente Baarn is 24% van de masten 40 tot 50 jaar oud. 17% is zelfs ouder dan 50 jaar. Uit de schouw die eind 2023 is uitgevoerd, blijkt dat relatief veel masten van slechte kwaliteit zijn en op korte termijn vervangen moet worden om gevaarlijke situaties te voorkomen. Ook hier gaan we in hoofdstuk 8 nader op in.

3.3 Conclusie: verouderd areaal, unieke kans Het verlichtingsareaal van Baarn is oud. Een relatief groot deel van de masten en armaturen is in slechte staat en toe aan vervanging. Behalve kosten brengt dit ook unieke kansen met zich mee. Door de juiste keuzes te maken, kan de openbare verlichting in een kort tijdsbestek beter en duurzamer worden, passend bij de eigenheid en de ambities van de gemeente Baarn.

Wat betreft de vormgeving hebben we in de gemeente 130 nostalgische masten. Er staan er 111 in het dorpscentrum van Baarn, die zijn gemaakt van gietijzer. In Lage Vuursche staan 19 nostalgische masten, deze zijn van staal.

In de volgende hoofdstukken worden de maatschappelijke en technische ontwikkelingen beschreven, die mede deze keuzes bepalen.

Wat betreft de gebruikte materialen heeft Baarn: • 111 masten van gietijzer • 250 masten van blank aluminium • 3540 masten van staal

10

11

4. MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGEN

4.1 Energie en klimaat

Bij openbare verlichting speelt techniek van oudsher een grote rol. De laatste jaren is er echter juist steeds meer aandacht voor de maatschappelijke ontwikkelingen die raken aan openbare verlichting. Deze hebben direct invloed op de te maken keuzes. In dit hoofdstuk gaat we daar dieper op in.

Het laten branden van openbare verlichting kost veel energie. Meerdere ‘hot items’ komen hierin samen: • energieverbruik leidt tot CO2-uitstoot, het terugdringen hiervan is in diverse nationale en internationale afspraken vastgelegd; • olie en gas raken op den duur uitgeput en de marktprijs loopt op; • de winning van deze fossiele brandstoffen brengt op diverse plekken schade toe aan het milieu en aan de leefomgeving; • de behoefte en noodzaak groeit om minder afhankelijk te zijn van buitenlandse energietoevoer.

Achtereenvolgens komen aan bod: • Energie en klimaat • Circulariteit • Lichthinder en lichtvervuiling • Sociale duurzaamheid en participatie

Op dit moment zijn we als land volop bezig met de energietransitie: bestaande fossiele bronnen vervangen door hernieuwbare bronnen zoals zon en wind. Het inkopen van groene energie is echter niet voldoende om de problemen op te lossen. De totale vraag naar energie is eenvoudigweg groter dan het aanbod aan groene energie. Het is daarom noodzakelijk om ook te zoeken naar manieren om het energieverbruik te beperken, ook bij openbare verlichting.

De laatste paragraaf van dit hoofdstuk bevat een overzicht van de beleidskeuzes gekoppeld aan deze maatschappelijke ontwikkelingen.

De landelijke doelstellingen, zoals vastgelegd in de Nederlandse Klimaatwet, zijn: 55% reductie CO2-uitstoot in 2030 (ten opzichte van 1990) en volledig klimaatneutraal in 2050. Ook voor de gemeente Baarn zijn energie en klimaat belangrijke thema’s. In 2017 ondertekenden 110 partijen het Baarns Klimaatakkoord, waaronder de gemeente en alle Baarnse politieke partijen.

12

Het gezamenlijk streven is om zoveel mogelijk energie te besparen en zoveel mogelijk energie in de eigen gemeente duurzaam op te wekken. Bij openbare verlichting heeft de gemeente Baarn de kans om heel concreet een aanzienlijke energiebesparing te realiseren.

4.2 Circulariteit

De doelstelling van de rijksoverheid is 100% circulariteit in 2050, tussendoel is 50% minder primaire grondstoffen in 2030. De gemeente Baarn onderschrijft deze doelen. Zij wil hieraan een actieve bijdrage leveren, ook bij openbare verlichting.

Lange tijd was energiebesparing hét thema als het ging om duurzaamheid. De laatste jaren is daar circulariteit bijgekomen. Het gebruik van grondstoffen is in vijftig jaar explosief gestegen. Dit komt door de groeiende welvaart en het ontstaan van een ‘wegwerpeconomie’, maar ook door de snelle toename van de wereldbevolking en de langere levensverwachting. Natuurlijke bronnen van grondstoffen raken hierdoor op termijn uitgeput.

Er zijn meerdere manieren om vorm en inhoud aan te geven aan circulariteit. De zogenaamde R-ladder (zie afbeelding op de volgende pagina) biedt daarbij houvast en geeft zes strategieën, van R1 tot en met R6. Hoe hoger de strategie op de ladder staat, des te groter is het effect. Zo leidt het afzien van producten (R1) tot een grotere bijdrage aan circulariteit dan energiewinning bij het verbranden van materialen (R6). In het eerste geval gebruik je immers helemaal geen grondstoffen, in het laatste geval is er weliswaar energie gewonnen, maar zijn de grondstoffen definitief verloren gegaan.

Dit maakt het noodzakelijk om over te schakelen naar een circulaire economie: een economie zonder afval. Het gebruik van grondstoffen wordt beperkt, producten blijven zo lang als mogelijk in gebruik en materialen worden steeds opnieuw gebruikt als grondstof.

13

In het schema hieronder staan enkele manieren om op eenvoudige wijze invulling te geven aan circulariteit binnen de openbare verlichting. De meeste van deze strategieën worden al toegepast in de gemeente Baarn.

R1 R2

R3 R4 R5

R6

R-STRATEGIE

PRAKTISCHE UITVOERING

Refuse en rethink = weigeren, anders denken Reduce = verminderen, reduceren

‘Niet verlichten, tenzij’, kiezen voor markering en reflectie waar mogelijk. Minder verlichting plaatsen of kiezen voor producten met minder materiaalgebruik. Levensduur verlengen, bijv. door trekproeven bij masten en het inkopen van armaturen die te repareren zijn. Masten en armaturen elders hergebruiken als ze nog goed zijn i.p.v. weggooien. Masten en armaturen (laten) repareren en opknappen i.p.v. weggooien. Afgedankte producten (laten) afvoeren naar een CENELEC erkende verwerker zodat de materialen een nieuwe toepassing krijgen. Energieterugwinning uit materialen, dit is eigenlijk niet echt circulair omdat de grondstof hierbij definitief verloren gaat.

