Bijlagen bij 1 - Visie Religieus Erfgoed Baarle-Nassau

2% 1,2% 0,2%

Tempel

02 Gebedshuizen in perspectief Gebedshuizen in Nederland

Herbestemming

Steeds minder Nederlanders zijn lid van een kerkgenootschap. Vooral het aantal jongere leden daalt, zo blijkt onder andere uit cijfers van het CBS. In ruim vijf jaar tijd is het percentage gelovigen afgenomen van 49% in 2017 tot 42% in 2023. Naast deze afname van leden stijgen de gebruiks- en onderhoudskosten, het gevolg is dat de geloofsgemeenschappen steeds meer moeite hebben met het beheer en de instandhouding.

Wanneer nevenbestemmingen naast de religieuze functie niet (meer) mogelijk zijn of onvoldoende opbrengsten genereren, worden gebouwen meestal afgestoten voor herbestemming. In enkele Type herbestemmingen van gebedshuizen gevallen behoud een gebedshuis nog zijn religieuze functie door enmigrantengemeenschappen maatschappelijk 38% de Cultureel overdracht aan of nieuwe internatiKantoren en bedrijven 9% functies die gebedshuizen onale kerkgenootschappen. De nieuwe krijgen zijn heel divers. Het merendeel Onderwijs en educatie 3% krijgt een culturele of maatschappelijke bestemming en dan als dorpshuis, museum Ontspanning, horeca endient toerisme 7% of wordt voor concerten en bijeenkomsten gebruikt. Daarnaast wordt Overig 3% er ook steeds vaker gewoond in een kerkgebouw.

2024 Protestants

Rooms-katholiek

Totaal aantal

Herbestemd In transformatie

Gesloopte en nieuw gebouwde gebedshuizen Bron: Reliwiki 2021

02

2023

3%

3%

Toekomstverwachting

2024

Rooms-katholiek

Religieus

Hergebruik kerk in Megen De rooms-katholieke Sint-Servatiuskerk in Megen is sinds 2023 in handen van de Roemeens-Orthodoxe kerk. De kerk werd al enkele jaren nauwelijks meer gebruikt door de inwoners van Megen. Met de komst van de nieuwe kerkgangers hoeft de kerk niet gesloten te worden. Grote wijzigingen waren niet nodig, de vaste banken waren al verwijderd, een voordeel voor de Roemeens-Orthodoxe kerkgangers die staande hun geloof belijden.

2022

Gesloopt gebedshuis

5%

72%

Zorg en gezondheid Overig

24%

24%

Bron: Reliwiki

Wonen, wonen met bedrijvigheid

3%

7%

Kerkgebouwen buiten gebruik gesteld

9%

3%

Bron: Kerken Tellen

Kantoren en bedrijven Onderwijs en educatie Ontspanning, horeca en toerisme Retail

28 rooms-katholiek, 29 protestants 37 rooms-katholiek, 24 protestants 33 16 rooms-katholiek, 17 protestants

38%

2022 57 2023 61 2024 ( tot aug)

Retail 3% Wonen, wonen met bedrijvigheid 32% Zorg en gezondheid 5% Gebruik en type herbestemmingen

Cultureel en maatschappelijk

Nog altijd is bijna driekwart, zo’n 5100, van de gebouwen in religieus gebruik. Sinds begin 2021 zijn er iets meer dan 200 gebedshuizen gesloten, afgestoten en verkocht om een nieuwe functie te geven. 2021-2024 VanBuitengebruikstellingen de gesloten gebouwenkerkgebouwen zijn er 27 gesloopt. Toch zijn er ook 19 nieuwe gebedshuizen gebouwd. Het betreft hier dan voornamelijk Buitengebruikstellingen Aantal Stroming mos­ keeën of 58 kerken in de bijbelgordel. 31 protestants 2021 27 rooms-katholiek,

Nieuw gebouwd gebedshuis Protestants

Islam

De verwachting is dat de daling onder de kerkgebouwen de aankomende jaren gestaag doorzet. Met name bij de grootste kerkgenootschappen (Protestantse Kerk Nederland en de Rooms-Katholieke Kerk) wordt verwacht dat bij beide mogelijk tot circa 75 gebouwen per jaar buiten gebruik zullen raken. Daarbij zijn regionale verschillen zichtbaar aangezien de geloofsbeleving en ontwikkelingen per streek of denominatie in andere fases zitten.

03 Gebedshuizen; belang en draagvlak Erfgoedbelang

Erfgoedorganisaties

Gebedshuizen zijn gebouwen met een rijk verleden. Ze zijn weliswaar functioneel gebouwd voor gelovigen maar zijn gewaardeerd om de vele cultuurhistorische waarden. Het draagvlak voor het religieus erfgoed is dan ook groot. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de monumentenstatus, bijna 1/3 van alle gebedshuizen is rijksbeschermd, 15% is gemeentelijk monument en enkele gebedshuizen hebben een provinciale monumentenstatus. Door het kerkenvisietraject bij gemeenten zijn vele gebedshuizen opgenomen in lijsten van beschermde karakteristieke gezichten en structuren.

