Concept ontwerp omgevingsvisie gemeente Baarle-Nassau def raadcommissie

OMGEVINGSVISIE GEMEENTE BAARLE-NASSAU CONCEPT 27 augustus 2024

Opgesteld voor: Gemeente Baarle-Nassau Opgesteld door: Stantec B.V. Projectnummer: conceptversie

2

Inhoud 1.0 Inleiding 1.1 Inleiding 1.2 Leeswijzer 1.3 Onze identiteit

4 4 5 5

2.0 Thematische visielijnen Thema 1: Goed wonen en bouwen Thema 2: Duurzaamheid Thema 3: Beleefbare en hoogwaardige economie Thema 4: Evenwichtig buitengebied Thema 5: Gezonde & Inclusieve samenleving Thema 6: Bereikbaar, Veilig & Verbonden

7 8 14 19 24 30 35

3.0 Gebiedsgerichte uitwerking - kernen 3.1 Kern Ulicoten 3.2 Kern Baarle-Nassau 3.3 Centrum Baarle-Nassau 3.4 Wonen in Baarle-Nassau en Ulicoten 3.5 Transformatiegebieden en Loveren 2 3.6 Bedrijventerrein 3.7 Enclaves en grenzen 3.8 Bels Lijntje

38 39 40 42 44 45 48 49 50

4.0 Concept gebiedsgerichte uitwerking buitengebied 4.1 Ontwikkelingsrichting buitengebied 4.2 omgevingskwaliteit 4.3 Uitgangspunten bebouwingsconcentraties 4.4 Beschrijving van de drie landschapstypen 4.5 Bebouwingsconcentraties

51 52 53 55 57 73

5.0 Uitvoeringsparagraaf 5.1 Samen 5.2 Spelregels/checklist voor initiatieven 5.3 Beleidscyclus en monitoring omgevingsvisie 5.4 Omgevingsprogramma’s en omgevingsplan 5.5 Kostenverhaal en financiële bijdrage

81 81 84 86 87 87

3

1.0

INLEIDING

1.1

INLEIDING

We zetten de volgende stap in de omgevingsvisie voor de gemeente Baarle-Nassau. Een omgevingsvisie geeft het beeld van de gewenste ruimtelijke kwaliteit van de fysieke leefomgeving. Het schetst een integraal beeld van de leefomgeving waarbij alle beleidsvelden samenkomen. Deze langetermijnvisie biedt een kader voor duurzame ontwikkeling en beheer van de leefomgeving. Door vooruit te kijken tot 2040 en soms tot 2050 kunnen wij, bewoners, ondernemers en betrokken partijen, anticiperen op toekomstige uitdagingen zoals klimaatverandering en de demografische ontwikkelingen. Een omgevingsvisie tot 2040 biedt stabiliteit en consistentie in het beleid en planning op lange termijn. Dit zorgt ervoor dat investeringen en ontwikkelingen in lijn zijn met de langetermijnvisie, waardoor een meer doelgerichte ruimtelijke ontwikkeling mogelijk is. We kijken hierbij niet los naar elk beleidsthema, maar juist naar de onderlinge samenhang tussen de thema’s. In deze omgevingsvisie actualiseren we het bestaande beleid thema- en gebiedsgewijs. Ook vullen we beleid aan waar er mogelijk nog zaken ontbreken. Hierbij houden we rekening met de ontwikkelingen en uitdagingen binnen verschillende beleidsthema’s. Dit betekent onder andere dat we de beleidskaders die momenteel in ontwikkeling zijn, zullen integreren in de omgevingsvisie. We kijken vooruit naar de toekomst van onze fysieke leefomgeving.

De vraag die hierbij centraal staat is: Hoe willen we dat de gemeente BaarleNassau eruitziet? En wat hebben we nodig om dit droombeeld te realiseren? Deze visie vertelt hiermee een helder verhaal dat iedereen, van burgers tot bedrijven, laat zien welke richting onze gemeente opgaat. Ook is er meer ruimte voor maatwerk en flexibiliteit. Samen met onze inwoners hebben we bedacht hoe we de publieke ruimte willen ontwerpen. Zo hebben we een gedragen visie geschreven op onze fysieke leefomgeving. Samen streven we naar een prettige, gezonde en veilige leefomgeving voor iedereen in onze gemeente. We staan voor diverse ruimtelijke uitdagingen in Nederland. Eén van de grootste uitdagingen is de groeiende druk op de beschikbare ruimte die we in Nederland hebben. De bevolking groeit en de vraag naar woningen, bedrijventerreinen en infrastructuur neemt toe. Tegelijk willen we ruimte behouden voor groen en duurzaamheid en moeten we onze leefomgeving aanpassen aan het veranderende klimaat. Zo maken we een leefomgeving waar we nu en in de toekomst kunnen wonen, werken en recreëren. Voor een unieke grensgemeente zoals Baarle-Nassau komen er specifieke vraagstukken bij kijken. De nabijheid van de grens met België brengt internationale aspecten met zich mee, zoals afstemming op het gebied van ruimtelijke planning en mogelijke verschillen in wet- en regelgeving.

Voor de gemeente Baarle-Nassau betekenen deze ruimtelijke opgaven dat er een zorgvuldige afweging nodig is tussen duurzame groei en het behouden van de eigen identiteit en leefbaarheid. Met onze bijzondere enclavesituatie willen we Baarle-Nassau laten schitteren. We 4

willen Baarle-Nassau in de toekomst een bruisende, welvarende, leefbare én inclusieve gemeente houden. Wat is er nodig om dit te bereiken en behouden? Dit is de grote vraag die we beantwoorden in deze omgevingsvisie. We moeten de balans tussen en binnen thema’s, zoals landbouw, recreatie en natuur, bewaken. We mogen trots zijn op ons dorpse en levendige karakter, met de enclavesituatie als bijzonder kenmerk. We dragen dit uit naar iedereen die hier woont en degenen die onze gemeente bezoekt. We willen graag een aantrekkelijke plek zijn waar je maatschappelijk verantwoord en duurzaam kan ondernemen. En een plek waar je kan recreëren en ontmoeten. We streven ernaar Baarle-Nassau een plek te maken waar iedereen ruimte zich thuis voelt. We willen niet alleen een aantrekkelijke woongemeente zijn, maar ook een broeinest voor ondernemerschap. Kortom, we streven naar een gemeente die met haar unieke enclavesituatie streeft naar duurzame groei en het behouden en versterken van ons bruisende, dorpse karakter.

1.2

LEESWIJZER

Deze omgevingsvisie voor de gemeente Baarle-Nassau is opgebouwd in vier hoofdstukken. Onze identiteit vormt de basis voor onze visie en wordt daarom besproken in het eerste hoofdstuk. In het tweede hoofdstuk worden de opgaven, toekomstbeelden en ambities per beleidsthema uitgezet. In het derde en vierde hoofdstuk staan uitwerkingen van enkele deelgebieden waar veel ambities en keuzes samenkomen. In het derde hoofdstuk bespreken we de kernen, terwijl we het buitengebied uitwerken in het vierde hoofdstuk. Deze zogeheten gebiedsgerichte uitwerking overstijgt beleidsthema’s en geeft een integrale visie op elk deelgebied. Tot slot bespreken we de uitvoering en rolverdeling van onze omgevingsvisie in het vijfde hoofdstuk. Hier gaan we dieper in op de instrumenten die we (kunnen) gebruiken voor de realisatie van onze ambities.

