Concept ontwerp omgevingsvisie gemeente Baarle-Nassau def raadcommissie

We vinden het daarom belangrijk dat er voldoende grond beschikbaar blijft voor landbouw in onze gemeente. We streven naar emissiereductie. Om de aantrekkelijkheid van het landelijke gebied te behouden, is het essentieel dat de omgevingskwaliteit niet achteruitgaat. In de overbelaste gebieden streven we naar verbetering van de omgevingskwaliteit. Dit omvat zowel milieuaspecten (zoals geur, geluid, fijnstof, volksgezondheid en veiligheid) als esthetische aspecten. Bestaande milieuwet- en regelgeving reguleren grotendeels de milieu gerelateerde aspecten. Aanvullende regelgeving draagt bij aan het beperken van gezondheidsrisico’s. Deze benadering vereist verder onderzoek en concretisering. Hierin hebben gezondheidsrisico's rondom pluimvee en geitenhouderijen onze bijzondere aandacht vanwege het aangetoonde verband tussen deze teelten en ziektes zoals longontsteking. Gepaste dynamiek in bebouwingsconcentraties, rust in de andere gebieden. De agrarische sector in Baarle-Nassau ondergaat veranderingen, waarbij veel agrariërs hun bedrijf beëindigen door opvolgingsproblemen of onzekerheid of onvoldoende rendabel zijn. Daarnaast zijn er veel agrariërs die hun bedrijfsvoering uitbreiden met nevenactiviteiten of gerichte specialisaties in de markt, om zo hun inkomsten te ondersteunen of te verhogen.

Voor onze gemeente is het belangrijk om hier aandacht aan te schenken, omdat dit een directe impact heeft op de lokale economie en de leefbaarheid van het platteland. Het stoppen van agrarische activiteiten betekent dat er veel agrarische bedrijfsgebouwen vrij zullen komen. Wij vinden het belangrijk dat agrarische bebouwing met beeldbepalende waarde behouden kan blijven in ons buitengebied. Dit is van belang om zowel de landelijke esthetiek, culturele erfgoedwaarde als de ecologische diversiteit van het buitengebied te behouden. Agrarische gebouwen vertegenwoordigen een belangrijk stuk cultureel en historisch erfgoed. Ze symboliseren traditionele landbouwpraktijken en een levensstijl die van generatie op generatie is doorgegeven. Het behoud van historische agrarische gebouwen draagt bij aan het versterken 28

van de culturele identiteit van onze gemeenschap en het behoud van ons erfgoed. De vrijkomende agrarische bebouwing brengt ook uitdagingen met zich mee. Leegstaande gebouwen kunnen criminele activiteiten aantrekken en wanneer niet goed onderhouden, zullen ze bijdragen aan de verrommeling van het landschap. Genoeg redenen dus om goed na te denken over wat we in deze bebouwing en op deze gronden willen toestaan. Omdat gebieden en de dynamiek in die gebieden van elkaar kunnen verschillen, pakken we dit gebiedsgericht aan. In hoofdstuk 4, gebiedsgerichte uitwerking buitengebied, kan per gebied worden gelezen welke waarden wij belangrijk vinden en op welke plekken we veranderingen toestaan. In de bebouwingsconcentraties is er meer ruimte voor verandering en verbreding. Hier staan we toe dat agrarische bedrijven worden getransformeerd naar nietagrarische bedrijfsvoering en woningen. De voorwaarden die we hieraan stellen verschillen per gebied en zijn afhankelijk van de ontwikkelingsrichting van het gebied. We vinden dat een initiatiefnemer bij een verandering van functie ook een verbetering van de omgevingskwaliteit moet realiseren. Wij zien ook graag dat een functieverandering bijdraagt aan het behoud van cultuurhistorische waardevolle bebouwing.

In gebieden waar de landbouw een prominente rol speelt, zijn we terughoudend bij het toestaan van niet-agrarische neven- en opvolgende functies. We zien hier wel ruimte voor maatwerk zoals rondom extensieve recreatie als dit nodig is voor een sluitende businesscase. Dit is essentieel om ons buitengebied aantrekkelijk te houden en te zorgen voor groene recreatiemogelijkheden, wat de levenskwaliteit van onze gemeenschap verbetert. Als gemeente spelen we hier een faciliterende rol door ruimte te bieden voor deze transformaties. Bovendien houden we rekening met specifieke gebieden zoals kernrandzones en goed bereikbare bebouwingsconcentraties, waar functies goed kunnen passen. We zorgen ervoor dat de bestaande landschappelijke, cultuurhistorische en natuurwaarden in de omgeving niet onevenredig worden aangetast. Als gemeente nemen we de verantwoordelijkheid om deze waarden te beschermen. Bij ontwikkeling van nevenactiviteiten of opvolgfuncties mag er geen onevenredige vergroting van de publieks- en verkeersaantrekkende werking plaatsvinden. Dit betekent dat de ontwikkeling geen significant effect mag hebben op de rust en veiligheid in de omgeving. Hiermee voorkomen we overlast voor omwonenden. In alle gevallen vinden we het belangrijk dat nieuwe functies goed landschappelijk worden ingepast.

Hiermee behouden we het karakter van onze gemeente en versterken we de ruimtelijke kwaliteit van ons buitengebied.

29

THEMA 5: GEZONDE & INCLUSIEVE SAMENLEVING

30

2.5

GEZONDE & INCLUSIEVE SAMENLEVING

Saamhorigheid en gemeenschapszin zijn fundamenten voor Baarle-Nassau. We bieden iedereen van jong tot oud een veilige en gezonde omgeving om te leven en zichzelf te zijn en streven naar passende zorg en welzijnsvoorzieningen om dit te ondersteunen waar nodig. Dit zal echter niet altijd vanzelf gaan. Het aantal mensen dat op enig moment behoefte heeft aan hulp en ondersteuning, neemt om meerdere redenen toe. De vergrijzing in combinatie met een krappe arbeidsmarkt brengt nieuwe uitdagingen met zich mee. Dit betekent dat we nu meer dan ooit naar elkaar om moeten kijken en elkaar moeten helpen. Doordat we naast de vergrijzing, ook meer kwetsbare mensen in onze gemeente krijgen, betekent dit ook dat we meer aandacht moeten hebben voor de invloed van de omgeving op onze fysieke en mentale gezondheid. We doen dit binnen de gemeente vanuit het concept ‘Positieve gezondheid’. Ons doel is om in de fysieke ruimte de gemeente tot een aangename plek te maken voor ontmoeting, sport en beweging, waarbij we de saamhorigheid versterken door een doordachte en toegankelijke inrichting van de openbare ruimte. Ook willen we dat iedereen zich veilig voelt in onze gemeente en kan rekenen op hulp van naasten, buurtgenoten en professionals als dat nodig is. We streven naar vermindering van milieuhinder, vooral in het buitengebied.

Onze inzet is gericht op een evenwichtige en schone omgeving waarin zowel ontmoeting, fysieke sport- en spelactiviteiten als een prettig gevoel van veiligheid hand in hand gaan.

Toekomstbeeld In de toekomst is Baarle-Nassau nog meer de saamhorige gemeente waar iedereen zich thuis voelt. Het verenigingsleven is sterk en draagt bij aan de sociale cohesie en het gevoel dat iedereen zich thuis voelt in onze gemeente. Mensen kijken naar elkaar om en kunnen erop vertrouwen dat (informele of professionele) hulp en ondersteuning geboden kan worden als dat nodig is. Onze gemeente biedt een leefomgeving waarin iedereen volwaardig kan meedoen, ongeacht verschillen. Het concept ‘positieve gezondheid’ is volledig omarmd. We werken samen aan een gezonde, sterke gemeenschap. Onze woonwijken zijn diverse groene woonwijken, met woningtypes die flexibiliteit bieden aan veranderende levensfasen, jong en oud en verschillende (kwetsbare) doelgroepen. Groene buitenruimten nodigen uit tot bewegen en ontmoeten en versterken de sociale cohesie. Kunst, sport- en speelvoorzieningen verbinden alle leeftijdsgroepen en stimuleren een gezonde levensstijl. Het economisch succes van onze gemeente heeft bijgedragen aan het welzijn, de duurzaamheid en de veerkracht van onze gemeente. Saamhorigheid vormt het fundament, met speciale aandacht voor kwetsbare groepen, zoals mensen met beperkingen en mensen die wellicht niet in het standaardbeeld van de meerderheid passen.