Eind jaren zestig en begin jaren zeventig van de twintigste eeuw sloten diverse oude kerken op het platteland hun deuren. Met als doelstelling om verlies en het verval van deze gebouwen te keren zijn sinds die tijd provinciale kerkenstichtingen actief geworden. Zij zijn inmiddels eigenaar van vele kerken, torens, pastorieën en begraafplaatsen en zorgen er daarmee voor dat dit erfgoed wordt Provinciale kerkenstichting gebedshuizen in bezit opengesteld, gebruikt en wordtAantal doorgegeven aan volgende in 2024 generaties. Daarnaast zienKerken we ook organisaties als Stadsherstellen, Stichting Oude Groninger 103 kerkgebouwen, 2 synagogen BOEi en lokale initiatieven die zich het lot van de buiten gebruik 9 torens geraakte kerken aantrekken en zich inzetten voor het behoud van ditStichting erfgoed.Alde Fryske Tsjerken 56 kerkgebouwen

Waardering voor gebedshuizen Gebedshuizen worden veel bezocht, ongeacht of ze wel of niet in religieus gebruik zijn. Niet alleen door buitenlandse toeristen maar vooral ook door de Nederlander zelf op bijvoorbeeld Open Monumentendagen en Open Kerkendag (300 kerken / 10.000 bezoekers). Rijk beschilderde interieurs, eeuwenoud houtsnijwerk of bijzondere orgels, uurwerken en klokken wekken verwondering en waardering. Niet voor niets zijn inmiddels 27 locaties opgenomen in ‘Het Grootste museum van Nederland’, een project van Museum Catharijneconvent, bedoeld om aandacht te genereren voor de rijkdom van gebedshuizen.

Stichting Gelderse Kerken 1 synagoge 1 kapel 3 torens

Aantallen gebouwen in bezit Stichting Oude Hollandse Kerken 8 kerkgebouwen van provinciale kerkenstichting in 2024 Stichting Oude Zeeuwse Kerken 4 kerkgebouwen Bron: websites kerkenstichtingen

9 2

Stichting Groninger Kerken

Stichting Alde Fryske Tsjerken

8 Stichting Oude Hollandse Kerken

3 1 1

16

Stichting Gelderse Kerken

4 Stichting Oude Zeeuwse Kerken

“Het idee dat publieke ruimte neutraal moet zijn, is in mijn ogen echt achterhaald. Je kunt juist in de nevenschikking van sferen en praktijken veel meer mensen betrekken dan in de inspiratieloze leegte van een “neutraal” gebouw.” Catherine Visser, DaF architecten Bron: handreiking Religieus erfgoed in beweging

103

56

Feit Bij de gemeenten Den Haag, Opsterland, Harderwijk, Woensdrecht en Enschede heeft het kerkenvisietraject geleid tot een onderzoek naar welke gebedshuizen in aanmerking komen voor een gemeentelijke monumentenstatus.

Feit Gemeente Utrecht wees in 2024 als eerste Nederlandse gemeente een serie van 36 gebouwen uit de Post ‘65 periode aan tot gemeentelijk monument. Daaronder waren 3 gebedshuizen: de Oranjekapel, Stiltecentrum Hoog Catharijne en de Heilige Johannes en Bernarduskerk.

16 kerkgebouwen

Kerkgebouwen

Torens

Synagogen

Kapel

04 Gemeenten aan de slag Kerkenvisie als begrip

Andere beleidsterreinen

Vijf jaar na het initiëren van de kerkenvisie, is het woord kerkenvisie een begrip geworden. Zelfs gemeenten die geen kerkenvisie opstellen, kennen het concept. Of het nou kerkenvisie, gebedshuisvisie, visie op religieus erfgoed, kerkenaanpak of dergelijke heet, een belangrijk doel is behaald: het merendeel van de burgerlijke gemeenten denkt na over de toekomst van het religieuze erfgoed. De meeste kerkenvisietrajecten worden afgesloten met een rapport, verschillende gemeenten kiezen er echter voor om alternatieve vormen van borging te hanteren of handelingsperspectief in te richten zonder dat een papieren document wordt opgeleverd.

Hoewel de kerkenvisie vanuit de erfgoedkant is geïnitieerd, is het niet alleen een erfgoedopgave. Diverse afdelingen binnen de gemeente kunnen hierbij betrokken worden. Gebedshuizen kunnen ook een maatschappelijke rol spelen, binnen het accommodatiebeleid passen of voor toeristische doeleinden worden ingezet. Als een gebedshuis een herbestemming tot dorpshuis krijgt, zijn er bijvoorbeeld veel verschillende afdelingen betrokken.