1.3

ONZE IDENTITEIT

We zijn de kleinste gemeente van Noord-Brabant en wellicht de meest bijzondere. We staan voor een aantal kernwaarden en kernkwaliteiten. Deze zijn beschreven in onze Toekomstvisie en vormen het DNA van onze gemeente: Buitengebied: van oudsher heeft Baarle een groot buitengebied. In dit buitengebied is er prachtige natuur, rust en ruimte, cultuurlandschappen en tevens is dit het thuis van onze agrarische sector. Je kunt er heerlijk fietsen, wandelen en al snel ben je in een andere wereld. In Baarle-Nassau bestaan er nog plaatsen waar je geen bebouwing om je heen ziet. Die rust en ruimte willen we behouden. We streven naar een goede balans tussen de belangen van de agrarische sector, bewoners, natuur, milieu en recreatie. Recreatief: met ons bijzondere smokkelverleden zijn we altijd een (toeristische) trekpleister geweest. Het hoge voorzieningenniveau in de gemeente is grotendeels hieraan te danken. Om dit te versterken, poetsen we de prachtige parels in Baarle op en laten we die schitteren. Samen met een kwaliteitsimpuls van het centrum van Baarle-Nassau en onze recreatieparken zetten 5

we de recreatieve kant van onze gemeente nog meer op de kaart. We willen ook bekend staan om het goede genieten en slow living. Agrofood uit de streek, zowel aan Nederlandse als aan Belgische zijde, zorgt voor een unieke beleving van ons Bourgondische leven. Uniek: wat de gemeente uniek maakt, is de enclavesituatie. Al honderden jaren komen de Vlaamse en Nederlandse cultuur en mentaliteit bij elkaar in Baarle-Nassau en Baarle-Hertog. Deze enclavesituatie is de kern van ons (voort)bestaan en we kunnen die nog beter benutten. We zetten ons in om hiervan uit toeristisch-recreatief perspectief maximaal gebruik van te maken. Tegelijkertijd willen we onze unieke enclavesituatie ook benutten vanuit bestuurlijk perspectief. Door onze unieke geografische ligging en onze internationale betrekkingen kunnen we de internationale proeftuin zijn voor de bestuurlijke Belgisch-Nederlandse samenwerking. Inspirerend: de unieke enclavesituatie maakt het ook vanzelfsprekend, dat we samen met Baarle-Hertog naar creatieve oplossingen zoeken voor gezamenlijke vraagstukken en ambities. Vanuit deze inspiratie willen we een gemeente zijn die nieuwe ontwikkelingen verwelkomt. Met de nadruk op (duurzaam) (agrarisch) ondernemen, nieuwe ontwikkelingen op het gebied van zorg, mobiliteit en wonen. Onze unieke enclavesituatie kan een inspiratiebron zijn voor andere grensgemeenten en overheden.

Samen: saamhorigheid staat centraal in onze gemeente en dat is nu en in de toekomst noodzakelijk om zoveel mogelijk op eigen kracht voor elkaar te blijven zorgen. Het verenigingsleven van onze gemeente is sterk en dat bevestigt de sociale kracht van de gemeenschap. We houden tradities in ere en de jeugd krijgt de ruimte om dit voort te zetten of om zelf nieuwe tradities op te bouwen. Thuis: in Baarle-Nassau kom je thuis! Je voelt je thuis, je woont er fijn, bezoekers hebben het er naar hun zin en met elkaar maken we van Baarle-Nassau een bruisende gemeenschap! Kortom Baarle-Nassau staat voor: Buitengebied, Recreatief, Uniek, Inspirerend, Samen en Thuis! Baarle BRUIST! Motto: Samen uniek Samen met Baarle-Hertog bouwen we onze unieke situatie verder uit. Samen met inwoners, ondernemers en andere overheden werken we aan de toekomst op basis van deze visie.

6

2.0

THEMATISCHE VISIELIJNEN

Dit hoofdstuk vormt een raamwerk voor het beleid van onze gemeente. We belichten zeven centrale thema's: wonen, duurzaamheid, economie, buitengebied, leefbaarheid en mobiliteit. We analyseren elk thema in termen van huidige trends en uitdagingen, en projecteren vervolgens hoe onze gemeente er in de toekomst uit zal zien binnen dat specifieke kader. Daarnaast stellen we onze ambities op en benoemen we de strategieën om deze te verwezenlijken. Deze actieve benadering dient als fundament voor de verdere gebiedsgerichte uitwerking in hoofdstuk 3 (kernen) en 4 (buitengebied).

7

THEMA 1: GOED WONEN EN BOUWEN

8

2.1

GOED WONEN & BOUWEN

We willen graag dat wonen in de gemeente Baarle-Nassau fijn is en fijn blijft. In onze gemeente bieden we ruimte aan wonen in een rustige landelijke omgeving met een levendige kern, aan wonen in het groen en in een rijke cultuurhistorische omgeving. We staan voor grote uitdagingen. We zien dat er behoefte is aan meer, betaalbare en verschillende woningen zodat onze kinderen en gezinnen uit de regio in Baarle-Nassau kunnen wonen. Tegelijkertijd zien we ook dat het aantal ouderen toeneemt, dat behoefte heeft aan andere soorten woningen waar ze prettig en vitaal oud kunnen worden. Het zorgen dat iedereen aangenaam in onze gemeente kan wonen, betekent dat we als gemeente een meer sturende rol moeten nemen. Al deze woningopgaven willen we realiseren met behoud en versterking van het bruisende karakter van Baarle-Nassau.

Toekomstbeeld Baarle-Nassau is gegroeid! In de transformatiegebieden zijn nieuwe woningen gebouwd en in de bebouwingsconcentraties zijn op kleine schaal woningen in de plaats gekomen van (agrarische) bedrijfsgebouwen. In de kernen zijn in de buurt van voorzieningen flink meer woningen bijgekomen. Er is aandacht voor de bestaande woningvoorraad waar woningen geschikt zijn gemaakt voor ouderen die langer thuis blijven wonen, dan wel zijn gesplitst voor meerdere gezinnen. Bestaande woningen zijn verduurzaamd en zoveel mogelijk energieneutraal. Op sommige locaties binnen oudere wijken heeft herontwikkeling van vastgoed plaatsgevonden om beter in te spelen op de woonbehoefte. In onze levendige kernen en rustige woonwijken kunnen jongeren oud worden en hebben jonge gezinnen uit onze gemeente en de regio een fijne plek gevonden om hun kinderen op te laten groeien. We hebben meer inwoners in gemengde wijken wonen waar mensen van jong tot oud elkaar tegen het lijf lopen. De groene buitenruimten en inrichting van wijken nodigen uit om erin te spelen, te verblijven en een praatje te maken, elkaar te leren kennen en samen dingen te ondernemen. Goed onderhouden historische panden versterken de identiteit en binding van de inwoners met de gemeente.

We hebben een gemengd aanbod van woningtypen waarbij woningen zo gebouwd zijn dat ze aangepast zijn of kunnen worden aan veranderende woonbehoeften. Voor mensen met een zorgvraag zijn passende mogelijkheden voor wonen met zorg, waaronder meerdere, kleinschalige, woonzorgvoorzieningen.

Realisatie Bovenstaande ambitie - meer woningen voor verschillende doelgroepen, betaalbaar en met behoud en versterking van het fijne leefklimaat - vraagt om een zorgvuldige afweging van initiatieven en extra aandacht voor onze buitenruimte. Hieronder beschrijven wij hoe we de ambitie willen realiseren. We zijn een gemeente met een dorpse en levendige identiteit De kernwaarden van de gemeente Baarle-Nassau worden samengevat onder het motto ‘Baarle BRUIST!’. BRUIST staat hiervoor: buitengebied, recreatief, uniek, inspirerend, samen en thuis. Baarle-Nassau is een dorpse, maar levendige gemeente waar inwoners zich thuis voelen en fijn wonen. En hier zijn we erg trots op. We willen onze karakteristieke en unieke dorpen met een sterk verenigingsleven en een Bourgondische leefstijl behouden en versterken. 9

Daarom vinden we het ook belangrijk dat toekomstige bouwprojecten en andere ruimtelijke ontwikkelingen passen bij de inrichting en bouwstijl van ons landelijke, maar levendige karakter. We willen dat alle nieuwe ontwikkelingen bijdragen aan het verbeteren van het woon- en leefklimaat, behoud en versterking van de ruimtelijke kwaliteit en landschappelijke waarde. We toetsen hier aan onze kernwaarden: het dorpse, grensoverschrijdende karakter van onze gemeente en een groene, landschappelijke uitstraling. We waarderen de rust, ruimte en duisternis in het buitengebied. Dit willen we graag behouden. Verder stimuleren we het benutten van vrijkomende bebouwing en gaan we zo leegstand tegen. Baarle-Nassau heeft een bijzondere geschiedenis die we graag met onze bezoekers en inwoners delen. We willen onze geschiedenis daarom zichtbaarder en beleefbaarder maken. We beschermen onze bijzondere cultuurhistorie door onder andere onbeschermd erfgoed beter te behouden. Dit doen we door dit erfgoed in beeld te brengen. We staan functies zoals recreatie en wonen – onder voorwaarden – makkelijker toe in panden met enige cultuurhistorische of beeldbepalende waarde. Dit draagt bij aan de beleefbaarheid van cultuurhistorie, het behoud ervan en aan een kwalitatief sterke leefomgeving. De waarden van beeldbepalende (cultuurhistorische) panden mogen niet worden aangetast.

