Bijlagen bij 1 - Visie Religieus Erfgoed Baarle-Nassau
Tekst van het document
Bijlagen
Bijlagen Rapport Visie Religieus Erfgoed Gemeente Baarle-Nassau
Inhoud bijlagen
Erfgoed.nu
•
Brochure Gebouwen 2024 van het Bisdom Breda
3
Factsheets Kerkenvisies feiten en inzichten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap versie juni 2021
26
Factsheets Kerkenvisies feiten en inzichten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap versie 2024
36
Gespreksleidraad Baarle-Nassau
46
Enquete Baarle-Nassau
48
Visie Religieus Erfgoed
•
Gemeente Baarle-Nassau
Kerkgebouwen in de missionaire parochie
“Breekt deze tempel af en in drie dagen zal Ik hem doen herrijzen.” Joh. 2, 19 mei 2024
Inhoud Voorwoord
3
Kerkgebouwen in de missionaire parochie
4-5
I. Het reguliere gebruik van kerkgebouwen
6-9
Procedure herbestemming kerkgebouwen
10 - 11
II. Pastorale aspecten bij sluiting en onttrekking aan de eredienst
12 - 13
III. Zakelijke aspecten na sluiting van een kerk (vervreemding)
14 - 17
IV. Herbestemming liturgische voorwerpen en kerkelijk kunstbezit
18 - 20
V. Herinrichting kerkgebouwen
21 - 22
Tot slot
23
Uitgave Bisdom Breda 2024 Foto’s: Frank van der Linden p. 1,2,7,8-9,11,22-23 Bisdom Breda p.4-5, 12-17 DCKK p.18-19,20 Unsplash p.22-23;
bisdombreda.nl
Ten geleide In december 2019 heeft het bisdom Breda een brochure gepubliceerd met betrekking tot de herinrichting of herbestemming van kerkelijke gebouwen in het bisdom. Sinds de publicatie van die brochure is er veel gebeurd. Alle parochiebesturen hebben, ondersteund door de Diocesane Commissie Kerkelijke Gebouwen, een “zienswijze gebouwenplan” (kortweg: gebouwenplan) opgesteld en dit ter goedkeuring aan het bisdom voorgelegd. Elk gebouwenplan bevat voorgenomen besluiten over het behoud of de afstoting van kerkelijke gebouwen. De implementatie ervan is maatwerk: het heeft in elke parochie een eigen dynamiek en een eigen tijdlijn. Toch zijn er gemeenschappelijke kaders waarbinnen elke parochie kan en moet opereren. De nieuwe brochure die u thans aangereikt wordt, wil een richtsnoer en naslagwerk zijn bij het uitvoeren van het parochieel gebouwenplan, met name bij herbestemmingen. Het herbestemmen van kerkgebouwen heeft een pastorale en een zakelijke kant, die nauw met elkaar verbonden zijn. Dit wordt schematisch weergegeven op p. 8 en daarna in meer detail toegelicht. Allereerst wordt (nogmaals) aandacht gevraagd voor de korte uiteenzetting van vicaris-generaal dr. N.M. Schnell over kerkgebouwen in de missionaire parochie, die ons herinnert aan de reden waarom wij keuzes (moeten) maken op het gebied van gebouwen.