Re use = hergebruiken Repair, refurbish = repareren, opknappen Recycling = recyclen Recover =

Het laten uitvoeren van trekproeven of stabiliteitsmetingen (R2) en het opknappen van masten en armaturen (R4) is voor het sterk verouderde deel van het areaal helaas niet mogelijk. Met de nieuwe generatie armaturen en masten zal dit wel gebeuren.

14

4.3 Lichthinder en lichtvervuiling Er zijn allerlei lichtbronnen in de openbare ruimte die lichthinder en -vervuiling kunnen veroorzaken. Openbare verlichting is daar één van. Door bewust te verlichten (of bewust niet te verlichten), worden de nadelige effecten beperkt én geeft de gemeente het goede voorbeeld aan overige lichtbroneigenaren. De laatste jaren is er, nationaal en internationaal, steeds meer aandacht voor dit thema. Daarbij spelen verschillende aspecten een rol.

O.a. de kerkuil (links), nachtzwaluw (midden) en steenuil (rechts) zijn gevoelig voor licht. Foto’s: website Vogelbescherming.

Lichthinder bij mensen Mensen kunnen hinder ondervinden door (openbare) verlichting. Denk hierbij aan weggebruikers die erdoor verblind raken of omwonenden die last hebben van licht dat hun huis binnen schijnt. Door de komst van ledverlichting, die vaak als feller wordt ervaren, is het onderwerp nog meer in de belangstelling komen te staan. Ook is er steeds meer aandacht voor de impact van (met name blauw) kunstlicht op onze gezondheid vanwege verstoring van ons bioritme.

Dit geldt ook voor zoogdieren zoals boommarter (links), dwergmuis (midden) en egel (rechts). Foto’s: website Zoogdiervereniging

Verstoring donkere landschap en zichtbaarheid sterrenhemel Zeker in een open landschap zijn felle lichtbronnen tot op grote afstand zichtbaar. Ze verstoren het van nature donkere landschap. Als er veel kunstlicht is, zijn er bovendien minder sterren zichtbaar. Als het echt donker is, dus met weinig lichtbronnen in de buurt, kun je circa 2000 sterren zien en ook de Melkweg. In Nederland is dat een bijzonderheid geworden. In de steden zijn ook op een nacht zonder wolken, vaak minder dan 50 sterren zichtbaar.

Verstoring van fauna en flora De laatste jaren is uitgebreid onderzoek gedaan naar de effecten van kunstlicht op dieren en planten. Het blijkt dat veel nacht-actieve dieren direct en sterk reageren: afschrikking door kunstlicht leidt tot verlies van leefgebied, aantrekking tot licht juist tot uitputting en sterfte. Ook bij dag-actieve dieren zijn er negatieve effecten, zoals de verstoring van het dag- en nachtritme en het seizoensritme. Ook kunnen problemen ontstaan met de voortplanting. Er zijn schadelijke effecten waargenomen bij vleermuizen, maar ook bij andere zoogdieren, vogels, amfibieën, insecten en planten. Hierdoor vormt kunstlicht een bedreiging voor de biodiversiteit.

15

Toegankelijkheid van de openbare buitenruimte In 2008 trad het VN-verdrag in werking over rechten van personen met een handicap. In 2016 heeft Nederland het verdrag formeel bekrachtigd. Doel van het verdrag is om de positie van mensen met een beperking te verbeteren, zodat zij volwaardig deel kunnen nemen aan onze samenleving. Dit kan alleen als de openbare ruimte ook voor hen goed toegankelijk is. Toegankelijkheid speelt niet alleen bij mensen met een handicap, maar ook bij ouderen. Dit komt omdat het zicht op latere leeftijd vaak verandert en slechter wordt.

4.4 Sociale duurzaamheid en participatie Sociale duurzaamheid is een veelzijdig begrip. Het gaat over zorg voor het welzijn van mensen in huidige en toekomstige generaties. Het thema openbare verlichting raakt op diverse manieren aan sociale duurzaamheid. SROI – Social Return On Investment SROI is een ingeburgerd begrip. Het omvat diverse afspraken over de inzet van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. In 2015 is hier ondersteunende wetgeving aan toegevoegd: de Participatiewet. Een gemeente kan invulling geven aan SROI bij het inkopen van producten en diensten. Bijvoorbeeld door bij aanbestedingen boven een bepaald bedrag voor te schrijven dat 5% van de aanneemsom ingezet moet worden voor Social Return. Doel is om werkplaatsen en leerplekken te creëren en op die manier mensen te helpen, die zonder ondersteuning niet aan het werk komen. De gemeente Baarn noemt SROI expliciet in haar Inkoop- en aanbestedingsbeleid.

Voor openbare verlichting betekent dit onder andere dat het – met het oog op ouderen en mensen met een visuele beperking – nog belangrijker is om te letten op: • goede markering en contrastwerking • het naar beneden richten van verlichting • voldoende gelijkmatigheid en verlichtingssterkte • de keuze voor warm wit licht, dat minder verblindt dan blauwer licht Beleving van licht en participatie Bij openbare verlichting richten we ons al snel op armaturen, technieken, lichtberekeningen en beheerkosten. Maar uiteindelijk heeft al dat werk maar één doel: zorgen dat de openbare ruimte veilig en prettig is voor de gebruikers. Het gaat uiteindelijk om de mensen. Die staan centraal, daar doe je het voor. Het is daarom van belang om in contact te staan met inwoners en weggebruikers. Om hen te informeren over ingrijpende aanpassingen en hen er eventueel bij te betrekken. Dat helpt om goede keuzes te maken, afgestemd op de wensen en behoeften van de gebruikers. En vergroot de betrokkenheid van mensen bij hun leefomgeving.

Werknemer die armaturen assembleert in een sociale werkplaats (fotografie Beatrijs Oerlemans)

16

In dat kader organiseerde de gemeente Baarn begin 2024 een participatietraject. Hierbij kon men kiezen tussen zes verschillende kegelarmaturen: zie punten 1 t/m 6 op onderstaande plattegrond.