Fases van de kerkenvisies 240 gemeenten vroegen geld aan voor het maken van een kerkenvisie. Inmiddels is 70% van de 233 gemeenten in de afrondende fase of zelfs al klaar. Daarmee wordt over de helft van alle gebedshuizen in Nederland nagedacht. Ongeveer 5% van de gemeenten is nog niet gestart. Daarentegen zijn er ook gemeenten gestart met het maken van een kerkenvisie die nooit geld aanvroegen, zoals gemeente Gooise Meren, Gorinchem of Emmen. Dit wil overigens niet zeggen dat Totaal 233 gemeenten de overige gemeenten geen aandacht voor religieus erfgoed hebben. 164 (zo goed als) klaar** 70% Verschillende gemeenten gaan wel in gesprek met kerkeigenaren, 55 bezig*** 25% hebben een werkwijze stellen 14 (nog) niet gestart waarvan of 3 wel gaanafspraken starten****op 5%met kerkelijke organisaties over wat te doen bij het maken van toekomstplannen.

04

5%

(Nog) niet gestart

Heilige huisjes Rotterdam Sinds 2022 wordt jaarlijks het gebedshuizenfestival Heilige Huisjes georganiseerd. Het initiatief van dit festival ligt bij de gemeente Rotterdam. Zij wil samen met de inwoners en beheerders van de gebouwen een nieuw toekomstperspectief verkennen over hoe de gebouwen een rol kunnen spelen bij cultuur, spiritualiteit en maatschappelijke samenkomst. Meer dan 40 gebedshuizen openden hun deuren voor een culturele activiteit om laagdrempelig de gebedshuizen te laten beleven. Verschillende afdelingen van de gemeente Rotterdam werkten mee aan dit festival.

Buurtbakens Haarlem Met het project Buurtbakens is in samenwerking met kerkbesturen van zeven kerkgebouwen bekeken welke sociaal-maatschappelijke en culturele functies in de kerken kunnen worden gehuisvest. Door de kennisuitwisseling worden de gebouwen beter benut en zijn ze weer van betekenis voor de mensen in de buurt. Extra inkomsten van bijvoorbeeld verhuur van ruimtes, worden gebruikt voor het onderhoud van de gebouwen.

25% Bezig

70%

(Zo goed als) klaar

Totaal aantal gemeenten: 233 Door gemeentelijke fusies zijn er nog 233 van 240 gemeenten over.

Bron: RCE

5%

“Doen de gebouwen die jonger zijn dan 1965 ook mee? Mogen moskeeën, tempels en synagogen ook worden opgenomen? “Uiteindelijk is dit aan de gemeente zelf, maar in de meeste gevallen raad ik aan om alle gebedshuizen in de gemeente mee te nemen in het proces, monument of niet, oud en jong, en alle denominaties”. Alwin Kaashoek, procescoach

05 Inzet op provinciaal niveau Verschillen per provincie

Voorbeelden inzet provincies

Hoewel het opstellen van kerkenvisies in eerste instantie een gemeentelijke aangelegenheid is, kan ook de provincie een belangrijke rol spelen bij het behoud van het religieus erfgoed. Een aantal provincies zag zich al vroegtijdig met de kerkenproblematiek geconfronteerd en heeft daarom specifiek ingezet op religieus erfgoed. Een coördinerende rol of extra subsidiemogelijkheden voor kerken zijn onderdeel van hun aanpak. De uitvoering van acties op provinciaal niveau ligt daarbij bij de provinciale erfgoedsteunpunten. We zienvaak hier mogelijk een kaart van nederland met onderstaande cijfers De focus en prioritering van de verschillende provincies verschilt en voorbeelden Diagram per de provincie (bijna) klaar (volgorde en wordtAantal medekerkenvisies bepaald door opgave, mogelijkheden en kan de aangepast worden indien nodig) religieuze opbouw en samenstelling van de bevolking. Ook andere Provincie Gemeenten die geld hebben ontvangen* Kerkenvisie (bijna) factoren als leefbaarheid in dorpen op het platteland en de sociale klaar Aantal kerkgebouwen aspecten spelen hierbij van betekenis. Zuid-Holland 26 een rol69% 553

In de provincie Zeeland heeft elke burgerlijke gemeente gebruik gemaakt van de mogelijkheid tot het aanvragen van geld voor het maken van een kerkenvisie. Het merendeel van de Zeeuwse kerkenvisies is inmiddels klaar en de laatsten worden in 2024 opgeleverd. De provincie Zeeland helpt daarbij en zet in op een menukaart met aanbevelingen en procesuitwerkingen om gemeenten te ondersteunen in de uitvoering van hun kerkenvisie. Met name hoe de gemeenten de aanbevelingen en procesuitwerkingen kunnen doorvoeren en implementeren wordt hiermee inzichtelijk gemaakt.