Inbreiding waar mogelijk, uitbreiding waar noodzakelijk We kiezen in principe voor inbreiding boven uitbreiding, maar we weten ook dat inbreiding onvoldoende ruimte biedt om aan de woningvraag te voldoen. Ook kan verdichting (inbreiding) van de bestaande woonwijken ten koste gaan van de ruimtelijke kwaliteit. Daarom wordt naast inbreiding ook gekeken naar stapsgewijze uitbreiding op Loveren en in de Transformatiegebieden. Ook in Ulicoten is er maatwerk mogelijk om de bebouwde kom uit te breiden. In het buitengebied staan we in de aangewezen bebouwingsconcentraties toe dat er huizen en andere functies kunnen komen, indien deze in de plaats komen van agrarische bedrijfsbebouwing. Bouwen in het buitengebied moet bijdragen aan het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid van het gebied. Hierbij toetsen we aan onze identiteit en de draagkracht van de omgeving. In de gebiedsgerichte uitwerking van deze omgevingsvisie is te vinden welke uitgangspunten en voorwaarden we hanteren in de verschillende bebouwingsconcentraties. We hebben een woning beschikbaar voor iedereen Baarle-Nassau is een aantrekkelijke woongemeente voor inwoners die levendige kernen en een rustige omgeving waarderen. We willen graag meer mensen deze fijne woonervaring bieden. We willen groeien en willen, naast eigen inwoners, ook met name jonge gezinnen uit de regio een plek kunnen geven.

We merken dat de bouwstroom op dit moment nog niet voldoende gestroomlijnd is. We streven daarom naar een bouwproces waarin we tegelijkertijd plannen in voorbereiding en uitvoering hebben. We monitoren de huidige huisvestingsituatie en lokale (woon)behoeften om zo beter in te spelen en te sturen op de woningopgave. We stemmen grotere woningbouwplannen af met de regio en maken afspraken met woningcorporaties en verhuurders over zaken zoals de 10

omvang van de voorraad sociale huurwoningen, verduurzaming en langetermijnstrategie. Zo creëren we meer inzicht en werken we samen om de grote woningopgave te realiseren en de opgave in te vullen. We vinden het belangrijk dat bijzondere doelgroepen – zoals uitstroom uit zorg, statushouders, medisch of sociaal urgenten of andere spoedzoekers – binnen een redelijke termijn een geschikte woning kunnen vinden in onze gemeente. In de uitwerking van de regionale woonzorgvisie worden afspraken gemaakt over hoe we differentiëren per locatie en hoe we het beste de balans kunnen vinden in de verdeling van doelgroepen. We vinden het belangrijk om rekening te houden met de draagkracht van buurten en de dorpen, bijvoorbeeld door gespreid te huisvesten en concentratie zoveel mogelijk te voorkomen. Bereikbaarheid en voorzieningen zijn hierbij belangrijke voorwaarden. We doen dit in samenwerking met de regio. Naast de nieuwbouwopgave is er ook een opgave in bestaande woningen. Deze moeten levensloopbestendig gemaakt worden voor verschillende doelgroepen zoals ouderen. In sommige gevallen kunnen bestaande woningen een kwaliteitsverbetering gebruiken en veel woningen moeten worden verduurzaamd. Hierbij kan er ook herstructurering in bestaande woonwijken plaatsvinden. In het programma Wonen hebben we vastgelegd hoe we bovenstaande doelen gaan realiseren.

We willen inspelen op de veranderende bevolkingssamenstelling en de huisvestingsvraag die daarbij hoort door de vergrijzing als troefkaart te zien. We willen naar een robuustere woningvoorraad. Binnen het thema wonen is een integrale benaderingswijze van ruimtelijke opgaven essentieel. Door ook voldoende ruimte te geven aan werken, voorzieningen, recreatie, groen en water blijven we een aantrekkelijke woongemeente voor alle doelgroepen. Zo blijven het voorzieningenniveau en het verenigingsleven in stand en borgen we de continuïteit van de kernen. We hebben oog voor het sociale aspect van het thema wonen door onze solidaire gemeenschap te versterken. Ouderen en kwetsbare groepen kunnen zelfstandig thuis wonen De demografische samenstelling van onze bevolking verschuift, o.a. door vergrijzing. We verwachten tot 2040 een sterke vergrijzing. Vanaf 2050 neemt de vergrijzing naar verwachting niet verder toe, maar blijft aanwezig. Omdat wonen in een intramurale zorgvoorziening (zoals een verpleeghuis) in de toekomst enkel beschikbaar zal zijn voor mensen met een complexe en/of intensieve zorgbehoefte betekent dit dat ouderen en andere mensen met een zorgvraag, (langer) thuis moeten blijven wonen. Veel ouderen en toekomstige ouderen wonen in woningen en omgevingen die niet altijd aansluiten bij hun behoefte als oudere en hun verzorgers.

Terwijl we willen dat ze de mogelijkheid hebben om op een fijne manier oud te worden in hun eigen woonomgeving. We gaan hier op verschillende manieren mee aan de slag. We maken onze inwoners bewust van het belang van het levensloopbestendig en zorggeschikt inrichten van hun woning. Eigenaren zijn zelf verantwoordelijk voor het levensloopbestendig maken van hun woning(en) of het tijdig nadenken over verhuizen naar een geschikte woning.

11

We lichten bewoners voor over het belang en de mogelijkheden voor de inrichting van hun woning. Dit doen we samen met de ouderenorganisaties. We maken afspraken met de woningcorporaties over de geschiktheid en beschikbaarheid van woningen voor ouderen in onze gemeente. Onze inzet hierbij is dat ouderen die willen verhuizen naar een passendere woning zo goed mogelijk geholpen worden. We staan positief tegenover kleinschalige woonzorginitiatieven. Een menging van leeftijdsgroepen in een wijk draagt bij aan de kwaliteit van leven en het langer zelfstandig thuis wonen van ouderen. In nieuwe wijken vragen we daarom een mix van woningen voor verschillende doelgroepen waaronder ouderen. Bouwlocaties die aantrekkelijk zijn voor ouderen, omdat ze nabij essentiële voorzieningen liggen, zijn gedeeltelijk gereserveerd voor levensloopbestendige woningen. Hier is de menging van leeftijdsgroepen echter ook zeer gewenst. We maken hierover afspraken met marktpartijen en woningbouwcorporaties. We programmeren woningen die meervoudig geschikt zijn en flexibel zijn aan te passen, zodat we een toekomstbestendige woonvoorraad bouwen die we eenvoudig kunnen transformeren of inzetten voor meerdere doelgroepen. In de regionale woonzorgvisie hebben we uitgewerkt hoe we met onze woonzorgfaciliteiten omgaan.

Mensen met zorgbehoeften zoals een verstandelijke beperking, psychiatrische aandoening of vorm van kwetsbaarheid, willen we zoveel mogelijk onderbrengen in bestaande (regionale) woonzorgfaciliteiten voor inwoners die (tijdelijk) niet zelfstandig (thuis) kunnen wonen. We zorgen voor voldoende woonruimte voor deze inwoners om de volgende stap op weg naar (weer) zelfstandig wonen te kunnen zetten. Hiermee nemen we onze wettelijke verantwoordelijkheid op gebied van Beschermd Wonen. We realiseren dit in nauwe samenwerking met onze maatschappelijke partners. Ook op regionaal niveau stemmen we het woonzorgaanbod goed af. Zo blijven vraag en aanbod op elkaar afgestemd voor nu en in de toekomst. We faciliteren het verduurzamen van woningen Baarle-Nassau zet zich in om de landelijke ambitie om in 2030 55% minder CO2 uit te stoten t.o.v. 1990 te realiseren. In 2050 willen we CO2-neutraal zijn. Hierin heeft het verduurzamen van bestaande woningen een belangrijke rol. Het streven naar CO2-neutraal heeft verschillende stappen. We streven naar 1.000 woningen aardgasvrij of klaar voor de overstap naar aardgasvrij in 2035. Daarnaast willen we dat woningen verduurzamen door bijvoorbeeld betere isolatie en het plaatsen van zonnepanelen. Om deze doelen te halen hebben we de inzet van onze bewoners hard nodig.