De proefopstelling omvatte ook twee kofferarmaturen, nummer 7 met een kleurtemperatuur van 2700 kelvin en nummer 8 met 3000 kelvin (in het volgende hoofdstuk wordt het begrip kleurtemperatuur uitgelegd). Het verschil tussen beide was nauwelijks waarneembaar. Nummer 8 kreeg iets meer stemmen, maar er was geen overtuigende winnaar. In de komende beleidsperiode zullen beide kleurtemperaturen worden toegepast in Baarn.

Links: plattegrond met de opstelling van het participatietraject Rechts: avondfoto van de proefopstelling van de kegelarmaturen

De respons op dit participatietraject was groot: er werden bijna 1400 stemmen geregistreerd. De meeste stemmen kwamen online binnen, maar er werd ook gebruik gemaakt van de mogelijkheid om bij het gemeentehuis een papieren stemkaartje in te leveren. Er zijn twee duidelijke winnaars, namelijk armatuur 4 en 6. Zij kregen elk ruim 560 stemmen. Bij het plaatsen van nieuwe kegelarmaturen zullen deze twee modellen daarom de komende jaren vaak worden toegepast. Per situatie wordt beoordeeld welke van de twee het meest passend is.

17

Concreet betekent dit dat de gemeente Baarn bij vervanging van haar openbare verlichting de volgende keuzes maakt als het gaat om maatschappelijke ontwikkelingen:

4.5 Conclusie: de maatschappelijke keuzes van Baarn Energiebesparing, reductie van CO2-uitstoot, circulariteit, lichtvervuiling, biodiversiteit, SROI, toegankelijkheid (onder andere voor ouderen) en participatie zijn thema’s waar de gemeente Baarn zich mee bezighoudt. Dit blijkt onder andere uit haar Inkoop- en aanbestedingsbeleid. Hierin is opgenomen dat de gemeente Baarn streeft naar 100% duurzaam inkopen en specifiek inzet op vijf Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI) thema’s: • Klimaatbewust inkopen • Circulair inkopen • MKB-gericht inkopen • Het toepassen van Social Return • Innovatiegericht inkopen

✓ Alleen openbare verlichting indien noodzakelijk: dit bespaart energie, levert een bijdrage aan circulariteit en voorkomt onnodige lichtvervuiling ✓ Energiezuinige ledverlichting ✓ Dimmen in de late avond en nacht ✓ Goed gericht licht om lichtvervuiling te voorkomen ✓ Werken aan circulariteit (acties schema §4.2) ✓ Algemene inkoopbeleid gemeente voor SROI, klimaatbewust- en circulair inkopen ✓ Extra aandacht voor toegankelijkheid van de openbare ruimte voor ouderen en mensen met een beperking (voldoende contrastwerking, licht naar beneden richten, gelijkmatigheid, keuze voor warm-wit licht)

Ook is in het coalitieakkoord 2022-2026 vastgelegd dat bij het gebruik van materialen in de openbare ruimte nadrukkelijk gekeken wordt naar duurzaamheid.

18

5.1 Masten en armaturen

5. TECHNISCHE BEGRIPPEN EN ONTWIKKELINGEN Technische ontwikkelingen maken steeds meer mogelijk, bijvoorbeeld het creëren van een bepaalde sfeer of energiebesparing. In dit hoofdstuk worden de belangrijkste technische termen en ontwikkelingen uitgelegd.

De belangrijkste onderdelen van openbare verlichting zijn armaturen en masten. Daarnaast zijn kabels, leidingen en kasten nodig om de openbare ruimte te verlichten.

Achtereenvolgens komen aan bod: • Masten en armaturen • Reflectie en markering • Led en lichtkleur • Dimmen • Slimme verlichting en smart city • Verlichtingssterkte, gelijkmatigheid en richtlijnen • De technische installatie

Armaturen Er zijn veel verschillende soorten armaturen. Het aanbod en de diversiteit is groot. Zoals in §3.1 al is aangegeven zijn er twee hoofdtypen: kegelarmaturen (ook wel rondstralers of paaltoppers genoemd) en kofferarmaturen.

De laatste paragraaf van dit hoofdstuk bevat een overzicht van de keuzes die de gemeente Baarn maakt voor openbare verlichting, gekoppeld aan deze technische ontwikkelingen. Links een kegelarmatuur, rechts een kofferarmatuur (fotografie Beatrijs Oerlemans)

Kegelarmaturen geven vaak meer sfeer omdat ze ook de omgeving aanstralen, zoals gevels. Ze worden daarom vaak gebruikt in centrumgebieden en woonwijken. Door de vormgeving kunnen deze armaturen ook overdag een kwaliteit toevoegen aan het straatbeeld. Nadeel is dat ze lichthinder kunnen geven en van grotere afstand zichtbaar zijn, zeker als ze aan de rand van het open landschap staan. Door moderne technieken kunnen we beter inregelen waarheen het licht straalt (asymmetrische lichtverdeling). Hierdoor wordt lichthinder richting woningen beperkt. Kegelarmaturen worden vaak geplaatst op een mast van 4 meter. 19

Kofferarmaturen worden soms minder sfeervol gevonden vanwege hun meer functionele uiterlijk en omdat vooral de rijbaan wordt verlicht. Voordeel is dat er minder lichtvervuiling en lichthinder optreedt. Het licht komt alleen terecht waar dat nodig is. Kofferarmaturen worden vaak geplaatst op een mast van 6 meter of langer.

5.2 Reflectie en markering Markeringstechnieken en reflectiematerialen kunnen de verkeersveiligheid vergroten. Ze maken het verloop van de weg zichtbaar en attenderen weggebruikers op een scherpe bocht, kruising of oversteekplaats. In het buitengebied kiezen overheden vaak voor markering en reflectie in plaats van openbare verlichting. Ook binnen de bebouwde kom dragen markering en reflectie bij aan veiliger en comfortabeler weggebruik. Ook maken ze het mogelijk om een lagere verlichtingssterkte te kiezen.

De laatste jaren worden armaturen steeds vaker modulair ontworpen. Belangrijke onderdelen, zoals driver en ledmodule, kunnen dan makkelijk worden vervangen als ze stuk zijn. De nieuwe generatie armaturen is daardoor makkelijker te repareren. Dit verlengt de levensduur en past bij de aanpak en ambities op het gebied van circulariteit.

Door innovaties in het verleden is de reflectie steeds beter geworden. Er zijn veel varianten beschikbaar zoals reflectorpaaltjes, schrikhekken en verf met glasparels voor een verhoogde reflectie van de witte lijnen of pijlen op het wegdek. Men kan ook kiezen voor een lichter wegdek. Daardoor is met de koplamp van voertuigen meer van de omgeving te zien. Binnen de bebouwde kom wordt er steeds meer gewerkt met kleurcontrasten bijvoorbeeld tussen een stoep en de rijbaan.