We doen dat, om gehoor te kunnen geven aan de roepstem van de Heer, die ons vraagt om op weg te gaan en zijn Evangelie te verkondigen, ook buiten de gebaande paden. Breda, 4 april 2024 Mgr. dr. J.W.M. Liesen Bisschop van Breda
3
Kerkgebouwen in de missionaire parochie In de zomer van 2021 heeft bisschop Liesen een visietekst voor het bisdom Breda geschreven. In deze visietekst beschrijft de bisschop voor welk beleid hij de komende jaren wil staan. De tijden zijn namelijk sterk veranderd en dat vraagt om een andere en nieuwe aanpak van het pastoraat. De christelijke maatschappij bestaat niet meer en we zijn geen brede volkskerk meer, maar een kleine geloofsgemeenschap. We kunnen niet meer doen wat we altijd gedaan hebben. Financieel niet, maar ook niet qua menskracht. Vele jaren waren vrijwilligers de motor van parochieactiviteiten, maar het vrijwilligerskader is sterk vergrijsd. Wat de gebouwen betreft leven we in een veel te ruime jas. We onderhouden grote kerkgebouwen waarin op zondag soms maar 30 tot 60 mensen samenkomen. In de visietekst geeft bisschop Liesen aan dat de missie de komende jaren centraal zal komen te staan. We worden opgeroepen om letterlijk en figuurlijk naar buiten te treden en mensen “leerlingen” van Jezus te maken, dat wil zeggen hen de vriendschap van Jezus leren ontdekken en ervaren. We zullen in de toekomst anders Kerk-zijn: minder institutioneel en meer relationeel; minder onderhoudend pastoraat en meer missionair pastoraat. Deze nieuwe vorm van Kerk-zijn vraagt ook om een andere organisatie. Met een Bijbels beeld: “Nieuwe wijn (missie) in nieuwe zakken (organisatie)”.
Dit vraagt om een “pastorale bekering”. We moeten leren op een andere manier Kerk te zijn en dus ook op een andere manier te werken. Dat is niet eenvoudig. Bij het nadenken wat we voor onze missie nodig hebben, komen ook de kerkgebouwen in beeld. De leden van de parochiebesturen hebben in samenspraak met de pastorale teams twee belangrijke vragen te beantwoorden:
4
1.
Bij het sterk teruglopen van de inkomsten en het toenemen van de kosten, om bijvoorbeeld aan een kerk groot onderhoud te verrichten, is de vraag: welke gebouwen kunnen we voor de toekomst behouden en van welke gebouwen moeten we, vaak met grote pijn, afscheid nemen? Deze eerste opdracht betreft het goede rentmeesterschap.
2.
Welke gebouwen hebben we voor de ontwikkeling van de Missionaire Parochie als geloofsgemeenschap überhaupt nodig? Ook als we de teruggang in kerkbezoek weten te keren, en vanwege de sterke vergrijzing zal het aantal kerkgangers de komende jaren nog wel blijven dalen, dan zullen nog niet meteen alle kerken weer volstromen. Naast kerkgebouwen zal er in de toekomst mogelijk meer behoefte zijn aan ruimtes waar mensen elkaar kunnen ontmoeten voor bijvoorbeeld geloofsgesprekken en allerlei vormen van verdieping. Hebben we deze ruimtes?
De problematiek van de gebouwen is urgent. Op korte termijn zullen soms grote en ingrijpende beslissingen genomen moeten worden. De ontwikkeling van de Missionaire Parochie is echter een zaak van de lange adem. Contouren van de nieuwe vorm van Kerk-zijn zullen pas gaandeweg duidelijker worden. Anders gezegd: een precieze blauwdruk voor de toekomst is er niet en zou ook niet werken. We moeten het oude loslaten zonder het nieuwe al te zien. Hoe moeilijk misschien ook, het is wel Bijbels. Abraham verliet zijn geboortegrond om naar het beloofde land te gaan, zonder dat beloofde land al te kennen! Jezus vraagt van zijn leerlingen alles prijs te geven om het nieuwe honderdvoudig te kunnen ontvangen. Jezus belooft ons overvloed als we Hem durven volgen. Dit vraagt, naast alle zakelijke afwegingen, bovenal om geloof en vertrouwen. Hier mogen we aansluiten bij het woord van Abraham dat de bisschop tot zijn wapenspreuk heeft gekozen: “God zal erin voorzien”. Breda, 31 mei 2023 Dr. N.M. Schnell, vicaris-generaal 5
I. Het reguliere gebruik van kerkgebouwen 1.
Het kerkgebouw is een huis van God, domus Dei. De kerk is een gewijde ruimte, bestemd voor de ontmoeting van God en mensen in de eredienst.
2.