We kunnen onze inwoners helaas niet volledig ontzorgen als het gaat om het verduurzamen van eigen woningen. Daar hebben we eenvoudigweg de middelen niet voor. Maar we helpen iedereen wel graag op weg. Dat doen we in eerste instantie door voorlichting en faciliteren. Ook onderzoeken we ondersteuningsmogelijkheden die verder gaan, zoals bijvoorbeeld de gezamenlijke inkoop van zonnepanelen, isolatie en regenwatertonnen en financiële

12

stimuleringsopties, zoals een duurzaamheidslening. Daarnaast doen we onderzoek naar verschillende warmtebronnen waar wijken op over kunnen stappen. Duurzaamheid vormt een vast onderdeel van de prestatieafspraken met de woningcorporatie Leystromen en ook maken we het bespreekbaar met de commerciële verhuurders in onze regio. Het is goed verblijven in onze openbare ruimtes en openbaar groen De openbare ruimte moet bijdragen aan een fijn woon- en leefklimaat. Wij willen deze openbare ruimte aantrekkelijk maken om in te verblijven, te spelen, te bewegen en om in te ontmoeten. Op dit moment ontbreekt op sommige plekken de samenhang tussen functies en uitstraling. Met het inmiddels vastgestelde Masterplan Centrum Baarle pakken we dit bijvoorbeeld aan. We creëren stapsgewijs meer eenheid in de openbare ruimte, verbeteren het onderhoudsniveau en vergroten de zichtbaarheid van de enclave-situatie. We willen gebiedsgericht inrichtingsprincipes en -elementen toepassen. Dit draagt bij aan meer eenheid in uitstraling. Groen is een belangrijke drager van onze identiteit en de herkenbaarheid in de kernen. Op dit moment zien we in de kernen en aan de rand van de kernen relatief weinig groen. Hierdoor staat de uitstraling van onze leefomgeving, biodiversiteit en klimaatbestendigheid van onze leefomgeving onder druk.

Het versterken van de groen- en boomstructuur van de hoofdwegen is belangrijk om het groene karakter van Baarle-Nassau te benadrukken. Dit is gekoppeld aan de diverse herinrichtingen die hier onder andere na de omlegging van de provinciale wegen plaatsvinden. Daarom willen we groen inzetten als verbinding tussen de dorpen en het buitengebied. We zetten openbaar groen in om onze unieke karakteristieke enclavestructuur verder te versterken. Groen moet altijd bijdragen aan het versterken van de biodiversiteit en klimaatadaptatie in al haar facetten. We zetten in op onderhoudsvriendelijk groen met een verzorgd beeld. Dit vinden we belangrijk om de belevingswaarde van groen op peil te kunnen houden. We maken zoveel mogelijk (gecombineerd) ruimte voor voetgangers, fietsers, groen en verblijf, speel-, beweeg- en ontmoetingsplekken. Hiermee vormen we een bruisende, levendige en samenhangende buitenruimte.

13

THEMA 2: DUURZAAMHEID Afbeelding (kaartmateriaal) wordt nog ingevoegd

14

2.2

DUURZAAMHEID

Baarle-Nassau maakt werk van duurzaamheid. De wereld om ons heen verandert snel en deze veranderingen vragen om een degelijke visie op duurzaamheid. We herkennen de uitdagingen die voor ons liggen, zoals transities in energie, mobiliteit, circulariteit en klimaat & biodiversiteit. De gevolgen van klimaatverandering zijn nu al zichtbaar in onze wijken en kernen, zo krijgen we steeds vaker te maken met extreme neerslag, droogte en hittegolven. Lokaal zien we dit in onze eigen achtertuin, op straat en in onze natuur. Tegelijkertijd ontstaan er kansen en is er een drive bij onze inwoners, partners, bedrijven en lokale maatschappelijke organisaties om een bijdrage te leveren aan de oplossingen. In de aanpak van onze uitdagingen streven we naar een evenwicht tussen welzijn, milieu en maatschappelijke betrokkenheid. In dit streven nemen we als gemeente een leidende rol in, met als doel een duurzaamheidstransitie die niet alleen de leefomgeving verbetert, maar ook de kwaliteit van leven voor huidige en toekomstige generaties waarborgt. Duurzaamheid is geen op zichzelf staand onderwerp. Het zit verweven in alle andere beleidsthema’s, zoals woningbouw, de openbare ruimte, mobiliteit, economie en toerisme. Daarom is het belangrijk dat duurzaamheid verankerd wordt in al ons beleid.

Toekomstbeeld In 2050 is de gemeente Baarle-Nassau een plek waar we samen grotendeels CO2-neutraal en circulair leven, werken en recreëren. Onze energie is voor iedereen bereikbaar en betaalbaar en komt van voornamelijk duurzame bronnen. Zuinig gebruik van grondstoffen en hergebruik zijn vanzelfsprekend. Biobased bouwen en circulair ondernemen zijn het uitgangspunt. We zijn goed voorbereid op extremere weersomstandigheden en dragen bij aan meer biodiversiteit in de gemeente. Inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties benutten kansen om samen te werken aan duurzame oplossingen, terwijl de gemeente haar rol proactief inneemt om de transitie naar een duurzame samenleving te versnellen. Daarbij is duurzaamheid niet slechts een op zichzelf staand onderwerp, maar doordringt beleidsterreinen als openbare ruimte, mobiliteit, wonen, economie en toerisme. We omarmen innovatie vanuit de markt en zetten in op het verankeren van duurzaamheid in onze eigen organisatie. Baarle-Nassau bloeit als een gemeente die niet alleen groeit in omvang, maar ook in haar toewijding aan een duurzame en veerkrachtige toekomst voor haar inwoners.

Realisatie Baarle-Nassau streeft naar een CO2-neutrale, circulaire gemeente met betaalbare duurzame energie, zuinig grondstoffengebruik en klimaatbestendigheid, waarbij samenwerking met inwoners en bedrijven de transitie naar een duurzame samenleving versnelt. Het bovenstaande schetst een ambitieus toekomstbeeld op verschillende vlakken van duurzaamheid. Deze ambitie kunnen we concreter maken in een aantal doelstellingen. Hieronder staan deze doelstellingen verder uitgewerkt. De doelstellingen en de realisatie hiervan worden verder geconcretiseerd in de ‘Strategie Duurzaamheid’. We streven naar CO2-neutraliteit in 2050 We streven ernaar om in 2050 CO2-neutraal te zijn. Dit zullen we niet in één keer behalen, maar zal in stappen worden bereikt. We sluiten ons daarom aan bij de landelijke ambitie om in 2030 15

55% minder CO2 uit te stoten ten opzichte van 1990. Voor het behalen van deze ambitie werken we aan verschillende doelstellingen. We gaan ons onder andere inzetten op het verminderen van het energiegebruik in de gemeente. In 2030 willen we 15% op het gebruik van warmte in de gebouwde omgeving besparen. We gaan hiervoor inzetten op het isoleren van woningen en gebouwen. Ook helpen we inwoners en ondernemers bewust te worden van andere slimme manieren om energie te besparen. Daarnaast gaan we overstappen op duurzame warmte. In 2035 zijn 1.000 woningen aardgasvrij of klaar voor de overstap naar aardgasvrij. We gaan hiervoor uitvoering geven aan de Transitievisie Warmte (vanaf 2026 Warmteprogramma). Ook gaan we inzetten op de opwek van duurzame elektriciteit. We werken hiervoor samen in de regio aan de RES West-Brabant. Een van de afspraken uit de RES is dat in 2030 er zonnepanelen liggen op 25% van de grote daken. Aan de opwek van elektriciteit zitten van vanwege de netcongestie de komende periode uitdagingen en daarom gaan we als gemeente ook actief een bijdrage leveren aan het oplossen van de netcongestieproblematiek. Daarnaast zijn we ons ook bewust van het toekomstig ruimtegebruik dat nodig gaat zijn voor de energietransitie. We zorgen voor een klimaatadaptieve leefomgeving De gevolgen van klimaatverandering worden steeds zichtbaarder.