Masten De meeste lichtmasten in Nederland zijn gemaakt van aluminium of staal. Daarnaast zijn er lichtmasten van gietijzer, hout en kunststof. Over de materialisatie van nieuwe masten heeft de Raad op 27 september 2023 een keuze gemaakt. Besloten is om voor het centrum van Baarn en voor Lage Vuursche in bepaalde straten te kiezen voor een nostalgische uitstraling en daarvoor groene gietijzeren of stalen masten toe te passen. In de overige gebieden wordt standaard gekozen voor onbewerkte aluminium masten. Vanzelfsprekend is dit pas aan de orde op het moment dat een mast het einde van de levensduur bereikt heeft en vervangen moet worden. Aluminiummasten hebben geen verzinking of coating nodig en zijn daardoor goed te recyclen. Er zijn leveranciers die een take-back systeem hebben. Ook wordt er gewerkt aan manieren om masten op te knappen en opnieuw te gebruiken, om zo de levensduur te verlengen.

Links reflectie en markering buiten de bebouwde kom (Hiddema Fotografie) Rechts extra licht wegdek om reflectie te vergroten (Janneke Boumans Fotografie) Beide foto’s zijn niet in de gemeente Baarn genomen.

20

5.3 Led en lichtkleur Led ‘Led’ staat voor light-emitting diode. Deze techniek ontwikkelde zich de afgelopen jaren snel en heeft meerdere voordelen: • het is energiezuinig • langere levensduur dus minder onderhoud • goed te dimmen en te richten

Andere kleuren licht Het is mogelijk om met led ook andere kleuren licht te maken, bijvoorbeeld groen, rood of amber. Het vergt specialistische kennis, van zowel fauna als van verlichting, om hierin een goede keuze te maken. Zo is groen licht alleen gunstig voor vogels boven zee die lange afstanden vliegen. Voor andere diersoorten kan groen licht juist verstorend werken.

Bij het plaatsen of vervangen van openbare verlichting kiest men in Nederland vrijwel altijd voor led en dit geldt ook voor de gemeente Baarn. De toepassing van led is een belangrijke manier om energie te besparen. Een aandachtspunt bij het plaatsen van ledverlichting, is dat het verblinding kan veroorzaken doordat het licht fel en wit kan zijn. Dit is te voorkomen door het licht goed te richten, afscherming en het kiezen van een ‘warmere’ kleurtemperatuur.

Vleermuizen worden minder verstoord door rood licht (golflengten meer dan 600 nm), omdat ze deze verlichting niet goed zien. Veel mensen ervaren rode verlichting als onaangenaam, vanwege het sfeerbeeld en omdat andere kleuren niet meer zichtbaar zijn bij rood licht. Als er lichtgevoelige vleermuissoorten zijn (zoals langzaam vliegende grootoorvleermuizen en soorten van de Myotis familie) én verlichting echt nodig is, dan is rode verlichting een optie. Het kan echter ook zijn dat het gebruik van lagere masten en (eventueel deels afgeschermde) goed naar beneden gerichte armaturen met bescheiden warm-wit licht een betere oplossing is.

Kleurtemperatuur in Kelvin De kleurtemperatuur van licht wordt aangegeven met de eenheid kelvin (K). Hoe lager de kelvinwaarde is, hoe warmer het licht oogt. Ledverlichting van 2700 kelvin, en in minder mate 3000 Kelvin, ervaren we als warm wit. Op bedrijventerreinen wordt vaak koeler, blauwwit licht gekozen bijvoorbeeld 4000 kelvin. Warm wit licht wordt minder snel als verblindend ervaren. Bovendien is het beter voor dieren: hoe lager de kleurtemperatuur, hoe minder blauw, hoe kleiner de verstoring. Ook is de lichtvervuiling dan minder groot: juist de component blauw dringt dieper door in de donkere hemel. De gemeente Baarn kiest daarom in het algemeen voor warm wit licht van 2700 kelvin.

Vanuit marktpartijen wordt ook amberkleurige verlichting aangeboden als zijnde vleermuis-vriendelijk. Er is echter geen wetenschappelijk bewijs dat amberkleurige verlichting significant minder verstorend is voor vleermuizen dan warm-wit licht. Amberkleurige verlichting is wel voor veel andere dieren gunstig, omdat er geen of weinig blauw in zit. 21

5.4 Dimmen

5.5 Slimme verlichting, smart city en andere innovaties

Als er bijna geen verkeer is, is er minder licht nodig. Door te dimmen kan men de hoeveelheid licht (‘verlichtingssterkte’) afstemmen op de hoeveelheid verkeer. Andere voordelen van dimmen zijn: • minder energieverbruik • minder lichthinder en lichtvervuiling • langere levensduur van de leds • lagere onderhoudskosten

Slimme verlichting en smart city Door innovaties en ICT is steeds meer mogelijk, zoals ‘slimme verlichting’ die: • van een afstand aanstuurbaar is (o.a. dimregime aanpassen of meer licht bij een calamiteit) • reageert op bewegingsdetectie • automatisch een melding geeft bij een defect of storing Op dit moment passen we deze technieken niet toe, omdat nog niet duidelijk is of slimme verlichting in onze gemeente voldoende meerwaarde heeft.

In de praktijk blijkt dat inwoners en weggebruikers geen bezwaar hebben tegen dimmen. Sterker nog: men merkt het meestal niet eens. In het bestek openbare verlichting van de gemeente Baarn is vastgelegd dat in de gemeente de volgende dimregimes worden gehanteerd: Dimregime regulier: Aan - 22:00 uur 100% 22:00 - 0:00 uur 70% 0:00 - 05:00 uur 50% 5:00 - 06:00 uur 70% 6:00 uur - Uit 100%

Uitzondering Dimregime buitengebied Aan - 22:00 uur 100% 22:00 - 6:00 uur 50% 06:00 uur - Uit 100%

23% energiebesparing

28% energiebesparing

Naast ‘slimme verlichting’, is er ook de ontwikkeling ‘Smart City’. Dit omvat veel meer dan alleen verlichting. Denk hierbij aan het koppelen van sensoren aan de lichtmast voor bijvoorbeeld: • milieumetingen, zoals luchtkwaliteit en geluid • signaleren of een omleiding nodig is om file te voorkomen • signaleren of een parkeerruimte of vuilnisbak vol is Voor smart city is het nodig dat het lichtpunt de hele dag van stroom is voorzien (of dat ze een accu hebben) én dat het stroomnet van voldoende kwaliteit is. Momenteel wordt in Baarn aan beide voorwaarden niet voldaan, waardoor smart city niet kan worden toegepast. Bovendien is ook bij deze technieken nog onvoldoende duidelijk wat de meerwaarde voor onze gemeente is. Omdat armaturen lang meegaan en we willen voorsorteren op de toekomst, kiest de gemeente er wel voor om nieuwe armaturen nu al geschikt te maken voor het eventueel toevoegen van extra functies en technieken in een later stadium door toepassing van een Zhaga-connector.