Openbare ruimtes zijn veilig, toegankelijk en schoon, en groenvoorzieningen stimuleren ontmoetingen en sociale interacties. Inclusiviteit, leefbaarheid en gezondheid doordringt onze gemeente op alle niveaus en beleidsvelden, waardoor BaarleNassau een plek is waar iedereen ertoe doet en mee kan doen.

Realisatie Om de onderstaande doelen te realiseren moeten we samenwerken met lokale partners, zoals zorginstellingen en woningcorporaties. Wij willen vooral inzetten op bewustwording en het stimuleren van maatregelen die de leefbaarheid vergroten. De uitvoering hiervan leggen we 31

zoveel mogelijk bij onze partners en inwoners neer. Voor de basis staan wij als gemeente aan de lat: het stimuleren van ontmoetingen en het creëren van een inclusieve, veilige en groene leefomgeving. Hieronder staan onze ambities hierover uitgelicht. We bouwen aan een inclusieve en (positief) gezonde leefomgeving Een inclusieve samenleving is een samenleving waarin iedereen mee kan doen naar eigen wens en vermogen en gelijke kansen en mogelijkheden heeft, ongeacht hun uitgangssituatie of verschillen. We accepteren elkaar en stimuleren en waarderen de diversiteit in onze samenleving. Een inclusieve samenleving vraagt om een fysieke inrichting die toegankelijk, sociaal, gezond en veilig is voor iedereen. We gaan daarbij uit van het concept ‘Positieve gezondheid’. Dat wil zeggen dat we gezondheid breder benaderen dan enkel de aan- of afwezigheid van ziektes of klachten en ons bewust zijn dat ook sociale contacten, zingeving en eigen regie grote invloed hebben op de door inwoners ervaren gezondheid. Om dit waar te maken zal gezondheid steeds meer een thema worden dat ook binnen andere beleidsterreinen geborgd wordt (‘health in all policies’). De fysieke leefomgeving is daarbij een belangrijk element. We houden rekening met gezondheid door bij nieuwe ontwikkelingen en herinrichtingen te toetsen aan het concept ‘Positieve gezondheid’.

Een ontwikkeling moet een positieve bijdrage leveren aan ons welzijn, onze positieve gezondheid. Bovendien hechten we grote waarde aan de veiligheid en toegankelijkheid van openbare ruimtes voor alle individuen en we zullen ervoor zorgen dat deze aspecten worden versterkt waar nodig, vooral bij nieuwe ontwikkelingen. We willen positieve gezondheid en saamhorigheid versterken met de inrichting van de openbare ruimte. Met toenemende vergrijzing en ontgroening beseffen we dat de vraag naar deze voorzieningen zal groeien. We willen een sterke sociale basis met goede voorzieningen Sociaal-maatschappelijke voorzieningen vormen een essentiële basis voor levendigheid, welzijn, gezondheid en saamhorigheid in de gemeente Baarle-Nassau. We streven ernaar onze culturele en maatschappelijke voorzieningen te behouden. Hierbij richten we ons op het multifunctioneel gebruik van deze (ontmoetings)plekken en betrokkenheid van inwoners en verenigingen om daaraan bij te dragen. Om deze plekken te behouden werken we, in de kern Baarle, ook samen met Baarle-Hertog. We leggen de nadruk op een duurzame exploitatie en slimme samenwerkingen om een stevig sociaal fundament te behouden. Om de kwaliteit te behouden zullen de voorzieningen zich moeten concentreren in de kernen Baarle-Nassau en Ulicoten. Deze voorzieningen moeten goed bereikbaar zijn voor al onze inwoners.

We willen zorgen voor goede welzijns- en zorgvoorzieningen (zoals het Dorpsteam, consultatiebureau, huisartsenzorg en andere zorginstellingen). Hierbij vervullen we een rol in het faciliteren van huisvesting en samenwerking tussen zorgaanbieders en het bewaken van de toegankelijkheid. Ook zorgen we voor het in stand houden van een goede verbinding met ziekenhuizen in Breda en Tilburg, zodat onze inwoners toegang hebben tot adequate medische zorg. Voor ouderen en kwetsbare inwoners werken we samen met de regio aan voldoende en

32

passende woonzorgvoorzieningen. We houden bestaande voorzieningen, zoals Janshove, in stand met het oog op toekomstige ontwikkelingen. We vinden hoogwaardige (basis- en middelbare) onderwijsvoorzieningen belangrijk. Enerzijds voor goede ontwikkelkansen voor onze jeugd, en anderzijds als randvoorwaarde om als gemeente Baarle-Nassau aantrekkelijk te blijven voor jonge gezinnen. Onze visie strekt zich ook uit tot het behoud en de versterking van sociale verbondenheid binnen ons gebied. Het behouden van ontmoetingskansen en betrokkenheid bij de omgeving is van groot belang. Hierin speelt het verenigingsleven een cruciale rol. Door ruimte te bieden aan verenigingen en initiatieven te ondersteunen, willen we hun voortbestaan veiligstellen en hun betrokkenheid bij de samenleving stimuleren. We streven ernaar om het onderwijs op hoog niveau te houden, zodat gezinnen graag in ons gebied willen blijven wonen. De gemeente Baarle-Nassau is een fijne plek om te sporten en bewegen Sport en beweging zijn belangrijke pijlers van gezondheid. We streven daarom naar een lokaal sportklimaat en -aanbod waar sport en sportief bewegen voor iedereen toegankelijk zijn. We willen onze inwoners verleiden om (meer) te bewegen. We stimuleren en faciliteren sport en beweging door bestaande (sport)structureren te behouden en te versterken en in te spelen op individuele behoeften.

Bij herinrichting van de openbare ruimte en woonwijken maken we ruimte voor sport en beweging. We plaatsen speeltoestellen, creëren informele zitplekken en leggen goede loop- en fietsroutes aan. Dit stimuleert een gezonde levensstijl. Iedereen voelt zich veilig in Baarle-Nassau Baarle-Nassau ís niet alleen een thuis, maar ook een plaats waar men zich thuis voelt. We streven naar een gemeente waarin inwoners zich op hun gemak voelen, bezoekers een aangename ervaring hebben en waar gezamenlijk een levendige en bruisende gemeenschap wordt gevormd. We richten openbare ruimtes in met aandacht voor inclusiviteit, toegankelijkheid, veiligheid en verkeersveiligheid. Op het terrein van externe veiligheid volgen we de landelijke normen. We hebben onze gemeente milieukundig op orde Verschillende activiteiten in Baarle-Nassau beïnvloeden de gezondheid en kwaliteit van de leefomgeving. Wat betreft de milieukundige aspecten van ons beleid sluiten we voorlopig aan bij de landelijke normen. We hebben voor een aantal aspecten van milieu wel speciale aandacht. Deze staan hieronder uitgewerkt. Bij ruimtelijke ontwikkelingen moeten gezondheid en milieu gelijkwaardig worden meegewogen in het omgevingsbeleid. Het maken van de juiste keuzes kan aanzienlijke gezondheidswinst opleveren.

Daarom vinden wij het belangrijk dat initiatiefnemers in onze gemeente vroegtijdig organisaties zoals de GGD en brancheorganisaties bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving betrekken. Bedrijvigheid beïnvloedt de rust en stilte in het buitengebied. Dit vraagt om een degelijke afweging bij nieuwe initiatieven in ons buitengebied. In Baarle-Nassau zijn nog enkele plekken, 33

waar sprake is van complete rust, duisternis en stilte. Op deze plekken willen we deze kenmerken behouden. We beperken nieuwe bedrijvigheid daarom met name tot de aangewezen bebouwingsconcentraties. Als een initiatief buiten deze bebouwingsconcentraties plaats vindt, moet worden aangetoond dat dit niet ten koste gaat van het milieu. Door te werken aan een betere luchtkwaliteit creëren we een gezondere leefomgeving waar het fijn wonen, werken en recreëren is. We hebben de intentie om aan te sluiten bij het landelijke Schone Lucht Akkoord en hier uitvoering aan te geven. Onder andere de particuliere houtstook draagt bij aan schadelijke stoffen in de lucht en overlast voor omwonenden. Wij willen onze inwoners informeren over de overlast van houtstook en het gebruik van houtkachels bij nieuwe woningen door informatievoorziening ontmoedigen. We willen bewustwording over de negatieve aspecten van houtstook verbeteren. Daarnaast werken we aan het verbeteren van de luchtkwaliteit in relatie tot de agrarische sector. In de toekomst willen we dat ons milieubeleid aansluit bij de lokale situatie.