Gelderland 36 75% 527 Noord-Holland 31 65% 385 Friesland 12 83% 520 “De provincie Overijssel belangrijk dat deze bijzondere Noord-Brabant 37 vindt het 70% 274 gebouwen behouden22blijven voor de toekomst Overijssel 86% 400 van de gemeenschap Utrecht 17 65%het kerkgebouw 220 en biedt daarom de leerlijn Behoud Overijssel aan. Limburg 24 50% 132 Door in te zetten op kennisdeling, dragen we op een andere Groningen 6 17% 64 manier bij aan de opgave. Dat slaat goed aan!”. Zeeland 13 92% ook erg 312 Gert Harm ten Bolscher, Drenthe 7 gedeputeerde 86%Overijssel 106 Flevoland 2 50% 46 * 240 gemeenten kregen geld voor het maken van een kerkenvisie. Bron: handreiking Religieus erfgoed in beweging Inmiddels zijn er nog 233 gemeenten die meegerekend worden door diverse gefuseerde gemeenten. Bron ?

Aantal kerkenvisies (bijna) klaar per provincie Bron: RCE 6 17% 64

83% 12

520

2 50% 46

17 65% 220

75% 36

400

115

33 527

20

20

17

16

14

9

7

6

4

6

Kerkenvisie (bijna klaar)

Aantal gebedshuizen onderdeel van kerkenvisies

Aantal gebedshuizen

Totaal aantal gebedshuizen

Kerken buiten gebruik gesteld tussen 2021-2024

Flevoland

Utrecht

Groningen

Zeeland

Drenthe

Limburg

Friesland

Noord-Holland

24 50% 132

Overijsel

274

312

Gemeenten die geld hebben ontvangen

518 904 755 439 253 359 450 478

57

Noord-Brabant

13

70%

86%

Zuid-Holland

37

92%

Bron: Reliwiki 958 1176 712

22 26 69% 553

Zuid-Holland 1176 33 = 2,8% Gelderland 958 57 =5,9% De provincie Fryslân904 is al lange17 tijd actief op het gebied van behoud Noord-Holland = 1,9% Friesland 755 16 =het 2,1% van kerkgebouwen. Op Platform Fryske Tsjerken komen met Noord-Brabant 712 20 = 2,8% regelmaat de betrokken partijen samen om de ontwikkelingen en Overijssel 518 20 = 3,9% mogelijkheden Daarnaast worden zaken als Utrecht 478 door6te= spreken. 1,3% leegstand Limburg en 439herbestemming 14 = 3,2% gemonitord of duurzaamheidsonderGroningen 6 = 1,3% en gefinancierd. zoeken bij 450 kerken gefaciliteerd Zeeland 359 7 = 2,0% Drenthe 253 9 = 3,6% Flevoland 115 4 = 3,5%

Gelderland

31

106

7

385

Daarnaast worden zaken als leegstand en herbestemming gemonitord of

duurzaamheidsonderzoeken gefaciliteerd en gefinancierd. De provincie Overijssel heeft bij eenkerken onderzoek laten uitvoeren naar de impact van kerkenvisies, ze initieert de cursus ‘Behoud je kerkgebouw’ en ondersteunt diverse haalbaarheidsstudies. Daarnaast is er een speciaal Kerkenspreekuur ondergebracht bij het erfgoed steunpunt, Diagrammen van onderstaande cijfers: Bron? Provincie Totaal aantal Definitieve waar kerkeigenaren die gebedshuizen bezig zijn met de toekomst van hun kerkgebuitengebruikgestelde kerken 2021-2024 (21 aug reliwiki) bouw terecht kunnen met vragen.

Kerken buiten gebruik ten opzichte van het totaal aantal

86% 65%

De provincie Noord-Holland hanteert een andere aanpak. Het erfgoedsteunpunt vervaardigde een handreiking voor het onderDe provincie Fryslân is al lange tijd actief op het gebied van behoud van steunen van gemeenten bij de wijze waarop de kerkenvisie en het kerkgebouwen. Op het Platform Fryske Tsjerken komen met regelmaat de omgevingsplan aan gekoppeld worden. partijen samen om deelkaar ontwikkelingen enkunnen mogelijkheden door te spreken.

06 Kansen met kerkenvisies Specifieke keuzes in de kerkenvisie Het ontwikkelen van een visie voor religieus erfgoed biedt niet alleen uitdagingen, maar ook kansen. In verschillende kerkenvisietrajecten wordt gezocht naar ‘koppelkansen’, zoals het aansluiten op reeds bestaande behoeften van de religieuze organisaties, het versterken van lokale gemeenschappen en de verbinding zoeken met het omliggende landschap. Een aantal gemeenten koos er bijvoorbeeld voor om de kerkinterieurs specifiek aandacht te geven.