Het dimregime wordt bij de installatie van het ledarmatuur ingesteld. Het is daarna niet zomaar aan te passen, daarvoor moet een monteur naar het betreffende lichtpunt worden gestuurd om het dimregime opnieuw in te stellen. 22

Andere innovaties Een recente ontwikkeling is het combineren van lichtmasten met oplaadpalen voor elektrische auto’s. Dit is niet eenvoudig, omdat voor het opladen van auto’s 24/7 stroom nodig is en dit bovendien veel meer capaciteit vraagt (en dus een andere energieaansluiting) dan voor openbare verlichting. Deze innovatie is dan ook nog volop in ontwikkeling.

5.6 Verlichtingssterkte, gelijkmatigheid en richtlijnen Richtlijnen De Nederlandse Praktijkrichtlijn (NPR 13201+A1) wordt in heel Nederland gebruikt voor het maken van lichtplannen voor openbare verlichting. Er staan onder andere kwaliteitscriteria in voor verlichtingssterkte en gelijkmatigheid. Daarnaast is er de NSVV Richtlijn Tunnelverlichting (2023) beschikbaar.

Een uitvinding die al langer op de markt is, is een lichtmast met een eigen zonnecel en/of windmolentje. Dat heeft een hoog aaibaarheidsgehalte, maar helaas zijn er enkele praktische bezwaren. Een dergelijke lichtmast is over het algemeen duur, vraagt om extra onderhoud en is door de extra materialen niet duurzamer. Bovendien moet de techniek nog verder worden doorontwikkeld, zodat ook in de winter voldoende stroom wordt opgewekt en opgeslagen om de hele avond en nacht te verlichten. Het plaatsen van dergelijke masten kan een oplossing zijn voor locaties waar geen elektriciteitsnet is, zoals een afgelegen plek in het buitengebied. Het is dan niet nodig om voor één of enkele lichtmasten een nieuwe elektriciteitskabel aan te leggen.

Een ander belangrijk document is de Richtlijn Lichthinder van de Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV) uit 2020. Dit is hét landelijke standaardwerk als het gaat om het voorkomen van lichthinder. Het gaat niet alleen over openbare verlichting, maar ook over andere lichtbronnen, zoals sportverlichting, reclameverlichting en het aanlichten van gebouwen. Zowel de NPR als de Richtlijnen van de NSVV zijn geen wetgeving. Het is mogelijk om er (gemotiveerd) van af te wijken.

Er wordt niet alleen geëxperimenteerd met nieuwe technieken, maar ook met nieuwe materialen. Zo zijn er bijvoorbeeld masten van hout. Ook zijn er armaturen waarin bamboe, rijstvlies of gerecycled plastic is verwerkt.

Verlichtingssterkte In de verlichtingswereld betekent verlichtingssterkte: de hoeveelheid licht die op een bepaald oppervlak schijnt. Verlichtingssterkte wordt gemeten in de eenheid lux.

De gemeente Baarn volgt al deze ontwikkelingen met belangstelling, maar is ook praktisch en kritisch. Wij hebben niet de ambitie een innovatieve gemeente te zijn wat betreft onze openbare verlichting en kiezen er bewust voor om alleen bekende en bewezen technieken en materialen toe te passen.

De adviezen in de NPR sluiten qua verlichtingssterkte vooral aan bij de gebouwde omgeving in stedelijke gebieden. Daar is men gewend aan meer licht op straat en zijn er veel andere lichtbronnen, waardoor.de openbare verlichting sterk moet branden om goed zichtbaar te zijn.

23

De gemeente Baarn is een groene gemeente en kiest voor verlichting die past bij het eigen, meer landelijke karakter. Dit betekent dat wij in het algemeen ervoor kiezen 70% van de verlichtingssterkte toe te passen ten opzichte van de NPR. Alleen bij bedrijventerreinen en doorgaande wegen binnen de kom streven we (bij herinrichting) naar een verlichtingssterkte volgens de NPR.

5.7 De technische installatie Installatieverantwoordelijkheid NEN 1010 en NEN 3140 Bij openbare verlichting is installatieverantwoordelijkheid van groot belang. Het gaat immers om een elektrische installatie, daaraan zijn risico’s verbonden. Als er iets mis gaat, is de gemeente Baarn aansprakelijk. Concreet betekent dit dat de gemeentesecretaris, als zijnde de hoogste ambtenaar van de gemeente, aansprakelijk is.

Gelijkmatigheid Bij openbare verlichting betekent gelijkmatigheid: een goede spreiding van het licht over het wegdek. Er zijn dan geen donkere vlekken tussen de lichtmasten in. Dit verhoogt het comfort en het gevoel van veiligheid en sfeer in centrum en woonwijken. Op doorgaande wegen draagt gelijkmatigheid bij aan verkeersveiligheid en rijcomfort.

De gemeente is verantwoordelijk voor de verlichtingsinstallatie van de secundaire aansluitklemmen van de zekeringskast tot en met het armatuur. Voor bestaande installaties geldt de NEN 3140, voor nieuwe installaties de NEN 1010. Deze verantwoordelijkheid kan de gemeente Baarn verleggen naar een externe beheerder. Deze draagt dan zorg voor de veilige bedrijfsvoering van de elektrische installaties openbare verlichting. Van de verdeelkast tot de zekering in de mast (ondergronds netwerk) is de netbeheerder installatieverantwoordelijk.