Als huis van God is de kerk een plaats van gebed: een plaats waar God wordt geloofd en geprezen, waar zijn Woord wordt gelezen en gehoord, waar mensen stil kunnen worden en kunnen danken, en waar zij aanspreekbaar willen zijn voor God. Het is de plaats waar Christus aanwezig is in het H. Sacrament. Het is de plaats waar de H. Eucharistie wordt gevierd, waar met sacramenten en rituelen belangrijke momenten in het leven gemarkeerd worden, en van waaruit mensen gezonden worden om hun christelijke roeping in de wereld gestalte te geven.
3.
Tot de categorie “kerkgebouw” of “gewijd gebouw” behoren: a. de parochiekerk: een kerkgebouw waar de liturgie van de Kerk in haar volheid wordt gevierd, met een vaste zondagse (en waar mogelijk ook doordeweekse) viering van de Eucharistie. Het is de aangewezen plek voor de viering van het Paastriduüm, de Eerste H. Communie en het H. Vormsel; er vinden huwelijken en uitvaarten plaats; er is gelegenheid voor het Sacrament van Boete en Verzoening en de kerk is regelmatig open voor persoonlijk gebed.
6
b. de kerk: een kerkgebouw waar op zondag (of zaterdagavond) zo mogelijk Eucharistie wordt gevierd, maar waar geen volledig liturgisch aanbod wordt verzorgd (bv. niet het Paastriduüm). Er kunnen doordeweekse vieringen, huwelijk en uitvaarten plaatsvinden; zo mogelijk is de kerk geregeld open voor persoonlijk gebed. c. de kapel: een kerkgebouw dat zich van de kerk onderscheidt doordat er geen viering van de zondag plaatsvindt (ook niet op zaterdagavond). In zowel de parochiekerk, de kerk als de kapel wordt het H. Sacrament in het tabernakel bewaard. d. de devotiekapel: een openbaar toegankelijke, gezegende plaats, waar gelegenheid is voor persoonlijk gebed. Er is geen tabernakel en er worden geen vieringen gehouden. 4.
De parochie als rechtspersoon is eigenaar van het kerkgebouw. De parochie wordt bestuurd door het parochiebestuur, onder voorzitterschap van de pastoor. Het parochiebestuur is voor het gewoon en buitengewoon beheer van het kerkgebouw gehouden aan het Algemeen Reglement voor het Bestuur van een Parochie (ARBP) en aan de Diocesane Regelingen van het betreffende jaar. 7
Ook van belang is de Richtlijn onderhoud kerkgebouwen, d.d. 3 juni 2022 (gepubliceerd in de Diocesane Regelingen), alsmede de brief van de econoom aan de parochiebesturen inzake de jaarlijkse begroting in relatie tot het onderhoud van kerkgebouwen, d.d. 23 juni 2023. 5.
In een kerkgebouw of kapel kunnen geen activiteiten plaatsvinden die niet passen bij het gewijde karakter van het gebouw. Een kerkruimte is niet bestemd voor bijvoorbeeld sociale activiteiten of activiteiten gericht op fondsenwerving voor de parochie. Wel kunnen er activiteiten plaatsvinden die direct in het verlengde liggen van de liturgie, zoals orgelconcerten.
6.
Met enige regelmaat wordt aan parochies gevraagd of zij hun kerkgebouwen incidenteel of langdurig beschikbaar willen stellen voor vieringen van protestantse of andere christelijke gemeenschappen, die in hun eigen traditie de kerk niet als gewijde ruimte beschouwen. Parochiekerken komen hiervoor niet in aanmerking; andere rooms-katholieke kerkgebouwen uitsluitend na goedkeuring van de bisschop en onder enkele nadere voorwaarden: a. het altaar en priesterkoor mogen niet worden gebruikt; b. het H. Sacrament wordt onder verantwoordelijkheid van de pastoor vooraf uit de kerk verwijderd; c. in de gewijde ruimte wordt geen koffie of thee e.d. genuttigd.