34

THEMA 6: BEREIKBAAR, VEILIG & VERBONDEN

35

2.6

BEREIKBAAR, VEILIG & VERBONDEN

Baarle-Nassau is bereikbaar, veilig en verbonden. Toch kent de gemeente uitdagingen op gebied van verkeersveiligheid, bereikbaarheid en duurzaamheid. We zetten ons in om evenwicht te vinden tussen verschillende soorten verkeer en de leefbaarheid in onze gemeente. We investeren in duurzame mobiliteit en zoeken koppelkansen tussen de thema’s mobiliteit en duurzaamheid. We stimuleren duurzame mobiliteit voor inwoners en bezoekers met een uitnodigend fiets- en wandelnetwerk. Ons doel is duurzaam, en veilig reizen voor alle weggebruikers.

Toekomstbeeld Onze gemeente, zowel de kern Baarle als Ulicoten, is goed bereikbaar en verkeersveilig en we maken gebruik van duurzame vervoerswijzen. Onze wegen zijn veilig ingericht met extra aandacht voor fietsers en voetgangers. Gemotoriseerd verkeer kan zich daarnaast goed verplaatsen in de gemeente. We faciliteren ook het parkeren van bezoekers aan de randen van het centrum van Baarle. Onze gemeente is hierdoor een toegankelijke en aantrekkelijke bestemming, met positieve effecten op de lokale economie, toerisme en gemeenschapszin. Met ons uitgebreide fiets- en wandelnetwerk is ons mooie buitengebied goed ontsloten voor bewoners en bezoekers. Zandpaden geven karakter aan het gebied. Bewoners en bezoekers van de kernen kunnen hun elektrische voertuigen op alle klimaatbestendige parkeerlocaties opladen. Al onze inwoners kunnen gebruik maken van goede openbaar vervoervoorzieningen of andere vormen van gedeelde mobiliteit. De openbare ruimte is toegankelijk voor iedereen, met aandacht voor ouderen en mindervaliden.

Realisatie Het realiseren van een veilige en bereikbare gemeente op een duurzame manier, betekent dat we actie moeten ondernemen in onze gemeente. Hieronder beschrijven we op welke manier we de ambities willen realiseren. Onze gemeente is veilig bereikbaar Verkeersveiligheid is een uitdaging in onze gemeente. Er komen veel verschillende soorten verkeer samen in onze kernen en ons buitengebied. Binnen de kernen is de uitdaging om een balans te vinden tussen bereikbaarheid, parkeervoorzieningen, laad- en losmogelijkheden, leefbaarheid en veiligheid. We gaan daarom verder met de uitvoering van ons Gemeentelijk Mobiliteitsplan Baarle en het Masterplan Centrum Baarle. We passen de bestaande infrastructuur aan, zodat straten op een herkenbare en veilige manier ingericht zijn met voldoende ruimte voor voetgangers en fietsers en met aangename ontmoetingsplekken. Verkeer dat niet in het centrum hoeft te zijn, weren we. Dit verkeer moet zo veel mogelijk gebruik maken van de randweg. In woonwijken is het 30-km regime leidend voor een fiets- en voetgangersvriendelijke inrichting. Daarnaast zorgen we voor voldoende ruimte voor parkeren voor iedereen. Bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen wordt de parkeervraag zoveel mogelijk op eigen terrein opgevangen. 36

Bij het (op)nieuw inrichten van de openbare ruimte is veiligheid prioriteit. We houden rekening met routestructuren, langzaam verkeer, verlichting, sociale veiligheid en andere relevante aspecten. Zo zorgen we voor een veilige en prettige omgeving voor onze inwoners en bezoekers. Buiten de kernen zien we een samenloop van gemotoriseerd verkeer en langzaam verkeer, zoals fietsers en voetgangers. We willen de verkeersveiligheid in het buitengebied vergroten en proberen zoveel mogelijk een scheiding aan te brengen tussen deze verkeerstypes. Hoewel vrij liggende wandel- en fietspaden ideaal zouden zijn, is dit helaas niet overal (financieel) haalbaar. Op deze plekken bekijken we per locatie hoe knelpunten daar het best verholpen kunnen worden. Landbouwverkeer wordt afgewikkeld op wegen waar dat past, bij voorkeur buiten de kern om over een aaneengesloten netwerk. Om ons beleid en plannen concreter te maken stellen we een programma mobiliteit op. Het buitengebied en de kernen ontsloten voor bewoners en bezoekers Onze natuurlijke omgeving en landelijke uitstraling koesteren we zeer. We willen dat iedereen hiervan kan genieten. Daarom ontwikkelen we nieuwe fiets- en wandelroutes. In samenwerking met naburige gemeenten en de provincie gaan we de fietsverbinding Bels Lijntje verder ontwikkelen. Natuur in het natuurnetwerk Nederland of Brabant mag niet verstoord worden.

Daarnaast willen we de karakteristieke zandpaden in ons buitengebied behouden. Hiermee willen we de natuurlijke- en cultuurhistorische waarden en de schoonheid van zandpaden voor de hele regio behouden. Dit draagt bij aan het aantrekkelijk houden van Baarle-Nassau voor zowel inwoners als bezoekers. We zetten ons in om het openbaar vervoer te behouden en waar mogelijk te verbeteren. Dit is van essentieel belang voor de mobiliteit, leefbaarheid en toegankelijkheid van de inwoners van de kernen. Daarnaast faciliteren we andere vormen van gedeelde mobiliteit, om te zorgen voor een optimale bereikbaarheid voor al onze inwoners en bezoekers. De provincie vergunt de concessies voor de vervoersdiensten dus we zijn van hen afhankelijk voor het in stand houden van de bereikbaarheid van de kernen. Wij zullen ons bij de provincie hard blijven maken voor het behoud van openbaar vervoer in de hoofdkernen (Baarle en Ulicoten) van onze gemeente. We verplaatsen ons op een duurzame manier Onze ambities voor CO2 neutraliteit betekenen dat we ons ook op een duurzamere en schonere manier moeten verplaatsen. Verkeer en vervoer zorgen voor één van de belangrijke bijdragers aan de CO2-, fijnstof- en stikstofuitstoot. We verduurzamen daarom de mobiliteit van onze eigen gemeentelijke organisatie. Hiervoor stellen we een plan op.

Ook willen we onze inwoners aanmoedigen om te kiezen voor milieuvriendelijke vervoerswijzen, zoals openbaar vervoer, deelvervoer, elektrische auto's en fietsen. Daarnaast rollen we de openbare infrastructuur voor het opladen van elektrische auto's verder uit. Dit doen we in samenwerking met de regio RALzuid. We werken de plaatsing ervan, samen met bijvoorbeeld het stimuleren van thuisladen, uit in een laadprogramma. Zo werken we stap voor stap aan een infrastructuur die klaar is voor de toekomst.

37

3.0

GEBIEDSGERICHTE UITWERKING - KERNEN

Voor de kernen in de gemeente Baarle-Nassau streven we naar een prettig en gezond woonen leefklimaat voor zowel jong als oud. De gemeente kent in totaal twee kernen, namelijk: Baarle-Nassau en Ulicoten. De buurtschap Castelré is geen stedelijk gebied en maakt daarom deel uit van de gebiedsgerichte uitwerking voor het buitengebied. Baarle-Nassau staat bekend om haar unieke grensstructuur met het Belgische Baarle-Hertog. We zetten ons in om de culturele identiteit te koesteren en te versterken. Dit betekent niet alleen het behoud van erfgoed, maar ook het bevorderen van de eigen identiteit van de kernen, de waarden en initiatieven die de lokale samenleving versterken. We willen onze kleinschalige en dorpse sfeer behouden, met een tintje stedelijk in de kern Baarle-Nassau. De kwaliteit van de leefomgeving in de kernen moet worden gewaarborgd door middel van passende, hoogwaardige architectuur en stedenbouw. Waar mogelijk vormt cultuurhistorie en het rijke (archeologische) bodemarchief de basis voor nieuwe ruimtelijke plannen. Bovendien willen we inzetten op een duurzame, groene en toekomstbestendige leefomgeving. Het gaat hierbij om het verduurzamen van bestaand en toekomstig vastgoed en het creëren van aantrekkelijke woonmilieus die aansluiten bij de behoefte van verschillende doelgroepen.