Kerkinterieur-waardestellingen Bijna 100 gemeenten maakten gebruik van de mogelijkheid om door Museum Catharijneconvent waardestellingen te laten maken. Samen is dit goed voor ruim 2000 kerkinterieur-waardestellingen. Bron: Museum Catharijneconvent

Enkele gemeenten kozen ervoor om juist de begraafplaatsen een onderdeel van de kerkenvisie te maken. In de kerkenvisie zijn inventarisaties en beschrijvingen van begraafplaatsen opgenomen met bijvoorbeeld aanbevelingen voor de omgang met het funerair erfgoed toegevoegd. In gemeenten met veel kerkdorpen en open ruimte tussen de dorpen, kan de relatie met het landschap, de kerkpaden tussen de dorpen en de kerkgebouwen een onderdeel van de kerkenvisie zijn. In gebieden waar veel wegkapellen of kloosters zijn, kunnen deze ook in de kerkenvisie meegenomen worden. Dit geldt ook voor de omgeving van de gebedshuizen of verhalen over religieuze rituelen en lokale gebruiken als immaterieel erfgoed.

Fietsroute in Súdwest-Fryslân De gemeente Súdwest-Fryslân heeft in de zomer van 2024 fietsroutes gelanceerd die langs de kerkgebouwen in deze gemeente voeren. Het cultuurtoerisme was een van de speerpunten in de kerkenvisie. Alle kerkeigenaren hebben de mogelijkheid om te participeren door via een website informatie toe te voegen.

De kerktorens van West-Betuwe Bron: Kerkenvisie West-Betuwe Kerkgebouwen en kerktorens hebben niet altijd dezelfde eigenaar. Bij de Staatsregeling van 1798 – te beschouwen als de eerste Grondwet van Nederland – werd bepaald dat alle kerktorens en klokken eigendom werden van de burgerlijke gemeente. Voor een deel van de gebouwen gaat deze bepaling nog altijd op, andere werden later weer eigendom van kerkgenootschappen of zijn inmiddels overgedragen aan stichtingen of particulieren. De gemeente West-Betuwe zette het kerkenvisietraject onder andere in om de kerktorens binnen de gemeente in kaart te brengen en heeft vervolgens besloten verder onderzoek te doen naar de mogelijkheden voor het behoud en de ontwikkeling van dit beeldbepalende erfgoed.

Kerktorens

Begraafplaatsen in Apeldoorn De gemeente Apeldoorn vindt het belangrijk dat naast de gebouwen ook de begraafplaatsen behouden blijven. Daarom inventariseerde de gemeente de begraafplaatsen, bracht de kansen en risico’s in beeld en liet verhalen over de begraafplaatsen schrijven. Ook maakte de gemeente een wegwijzer, met daarin de geschiedenis van de begraafplaatsen, welke regelingen er voorhanden zijn, welk beleid er voor de plek is en bij welke instantie vragen gesteld kunnen worden.

Inzet van kerkenpaspoorten voor andere doeleinden Diverse gemeenten gebruiken de opgehaalde informatie uit de kerkenvisies over de kerkgebouwen, begraafplaatsen en andere religieuze gebouwen ook voor andere doeleinden. De opgehaalde informatie heeft bijvoorbeeld een toeristisch doel zoals fiets- of wandelroutes al dan niet met apps of audiotours langs de religieuze objecten. Diverse gemeenten hebben daarnaast op hun website kerkenpaspoorten geplaatst met daarin de historie van de gebedshuizen of andere religieuze objecten.

24x

Moderne klokkentorens

3x

16x

Van voor 1800 15x gemeentelijk 1x kerkgenootschap

6x

Van 1800 tot 1900 1x gemeentelijk 5x kerkgenootschap

2x

Van 1900 tot 2000 2x kerkgenootschap

Geveltorens

3x

Dakruiters

10x

07 Verduurzamen in de kerkenvisies Routekaart Duurzame Monumenten In de Routekaart Duurzame Monumenten is de ambitie voor de verduurzaming van (rijks)monumenten in Nederland vastgelegd. Deze heeft als doelstelling een gemiddelde reductie van de CO2-uit­stoot door energiebesparing tot 40% in 2030 en tot 60% in 2040. Het verduurzamen van religieuze gebouwen is belangrijk voor veel kerkbeheerders en geloofsgenootschappen. Niet alleen vanwege het reduceren van energiekosten – soms zelfs reden om de kerk te sluiten – maar ook vanuit de gedachte van goed rentmeesterschap. Verduurzamen helpt immers de aarde beter door te geven aan volgende generaties.

“Omdat elk gebouw zijn eigen vertrekpunt en unieke eigenschappen heeft, zijn de energiescans op maat gemaakt. De scans schetsen de mogelijkheden voor verduurzaming en energiebesparing. Van praktische tips voor quick wins, zoals het beter afstellen van de installaties, tot een basis voor planvorming voor de lange termijn.” Gonna de Reus, gemeente Alkmaar 1.

en energiebesparing en geven de kerkeigenaar een voorzet voor toekomstgericht gebouwbeheer. Arnhem liet n.a.v. haar kerkenvisie 13 betrokken gebedshuizen een Green Deal ondertekenen, een verregaande afspraak waarin kerkbeheerders afspraken vastleggen om de klimaatdoelstellingen te behalen.