8
Wanneer de vraag afkomstig is van een Orthodoxe Kerk, zijn er – na goedkeuring van de bisschop – ruimere mogelijkheden, gelet op de grotere verwantschap tussen de Orthodoxe Kerken en de Rooms-Katholieke Kerk op het gebied van o.a. gewijde ambten en sacramenten. Deze paragraaf is een sterk ingekorte weergave van: •
De pastorale brief van mgr. Liesen over de zorgvuldige omgang met onze kerkgebouwen, verschenen op Witte Donderdag, 29 maart 2018 en gepubliceerd in Analecta Supplement 2013-2019, p. 231-242;
•
De Richtlijnen voor het langdurig gebruik van een kerk door een ander kerkgenootschap dan de eigenaar van het kerkgebouw, uitgevaardigd op 29 april 2021 en gepubliceerd in Analecta 2021, p. 94-99.
Zie ook: •
De brief Kerk, Eucharistie en priesterschap van de Nederlandse bisschoppen, 8 april 2008, uitgegeven in de serie Bisschoppelijke Brieven (juni 2008);
•
Het kerkgebouw als getuige van de christelijke traditie. Uitgangspunten van beleid voor kerkgebouwen, beleidsnota van de Nederlandse bisschoppenconferentie d.d. 26 september 2008, gepubliceerd in Liturgische Documentatie 13 (2016), p. 202-219.
9
Procedure herbestemming kerkgebouwen 1.
Pastoraal: parochiebestuur neemt besluit tot kerksluiting en vraagt schriftelijke instemming bisschop – zie II.a
2.
Zakelijk: bisdom geeft opdracht tot opstellen bidbook – zie III.d t/m f
3.
Zakelijk: proces van oriëntatie op herbestemming kerkgebouw begint
4.
Pastoraal: bisschop hoort de priesterraad – zie II.b
5.
Pastoraal: parochiebestuur hoort de parochianen – zie II.d
6.
Pastoraal: nadere afstemming met bisschop, waarna sluiting van de kerk voor de eredienst
7.
Zakelijk: machtigingsaanvraag door parochiebestuur om kerkgebouw te mogen vervreemden – zie III.g
8. 9.
Zakelijk: bisschop hoort DREA en kathedraal kapittel – zie III.h Zakelijk: schriftelijke bisschoppelijke machtiging voor vervreemding kerkgebouw – zie III.i
10.
Pastoraal: schriftelijke onttrekking van kerkgebouw aan de eredienst door bisschop – zie II.i
10
11.
Pastoraal/zakelijk: herbestemming kerkinventaris d.m.v. herbestemmingslijst, met bisschoppelijke machtiging – zie III.j
N.B.: De pastorale en zakelijke aspecten van de herbestemming zijn nauw verweven. Het gaat hier niet om parallelle processen, maar om één proces met pastorale en zakelijke elementen.
Gebruikte afkortingen • ARBP = Algemeen Reglement voor het Bestuur van een Parochie • BKK = Beoordelingscommissie voor Kerkbouw en Kerkelijke Kunst • CIC = Codex Iuris Canonici, het Wetboek van Kerkelijk Recht • DCKG = Diocesane Commissie Kerkelijke Gebouwen • DCKK = Diocesane Commissie Kerkelijk Kunstbezit • DREA = Diocesane Raad voor Economische Aangelegenheden
11
Herbestemming van kerkgebouwen:
II. Pastorale aspecten bij sluiting en onttrekking aan de eredienst a)
Het parochiebestuur legt een voorgenomen besluit met toelichting voor aan de bisschop.1
b)
De bisschop vraagt advies aan de priesterraad (can. 1222 §2 CIC) en bespreekt het voorgenomen besluit met het parochiebestuur. Naar aanleiding van dit gesprek kan het voorgenomen besluit worden bijgesteld.
c)
Het parochiebestuur vraagt de instemming van de bisschop om parochianen te informeren over het (eventueel bijgestelde) voorgenomen besluit.
d)
Met schriftelijke instemming van de bisschop zorgt het parochiebestuur voor goede informatie over het voorgenomen besluit aan de parochianen. Parochianen moeten minstens tweemaal gelegenheid krijgen om geïnformeerd en gehoord te worden over de plannen. Van deze bijeenkomsten worden verslagen gemaakt (met presentielijsten). Het parochiebestuur documenteert de verslagen en de reacties van parochianen.
e)
Nadat parochianen zijn gehoord richt het parochiebestuur een officieel verzoek aan de bisschop om de kerk voor de eredienst te mogen sluiten.