Binnen de bebouwde kom streeft de gemeente Baarn naar gelijkmatigheid conform de NPR, mits dit mogelijk is als nieuwe verlichting wordt geplaatst op bestaande mastafstand. Buiten de bebouwde kom heeft openbare verlichting vaak de functie van oriëntatieverlichting. Hierbij staan de masten verder uit elkaar en wordt niet gestreefd naar gelijkmatigheid. Op gevaarlijke kruisingen en oversteken worden soms wel enkele lichtpunten dicht bij elkaar geplaatst.

Aansluiting op het elektriciteitsnet De gemeente Baarn heeft geen elektriciteitsnet specifiek voor haar openbare verlichting. Elke lichtmast is afzonderlijk aangesloten op het ‘normale’ elektriciteitsnet, dat in eigendom is van netbeheerder Stedin. Dit net is in Baarn sterk verouderd. Als er een storing is in het elektriciteitsnet, en de openbare verlichting hierdoor niet brandt, dan kunnen we dit als gemeente niet zelf oplossen. We zijn afhankelijk van de netbeheerder. Om die reden is er regelmatig overleg met deze partij. 24

Nevenfuncties van masten Soms is er behoefte om zaken aan de mast te hangen, zoals decoraties, bloembakken en (reclame)borden. Zo’n extra functie heeft invloed op de stabiliteit van de mast door het extra gewicht en windbelasting. De mast is berekend op het dragen van alleen het armatuur en eventueel verkeersborden en straatnaamborden. Vanuit beheer geldt daarom dat er geen extra zaken aan de mast mogen hangen, tenzij hier expliciet toestemming voor is gegeven. Aansprakelijkheid (Burgerlijk Wetboek) Per gebiedstype (en per wegvak) wordt zorgvuldig afgewogen of verlichting noodzakelijk is en zo ja, wat passende verlichting is. Dit beleids- en uitvoeringsplan geeft aan welke argumenten meespelen bij het maken van deze keuzes. Bij de zorgplicht hoort niet alleen een bewuste keuze voor wat betreft nieuwe verlichting. Van evenveel belang is goed beheer en onderhoud door tijdige vervanging van lampen, armaturen en masten. Wat dit betreft is de gemeente Baarn druk bezig met een inhaalslag, om het sterk verouderde openbare verlichtingsareaal weer up to date en veilig te maken.

25

Concreet betekent dit dat de gemeente Baarn bij vervanging van haar openbare verlichting de volgende keuzes maakt als het gaat om de techniek:

5.8 Conclusie: de technische keuzes van Baarn Technische ontwikkelingen maken dat er steeds meer mogelijk is en kunnen helpen invulling te geven aan duurzaamheid en de juiste uitstraling op de juiste plek. Met zoveel marktaanbod, is het echter belangrijk bewust keuzes te maken. Zo voorkomt de gemeente dat er teveel verschillende soorten armaturen, masten, lichtsterkten en lichtkleuren komen. Dat zou namelijk een onrustig en onoverzichtelijk straatbeeld geven. Bovendien is een zekere uniformiteit noodzakelijk om het areaal betaalbaar en beheerbaar te houden.

✓ Energiezuinige, dimbare ledverlichting ✓ Blank-aluminium masten (uitzondering: centrum Baarn en Lage Vuursche nostalgische groene stalen masten) ✓ Warm-wit licht van 2700 kelvin omdat dit minder hinder geeft voor mens en natuur (uitzondering: op doorgaande wegen binnen de kom en bedrijventerreinen is 3000 kelvin een optie) ✓ Speciale lichtkleuren (bv vleermuisvriendelijk) alleen toepassen na overleg met deskundigen

✓ Toepassing van reflectie en markering ✓ Binnen de kom streven naar gelijkmatigheid conform de NPR, mits mogelijk bij bestaande mastafstand

✓ 70% verlichtingssterkte ten opzichte van NPR (uitzondering: bij bedrijventerreinen en doorgaande wegen binnen de kom streven naar verlichtingssterkte volgens NPR bij herinrichting) ✓ Alleen toepassing van bewezen technieken en materialen

26

6. ALGEMENE BELEIDSKEUZES & UITWERKING PER WEGTYPE Gericht licht om lichthinder te voorkomen • Het licht wordt goed naar beneden gericht. Zo beperken we lichthinder. Gevels en voortuinen worden in principe niet verlicht.

Baarn kiest voor duurzaam & bewust. Dit komt terug in de keuzes zoals weergegeven in §4.5 en §5.8. Op deze pagina zijn de belangrijkste punten nogmaals op een rij gezet. Het gaat hierbij om de algemene beleidskeuzes bij nieuwe aanleg, herinrichting en vervanging. De specifieke uitwerking per wegtype en per gebied komen aan bod in § 6.2 en in hoofdstuk 7.

Warme kleurtemperatuur voor mens en natuur • We kiezen in het algemeen voor warm wit licht (2700 kelvin). Dit wordt door veel mensen als prettig en minder verblindend ervaren en is minder verstorend voor de natuur. • Op plaatsen met veel vervoersbewegingen (doorgaande wegen binnen de kom, bedrijventerreinen) is witter licht van 3000 kelvin een optie.

6.1 Algemene beleidskeuzes Bewust kiezen tussen kunstlicht en natuurlijke donkerte • Veiligheid is belangrijk, maar daarvoor hoeft niet overal, altijd verlichting te branden. Openbare verlichting is geen plicht en ook geen recht. In onze prachtige groene gemeente is op sommige plekken en momenten donkerte passender, bijvoorbeeld in het buitengebied. • Per situatie bekijken we of verlichting wenselijk en noodzakelijk is. En zo ja, of deze dan de hele nacht moet branden of dat de verlichting vanaf een bepaald tijdstip sterk gedimd of zelfs uitgeschakeld kan worden.

‘Nieuwe Praktijkrichtlijn voor Openbare Verlichting’ (NPR 13201+A1) • Verlichtingssterkte: we kiezen in het algemeen voor 70% van de NPR. Dit past bij het landelijke en dorpse karakter van onze gemeente. • Gelijkmatigheid: we streven naar gelijkmatigheid volgens de NPR, mits dit mogelijk is bij de bestaande mastafstand. Materialisatie • We kiezen voor blank-aluminium lichtmasten. Deze zijn onderhoudsarm omdat ze geen coating/verflaag hebben en zijn na einde levensduur goed te recyclen. Op enkele specifieke locaties in centrumgebieden wijken we hiervan af en staan nostalgische masten van gietijzer of staal, met een bijpassende nostalgisch armatuur.