Ook het behoud en de ontwikkeling van de bestaande groen- en waterstructuur speelt hierbij een rol. We willen dat onze leefomgeving is voorbereid op klimaatverandering, zodat o.a. wateroverlast wordt voorkomen en de biodiversiteit wordt bevorderd. Verenigingen, sport, cultuur en recreatie zijn belangrijk voor een gezonde en actieve gemeenschap. Deze voorzieningen zijn daarom van belang voor de leefbaarheid en gezondheid. Om deze reden willen we deze voorzieningen behouden, zodat inwoners van alle leeftijden kunnen genieten van sport, beweging, kunst en cultuur. Een bloeiende lokale economie is van vitaal belang voor de leefbaarheid van de kernen. We stimuleren daarom lokaal ondernemerschap, bevorderen innovatie en willen (duurzame) bedrijvigheid aan blijven trekken. Een cruciaal onderdeel is het waarborgen van bereikbare voorzieningen voor de inwoners, waaronder winkels, welzijn, verenigingen en sportfaciliteiten en onderwijsinstellingen. Dit bevordert de levenskwaliteit en sociale cohesie binnen de kernen. Daarnaast richten we ons op bereikbare en betaalbare zorgvoorzieningen. Dit omvat niet alleen de toegang tot gezondheidszorginstellingen, maar ook thuiszorg en ondersteuning voor ouderen en mensen met speciale behoeften.

We willen onze bestaande en toekomstige woningvoorraad verduurzamen en ontwikkelen nieuwe diverse en betaalbare woningen om aan de behoeften in de toekomst te kunnen voldoen. We stimuleren energiezuinige nieuwbouw en renovatieprojecten, evenals het bevorderen van het gebruik van duurzame energiebronnen en energiebesparende maatregelen. We streven in de kernen naar een evenwichtige duurzame ontwikkeling, die het welzijn en de kwaliteit van leven van alle inwoners bevordert. 38

De kernen zijn op te delen in verschillende deelgebieden namelijk: het centrum van BaarleNassau, de bestaande woongebieden, uitbreidings- en transformatielocaties, de enclaves en grenzen en het bedrijventerrein. De infrastructuur en het groen verbinden deze deelgebieden met elkaar. Hieronder wordt per deelgebied nader ingegaan op het ontwikkelperspectief.

3.1

KERN ULICOTEN

Ulicoten is ontstaan in de veertiende eeuw. Het ontstaansgebied was laag gelegen en bestond uit vennen en heide. Op een kruispunt van zandwegen tussen Baarle, Meerle (gemeente Hoogstraten, België) en Chaam (gemeente Alphen-Chaam) vestigden zich boerenbedrijfjes en zo ontstond een leefgemeenschap. Al vroeg in de geschiedenis werd in kerkelijke registers een kapel genoemd die in de kern is gevestigd die als parochiekerk diende voor de in het moerassig gebied gevestigde boeren. Ulicoten werd hiermee een typisch kerkdorp. Later ontwikkelde Ulicoten zich vooral langs de weg Baarle - Meerle. De bebouwing concentreerde zich in langgerekte vorm langs de huidige Dorpsstraat. Later vertakte het dorp zich richting Maaijkant, Chaam en Strumpt. Daarna werd het dorp langzaam groter tot het huidige Ulicoten. Het dorp is een echte woonkern in een landschappelijke, groene omgeving. De aanwezige bebouwing bestaat uit historische bebouwing zoals boerderijen en met name vrijstaande woningen, en in de uitbreidingsstraten nieuwbouw in verschillende stijlen en typologieën. De bebouwing aan het lint staat redelijk dicht op elkaar en bestaat uit een grote diversiteit aan vormen, typen en functies. De architectuur is divers. Het individuele karakter van de bebouwing willen we behouden. De kern beschikt over een beperkt aanbod van voorzieningen.

Deze basisvoorzieningen (waaronder de multifunctionele accommodatie) zijn van belang voor de leefbaarheid. We streven ernaar om het unieke karakter van Ulicoten te behouden en te versterken, waarbij maatwerk wordt toegepast om op bepaalde schaal ontwikkelingen mogelijk te maken. Echter, we zijn hierbij enigszins terughoudend en leggen de focus van groei op de ontwikkeling van Baarle-Nassau. Voor Ulicoten is een goede bereikbaarheid (met openbaar vervoer en fiets) voorwaardelijk. Voor Ulicoten gaan we op zoek naar een mogelijke uitbreidingslocatie. In de kern van Ulicoten streven we voornamelijk naar het bouwen voor lokale behoeften, waarbij het behoud van het dorpse karakter voorop staat. Nieuwe bouwprojecten moeten passen binnen het bestaande landschap en de architectuur van Ulicoten en moeten bijdragen aan de versterking van de lokale gemeenschap. Met deze aanpak willen we ervoor zorgen dat Ulicoten zijn unieke identiteit behoudt en tegelijkertijd kan voldoen aan de behoeften van de lokale bevolking, waarbij de leefbaarheid wordt gewaarborgd doordat jongeren en gezinnen in Ulicoten kunnen blijven wonen.

39

Afbeelding 1: Gebiedsgerichte uitwerking kern Ulicoten

3.2

KERN BAARLE-NASSAU

De nederzetting Baarle is gebouwd op dekzandruggen die na de ijstijden zijn ontstaan. In de tiende eeuw vestigden boeren zich er voor het eerst. Het gebied rond de nederzetting bestond toen voornamelijk uit loofbossen en woest, moerassig gebied met verschillende beken. Het gebied kwam verder tot ontwikkeling toen het onder beheer viel van de Hertog van Brabant. Deze gaf stukken landgoed in leen waarop nieuwe boerderijen werden gebouwd. Na verloop van tijd begonnen de boeren de ontginning van het woeste gebied aan te pakken. Baarle is een typerend dorp voor de regio. De kern is te beschrijven als een kerkakker- of tiendakkerdorp. Dit soort dorpen bestaat uit een centrale kern (met in dit geval zelfs twee parochiekerken, Belgisch en Nederlands) en daaromheen verspreid een aantal kleine gehuchten en buurtschappen. Twee kransen van buurtschappen rond Baarle zijn te onderscheiden. Loveren is één van deze buurtschappen en met name interessant doordat er vroeger een herberg en een kasteel (Bruheze) hebben gestaan. Ten oosten van de kern ligt de buurtschap Nijhoven. De locatie heeft een rijke geschiedenis rondom de kapel van Nijhoven genaamd: Sint-Salvatorkapel. Baarle ontwikkelde zich verder langs de verschillende radialen, waarbij Boschoven als cultuurhistorisch waardevol buurtschap niet ongenoemd kan blijven.

40

Rond 1860 werd de aanleg van de spoorlijn Tilburg-Turnhout gerealiseerd. Baarle kreeg een station, waarna het gebied rond het station in versnelde ontwikkeling kwam. Tegenwoordig is de spoorlijn niet meer in werking voor treinverkeer en ligt er een recreatieve fietsroute: het Bels lijntje. De enclavesituatie die Baarle-Nassau deelt met het Vlaamse Baarle-Hertog is ontstaan rond 1198, toen een tweedeling ontstond tussen de bezittingen van de hertog van Brabant en de heer van Breda (de graaf van Nassau). Halverwege de zeventiende eeuw werden de bezittingen van de heer van Breda in de noordelijke- en de bezittingen van de hertog van Brabant in de zuidelijke Nederlanden ondergebracht. Zo ontstond de in Baarle-Nassau en in Baarle-Hertog versnipperde kern Baarle. Ondanks diverse pogingen is de situatie nooit op Rijksgrens-niveau opgelost. In 1995 zijn deze grenzen van alle enclaves als officiële Rijksgrenzen vastgesteld. De bebouwing bestaat uit de historische dorpskern, historische bebouwingslinten, gemengde bebouwing, woonwijken in traditionele blokverkaveling, forumbeweging, thematische uitbreidingswijken en individuele woningbouw, bijzondere woningbouw, bedrijventerreinen, groengebieden en sportcomplexen, instituten, winkelcentrum en op zichzelf staande bebouwing.