12
Indien de input van parochianen/belanghebbenden om bijstelling van het voorgenomen besluit vraagt, wordt eerst met de bisschop overlegd. f)
De bisschop maakt zijn instemming met de sluiting kenbaar in een brief aan het pastoraal team en parochiebestuur, die tot taak hebben om de parochianen hierover te informeren.
g)
Er wordt een datum vastgesteld voor de laatste viering in de kerk, waarvoor de bisschop of één van de vicarissen uitgenodigd wordt.
h)
De schriftelijke akte van onttrekking van de kerk aan de goddelijke eredienst volgt ná de sluiting, op het moment dat het kerkgebouw definitief vervreemd wordt. Tot die tijd blijft het kerkgebouw een gewijde ruimte, waarin geen profane activiteiten kunnen plaatsvinden.
i)
Gestreefd wordt naar een zo kort mogelijke tijd tussen de sluiting van de kerk en de vervreemding van het gebouw.
____ 1
Uit de kerkelijke jurisprudentie volgt dat binnen het kerkelijk recht voor kerksluiting
dezelfde inhoudelijke en procedurele vereisten gelden als voor onttrekking van een kerk aan de eredienst. Anders gezegd: al bij het nemen van een voorgenomen besluit, en niet pas wanneer een onttrekking aan de eredienst concreet in beeld komt, moet er de grootst mogelijke aandacht zijn voor een gedegen onderbouwing van het besluit, voor het horen van belanghebbenden en de voorgeschreven gremia en voor het nauwkeurig vastleggen van alle stappen die genomen worden.
13
Herbestemming van kerkgebouwen:
III. Zakelijke aspecten na sluiting van een kerk (vervreemding) a)
Gedurende het gehele traject van herbestemming (en/of herinrichting) van een kerkgebouw dient het bestuur te zorgen voor het juist volgen van de diocesane procedures en voor het tijdig verkrijgen van de benodigde machtigingen, overeenkomstig art. 53 ARBP. Wanneer een kerkgebouw voor de eredienst gesloten is valt het gebruik niet langer uitsluitend onder het gewone beheer van het parochiebestuur maar is er sprake van buitengewoon beheer. Feitelijk betekent dit, dat voor elk tussentijds gebruik van het gebouw voorafgaand overleg met het bisdom nodig is.
b)
Wanneer een kerkgebouw moet worden herbestemd richt het parochiebestuur een commissie (cf. artikel 49 ARBP) op die de herbestemming gaat voorbereiden. Aan deze commissie wordt een lid van de Diocesane Commissie Kerkelijke Gebouwen (DCKG) toegevoegd, zijnde het DCKG-lid dat alle parochies in de betreffende pastorale zone bijstaat bij herbestemmingen. Het parochiebestuur blijft verantwoordelijk voor de goede voortgang. Het DCKG-lid draagt er zorg voor dat de parochiële commissie en parochiebestuur op de hoogte zijn van de juiste diocesane procedures en de mogelijke ondersteuning door het bisdom.
14
De leden van de DCKG hebben ook onderling overleg en adviseren als collectief de Bisschop over een voorgenomen herbestemming. c)
Het DCKG-lid is niet de vertegenwoordiger van het bisdom, maar is de intermediair tussen de parochie en derden, waaronder de gemeente. Het tijdig informeren van de gemeente over het proces van herbestemming is van belang met het oog op onder meer het verkrijgen van vergunningen.
d)
In opdracht van het bisdom wordt door een beëdigd en deskundig taxateur een waardebepaling opgesteld voor het te herbestemmen kerkelijk gebouw. De waardebepaling kan feitelijk pas plaatsvinden als een investeerder zijn plannen met de kerk kenbaar heeft gemaakt. Daar is immers ook zijn bieding op gebaseerd. Deze is ondersteunend voor de Diocesane Raad voor Economische Aangelegenheden (DREA) en het kathedraal kapittel om vast te stellen of financiële goedkeuring kan worden gegeven.
e)
Onder regie van de afdeling zakelijke dienstverlening van het bisdom wordt een bidbook opgesteld waarin alle informatie over het te herbestemmen gebouw wordt opgenomen (zie ook punt f). Met het bidbook worden kandidaat-kopers geïnformeerd over alle gegevens, voorwaarden en bepalingen die van belang zijn voor de herbestemming: – gegevens m.b.t. het gebouw en de grond: o.a. bouwkundige staat, grootte van het perceel, resultaten van asbest- en bodemonderzoek, etc.