Niet het gebouw maar de gebruiker Een inzicht dat de laatste jaren is toegenomen, is dat de hele kerk isoleren of voorzien van milieuvriendelijke energieopwekking weliswaar een mooi duurzaam resultaat oplevert, maar ook kostbaar is en een aantasting van de cultuurhistorische waarden kan betekenen. Sneller, verstandiger en beter haalbaar voor beheerders is het om de verduurzaming meer en beter af te stemmen op het gebruik dan op het gebouw. Met kleinere maatregelen bereik je op korte termijn veel effect. Met name oplaadbare warmtekussens en verplaatsbare warmtestralers zijn tegenwoordig veel geziene energiebesparende maatregelen.

Duurzaam onderzoek bij herbestemming van totaal aan

monumenten in Nederland. Verduurzaming in de kerkenvisies 2021 €25.000 = 14%

Het belang van verduurzaming zien we ook terug in de opgeleverde 2022 €68.000 = 24% kerkenvisies. Veel gemeenten die na 2022 met hun kerkenvisie 2023 €111.000 = 46% startten, hebben duurzaamheid speerpunt inverduurzaming hun kerkenvisie Conclusie: bijna de helft, 46%, vanals onderzoek naar van het totaal vanBij alle monumenten ingezet voor religieus opgenomen. het waarderen wordt en in kaart brengen van gebedsgemonumenten! bouwen worden mogelijke verduurzamingsadviezen vaak meegeKan geïllustreerd worden met vergrootglas (beperken tot nomen. In bepaalde gevallen om de kosten goed in beeld te krijgen percentages) en in andere situaties om koppelkansen inzichtelijk te krijgen. Bij een 2. Duurzaamheid in echter uitvoering: maatregelen voor duurzame aantal gemeenten gaat het verder. Alkmaar heeft in haar energiebesparing en energieopwekking Kerkenvisie namelijk doelbewust ingezet op het maken van energie( WABO adviezen Rijksmonumentale gebedsgebouwen) scans. scans 2021 Deze 31% van alleschetsen adviezende mogelijkheden voor verduurzaming

“Tijdens de toekomstverkenning van het religieus erfgoed bleek dat bijna 80% van de bezochte gebedshuizen graag wil verduurzamen maar niet weet hoe. Daarom is in oktober 2023 de Green Deal voor gebedshuizen gestart. Hierbij is naast brede verduurzaming (energie besparen, duurzame energie opwekken, vergroening en biodiversiteit, mobiliteit en circulariteit) ook het inspireren van de gemeenschap om thuis te verduurzamen één van de ambities. We noemen dat ‘de handafdruk vergroten’.” Rosan Pallada, projectleider Green Deal Gebedshuizen Arnhem

2022 55% van alle adviezen 2023 54% van alle adviezen Conclusie Meer dan de helft van alle adviezen betreft verduurzaming!

0

20

40

Religieus monument

60

80

Duurzaam onderzoek bij herbestemming van totaal aan monumenten in Nederland

Adviezen met verduurzaming bij religieuze monumenten*

Bron: Erfgoedmonitor

Bron: Erfgoedmonitor

14%

2021

86%

24%

2022

76% 46%

2023 0

20

Religieus monument

60

80

Overige monumenten

Conclusie Bijna de helft, 46%, van onderzoek naar verduurzaming van het totaal 2021 31%van alle monumenten 69%wordt ingezet voor religieuze monumenten!

45%

54%

2023 100%

69% 55%

2022

54% 40

31%

2021

0

100%

Overige monumenten

20

46% 40

Adviezen met verduurzaming

60

Adviezen zonder verduurzaming

Conclusie In meer dan de helft van alle adviezen is verduurzaming meegenomen. * WABO adviezen rijksmonumentale gebedsgebouwen

08 Borging van kerkenvisies Kerkenvisie, het vervolg Het merendeel van de gemeenten heeft de eerste fase van de kerkenvisie afgerond. Doordat de kerkenvisie vormvrij is gelaten, lopen de eindresultaten per gemeente uiteen. Wat opvalt is dat in veel kerkenvisies een uitvoeringsplan, actiepunten of aanbevelingen voor een vervolg zijn opgenomen. Een aantal gemeenten heeft dit vervolg al in gang gezet, bijvoorbeeld in de vorm van (proces-) afspraken met religieuze organisaties, of door implementatie in de omgevingswet. Borging in gemeentelijk beleid (dit eventueel als infographic) Idealiter worden kerkenvisies een onderdeel van het erfgoedbeleid Borging gemeentelijk beleidde uitvoeringsafspraken worden binnen eeningemeente. Hierin kunnen vastgelegd, zoals bijvoorbeeld opnemen van van een het stappenplan hoe Idealiter worden kerkenvisieshet een onderdeel erfgoedbeleid initiatiefnemers ondersteund zullen worden bij plannen tot binnen een gemeente. Hierin kunnen de uitvoeringsafspraken worden herbestemming. vastgelegd, zoals bijvoorbeeld het opnemen van een stappenplan 53% (180) van alle 342 gemeenten geeft aan dat religieus erfgoed als wat beschrijft hoe initiatiefnemers ondersteund zullen worden bijin integraal onderdeel in gemeentelijk beleid van cultuur en erfgoed is of elke gevaltot beperkt wordt behandeld in ander beleid. 51 % van de plannen herbestemming.