Lintstructuren als de Chaamseweg/Hoogbraak, Turnhoutseweg/Molenstraat en Alphenseweg hebben de opbouw van de kern mede bepaald. Nog steeds zijn deze verbindingswegen in het Baarlese straatbeeld te onderscheiden. Er is een grote diversiteit van functies langs de linten, waarbij de woonkarakteristiek overheerst. Ook de diversiteit aan bebouwing is groot. Panden hebben vaak een eigen karakteristieke opbouw en vormen samen één totaalwand. De panden zijn zowel uit de voor- als uit de naoorlogse periode. Baarle-Nassau is een aantrekkelijke woon- en voorzieningenkern met veel werkgelegenheid: de enclavesituatie, het rijke winkelaanbod, het voorzieningenniveau (sociaal-cultureel-sport-zorg), de levendigheid, de rijkdom aan cultuurhistorie. Ze maken er allemaal onderdeel van uit, bruisend Baarle-Nassau ten voeten uit. Ook het sterke verenigingsleven en de ligging in het agrarisch landschap is sterk punt. De kern Baarle-Nassau is door de enclave-situatie een bijzonder dorp en dit is in de openbare ruimte zichtbaar. De kern Baarle-Nassau is een echte voorzieningenkern, wat het dorp een stedelijk tintje geeft. Het kent een gedifferentieerd woningaanbod en beschikt over een breed winkelaanbod, een basisschool, een middelbare school en medische voorzieningen. De kern heeft daarmee een sterke aantrekkingskracht op bewoners van binnen en buiten de gemeente.

Het rijke aanbod aan voorzieningen maakt het gelukkig mogelijk om binnen Baarle-Nassau te blijven wonen. Het behoud van aanbod van voorzieningen verdient wel extra aandacht. Met name in de kern streven we ernaar om de kwaliteit in stand te houden en daar waar mogelijk te verbeteren. We willen dat de kern Baarle-Nassau ook in de toekomst een breed voorzieningenaanbod blijft houden. Gecombineerd met een prettige woonomgeving waarbij iedereen zich thuis voelt.

41

We streven naar een prettig, toekomstbestendig en gezond woon- en leefklimaat voor jong en oud. Het gaat dan om woningaanbod, maar bijvoorbeeld ook om het voorzieningenaanbod, voldoende werkgelegenheid, bereikbaarheid, leefbaarheid, sociale samenhang en het verenigingsleven. We investeren in de eigen kracht van inwoners en in voorzieningen die ontmoeting stimuleren.

Afbeelding 2: Gebiedsgerichte uitwerking kern Baarle-Nassau

3.3

CENTRUM BAARLE-NASSAU

Het centrum van Baarle-Nassau maakt ontegenzeggelijk onderdeel uit van de kwaliteiten die het dorp rijk is. Het centrum van Baarle-Nassau heeft een gevarieerd winkelaanbod met verschillende soorten horeca. Het centrum van Baarle heeft een regionale betekenis en een streekverzorgende functie. Samen met het Belgische deel (Baarle-Hertog) is het centrumgebied een belangrijke toeristische trekpleister, dat zorgt voor een aantrekkelijk winkelbestand. Het centrumgebied heeft een gespreide opbouw aan functies. In het gebied rondom Singel, St. Annaplein, Stationsstraat, D. Geeraertstraat, Kerkstraat, Nieuwstraat en Roosakkerstraat wisselen functies als detailhandel, horeca, bedrijvigheid en wonen elkaar af. Langs deze uitvalswegen, neemt naar de woongebieden en dorpsranden de functie wonen steeds meer toe. Openbare voorzieningen, als de kerk, het gemeentehuis, het cultureel centrum Baarle (inclusief 42

bibliotheek) en de scholen liggen verspreid binnen het centrum. Aan de Boschovenseweg is een brede school aanwezig waarin onder andere een basisschool, jeugdgezondheidszorg, kinderopvang, sporthal en andere maatschappelijke organisaties gevestigd zijn. De Nederlandse parochiekerk met begraafplaats ligt aan de Nieuwstraat. Binnen het centrum van Baarle-Nassau zijn bedrijven (buiten horeca en detailhandel) in mindere mate aanwezig. Op enkele plekken in de bebouwde komt nu nog steeds (kleinschalige) bedrijvigheid voor. Deze laat zich goed mengen met de gemengde functie in het gebied. We zetten in op een concentratie van functies, zoals horeca, detailhandel, passende bedrijvigheid en multifunctioneel gebruik van andere maatschappelijke functies, die het centrum versterken of bezien of functies die niet bijdragen aan deze versterking elders in de bebouwde kom gehuisvest kunnen worden. We willen een bruisend centrum voor eigen bewoners en bezoekers. Het centrum moet de uitstraling en aantrekkingskracht krijgen van weleer, zodat het aantrekkelijk en toegankelijk blijft voor iedereen. Verrommeling en leegstand van het centrum willen we daarom tegengaan. We gaan hier flexibel om met verandering en bieden in dit gebied ontwikkelingsruimte, zodat het centrum toekomstbestendig blijft.

We streven naar kwaliteitsverbetering en een grotere diversiteit in het aanbod met een compleet en kwalitatief goed aanbod van winkels, horeca en voorzieningen in een aantrekkelijke openbare ruimte. We willen ons centrum goed beloopbaar houden, door te streven naar een compact centrum. Een goed evenwicht tussen bereikbaarheid, parkeermogelijkheden en minder (doorgaand) verkeer zijn hierbij voorwaardelijk. Ook prettige ontmoetingsplekken met een goede verblijfskwaliteit zijn van belang. Het gaat om een goede balans tussen een aantrekkelijk woonen leefklimaat en de levendigheid en sfeer die hoort bij het centrum en bijdraagt aan werkgelegenheid. Voor nieuwe ontwikkelingen geldt dat verkeersveiligheid, aantrekkelijkheid en vitaliteit voorwaardelijk zijn. Bij de ontwikkeling van woningbouw zetten we in op hogere dichtheden vanwege de nabijheid van de voorzieningen en het karakter van een voorzieningenkern te versterken. Een goede ruimtelijke inpasbaarheid is hierbij voorwaardelijk. We hanteren de volgende uitgangspunten. Dit geldt zowel voor bestaande functies als nieuwe functies in het centrum: • Een dorpse uitstraling met een stedelijk tintje. • Een compleet en kwalitatief goed aanbod van winkels, horeca en voorzieningen.

• Een duurzame en klimaatbestendige openbare ruimte die niet alleen aantrekkelijk en leefbaar is voor bewoners en toeristen, maar ook het vestigingsklimaat voor ondernemers verbetert. • Een goed beloopbaar en dus compact winkelcentrum. • Ontwikkelingsruimte bieden zodat winkels en voorzieningen toekomstbestendig blijven. • Ontwikkelingen doen recht aan de enclavesituatie en cultuurhistorische waarde van de gebouwde en ongebouwde omgeving. 43

• Concentratie van functies die het centrum versterken en bezien of functies die niet bijdragen aan deze versterking elders in de bebouwde kom gehuisvest kunnen worden. • Een prettige ontmoetingsplek met een goede verblijfskwaliteit die de enclavesituatie benut. • Een goede bereikbaarheid met parkeren op loopafstand. 3.4

WONEN IN BAARLE-NASSAU EN ULICOTEN

Aantrekkelijk wonen in onze gemeente is een belangrijke kracht. Als gemeente maken we echter niet zelf de leefbaarheid in de buurt, dit doen we samen met de bewoners en andere initiatiefnemers. We willen daarom aanhaken bij de kracht van samenwerking om de leefbaarheid in het algemeen en de kwaliteit van het wonen te behouden en daar waar mogelijk te verbeteren. Nieuwe ontwikkelingen in gebieden waar wordt gewoond gaan daarom gepaard met ruimtelijke kwaliteit, duurzaamheid en het behoud van de identiteit. Nieuwbouw van woningen voegt jaarlijks een klein percentage aan woningen toe. Het overgrote deel van de woningen voor de toekomst staat er al. Er is de komende jaren een grote opgave om te verbeteren wat er nu staat. De woonwensen veranderen onder andere door de vergrijzing en omdat duurzaamheid en energiezuinigheid steeds belangrijker worden. De huizen zullen of mee moeten veranderen of uiteindelijk moeten worden vervangen. We kijken integraal wat de meest passende oplossing is en stimuleren een toekomstbestendige woningvoorraad die duurzaam is en aansluit op de behoefte van onze inwoners. Een woonbehoefte die past bij een prettige, gezonde en veilige leefomgeving. Voor het behoud van de woonaantrekkelijkheid zetten we in op een woningaanbod dat past bij de identiteit van kern.