15
– juridische informatie: o.a. kwalitatief beding2, publiek- en privaatrechtelijke verplichtingen (bv. erfdienstbaarheden, lopende huurcontracten), beperkingen vanwege monumentenstatus, etc. – kaders voor biedingen: o.a. open bieding, deadline, benodigde documentatie (bv. globale planning voor herontwikkeling, bewijs van kredietwaardigheid) etc. f)
Voordat een bidbook aan derden wordt aangereikt, dienen parochie en bisdom in te stemmen met de inhoud ervan. Daarna zorgt het DCKG-lid ervoor dat het bidbook bekend wordt bij mogelijke kandidaat-kopers. Hij of zij ondersteunt voorts het parochiebestuur in de besprekingen en onderhandelingen met kandidaat-kopers, gemeenten, projectontwikkelaars, aannemers e.a., en sluit de voortgang van het proces regelmatig kort met het bisdom.
g)
Wanneer het proces van herbestemming tot voltooiing komt en er een waardige nieuwe bestemming is gevonden, wordt machtiging aangevraagd voor de vervreemding van het gebouw. De machtigingsaanvraag dient vergezeld te gaan van de conceptkoopovereenkomst.
____ 2
Dit “kwalitatief beding” is een kettingbeding, dat van koper op koper wordt doorgegeven
en waarin aan de hand van beperkingen en uitsluitingen de mogelijkheden voor het (voormalig) kerkgebouw worden aangegeven. Het doel ervan is om onwaardig gebruik van het gebouw te voorkomen.
16
h)
Wanneer bij de overdracht van een kerkgebouw een som van meer dan € 200.000,- gemoeid is, moeten de DREA en het kathedraal kapittel toestemming geven voor de transactie (can. 1292 §1 CIC).
i)
Bij de verleende bisschoppelijke machtiging krijgt het parochiebestuur de concept-koopovereenkomst terug. Deze is op elke pagina gewaarmerkt. Omwille van de geldigheid kan definitieve koopovereenkomst niet afwijken van de gewaarmerkte conceptkoopovereenkomst. De verleende machtiging dient aan de definitieve koopovereenkomst te worden gehecht. Binnen zes weken na ondertekening moet aan het bisdom een afschrift van de definitieve koopovereenkomst worden toegestuurd.
j)
De herbestemming van de goederen (inventaris) uit de kerk – liturgische voorwerpen, kunst, banken en andere interieurstukken – verloopt volgens de procedure in paragraaf IV van deze brochure.
De procedure voor herbestemming/vervreemding van kerkgebouwen kan ook bij de vervreemding van niet-gewijde kerkelijke gebouwen zoals pastorieën worden toegepast. In elk geval is ook daarvoor bisschoppelijke machtiging vereist (art. 53.1c ARBP). 17
Na sluiting van een kerkgebouw:
IV. Herbestemming liturgische voorwerpen en kerkelijk kunstbezit 1.
Het parochiebestuur gaat aan de hand van het meest recente inventarisatierapport van de Diocesane Commissie Kerkelijk Kunstbezit (DCKK) na of alle in dit rapport vermelde objecten in de gesloten kerk aanwezig zijn. Het parochiebestuur kan deze praktische taak aan een commissie delegeren, overeenkomstig artikel 49 ARBP, maar blijft te allen tijde zelf eindverantwoordelijk voor het gehele traject van herbestemming van liturgische voorwerpen en kerkelijk kunstbezit.
2.