Led en dimmen om energie te besparen • We kiezen voor energiezuinige ledverlichting. Deze heeft een langere levensduur, dus minder onderhoud, en is goed te dimmen en te richten. • De ledverlichting wordt gedimd in de late avond en nacht. Zo besparen we energie en zorgen we ervoor dat er niet meer licht brandt dan nodig is.

27

6.2 Uitwerking per type weg

6.2.1. Doorgaande wegen binnen de bebouwde kom

Openbare verlichting vraagt, naast algemene beleidskeuzes, ook maatwerk. Welke verlichting het meest passend is, hangt onder andere af van het type weg en van het specifieke gebied.

Korte beschrijving Bij doorgaande wegen gaat het om de wat drukkere straten waar niet alleen bestemmingsverkeer komt. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de Eemnesserweg, Eemweg/Eemstraat en de Bestevaerweg.

In het volgende hoofdstuk gaan we uitgebreid in op de verschillende gebieden die Baarn rijk is, en het streefbeeld wat betreft openbare verlichting per gebiedstype. In de dorpskern van Lage Vuursche past immers andere verlichting dan bijvoorbeeld op een bedrijventerrein.

Waarom openbare verlichting & streefbeeld Een duidelijke weginrichting vormt bij deze wegen de basis voor verkeersveiligheid. Openbare verlichting wordt geplaatst om de verkeersveiligheid verder te versterken. Ook draagt de verlichting bij aan het gevoel van sociale veiligheid. De verlichting op de doorgaande wegen in Baarn is in het algemeen bescheiden. Waar de rijtaak ingewikkelder is en meer verkeersstromen samenkomen, zoals op rotondes en (fiets)oversteekplaatsen, is meer verlichting nodig.

Er zijn ook wegen die in meerdere gebiedstypen voorkomen. Doorgaande wegen kunnen bijvoorbeeld door het centrumgebied lopen, maar ook door woonwijken. In deze paragraaf komen drie specifieke wegtypen aan bod, namelijk: • doorgaande wegen binnen de bebouwde kom • fietspaden en voetpaden binnen de bebouwde kom • parkeerterreinen

Specifieke technische keuzes - Bij doorgaande wegen binnen de bebouwde kom kiezen wij, indien dit wenselijk is vanwege de verkeersintensiteit, voor 3000 kelvin. Dit is nog steeds warm-wit maar witter dan de verlichting van 2700 kelvin, die wij in het algemeen kiezen in Baarn. - Bij doorgaande wegen binnen de bebouwde kom kiezen wij indien nodig voor een verlichtingssterkte volgens de NPR. Dit is hoger dan de 70% van de NPR die wij in het algemeen kiezen in Baarn.

Bij elk wegtype geven we eerst een korte beschrijving. Vervolgens geven we aan waarom hier openbare verlichting geplaatst wordt en wat het streefbeeld is. Tot slot worden eventuele specifieke technische keuzes genoemd.

28

6.2.2. Fietspaden en voetpaden binnen de bebouwde kom

6.2.3. Parkeerterreinen

Korte beschrijving Er bestaan twee soorten fietspaden: aanliggend en vrijliggend. Een aanliggend fietspad wordt slechts door een smalle rand gescheiden van de rijbaan. Een vrijliggend fietspad is gescheiden van de rijbaan door een bredere strook (bijvoorbeeld een groenstrook) of ligt helemaal vrij.

Korte beschrijving Op diverse plekken in Baarn bevinden zich parkeerterreinen, onder andere in het centrum, bij de Speeldoos en bij de sportvelden. Sommige parkeerterreinen worden ook in de avond of nacht gebruikt, bijvoorbeeld door het uitgaanspubliek.

Waarom openbare verlichting & streefbeeld De gemeente Baarn wil fietsen stimuleren, voor de eigen inwoners en voor recreanten. Daarom wordt er extra aandacht besteed aan het veilig en duurzaam verlichten van onze fietspaden. Aanliggende fietsstroken, fietspaden en wandelpaden binnen de bebouwde kom worden zoveel mogelijk meeverlicht met de hoofdrijbaan. Oversteekplaatsen worden duidelijk uitgelicht. De verlichting van de doorfietsroute krijgt extra aandacht. Bij vrijliggende fietspaden wordt gekozen voor maatwerk, afhankelijk van de locatie en het gebruik van het fietspad in de avond en nacht. Voetpaden worden niet afzonderlijk verlicht.

Waarom openbare verlichting & streefbeeld Parkeerterreinen moeten comfortabel en zo veilig mogelijk zijn in de uren dat zij worden gebruikt. Daarom plaatst de gemeente Baarn hier openbare verlichting. Als ze ’s avonds (vrijwel) niet gebruikt worden, worden ze bij voorkeur niet verlicht of wordt de verlichting hier sterk gedimd. Dit is om schijnveiligheid te voorkomen en de natuurlijke donkerte te beschermen. Parkeerterreinen die ’s avonds wel in gebruik zijn, worden net zo verlicht als straten, met een passend dimregime. Specifieke technische keuzes - Op parkeerterreinen kiezen we in het algemeen voor kegelarmaturen, omdat deze de omgeving voor een deel mee-verlichten. - Aan de randen van de bebouwde kom en in het buitengebied kiezen we voor kofferarmaturen om lichtuitstraling naar het natuurlijke landschap te voorkomen. - De verlichting wordt extra gedimd op parkeerplaatsen die ’s nachts niet of nauwelijks gebruikt worden. Waar mogelijk worden ze ’s nachts uitgeschakeld. - Bij nieuwe ontwikkelingen wordt onderzocht in welke mate we oplaadpunten en lichtmasten kunnen combineren.

Specifieke technische keuzes - Bij vrijliggende fietspaden kiezen we voor lagere lichtmasten van 3 tot 5 meter. - Voorkeur voor kofferarmatuur

29

7. UITWERKING PER GEBIED Dit hoofdstuk bevat de verlichtingskeuzes van de gemeente Baarn per gebied. Daarbij wordt aangesloten bij de gebiedsindeling van de Nota Ruimtelijke Kwaliteit Baarn (2014). Om het overzichtelijk te houden, zijn gebieden met een soortgelijke kwaliteit samengevoegd.