Dit bereiken we door bij woningbouwinitiatieven, ook op inbreidingslocaties, aan te sluiten op het unieke woonkarakter van Baarle-Nassau. Kernwaarden hierbij zijn een dorps karakter en een groene landschappelijke uitstraling. We zien onze cultuurhistorie en het rijke (archeologische) bodemarchief hierbij als een belangrijke basis voor planvorming. Aanwezige waarden blijven behouden en worden versterkt. We vinden het belangrijk dat nieuwe ontwikkelingen passend zijn bij de schaal van het dorp. Dat wil zeggen dat we inzetten op een evenwichtig bouwprogramma voor verschillende doelgroepen. Op deze manier dragen we bij aan het in stand houden van de voorzieningen en zorgen we voor een geschikte (levensloopbestendige) woning voor iedereen. Menging van functies is alleen mogelijk als het de woonfuncties niet in de weg zit en dit niet concurrerend is met het centrum. Aantrekkelijk wonen is in deze gebieden het uitgangspunt. We hanteren hierbij de volgende uitgangspunten. Dit geldt zowel voor bestaande als nieuwe woongebieden: • Zorgvuldig ruimtegebruik door de focus te leggen op het bestaand stedelijk gebied, waarbij het doel is om de woningvoorraad zo aan te passen dat deze past bij de toekomstige woningbehoefte en duurzaamheidsambitie. • Benutten van nieuwe woningbouwlocaties voor toevoeging van duurzame en betaalbare woningen in aanvulling op het bestaande woningaanbod. 44

• Het aandeel levensloopbestendige (zorg)woningen vergroten. • We programmeren woningen die meervoudig geschikt zijn en flexibel zijn aan te passen, zodat we een toekomstbestendige woonvoorraad bouwen die we eenvoudig kunnen transformeren. • Een aantrekkelijk woningaanbod bieden aan jongeren en jonge gezinnen. • Woningbouwprojecten bij laten dragen aan verbetering van de ruimtelijke kwaliteit. • Bij nieuwe ontwikkellocaties kijken we integraal en regionaal en gemeente-breed naar de woningbouwbehoefte en de verdeling van doelgroepen, zodat we komen tot een gedifferentieerde opbouw van buurten en kijken we verder dan een postzegelontwikkeling. • Appartementen bij voorkeur in het centrum realiseren in verband met de nabijheid van voorzieningen ten behoeve van de doelgroep (jongeren en ouderen). • Nieuwe woningbouwprojecten bij laten dragen aan verbetering van de ruimtelijke kwaliteit en qua schaal en maat, dichtheid en uitstraling bij de identiteit van de kern laten passen. Er moet sprake zijn van een goede stedenbouwkundige en landschappelijke inpassing. • Inzetten op ruimtelijke kwaliteit: behoud en versterken van de bestaande groen- en waterstructuur en behoud en versterking van cultuurhistorie. Dit realiseren we onder andere via herontwikkeling van voor de gemeente belangrijke en herkenbare bouwwerken en groenblauwe dooradering.

• We creëren een toekomstbestendige en duurzame leefomgeving die energieneutraal is en waarbij groen en water worden gezien als een levensvoorwaarde. • Het dorpse karakter van de kern behouden, waarbij in het centrum meer ruimte is voor een stedelijke uitstraling.

3.5

TRANSFORMATIEGEBIEDEN EN LOVEREN 2

De gemeente kent op dit moment al grotere woningbouwlocaties die op termijn gerealiseerd worden en die al grotendeels vastliggen in plannen. Eerst kijken we naar mogelijkheden binnen het bestaand stedelijk gebied. Waar liggen mogelijkheden voor verbetering van de ruimtelijke kwaliteit en het aanpassen van de woningvoorraad op de toekomstige woonbehoefte. Uitbreidingslocaties worden pas daarna overwogen, waarbij we eerst inzetten op het ontwikkelen van Loveren 2, welke binnen de woondeal is opgenomen als kansrijke locatie voor toevoeging van woningen. We zetten in op een toekomstbestendige, betaalbare woonvoorraad die duurzaam is en aansluit op de behoefte van onze inwoners. Transformatiegebieden Door de omlegging van de N260 zijn de landbouwgebieden tussen de kern en deze randweg geïsoleerd van de rest van het buitengebied komen te liggen. De randweg is zo ontworpen dat er geen harde grens tussen het dorp en buitengebied komt te liggen. Onder andere door zorgvuldige bereikbaarheid van de percelen te borgen. Voorkomen moet worden dat de randweg een te harde grens wordt tussen dorp en buitengebied. We richten de entrees naar

45

het dorp landschappelijk zo in dat ze de karakteristiek van de oude landschappen behouden en versterken. Bovendien zijn er nieuwe entrees van de kern ontstaan bij de rotondes, waardoor enkele toegangswegen hier een prominentere rol hebben gekregen. De transformatiegebieden zouden op lange termijn ingezet kunnen worden voor eventuele maatschappelijke opgaven. We zien hier kansen om onder andere woningen te bouwen waarvoor elders in de gemeente kwaliteitsverbetering heeft plaatsgevonden. Een voorbeeld hiervan is de sanering van veehouderijen en de sloop van stallen op locaties waar het toevoegen van woningen niet gewenst is. Bijvoorbeeld doordat ze niet binnen een bebouwingsconcentratie liggen. Dit komt vaak door de milieucirkels van de omringende bedrijven. Dit zorgt voor verbetering van omgevingskwaliteit elders en versterkt het groen-landelijk wonen in de transformatiegebieden. Hierbij is het van belang dat rekening wordt gehouden met de gebiedskenmerken van de oude landschappen. We willen verrommeling van deze gebieden voorkomen en aantrekkelijke dorpse entrees realiseren die als visitekaartje dienen. Van noord naar zuid kunnen we het transformatiegebied tussen de kern en de randweg opdelen in 4 deelgebieden.

Het eerste transformatiegebied ten noorden van de Alphenseweg tot de Nassaulaan, kent een andere sfeer en dynamiek dan het transformatiegebied ten zuiden van de Kapelstraat. Van dat onderscheid willen we bij toekomstige ontwikkelingen van de gebieden gebruikmaken. Het gebied tussen de Alphenseweg en Nassaulaan lijkt zich onder andere te lenen voor groenlandelijk wonen en recreatie. In dit gebied is het belangrijk rekening te houden met de cultuurhistorische waarde van de buurtschap Boschoven. Het tweede deel van het transformatiegebied ligt tussen de Alphenseweg en de Oordeelsestraat. Dit deel is voor het grootste deel Belgisch grondgebied. De gemeente BaarleHertog heeft hier de ontwikkeling van een bedrijventerrein op de planning staan. Een klein perceel is gelegen op Nederlands grondgebied en zal aansluiten op de Belgische ontwikkeling, omdat deze geheel is ingesloten. Dit deelgebied komt aan de orde onder het hieronder opgenomen kopje Bedrijventerrein. Het derde deel van het transformatiegebied is gelegen ten zuiden van de Oordeelsestraat, tussen de Visweg en de randweg. Dit gebied is reeds deels bestemd en in gebruik genomen als bedrijventerrein. Dit deelgebied komt eveneens aan de orde onder het hieronder opgenomen kopje Bedrijventerrein. Het vierde deel van het transformatiegebied ligt in de oksel van de Kapelstraat en Molenstraat.

Dit deel leent zich meer voor stedelijk wonen (hogere dichtheden en senioren) en bedrijvigheid door de ligging tegen het centrum aan en tussen de Ambachtelijke zone van Baarle-Hertog en het bedrijventerrein.