We krijgen steeds vaker te maken met extreme neerslag, droogte en hittegolven. We moeten nu actie ondernemen om de gevolgen van klimaatverandering voor onze gemeente; onze inwoners, bedrijven en onze natuur te beperken. We streven daarom naar een klimaatadaptieve leefomgeving in 2050 waarmee we ons aansluiten bij de landelijke ambitie. Hiermee zijn we voorbereid op perioden van extreme weersomstandigheden. Dit realiseren we met verschillende doelstellingen die we hieronder beschrijven. We beoordelen nieuwe ontwikkelingen op hun klimaatadaptieve bijdrage, zoals het tegengaan van wateroverlast, verdroging en hittestress. Het waterbergend vermogen mag het waterbergend vermogen niet afnemen door de nieuwe ontwikkeling. Het creëren van groen in het ontwerp bevordert het tegengaan van hittestress. We denken ook na hoe we de principes van bodem- en watersturend inrichten kunnen vertalen naar onze lokale situatie en kunnen meewegen het toetsen van plannen. We blijven klimaatstresstesten uitvoeren waarmee we de effecten van extreme weersomstandigheden op bewoners en infrastructuur in beeld brengen. Ook brengen we in beeld welke vitale objecten mogelijk kwetsbaar zijn. Op basis hiervan werken we een pakket van maatregelen uit om onze gemeente te beschermen. Onze buitenruimte richten we klimaatadaptief in en ook onze natuur en het buitengebied is klimaat robuust.

Dit doen we met name door onze beekdalen natuurlijker in te richten zodat ze beter bestand zijn tegen periodes van hevige neerslag en droogte zonder wateroverlast of verdroging te veroorzaken. We kunnen als gemeente zelf veel ondernemen om de gevolgen van het veranderende klimaat te beheersen, maar om volledig klimaatbestendig te worden hebben we onze bewoners en ondernemers hard nodig. Ook zij zullen actie moeten ondernemen. Daarom werken we binnen onze gemeente aan de bewustwording van onze inwoners en stimuleren het nemen van maatregelen zoals het tegelvrij maken en vergroenen van particuliere tuinen. Verder stimuleren klimaatbestendigheid op bedrijventerreinen door samen met ondernemers na te denken over oplossingsrichtingen. Klimaatadaptatie overstijgt verschillende beleidsvelden zoals RO, wonen en groen maar ook het sociaal domein. Zonder aandacht voor klimaatadaptatie in deze op deze terreinen kunnen 16

we onze doelen niet realiseren. Daarom borgen we onze doelstellingen in het beleid, de richtlijnen en de verordeningen en nemen het in verschillende ontwikkelingen expliciet aan de voorkant mee. Het thema klimaatadaptatie heeft veel overlap met het thema biodiversiteit. Bij klimaatadaptatie gaat het over maatregelen op het gebied van bodem, groen en water die vaak invloed hebben op de biodiversiteit. Door biodiversiteit de integreren bij klimaatadaptieve projecten dragen we bij aan een klimaatbestendige leefomgeving en bevorderen we tegelijkertijd de biodiversiteit. We zijn in 2050 een volledig circulaire gemeente Onze economie is momenteel grotendeels lineair. Dit betekent dat grondstoffen worden omgezet in producten die na gebruik als afval worden gezien. Dit is niet alleen slecht voor het milieu, maar zorgt ook voor hoge kosten voor afvalbeheer. Daarom streven we in onze gemeente naar een volledig circulaire economie in 2050. Dit betekent dat onze kringlopen gesloten zijn en we geen grondstoffen vernietigen na gebruik, maar deze telkens opnieuw inzetten met behoud van waarde. Als tussenstap stellen we onszelf als doel om in 2030 al 50% minder primaire grondstoffen gebruiken. We sluiten hiermee aan bij de landelijke doelen. Dit betekent dat onze eigen inkopen en aanbestedingen in 2030 ook al voor 50% en in 2050 ook volledig circulair moeten zijn.

In de aanloop naar volledige circulariteit voeren we ons afvalbeheerssysteem duurzaam uit. We streven hierbij, in lijn met de VANG -doelstellingen, naar een hoog scheidingspercentage en het reduceren van de hoeveelheid restafval. In nauwe samenwerking met de regio streven we naar een gezamenlijke realisatie van een circulaire economie. Samen bouwen we aan een duurzame toekomst, waarin het hergebruik van grondstoffen de norm is en de waarde ervan behouden blijft. Milieugevaarlijke materialen weren we zoveel mogelijk uit onze samenleving. Dat betekent dat we het saneren van asbestdaken zoveel mogelijk stimuleren en waar mogelijk faciliteren om dit te combineren met het plaatsen van zonnepanelen. Om dit voor elkaar te krijgen moeten we onze grondstoffenstromen beter in beeld krijgen en on eigen afvalsysteem evalueren. Hierna kunnen we meer concrete acties uitwerken. Ook onderzoeken we in nauwe samenwerking met ondernemers manieren om bedrijven te stimuleren en te faciliteren in de overgang naar een circulaire economie. Bij nieuwbouw-, renovatie- en sloopprojecten van ons eigen vastgoed, projectontwikkeling en sociale huur onderzoeken we de kansen voor circulariteit en passen we deze zoveel als mogelijk toe. Hierbij maken we gebruik van de Handreiking Duurzaam Bouwen. Ons eigen vastgoed dient als voorbeeld.

Daarnaast zetten we, waar passend en mogelijk, in op het herbestemmen van bestaand vastgoed. Duurzame mobiliteit is slim en divers in onze gemeente Duurzame mobiliteit neemt een belangrijke positie in binnen de Strategie Duurzaamheid van de gemeente Baarle-Nassau om de CO2-uitstoot te reduceren. De manier waarop we ons verplaatsen, heeft aanzienlijke gevolgen voor het milieu, de levenskwaliteit en de algemene duurzaamheid van onze gemeenschap. De komende periode onderzoeken en bevorderen we 17

duurzame mobiliteitsoplossingen die niet alleen de ecologische impact verminderen, maar ook bijdragen aan een leefbare en gezonde omgeving voor de inwoners van Baarle-Nassau. Door middel van innovatieve benaderingen en samenwerking met belanghebbenden zetten we in op schonere vervoersnormen, waarbij de behoeften van de huidige generatie worden vervuld zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties in gevaar te brengen. Om deze ambitie te realiseren hebben we concrete doelstellingen en acties opgesteld: uitbreiding van de openbare laadinfrastructuur, stimulering van diverse duurzame vervoersvormen, en verduurzaming van de mobiliteit van onze eigen organisatie. We stimuleren elektrificatie van mobiliteit door in te zetten op maximale facilitering van het opladen van elektrische voertuigen in de openbare ruimte. Daarnaast omarmen we deelmobiliteit, fietsmobiliteit en efficiënt openbaar vervoer. Als gemeente geven we het goede voorbeeld door werk-werk- en woon-werkverkeer te registreren en een plan op te stellen voor duurzaam reizen en het verduurzamen van ons wagenpark. Samen bouwen we aan een duurzame mobiliteit die niet alleen efficiënt is, maar ook positief bijdraagt aan het milieu en het welzijn van onze gemeenschap.

We stimuleren en faciliteren lokale initiatieven in bewustwording over duurzaamheid We kunnen ons toekomstbeeld op gebied van duurzaamheid niet alleen bereiken. In de uitvoering van iedere doelstelling hebben we onze inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties nodig. We streven naar bewuste, betrokken en actieve participatie van inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Goede en transparante communicatie is hierin essentieel. Met een gestructureerd communicatieplan, gekoppeld aan onze Strategie Duurzaamheid met uitvoeringsprogramma, bieden we gerichte informatie en inspiratie. Hierbij stemmen we af op de behoeften van diverse doelgroepen en werken we samen met lokale initiatieven. Daarnaast betrekken we actief inwoners en faciliteren we duurzaamheidsinitiatieven uit de samenleving. Samen streven we naar een groenere en duurzamere gemeenschap door gezamenlijke bewustwording en actieve participatie.