Aan de hand van het inventarisrapport wordt door het parochiebestuur in overleg met het pastoraal team vastgesteld: a. Welke objecten men voor de parochie wenst te behouden. Objecten die behoren tot de kerncollectie dienen in elk geval in eigendom van de parochie te blijven; b. Welke objecten men naar een andere parochie binnen of buiten het bisdom wil verplaatsen; c. Welke objecten men naar het diocesaan depot van kerkelijk kunstbezit wil verplaatsen omdat men hiervoor geen herbestemming heeft, maar die wel kunst-, cultuur- dan wel historische waarde vertegenwoordigen waardoor behoud wenselijk is.
18
3.
Aan het inventarisrapport worden toegevoegd de verzoeken van (parochiële) instellingen of cultuurhistorische organisaties enzovoorts, die bepaalde objecten willen overnemen/in bruikleen willen ontvangen, en die het parochiebestuur zou willen honoreren.
4.
Zodra het overzicht van bovenstaande acties (inventarisatie objecten + voorgestelde of gewenste verplaatsing/herbestemming + verzoeken van instellingen en organisaties) beschikbaar is, neemt het parochiebestuur contact op met de Herbestemmingscommissie van het bisdom (i.c. diaken Egbert Bornhijm, e-mail: ebornhijm@bisdombreda.nl, tel. 076 5223444). Deze afspraak houdt in: De Herbestemmingscommissie komt op locatie en bespreekt, aan de hand van het complete overzicht, met een vertegenwoordiging van het parochiebestuur (waaronder in elk geval de pastoor-voorzitter) welke voorgenomen bestemming de objecten krijgen en hoe dit praktisch dient te geschieden. Dit wordt vastgelegd in de zogenoemde ‘herbestemmingslijst’.
5.
Na afstemming ter plaatse met de Herbestemmingscommissie vraagt het parochiebestuur een bisschoppelijke machtiging aan voor de voorgenomen herbestemmingen. 19
6.
Het parochiebestuur draagt zorg dat na het verlenen van de bisschoppelijke machtiging zo spoedig mogelijk, maar in elk geval binnen de termijn genoemd in de machtiging, daadwerkelijke uitvoering wordt gegeven aan de gemaakte afspraken over de herbestemming van objecten. Daarbij wordt registratie gehouden van de overdracht onder vermelding van de datum en een ondertekend bewijs van ontvangst en overdracht. Deze registratie wordt in het parochiearchief bewaard.
N.B.: •
Naast het inventarisatierapport van de DCKK beschikt het parochiebestuur overeenkomstig artikel 34 ARBP ook over een actuele lijst van andere onder zijn beheer staande roerende zaken van bijzondere waarde. Voor zover deze goederen afkomstig zijn uit de gesloten kerk, moeten deze ook worden meegenomen in de herbestemmingslijst waarvoor bisschoppelijke machtiging wordt verleend (zie artikel 53.1e ARBP).
•
Over het schenken of in bruikleen geven van delen van het parochiearchief dienen afzonderlijk afspraken te worden gemaakt met het bisdom. Parochieboeken (doop-, vormsel-, huwelijks- en begraafplaatsregisters) kunnen nooit worden vervreemd.
20
V. Herinrichting kerkgebouwen In sommige – niet alle – kerkgebouwen is er de mogelijkheid om door herinrichting te komen tot een profane ruimte en een duidelijk onderscheiden gewijde ruimte binnen hetzelfde gebouw. Hiervoor is een bisschoppelijke machtiging vereist (art. 53.1f ARBP). De oorspronkelijke gewijde ruimte wordt verkleind en er wordt een geluiddichte, niet-transparante scheidingswand aangebracht. De ene nieuw ontstane ruimte blijft bestemd voor liturgische vieringen, met een passend bankenplan; de andere nieuw ontstane ruimte wordt door de bisschop aan de eredienst onttrokken. Deze profane ruimte kan vervolgens benut worden voor pastorale en sociale activiteiten, die catechetisch, evangeliserend of diaconaal van aard zijn, of anderszins gericht op kerkopbouw. In een enkel geval is ook verhuur of vervreemding van de profane ruimte mogelijk, waarbij op deze ruimte een kwalitatief beding van toepassing wordt verklaard om onwaardig gebruik te voorkomen. Herinrichting vraagt om een zorgvuldige afweging van de bouwkundige en pastorale (on)mogelijkheden en biedt niet in alle omstandigheden een uitkomst. Wanneer een parochiebestuur een machtigingsaanvraag voor herinrichting indient, laat de bisschop een onderzoek uitvoeren naar de financiële, pastorale en bouwtechnische aspecten van het plan, alsmede naar de implicaties ervan voor liturgie, akoestiek, enzovoorts.