46

Voor de transformatiegebieden dient een gebiedsvisie te worden opgesteld, waarin op een integrale wijze wordt gekeken naar de ontwikkeling van de transformatiegebieden en nut en noodzaak uitgewerkt wordt. Overkoepelend gelden in ieder geval de volgende uitgangspunten: • Extra aandacht voor groen, bodem, water, cultuurhistorie, bebouwingsstructuur en beeldkwaliteit op de overgang tussen kern en buitengebied. Daarvoor sluiten we aan bij de landschappelijke kenmerken van de oude landschappen. • Mogelijkheden voor recreatief medegebruik. • Uitwerken mogelijkheden dorpsentrees. • Aandacht voor de cultuurhistorische waarde van buurtschap Boschoven. • Als initiatieven zich langs de Omlegging Baarle-Nassau ontwikkelen kijken we nadrukkelijk ook hoe deze zich naar die weg presenteren en passen in het landschap. • Mochten zich ruimtelijke ontwikkelingen aandienen binnen de transformatiegebieden oostelijk van Baarle, dan kijken we bij de planuitwerking naar de aansluiting daarvan op de beoogde sfeer en dynamiek. • Zorgvuldige overgang van een eventueel nieuw bedrijventerrein naar de kapel en het kapelbos van Nijhoven, zodat laatstgenoemd gebied zijn bijzondere karakter behoudt. • Het transformatiegebied ten noorden van de Alphenseweg en ten zuiden van de Kapelstraat vertonen verschillende sferen en dynamieken, die we willen benutten bij toekomstige ontwikkelingen in beide gebieden.

Loveren 2 Loveren heeft een interessante geschiedenis die teruggaat tot de middeleeuwen. Al vanaf 1815 is Loveren duidelijk terug te zien op de kaart. Net als de rest van Baarle-Nassau werd Loveren beïnvloed door de complexe grensstructuur tussen Nederland en België. Kenmerkend voor Loveren is het driehoekige plein met daarop een historische pomp en een monumentaal pand dat op de grens van Nederland en een Belgische enclave staat (figuur 3). Op het plein kruisten de wegen van Antwerpen via Hoogstraten naar ’s-Hertogenbosch en van Turnhout naar Breda elkaar waardoor het plein veel werd gebruikt als ontmoetingsplek voor boeren en andere partijen. Rondom 1940 is op de kaart te zien dat er sprake is van steeds meer bebouwing. Deze groei aan bebouwing heeft zich in de loop der tijd verder doorgezet en omstreeks 2000 is Loveren bijna in zijn geheel vastgegroeid aan de kern Baarle-Nassau. Rondom het jaartal 2010 heeft nieuwbouw plaatsgevonden (Loveren fase 1). Deze ontwikkeling heeft gezorgd voor een eerste aanzet van bebouwing van huidige agrarische gronden. Overkoepelend gelden in ieder geval de volgende uitgangspunten: • Het creëren van een traditioneel-eigentijds woongebied dat aansluit op het dorpse karakter van Baarle-Nassau. De ruimtelijke kwaliteit staat centraal. • De ruimtelijke hoofdopzet volgt de bestaande linten aan de Goorweg.

De dichtheid past bij de bebouwing in de omgeving en dorpse bebouwing van Baarle-Nassau. Het stedenbouwkundig plan legt de nadruk op variatie in het straatbeeld. 47

• Wonen in het groen is het uitgangspunt, waarbij een nadrukkelijke verbinding wordt gelegd tussen bebouwing, groen en water. De groene ruimtes zijn multifunctioneel inzetbaar denk hierbij aan parkeren, spelen en waterberging. • De groen/waterstructuur wordt versterkt door de groene buffer, die de overgang vormt tussen Loveren I en II. Deze groene ruimte wordt • We zetten in op een robuuste overgang naar het buitengebied met diverse soorten beplanting en perceelrandbegroeiing.

3.6

BEDRIJVENTERREIN

We hebben een lokaal verzorgend bedrijventerrein aan de oostkant van Baarle-Nassau. Dit terrein is belangrijk voor onze economie en werkgelegenheid en dat is weer essentieel voor een goed woon- en leefklimaat. Bedrijventerreinen zijn bedoeld voor bedrijven die vanwege hun milieubelasting niet op andere plekken passen. Bedrijven die op andere plekken wel passen (o.a. kantoren en detailhandel) en bedrijfsverzamelgebouwen horen daarom niet op een bedrijventerrein. Enkele bedrijfsfuncties liggen dicht bij woningen. Dit roept de vraag op of transformatie op sommige plekken nodig en gewenst is. Een klein deel van het bedrijventerrein is verouderd. We zetten in op een vitaal bedrijventerrein, waarbij ruimte is voor bedrijvigheid die niet in het centrum, buitengebied of woongebied gehuisvest kunnen worden. In het algemeen zetten we in op de transformatie van een duurzaam bedrijventerrein, waarbij economische groei wordt gecombineerd met milieubewustzijn. We streven naar energie-efficiëntie, klimaatbestendige, afvalminimalisatie en het gebruik van duurzame technologieën, waarbij de opgaven voor klimaat, energietransitie, bereikbaarheid, circulaire verstedelijking en de kwaliteit van het landschap vanaf het begin van de planvorming worden meegenomen.

Hiervoor hanteren we de volgende uitgangspunten: • Actief werken aan een aantrekkelijk vestigingsklimaat met en voor het (lokale) midden- en kleinbedrijf. • Een goede (digitale) infrastructuur is daarbij van groot belang. De aanpak verschilt per gebied. • Mogelijkheden bieden voor een modern en toekomstbestendig bedrijventerrein. • Het bedrijventerrein zo efficiënt mogelijk benutten voor bedrijven. • Revitalisering van het verouderde deel van het bedrijventerrein. • Transformatie naar een duurzaam bedrijventerrein met focus op energie-efficiëntie, klimaatbestendigheid (groen en water), afvalminimalisatie en gebruik van duurzame technologieën willen we zoveel mogelijk stimuleren en faciliteren. • Ruimtelijke mogelijkheden bieden voor startende ondernemers die uit hun jas zijn gegroeid. • Het uitgangspunt blijft dat op het bedrijventerrein geen functiemenging plaatsvindt, met uitzondering van volumineuze detailhandel en de bestaande bedrijfswoningen. Mocht er behoefte ontstaan aan transformatie van dat deel van het bedrijventerrein dat tegen 48

woonbebouwing is gelegen, dan kan daar functiemening een oplossing bieden. Voorwaarden zijn: o Geen vraag naar gebruik van een dergelijke locatie voor bedrijven; o Niet-bedrijfsfuncties mogen het functioneren van het bedrijventerrein niet in de weg staan; o De nieuwe functie kan niet elders in de bebouwde kom worden gehuisvest. Het bestaande bedrijventerrein is nagenoeg vol. Op dit moment wordt gewerkt aan uit breiding van het bedrijventerrein Baarle-Nassau. Daarmee is voor de nabije toekomst voldoende ruimte voor bedrijfsruimte. Wel zal gekeken moeten worden waar daarna nog ruimte is voor enige uitbreiding. Dit draagt bij aan de versterking van de werkgelegenheid op langere termijn. We zetten hierbij in op zorgvuldig ruimte gebruik en ook een zorgvuldige overgang (en dan met name naar de kapel van Nijhoven), zodat het bijzondere karakter behouden blijft. Uitbreiding van het areaal bedrijventerreinen pakken we vraaggericht op, vanuit een kwalitatieve insteek. Gezien de schaal en de impact van deze ontwikkelingen op het landschap, en mogelijke tijdelijkheid van de ruimtebehoefte van deze doelgroep, hechten wij aan een integrale aanpak waarbij de opgaven voor klimaat, energietransitie, bereikbaarheid, circulaire verstedelijking en de kwaliteit van het landschap vanaf het begin van het planproces worden meegenomen.

Bij eventuele uitbreiding van bedrijfslocaties gelden de volgende uitgangspunten: • Uitgangspunt is regionale afstemming over bedrijventerreinen en concentratie van bedrijven op en aansluitend aan het bedrijventerrein. • Voldoende ruimte bieden aan lokale bedrijven om te kunnen groeien binnen onze gemeente. Benutting van enkele locaties aansluitend aan het bestaande bedrijventerrein voor nieuwe bedrijven. • In het gebied nabij de kapel van Nijhoven wordt voorzien in een goede landschappelijke en architectonische inpassing, zodat hier een zachte overgang ontstaat tus sen het bedrijventerrein en de omgeving van de kapel. Omwonenden worden hierbij betrokken. • In het gebied tussen de Oordeelsestraat en Alphenseweg heeft Baarle-Hertog plannen voor de aanleg van een bedrijventerrein, aansluitend op het Nederlandse bedrijventerrein. Hierbinnen ligt een kleine Nederlandse enclave die ook benut kan worden voor bedrijven. 3.7