gemeenten heeft religieus erfgoed expliciet opgenomen in de omgevingsvisie of het voornemen om dat te gaan doen . 53% van alle 342 gemeenten geeft aan dat religieus erfgoed als Bron: monitor gemeenten 2023-2024 Inspectie Overheidsinformatie en integraal Erfgoed. onderdeel in gemeentelijk beleid van cultuur en erfgoed

is of in elke geval beperkt wordt behandeld in ander beleid. Infographic/diagram Overzicht 51% van de gemeenten heeftreligieus religieuserfgoed erfgoedopnemen explicietinopgenomen omgevingsvisie in hun omgevingsvisie of het voornemen om dat te gaan doen. Bron: monitor gemeenten 2023-2024 Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed.

50: ja, religieus erfgoed is expliciet opgenomen in de omgevingsvisie 15% 168: nee, religieus erfgoed wordt niet genoemd in de omgevingsvisie Religieus erfgoed opgenomen in de omgevingsvisie 49% Bron: Monitor gemeenten 2023-2024 Inspectie Overheidsinformatie 124: het voornemen bestaat om religieus erfgoed op te nemen 36%

en Erfgoed.

15%

Religieus erfgoed is expliciet opgenomen in de omgevingsvisie.

“De laatste tijd merk ik, vertelt Alwin Kaashoek, een geleidelijke verschuiving in de vragen die ik voorgelegd krijg. Van ‘vragen over de totstandkoming van de kerkenvisie’ naar ‘vragen over het vervolg’. Een recent voorbeeld; Vorig jaar is de kerkenvisie opgeleverd en vastgesteld door de gemeenteraad maar nu worstel ik met de vraag hoe ik nu verder moet”. Alwin Kaashoek, procescoach

Omgevingswet en omgevingsplan De omgevingswet benadert de leefomgeving in samenhang en vraagt om een integraal beleid voor de fysieke leefomgeving. In een omgevingsplan staan alle regels over de fysieke leefomgeving die de gemeente binnen haar grondgebied stelt. Het omgevingsplan geeft concreter uitwerking aan de (maatschappelijke) opgaven, keuzes en ambities uit de gemeentelijke omgevingsvisie. Religieus erfgoed kan een plek krijgen in zowel de omgevingsvisie en in het omgevingsplan en daarbij de gemeente sturen op behoud, bescherming en herbestemming van gebedshuizen. Een gemeente kan de kerkenvisie als onderdeel van de toekomstvisie van de gemeente maken. Hierdoor wordt de uitvoering van de kerkenvisie geborgd.

“Wij gaan jaarlijks een gesprek organiseren met de geloofsgemeenschappen, zodat de visie niet alleen een mooi document blijft, maar de aanbevelingen ook daadwerkelijk worden geborgd in de organisatie. Door elk jaar met elkaar in gesprek te gaan, houden we elkaar scherp. Zet die jaarlijkse afspraak gewoon in de agenda!” Jeroen Diepemaat, wethouder van Enschede (Sinds oktober 2024 burgemeester van de gemeente Losser) Bron: handreiking Religieus erfgoed in beweging

ja nee ja? 49%

Religieus erfgoed wordt niet genoemd in de omgevingsvisie.

36%

Het voornemen bestaat om religieus erfgoed op te nemen.

Bronnen Kerkenvisies feiten en inzichten 2 Er is gebruik gemaakt van de volgende bronnen: • Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed • Kerken Tellen (cultureelerfgoed.nl) • Erfgoedmonitor (cultureelerfgoed.nl) • Centraal Bureau voor de Statistiek • Handreiking Religieus erfgoed in beweging, samen bouwen aan de toekomst: inspiratie voor gemeenten, november 2024. • De impact van kerkenvisies in Overijssel, maart 2024 • Reliwiki.nl • Monitor gemeenten 2023-2024 Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed.

Colofon Deze factsheet Kerkenvisies feiten en inzichten 2 is een uitgave van het programma Toekomst Religieus Erfgoed, een samenwerkingsverband tussen de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de Federatie Grote Monumentengemeenten, het Interprovinciaal Overleg en het Netwerk Steunpunten Cultureel Erfgoed, het Interkerkelijk Contact Overheidszaken Kerkgebouwen, de Vereniging van Beheerders van Monumentale Kerkgebouwen in Nederland, Museum Catharijneconvent, Erfgoedvereniging Heemschut en het Nationaal Restauratiefonds. Deze uitgave is een vervolg op de eerste Kerkenvisies feiten en inzichten uit juni 2021. Disclaimer De cijfers in deze factsheet vormen een momentopname en zijn aan verandering onderhevig. Voor meer informatie  www.toekomstreligieuserfgoed.nl Contact kerkenvisies@cultureelerfgoed.nl Design Studio Lammert Jonkman Drukwerk Koninklijke van der Most Fotografie Voorzijde: Sint Willibrorduskerk Veldhoven. Vyoupoint Films / Gemeente Veldhoven Achterzijde: H. Nicolaas kerk Jutphaas Chris Booms / RCE