18

THEMA 3: BELEEFBARE EN HOOGWAARDIGE ECONOMIE

19

2.3

BELEEFBARE EN HOOGWAARDIGE ECONOMIE

Baarle-Nassau is een unieke gemeente waar het goed ondernemen en recreëren is. De gemeente staat bekend om haar goede vestigingsklimaat en toplocaties voor ondernemers. Baarle-Nassau is van oudsher een echt regionaal handelscentrum en dit zijn we nog steeds. Samen met de industrie en de toeristische sector vormt handel de grootste economische sector van onze gemeenten met ongeveer 3.300 banen. Het midden- en kleinbedrijf doet het bij ons goed. Daarnaast is het aantal banen in de zorg de afgelopen jaren flink gegroeid. We hebben een grote landbouwsector in vergelijking met andere gemeenten.

Toekomstbeeld In de toekomst heeft Baarle-Nassau nog steeds een mooi ondernemersklimaat wat geresulteerd heeft in meer en meer diverse bedrijven in de gemeente. We zijn naast een goede gemeente om in te wonen, ook een goede gemeente om in te werken. We hebben een bruisende vrijetijdseconomie met een unieke aantrekkingskracht en een hoogwaardig en divers aanbod waar ook de inwoners van Baarle-Nassau zelf van kunnen profiteren. Verder hebben we in de gemeente volop bedrijven die werkzaam zijn in de keten voor biobased ondernemen. Het overgrote deel van de bedrijven in Baarle-Nassau zijn onderdeel van de circulaire economie. Op onze groene, moderne bedrijventerreinen zijn duurzame bedrijven gevestigd: zowel in economische zin als op gebied van klimaat en milieu. De economische groei is niet ten koste gegaan van het fijne leefklimaat van de gemeente. In tegendeel, onze bedrijvigheid draagt bij aan het welzijn, de gezondheid, de duurzaamheid en de veerkracht van onze gemeente.

Realisatie Om deze doelen te bereiken moeten we het goede ondernemersklimaat behouden en versterken en moet de groei in lijn zijn met onze kernwaarden en identiteit. We zetten niet sec in op meer bedrijvigheid, maar ook vooral beter passende bedrijvigheid. We zien ruimte voor meer en beter passende bedrijvigheid op bedrijventerreinen, in het buitengebied en in de kernen. De mogelijkheden en voorwaarden verschillen wel per gebied om zo de waarden in de verschillende gebieden te beschermen. De bedrijventerreinen zijn de aangewezen plek voor grotere, eventueel overlast gevende bedrijven. In de kernen is ruimte voor ons MKB dat wil bijdragen aan vitaliteit, sociale veiligheid, binding met de gemeenschap en lokale economie. In het centrum willen we een hoogwaardig horeca- en winkelaanbod met focus op toerisme en kwalitatieve voorzieningen. In het buitengebied is ruimte voor kleinschalige bedrijvigheid, maar worden eisen gesteld aan de inpassing. Daarnaast bieden de enclave-situatie en het groene buitengebied kansen voor toerisme en recreatie. Dit willen we nog beter benutten, ook met het oog op het behouden van het voorzieningenniveau. We leggen in dit hoofdstuk via verschillende ambities uit hoe we deze hoogwaardige en beleefbare economie willen realiseren.

We creëren voorwaarden voor toekomstbestendige bedrijvigheid in onze gemeente We zitten volop in de transitie naar een circulaire economie waarin evenwicht wordt gezocht tussen economische waarde en maatschappelijke factoren. Hierbij gaan we uit van een vitale, 20

duurzame, veerkrachtige en kwalitatief goede lokale economie. We faciliteren als gemeente lokale initiatieven en bevorderen het contact tussen ondernemers om bijvoorbeeld kennis uit te wisselen. Hierin hebben we de voorkeur voor bedrijven met een lokale binding en afzetmarkt. Wij willen ons bestaande bedrijventerrein uitbreiden en revitaliseren. We willen ruimte geven aan nieuwe, lokaal gebonden, bedrijven op het bedrijventerrein door een efficiëntere inrichting en door kleinschalige uitbreiding van dit terrein als daar lokaal behoefte aan is. Uitbreiding van het bedrijventerrein laten we wel over aan de markt. Bij meerdere initiatieven maken we een afweging op basis van de ‘ladder voor duurzame verstedelijking’. Regionale afspraken sturen de uitbreiding en profilering van bedrijventerreinen. De gemeente Baarle-Nassau neemt hierin haar verantwoordelijkheid en behartigt de belangen van de lokale economie. Er mag op bedrijventerreinen in principe geen functiemenging plaatsvinden. Mocht er behoefte ontstaan aan transformatie van een deel van een bedrijventerrein dat tegen woonbebouwing is gelegen, bijvoorbeeld vanwege overlast, dan zien wij functiemenging daar als oplossing. Het revitaliseren van de bedrijventerreinen realiseren we ook door vergroening en verduurzaming te bevorderen.

Wij sturen op multifunctioneel gebruik van bedrijfsgebouwen (mits passend binnen de bedrijvenzonering), toevoegen van ontspannings- en bewegingsmogelijkheden en voorkomen van leegstand op bestaande bedrijventerreinen. Door middel van een goede stedenbouwkundige en landschappelijke inpassing realiseren wij een zorgvuldige overgang van het nieuwe bedrijventerrein naar het omliggende gebied (o.a. naar de kapel van Nijhoven), zodat het gebied zijn bijzondere karakter behoudt. Verduurzaming van bedrijventerreinen en het realiseren van de energietransitie op bedrijventerreinen ligt in eerste instantie bij bedrijven zelf. Wij blijven wel betrokken bij provinciale en landelijke programma’s op dit onderwerp om een bijdrage te leveren aan een duurzame toekomst. Daar waar binnen onze gemeente, bedrijven in woongebieden gevestigd zijn en overlast veroorzaken, bieden wij maatwerkoplossingen. Wij vinden vestiging op deze plekken niet wenselijk als dit overlast veroorzaakt door bijvoorbeeld verkeersbewegingen, geluid of uitstoot. In rustige woongebieden zien wij maar zeer beperkte mogelijkheden voor niet-woonfuncties. De bebouwingsconcentraties in het buitengebied worden onder voorwaarden beschouwd als vestigingslocatie, met ruimte voor bedrijven aan huis, startende ondernemers en nieuwe lokale bedrijven.

Bedrijfslocaties in het buitengebied kunnen van functie veranderen, maar deze verandering van functies moet voldoen aan duurzaamheid, draagvlak, bereikbaarheid en inpassing in het landschap. De voorwaarden hiervoor zijn per gebied terug te vinden in hoofdstuk 3 en 4. Als absolute randvoorwaarde geldt dat nieuwe bedrijvigheid geen onevenredige overlast voor omwonenden mag veroorzaken. We bestendigen onze vrijetijdssector door het versterken van kwaliteit, zichtbaarheid en beleefbaarheid Baarle-Nassau heeft een uniek karakter met een grote aantrekkingskracht op haar bezoekers. Een bijzonder verleden en heden – de enclavesituatie en het smokkelverleden, het Bels Lijntje, het militair erfgoed en de cultuurhistorische bebouwing - biedt veel ruimte voor beleving. De gemeente Baarle-Nassau is naast de enclavesituatie en haar geschiedenis ook landschappelijk 21

gevarieerd, dat door veel mensen aantrekkelijk wordt gevonden. De combinatie van ons bijzondere centrum en ons groene buitengebied trekt dan ook veel recreanten en toeristen. Deze recreanten en toeristen komen voor een deel uit de regio en Noord-Brabant, maar veel mensen die verblijven op de recreatieparken komen uit de zuidelijke randstad en bezoekers die komen voor de bijzondere enclavesituatie, komen voor een relatief groot deel uit het buitenland. Een kwalitatief toeristisch aanbod helpt ons ook ons voorzieningsniveau voor onze inwoners op peil te houden en mogelijk te versterken. Recreatie draagt bij aan het sociale karakter van de gemeente door dit te koppelen aan dagbesteding, de inzet van vrijwilligers, gezondheid en beweging. We willen als gemeente ook bekend staan om het goede genieten en slow living. Agrofood uit de streek, zowel aan Nederlandse als aan Belgische zijde, zorgt voor een unieke beleving van ons Bourgondische leven. Hiermee bieden we onze recreanten en toeristen een totaalbeleving. We benutten de kansen die onze omgeving ons biedt echter nog onvoldoende. Op dit moment is er geen sprake van één samenhangend toeristisch product. Ook is de kwaliteit van toeristische voorzieningen niet altijd op het gewenste niveau. Met name het centrum van Baarle-Nassau en de recreatieparken hebben behoefte aan een extra impuls.