ENCLAVES EN GRENZEN

De enclaves maken ons uniek. In totaal kennen beide Baarles 30 enclaves: 22 Belgische enclaves in Nederland, 1 Nederlandse enclave in België en 7 Nederlandse enclaves binnen Belgische enclaves. De grens loopt in Baarle-Nassau kriskras door wegen, huizen en tuinen. De enclaves hebben een duidelijke toeristische potentie en ze zijn niet overal even zichtbaar. We willen de kwaliteiten die het unieke grenskarakter zo bijzonder maakt behouden en mogelijk versterken. Voor de enclaves en grenzen hanteren we de volgende uitgangspunten: • Ontwikkelingen op of nabij deze grenzen moeten bijdragen aan het vergroten van de zichtbaarheid. 49

• Meer inzetten op routes en uitingen die het verhaal van de grens vertellen. 3.8

BELS LIJNTJE

Deze voormalige spoorlijn is belangrijk erfgoed. Het traject is als fietsroute in gebruik. Ook is het Bels Lijntje aangewezen als ecologische verbinding, deze heeft binnen de bebouwde kom geen functie meer. Het is ook niet te verwachten dat deze functie goed hersteld kan worden, gezien de gevraagde breedte van 25 meter voor een ecologische verbindingszone. We zien wel kansen om de recreatieve potenties van cultuurhistorische elementen te benutten. Ook het groene karakter van het Bels Lijntje in de bebouwde kom kan worden verbeterd, zonder daar verdergaande ecologische waarde aan het koppelen. We zien daarbij de volgende kansen: • Ruimte bieden voor recreatieve punten bij voormalige stations/seinhuisjes. • Het groene karakter van het Bels Lijntje versterken ter hoogte van de Loswal. • Beleving toevoegen door medewerking te verlenen aan initiatieven die het treinverleden zichtbaar maken en het verhaal vertellen.

50

4.0

CONCEPT GEBIEDSGERICHTE UITWERKING BUITENGEBIED

Voor u ligt de gebiedsgerichte uitwerking van het buitengebied van Baarle-Nassau, een gebied doordrenkt van diversiteit, historie en rijkdom. In dit hoofdstuk nemen we u mee door de kernprincipes en de visie die ten grondslag liggen aan de ontwikkelingen van dit bijzondere gebied. Allereerst is een overkoepelende ontwikkelingsrichting voor het buitengebied geformuleerd. Vervolgens beschrijven we de uitgangspunten die we hanteren als definitie van een bebouwingsconcentratie. Deze uitgangspunten dienen als leidraad voor ruimtelijke ontwikkelingen in het buitengebied. Op basis van de verschillende landschapstypen is een beschrijving gegeven per landschapstype met een bijbehorende ontwikkelingsrichting. Tot slot zoomen we verder in op de bebouwingsconcentraties met hierbij een algemene beschrijving en een ontwikkelingsrichting. Deze uitwerking biedt geen kant-en-klare oplossingen, maar biedt wel handvatten om samen met het themagerichte deel van deze omgevingsvisie een afweging te maken of nieuwe ruimtelijke initiatieven in lijn zijn met de visie en principes voor de ontwikkeling van het buitengebied van Baarle-Nassau.

Afbeelding 3: Een overzicht van ons buitengebied

51

4.1

ONTWIKKELINGSRICHTING BUITENGEBIED

Door een integrale aanpak kan het buitengebied van Baarle-Nassau zich ontwikkelen tot een veerkrachtige, duurzame en aantrekkelijke omgeving waar natuur, cultuur en gemeenschap in harmonie samenkomen. Op basis van de ontstaansgeschiedenis zijn verschillende landschapstypen te onderscheiden (zie ook paragraaf 4.4) namelijk: • Drie ‘oude landschappen’, rond Baarle-Nassau, Ulicoten en Castelré. Ieder verschillend in opzet, uiterlijk en dynamiek. • Het langgerekte beekdal van het Merkske aan de zuidgrens. Kleinschalig, besloten, stil en leeg, zonder erven en andere bebouwing. Met hoge natuurwaarden en een strikt beleid tot bescherming en ontwikkeling. • De jonge landschappen/heideontginningen vormen het grootste deel van het buitengebied en zijn grootschalige en strak opgezette gebieden. Ze zijn door bossen, wegen en houtwallen gecompartimenteerd. Ze zijn voornamelijk in agrarisch gebruik, maar met weinig erven of andere bebouwing. Sinds de ontginning tot landbouwgrond is er weinig veranderd. Wel heeft er ruilverkaveling plaatsgevonden, waardoor de grootschaligheid in de loop der tijd is toegenomen. Denk aan grotere percelen en verwijdering van landschapselementen. Voor de verschillende landschapstypen geldt dat ieder type zijn eigen gebiedskenmerken en daarbij ook zijn eigen ontwikkelingsrichting heeft.

Zo zien we in de oude landschappen meer voormalige agrarische bedrijven en kansen voor ontwikkeling naar ander gebruik dat passend is in het landschap. Terwijl in de jonge landschappen het agrarische gebruik ook in de toekomst de boventoon blijft voeren. Hierbij geldt zowel in het jonge als in het oude landschap dat functiewijzigingen en herontwikkelingen bij voorkeur plaatsvinden in de aangewezen bebouwingsconcentraties. In paragraaf 4.3 staat beschreven welke ontwikkelingsrichtingen wij hanteren voor de bebouwingsconcentraties. Ons buitengebied bevat een divers scala aan gebruikers, waaronder boeren, bewoners, bedrijven en recreanten. We willen ons buitengebied voor de gebruikers toegankelijk houden. In het buitengebied van Baarle-Nassau staat het behoud van het landschap, de karakteristieke landschappelijke, herkenbare inrichting, identiteit en ruimtelijke kwaliteit staan centraal. Het beschermen van de rust, duisternis en ruimte draagt bij aan deze ruimtelijke kwaliteit van het gebied en het behoud van de lokale identiteit. Ook het bevorderen van natuur en biodiversiteit versterkt de kwaliteiten van het buitengebied. We zijn voorzichtig met de overgangsgebieden van de natuur. We streven erna om de historische waarde van ons buitengebied te behouden en te versterken.

Het gaat hierbij met name om de zandpaden, het historische wegdek en de karakteristieke beplanting langs wegen en openruimtes. Bodem- en watersturend zijn leidende principes voor de inrichting van ons buitengebied. Een sterke koppeling met de lokale economie is hierbij belangrijk. Het stimuleren van duurzame landbouw, de productie en verkoop van streekproducten en (kleinschalig) toerisme draagt bij 52

aan een veerkrachtige lokale economie. Duurzaam landgebruik en waterbeheer zijn hierbij een essentieel onderdeel. We streven ook naar het versterken van recreatieve mogelijkheden die passen bij het landelijk karakter. De ontwikkeling van wandelpaden, fietsroutes en andere natuurlijke recreatiemogelijkheden draagt bij aan de recreatieve aantrekkingskracht, zowel voor de lokale bevolking als voor bezoekers. Historisch bewustzijn vormt de basis. Het behoud en herstellen van oude gebouwen, landschapselementen en historische structuren draagt bij aan het (behoud van) het karakter van het gebied en versterkt de verbinding met het verleden.

4.2

OMGEVINGSKWALITEIT

Bij omgevingskwaliteit gaat het om de balans tussen people, planet en profit. Vanuit deze redenering kunnen enkel de benodigde veranderingen plaatsvinden om tot een duurzamere leefomgeving te komen. Om tot verbetering van de omgevingskwaliteit te komen bij ruimtelijke ontwikkelingen is het belangrijk om het begrip waarde beter te begrijpen. Als het gaat om duurzame ontwikkelingen gaat het niet alleen om het bieden van functionele/economische waarde, maar ook andere omgevings- en sociale waarden. Het creëren van omgevingskwaliteit is essentieel om tot een duurzame leefomgeving te komen. Door het versterken van de omgevingskwaliteit willen we de kwaliteit van leven in gebieden op diverse vlakken verhogen. Hiermee bieden we het hoofd aan actuele, maatschappelijke opgaven. We denken vanuit het ‘voor wat, hoort wat’-principe en bieden ruimte voor maatwerkoplossingen, gecombineerd met het versterken van de fysieke leefomgeving. Er zijn een aantal elementen waaraan wij deze omgevingskwaliteit kunnen toetsen namelijk: • Verbetering van omgevingskwaliteit: sloop van overtollige bebouwing, ontwikkeling van landschap en natuur, realisatie en versterking van NNN/NNB, inlevering van milieurechten, verduurzaming en aanleg van extensieve recreatievoorzieningen.