November 2024

Gespreksleidraad Visie Religieus erfgoed Baarle-Nassau Naam eigenaar Datum en tijdstip Locatie Deelnemers aan het gesprek: Gespreksleidraad Kerkenvisie overleggen met eigenaren Deze is bedoeld als leidraad zodat een aantal zaken tijdens de overleggen worden besproken. Deze is zeker niet extensief, de eigenaren staat het vrij om allerlei onderwerpen/zaken te bespreken die zij wenselijk achten. De gemeente/erfgoed.nu 1. Kennismaking op locatie 2. Korte toelichting bedoeling van het overleg (aanleiding etc. zie uitnodigingsbrief vanuit de gemeente. 3. Tevens hebben wij al enkele gegevens verzamelt die we graag met u willen bekijken/ doorlopen? 4. Vertrouwelijkheid en wijze van verslaglegging introduceren/bespreken 5. Vervolg en terugkoppeling De eigenaar 1. Hoe is het met u/ hoe gaat het met uw kerkelijke gemeente? (Hoeveel actieve en nietactieve leden telt uw gemeenschap?) 2. Hoeveel vrijwilligers zijn betrokken? Werkt u samen met anderen? 3. Wat betekenen de Corona gerelateerde omstandigheden voor u? 4. Waar ervaart u knelpunten/wat gaat goed? 5. Openstelling van het gebouw? (Wanneer is het gebouw open: alleen met diensten of ook op andere tijden toegankelijk? Reden en ervaring hiermee?) 6. Ziet u mogelijkheden in een samenwerking met de andere eigenaren van monumentale gebedshuizen en met instanties op dit gebied? 7. Welke rol in de samenleving ziet u voor zichzelf (evt.

anders geformuleerd: welke missie heeft u voor u kerkelijke gemeente voor u zelf en naar uw omgeving?) Gebouw 1. Hoe wordt uw gebouw nu gebruikt en hoe ziet u toekomstig gebruik? 2. Voldoet het gebouw op goede wijze aan de huidige en toekomstige behoeften van gebruik? 3. Onderhoud: - Hoe is de staat van uw kerkgebouw/ synagoge inclusief het interieur? - Hoe organiseert u het onderhoud? - Van wie krijgt u advies? Werkt u samen met andere parochies/bisdom? Of andere koepel om het onderhoud mee in de gaten te houden? Zo ja met wie? Zo nee: zou u het voordeel ervan zien om de krachten te bundelen?

-

Wordt de staat van het kerkgebouw regelmatig geïnspecteerd? (Bent u bv lid van de monumentwacht?) Is er sprake van een meerjarige onderhoudsplanning? Welke grote opgaves zitten er aan te komen? (Onderhoudsopgaves) Wie onderhoudt de contacten met aannemers/ uitvoerders van het onderhoud? Hoe financiert u deze? Waar ervaart u knelpunten/ wat gaat goed? Waarin zou u wellicht ondersteuning kunnen gebruiken? In het kader van duurzaamheid: spelen er vraagstukken of ontwikkelingen op dit gebied? Hoe is de brandveiligheid in uw kerkgebouw geregeld? Bent u bekend met de veiligheidsmodule van de VBMK (Vereniging Beheerders Monumentale Kerkgebouwen, www.vbmk.nl?

Gebouw Gebruik -

Heeft u gebouw een meervoudige functie? - Zo ja; welke? (Samen gebruik/gedeeld gebruik?) -

Zo nee: is een meervoudige functie voor u denkbaar (bepaalde voorkeuren?)?

Begraafplaats: -

Wel/geen begraafplaats? Bijzondere aandachtspunten?

Gemeente samenwerking en verwachtingen? -

Wat verwacht u van de gemeente? (Hoe werkt u al samen, of waarover heeft u wel eens contact? – kan ook in het kader van wijziging bestemmingsplan zijn etc.) Is er al sprake van een doorlopend contact met de gemeente? (Zo ja met wie? Of hoe is dit vormgegeven?) Waar kan de gemeente u mogelijk bij helpen? Zou u afspraken met de gemeente willen maken over bepaalde onderwerpen (bijvoorbeeld regelmatig contact en overleg/) Waar ervaart u knelpunten, wat gaat goed? Met wie zou de gemeente nog moeten overleggen om een goed beeld van de situatie te krijgen? Wat ziet u als kansen bij het opstellen van een kerkenvisie door de gemeente met alle betrokken. En wat als mogelijke risico’s? Terugkomen op vervolg en terugkoppeling. Attenderen op de nieuwsbrief Toekomst Religieus Erfgoed