Recreatieparken staan onder druk vanwege marktontwikkelingen en de veranderende behoefte van recreanten. Tevens speelt op verschillende parken de kwestie permanente bewoning versus 2e woninggebruik. Het buitengebied van Baarle-Nassau blijft een mooi en gevarieerd landschap bieden en heeft ruimte voor uitbreiding van toeristische en recreatieve functies. Hierbij bewaren we wel de aandacht voor rust en ruimte in het gebied. We willen voorkomen dat potentiële risicovolle situaties ontstaan op recreatieparken en combineren dat met het faciliteren van het recreatief ontwikkelen van parken en campings. Op gebied van recreatie realiseren we dit door kleinschalige, lokale initiatieven die passen bij onze identiteit. Er is ruimte voor nieuwe initiatieven, maar alleen als die initiatieven kwalitatief hoogwaardig en een aanvulling op het huidige aanbod zijn. We zien hier ook kansen voor initiatieven van agrariërs die op zoek zijn naar verbreding naar de vrijetijdssector. We moeten ervoor waken dat er geen overaanbod ontstaat, omdat dit verloedering en verdringing in de hand werkt. We zetten daarom in op het behoud en versterken van de kwaliteit en het moderniseren van het huidige aanbod. Hierbij hebben we ook oog voor verduurzaming. Verder willen we openbare recreatieve en toeristische functies uitbreiden, zoals het ontwikkelen van nieuwe fiets- en wandelroutes.

Hierbij willen we inzetten op het realiseren van meerdere start- en vertrekpunten in de gemeente om de belevingswaarde te vergroten. Daarnaast onderzoeken we in overleg met Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten de mogelijkheden voor extensieve recreatie in de Grensvallei van het Merkske. Bij zulke ontwikkelingen houden we altijd oog voor onze kernwaarden rust en ruimte in het buitengebied.

22

We vergroten de beleefbaarheid en zichtbaarheid van de historie van het gebied voor bezoekers door uitvoering te geven aan de Visie Vrijetijdseconomie Baarle-Nassau. We ontwikkelen toeristische arrangementen in samenwerking met de regio en onze Belgische zustergemeente Baarle-Hertog. Hier lichten we lokale en gezamenlijke verhalen uit. We geven ons horeca- en winkelaanbod een kwaliteitsimpuls Baarle-Nassau is momenteel een levendige gemeente met goede voorzieningen, maar het centrum behoeft verbetering, vooral op het gebied van horeca en winkelaanbod. De ambitie is een verkeersveilig, aantrekkelijk en vitaal centrum te creëren, met focus op toerisme, hoogwaardige voorzieningen en duurzaam ondernemen. Dit maakt het voor inwoners en bezoekers aantrekkelijk om in ons centrum te verblijven. We zijn op dit moment al bezig met het aantrekkelijker maken van het gebied door de uitvoering van het Masterplan Centrum Baarle. Hiernaast willen we ook een nieuwe detailhandel strategie uitwerken in een programma. Verder versterken we onze winkelconcentratiegebieden door het concentreren van detailhandel en horeca in het centrum en door af te wegen of functies die niet bijdragen aan deze versterking ergens anders in de gemeente gehuisvest kunnen worden. Met het oog op gezondheid willen we gezonde keuzes makkelijk maken.

Daarom vinden wij het niet wenselijk om bepaalde type horeca of winkelfuncties die de verleiding tot ongezonde keuzes vergemakkelijken en overlast geven of overlast kunnen geven dichtbij bepaalde andere functies, zoals scholen en zorginstellingen te vestigen. Bij een afweging hebben we de voorkeur voor initiatieven die maatschappelijk verantwoord en duurzaam ondernemen. Om de leefbaarheid van het centrum te vergroten en detailhandel en horeca te stimuleren, willen we meedenken om woningen boven winkels en horeca te realiseren. Dit draagt tevens bij aan het realiseren van de woningbouwopgave. Voor de toekomstbestendigheid vragen we ondernemers om hun panden te verduurzamen.

23

THEMA 4: EVENWICHTIG BUITENGEBIED

24

2.4

EVENWICHTIG BUITENGEBIED

Het buitengebied van Baarle-Nassau verandert. Waren 30 jaar geleden de landbouw en veeteelt, naast natuur, de belangrijkste functies in het buitengebied, momenteel deelt de landbouw het buitengebied met recreanten en toeristen, wordt er veel meer dan voorheen gewoond en vindt er allerlei niet-agrarische bedrijvigheid plaats, waaronder door recreatiebedrijven. Het is niet meer vanzelfsprekend dat de landbouw in de verschillende afwegingen het primaat krijgt. Tegelijk is de landbouw een belangrijk onderdeel van onze identiteit, onze economie én is de beleving van het landelijk gebied nauw verbonden met de levendige agrarische bedrijvigheid. Ons doel is daarom een nieuw evenwicht te vinden tussen landbouw, recreatie, natuur en landschap in ons buitengebied, met oog voor een duurzaam bodem- en watersysteem. Kortom, een karakteristiek buitengebied waar verschillende waarden en functies met elkaar in balans zijn.

Toekomstbeeld In de toekomst hebben we een welvarend en toekomstbestendig buitengebied waarin agrarisch gebruik, natuur en recreatie elkaar versterken. De functies in de gebieden passen bij het lokale bodem- en watersysteem. In de beekdalen vindt men natuur en extensieve en natuurinclusieve landbouw. Op de hellingen staan grondgebonden agrarische bedrijven en op de hoge zandruggen zien we naast bos, niet-grondgebonden agrarische bedrijven. Al deze bedrijven zijn economisch vitaal en circulair en hebben oog voor natuur en milieu. Ze hebben een brede bedrijfsvoering waarin recreatie en andere functies gemixt worden met productie van voedsel en biobased (bouw)materialen voor de (regionale) markt. In een snel bewegende samenleving hebben wij nog steeds plekken waar het stil en donker is en waar ruimte is om de omgeving te beleven. Unieke landschappen met oude bouwlanden en jonge heideontginningen zijn zichtbaar en duidelijk van elkaar onderscheiden. In het beekdal van het Merkske meandert de beek door een natuurlijk landschap omringt door natuurinclusieve landbouwgronden. Bezoekers genieten hier van de natuur met respect voor die natuur en de rust. De oude zandpaden leiden hen door het gebied. Toerisme en recreatie floreert en draagt bij aan de economische vitaliteit van het buitengebied.

Realisatie Om deze doelen te bereiken moeten we de balans behouden tussen verschillende functies in het buitengebied. De grootste functies die hier samenkomen zijn onze landbouw, natuur en recreatie. Dit betekent niet dat er geen ruimte is voor vernieuwing of functiemening. Het betekent juist dat we het buitengebied versterken door te vernieuwen in lijn met onze kernwaarden en identiteit. Hoe we dat gaan doen, lees je hieronder. We behouden en versterken onze landschappelijke kwaliteiten en unieke waarden Baarle-Nassau kenmerkt zich door een rijk landschap, waar oude en jonge landschappen duidelijk te onderscheiden zijn. Het gave beekdal van het Merkske is het meest bijzonder. Zeker voor Brabantse begrippen waar vele beken zijn rechtgetrokken tijdens vroegere ruilverkaveling, is de meanderende beek en het kenmerkende beekdal uniek. Door de schaalvergroting in de landbouw, de transitie van het buitengebied en de gerealiseerde nieuwe wegen staan natuur 25

en landschap echter onder druk. Met name de natuur- en waterkwaliteit ondervinden de gevolgen van vermesting, verdroging en aanvoer van vervuild water uit riooloverstorten. Wij zetten ons daarom in om onze unieke landschappelijke karakteristiek te behouden, te herstellen en te versterken. We doen dit op verschillende manieren die we hieronder toelichten. Een belangrijk doel is het tegengaan van verrommeling in het buitengebied. We willen voorkomen dat ons landschap versnipperd raakt door ons te richten op doordachte en goed ingepaste ontwikkelingen. Om ervoor te zorgen dat alle ontwikkelingen, functies en activiteiten in lijn zijn met onze visie, hanteren we een afwegingskader met duidelijke en toetsbare randvoorwaarden. Deze randvoorwaarden hebben we per gebied uitgewerkt en zijn in hoofdstuk 4 van deze omgevingsvisie terug te vinden. Nieuwe ontwikkelingen en functies moeten landschappelijk worden ingepast, waarbij de haalbaarheid hiervan afhangt van het gebied, de functie en de bijdrage aan de omgevingskwaliteit. Om de identiteit van de verschillende unieke landschapstypen te versterken willen we deze duidelijk begrenzen en herkenbaar maken. De algemene kenmerken van ons buitengebied zoals rust, open ruimte en duisternis, zijn van onschatbare waarde voor zowel de inwoners als het ecosysteem.