7.1 Indeling Nota Ruimtelijke Kwaliteit Baarn Codes kaart A1 + A2 (deels) A3, B1, B4, D1 B2, B3, B5, B6, B7 C1, C2, C4, C5 C3 C6 D2 t/m D6 E1

Korte beschrijving gebied Centrumgebied Baarn Woonwijk, extensieve bebouwing Woonwijk, extensieve bebouwing Woonwijk, intensievere bebouwing Het Rode Dorp Bedrijventerrein / ontwikkelgebied Woonwijk, intensievere bebouwing Buitengebied – Bos Onderdeel van Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug

E2 E3 F1 F2

Lage Vuursche Zorginstellingen Buurtschap Eembrugge Buitengebied – Weide Onderdeel van Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland

30

7.2 Uitwerking per gebied 7.2.1. Centrumgebied Baarn Codes op de kaart (zie §8.1) A1 en A2, beide deels Korte beschrijving A1 is de oude dorpskern, met de Brink als middelpunt. A2 is het winkelcentrum, met een kleinschalig, dorps en groen karakter. Het centrumgebied is belangrijk, voor de eigen bevolking, voor recreanten en voor bewoners van omliggende gemeenten die graag in Baarn vertoeven. Op het kaartje hierboven is met geel aangegeven in welke straten van het centrum van Baarn anno 2024 nostalgische masten en armaturen staan.

Waarom openbare verlichting & streefbeeld In een centrumgebied komen mensen niet alleen om zich van A naar B te verplaatsen, ze komen er ook om te verblijven. Dat maakt het extra belangrijk dat men zich hier prettig en veilig voelt, ook in de avond en nacht. Daarom plaatsen we hier openbare verlichting. We doen dit vanwege de verkeersveiligheid, maar ook om bij te dragen aan (het gevoel van) sociale veiligheid, de sfeer en de gezelligheid. De verlichting mag in de hoofdstraten qua vormgeving een ‘royale’ en stijlvolle uitstraling hebben, passend bij onze mooie gemeente. Specifieke technische keuzes - Op diverse plaatsen in dit gebied staat nostalgische gietijzeren masten met een klassiek armatuur. De overige straten worden verlicht door reguliere koffer- of kegelarmaturen. - De verlichtingssterkte, gelijkmatigheid en masthoogte blijven bij vervanging gelijk aan hoe het nu is.

31

7.2.2. Woonwijken met extensieve bebouwing

7.2.3. Woonwijken met intensievere bebouwing

Codes op de kaart (zie §8.1) A3, B1, B4, D1, B2, B3, B5, B6, B7, deel van A2

Codes op de kaart (zie §8.1) C1, C2, C4, C5, D2, D3, D4, D5, D6, deel van A1

Korte beschrijving Peking en Canton, Amaliapark, Transvaalbuurt en Pekingbos hebben een variëteit aan bebouwing. Er zijn vrijstaande woningen, 2 onder 1 kap woningen en enkele kleine flats. De wijken hebben een groen karakter, met parken en tuinen. Er zijn overwegend wat smallere straten met relatief veel bomen. De wijken Prins Hendrikpark, Wilhelminapark Zuid en Noord, Emmapark en Maarschalkerbos worden ook wel Hoog Baarn genoemd. De woningen zijn grotendeel gebouwd in de periode van 1900 tot 1940. Het is een groene omgeving, met veel statige, gebogen lanen.

Korte beschrijving De wijken Westerhei en Zandvoort, en de Professoren-, Staatslieden, Schilders- en Componistenbuurt zijn compacter gebouwd. Dit geldt ook voor de Oude en Nieuwe Oosterwei, Zeeliedenbuurt, Eemdal en Eemdal Noord. Er staan veel rijtjeshuizen, maar ook lage flats en vrijstaande woningen. Daarnaast zijn er winkels, voorzieningen en kleine bedrijfjes. Ook wat betreft bouwjaar is er veel variatie: van circa 1870 tot zeer recent. Waarom openbare verlichting & streefbeeld Ook in deze woonwijken wordt altijd openbare verlichting geplaatst. Dit levert een bijdrage aan een prettige en veilige leefomgeving. De verlichting is bescheiden, gevels en tuinen worden in principe niet verlicht. Hinder door licht dat de woning inschijnt voorkomen we door het licht goed te richten of af te schermen. De gemeente verlicht geen achterpaden en brandgangen.

Waarom openbare verlichting & streefbeeld In woonwijken wordt, net als in het centrumgebied, altijd openbare verlichting geplaatst. Zo dragen we bij aan een prettige en veilige leefomgeving. De verlichting is bescheiden en passend bij de groene omgeving. Gevels en voortuinen worden in principe niet verlicht.

Specifieke technische keuzes - In deze wijken plaatsen we in de gewone woonstraten kofferarmaturen. In hofjes en op pleinen zijn kegelarmaturen een optie. - Bij herinrichting kan de positie van de lichtpunten wijzigen, bijvoorbeeld om de gelijkmatigheid van de verlichting te verhogen.

Specifieke technische keuzes - In deze woonwijken worden kofferarmaturen gebruikt.

.

32

7.2.4. Het Rode Dorp

7.2.5. Bedrijventerreinen en ontwikkelingsgebied

Code op de kaart (zie §8.1) C3

Code op de kaart (zie §8.1) C6

Korte beschrijving Het Rode Dorp is beschermd dorpsgezicht Deze bijzondere arbeidswijk is gebouwd in 1920-1930 en is van algemeen belang wegens bijzondere cultuurhistorische, stedenbouwkundige en architectuurhistorische waarden. De wijk is vormgegevens in de stijl van de Amsterdamse School en ontworpen rond twee plantsoenen.

Korte beschrijving Dit gebied omvat de bedrijventerreinen Noordschil en De Drie Eiken. De bebouwing bestaat hoofdzakelijk uit moderne, rechthoekige bedrijfsruimten. Tussen de twee bedrijventerreinen in ligt ontwikkelingsgebied de Baarnsche Zoom. Hier zullen in de nabije toekomst woningen gerealiseerd worden. Waarom openbare verlichting & streefbeeld Op bedrijventerreinen wordt openbare verlichting geplaatst in het kader van de veiligheid. Het is belangrijk dat deze verlichting is afgestemd op de mate van bedrijvigheid in de avond en nacht. Op momenten dat er geen activiteiten zijn, kan de verlichting worden gedimd. Voor beveiliging is een camera en licht op aanwezigheidsdetectie (op het terrein van de bedrijven zelf) vaak een goed alternatief. Bij herinrichting van dit gebied, wordt de openbare verlichting aangepast. Hierbij houden we rekening met het tussengelegen ontwikkelingsgebied.