Het behoud van deze elementen staat hoog op onze agenda, omdat ze bijdragen aan een gezonde leefomgeving en de ecologische balans in stand houden. De oude zandpaden en de bijbehorende kenmerken maken ook onderdeel uit van het DNA van ons buitengebied. We willen deze zandpaden en de kenmerken behouden. Om bovenstaande waarden in ons gebied te versterken vragen we een bijdrage van nieuwe ontwikkelingen; een kwaliteitsimpuls. Deze kan variëren van landschappelijke inpassing tot een kwaliteitsbijdrage elders, als die niet op de locatie van de ontwikkeling zelf realiseerbaar is. Financiële bijdragen, waaronder baten van ruimte voor ruimte-ontwikkelingen, komen ten goede aan met name natuur en landschapsprojecten in de gemeente. Het Rijks- en provinciaal beleid geven aan dat het bodem- en watersysteem sturend moet worden voor de inrichting van ons land. Op welke manier dit vorm gegeven moet worden is nog niet duidelijk. Wel is duidelijk dat bodem en water een belangrijkere plek in onze besluitvorming over ruimtelijke plannen moeten hebben. Vroeger leefden we met het bodem- en watersysteem en het landschap en gingen we wonen en boeren op de plekken die daar geschikt voor waren. Later zijn we steeds meer plekken in gaan richten die hier eigenlijk niet geschikt voor zijn, maar die we naar onze hand konden zetten met nieuwe techniek.

We lopen nu tegen de beperkingen aan die de natuur geeft. We zien steeds meer wateroverlast, verdroging, hittestress en verlies van biodiversiteit. Door klimaatverandering zal dit alleen maar toenemen. Daarom moeten we het bodem- en watersysteem meer in acht nemen. We moeten onze keuzes meer afstemmen op het behoud en verbeteren van de ondergrond en het watersysteem. Samen met de provincie, het waterschap en de regio’s gaan wij op zoek naar een manier waarop wij deze keuzes zo goed mogelijk kunnen implementeren. Hiermee richten we ons gebied toekomstbestendig, gezond en aantrekkelijk in.

26

Landbouw als duurzame motor van het buitengebied De agrarische sector is een belangrijk onderdeel van de identiteit van ons buitengebied, waarbij intensieve veehouderij een groot aandeel van onze landbouw vormt. Zoals in heel Nederland is in Baarle-Nassau het buitengebied ook in transitie. Gedreven door regelgeving en financiële redenen veranderen boeren hun bedrijf of stoppen ze met hun bedrijfsvoering. Daarnaast zijn er allerlei andere functies in het buitengebied aanwezig zoals natuur, recreatie en in mindere mate andere bedrijvigheid en woningen die ook een claim op de ruimte leggen en beperkingen kunnen vormen voor andere vormen van gebruik. Klimaatverandering legt daarnaast nog eens extra druk op dit gebied. Dit alles vraagt om een duidelijke visie op de omgang met de beschikbare ruimte in het gebied. Allereerst vinden wij het belangrijk om de agrarische sector te behouden in onze gemeente. Zoals gezegd vormt het een belangrijk onderdeel van onze identiteit en ons landschap en is het ook een belangrijke economische sector in onze gemeente. Het zorgt voor een levendig en vitaal buitengebied. Onze koers in deze sector wordt voor een groot deel bepaald door het uitvoeren van regels vanuit Europa, het Rijk en de provincie en door bestaande rechten. Daar waar wij zelf ruimte hebben om zaken te bepalen houden wij de volgende visie aan.

We willen de agrarische sector zoveel mogelijk kansen bieden in de gemeente Baarle-Nassau om levensvatbaar te blijven. Hierbij stellen we echter wel kaders op basis van de draagkracht van de omgeving. Dit betekent dat agrarische bedrijven soms moeten veranderen. Wij zien deze verandering langzaam op gang komen. Innovatie in combinatie met meervoudig ruimtegebruik vormt onze aanpak om de sector te verduurzamen. De mogelijkheden voor uitbreiding van (intensieve) veehouderijen zijn beperkt en nieuwe vestigingen zijn uitgesloten. Voor glastuinbouw zien we ook geen mogelijkheid, omdat we dit niet vinden passen in het landschap. Uitbreiding van agrarische bebouwing en bouwpercelen is alleen toegestaan als het noodzakelijk is voor een duurzame agrarische bedrijfsvoering en een bijdrage levert aan de omgevingskwaliteit. Van agrarische ondernemers verwachten we dat ze bijdragen aan landschapskwaliteit, dierenwelzijn en milieu. Wij zien ook graag dat ondernemers zich richten op het afzetten op lokale markten en afzetkanalen. We denken ook dat er in ons gebied veel mogelijkheden zijn voor agrariërs om zich te verbreden door innovatie en met andere functies zoals agrotoerisme, directe verkoop aan de klanten, natuur- en milieudiensten, landbouweducatie en alternatieve gewassen. We willen dus ruimte bieden voor nevenfuncties, maar toetsen per gebied of de functie past.

Nevenfuncties kunnen namelijk leiden tot verkeersoverlast doordat er meer verkeer naar een bepaalde plek gaat, een verhoogde milieubelasting of kunnen nadelig zijn voor het landschap. In hoofdstuk 4, gebiedsgerichte uitwerking buitengebied geven we per gebied aan welke waarden we belangrijk vinden en in welke gebieden we meer of minder ruimte zien voor verbreding. Bij nieuwe initiatieven vinden we het belangrijk dat er goed wordt gekeken naar het bodemen watersysteem. Dit betekent dat er in de beekdalen en rondom natuurgebieden – zoals in het Natuurnetwerk Brabant en de Natte Natuurparels - geen ruimte is voor intensieve landbouw, 27

maar hoogstens voor extensieve en natuurinclusieve vormen. Overgangsgebieden bieden ruimte voor extensieve landbouw met groen-blauwe diensten, zoals natuur- en landschapsbeheer, recreatie, natuurinclusieve veeteelt, natte teelt en de teelt van biobased bouwmaterialen. De goede gronden van de hellingen zijn vooral geschikt voor grondgebonden landbouwvormen die bijdragen aan de biobased economy. Op de hoge zandruggen is ruimte voor nietgrondgebonden landbouw. Deze gebieden bieden ook potentieel voor nieuw bos ter ondersteuning van regenwaterinfiltratie en mogelijk houtproductie. In de agrarische gebieden streven we naar duurzame landbouw met minstens 10% groen-blauwe dooradering van het landschap. Om de economische veerkracht te versterken en nieuwe perspectieven te creëren in een veranderende markt, streven we naar een meer circulaire en extensieve agrarische bedrijfsvoering. Dit sluit aan bij de historie, de waarden van het landschap en de kernwaarden van Baarle-Nassau. We beschouwen de agrariërs als hoeders van het landschap en de natuur, waarbij zowel landbouw, recreatie als natuur elkaar ondersteunen en versterken. Duurzame en natuurinclusieve landbouwvormen zijn vaak extensievere vormen van landbouw, waarvoor vaak meer grond nodig is dan voor intensieve vormen van landbouw.