Hiertoe wordt onder meer het advies gevraagd van het economaat van het bisdom en van de diocesane Beoordelingscommissie voor Kerkbouw en Kerkelijke Kunst (BKK).
21
De machtiging is tweeledig: de parochie kan en mag pas tot uitvoering van het plan tot herinrichting overgaan wanneer er zowel voor de inhoudelijke als de financiële aspecten goedkeuring is. N.B.: Met name in het geval van kerken die als (rijks)monument zijn aangemerkt, is voor het aanbrengen van wijzigingen in of aan het kerkgebouw doorgaans een omgevingsvergunning vereist.3
____ 3
Bij de beoordeling van een aanvraag voor een omgevingsvergunning is de burgerlijke
overheid gehouden aan artikel 16.58 van de Omgevingswet: “1. Voor zover de aanvraag om een omgevingsvergunning betrekking heeft op een rijksmonumentenactiviteit en het rijksmonument of voorbeschermde rijksmonument een kerkelijk monument is als bedoeld in artikel 1.1 van de Erfgoedwet, neemt het bevoegd gezag pas een beslissing na overleg met de eigenaar. 2. Voor zover het gaat om een beslissing waarbij wezenlijke belangen van het belijden van de godsdienst of levensovertuiging in dat monument in het geding zijn, beslist het bevoegd gezag alleen in overeenstemming met de eigenaar.”
22
Voor vragen of opmerkingen naar aanleiding van deze brochure kunt u zich wenden tot de afdeling zakelijke dienstverlening van het bisdom, telefonisch op werkdagen tussen 08.30 uur en 12.30 uur via 076 – 522 34 44, of via e-mail: lblom@bisdombreda.nl. Aan allen die, in het bijzonder vanuit de parochies en de Diocesane Commissie Kerkelijke Gebouwen, hebben bijgedragen aan de totstandkoming van deze brochure een hartelijk woord van dank.
23
Kerkenvisies feiten en inzichten
Kerkenvisies feiten en inzichten
1
01 Ankers in een globaliserende wereld ‘Onze wereld globaliseert steeds meer. Dat roept een behoefte op aan ankers. Zekerheden over waar we vandaan komen, wie we zijn en wat van belang is. Gebedshuizen bieden dit soort houvast’, aldus Susan Lammers, algemeen directeur Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Hoge kerkdichtheid In totaal gaat het in Nederland om zo’n 7.110 gebedshuizen die als zodanig voor de gemeenschap gebouwd zijn: kerken, synagogen, moskeeën en tempels. Daarmee kent Nederland binnen Europa een van de hoogste kerkdichtheden per aantal inwoners. De RCE werkt in opdracht van de Minister van OCW samen met verschillende partijen die zich inzetten voor het behoud van kerkgebouwen: kerkgenootschappen, overheden, erfgoedinstellingen en burgerorganisaties.
Kerkenvisie: lokaal samenwerken aan toekomst kerkgebouwen De toekomst van kerkgebouwen moet op lokaal niveau worden vormgegeven. Het is meestal de lokale gemeenschap die het gebouw onderhoudt. Het is aan de gemeenschap om het gebouw in religieus gebruik te houden, na te denken om het gebouw anders te gebruiken of het gebouw een nieuwe bestemming te geven. Dat vraagt om samenwerking tussen de geloofsgemeenschap, de lokale overheid en betrokken burgers. Om dat lokale proces te bevorderen is het instrument ‘kerkenvisie’ geïntroduceerd.
‘Gaandeweg het proces van de kerkenvisie is de dialoog het belangrijkste gebleken: de dialoog tussen gemeente, gemeenschappen en omgeving eromheen. We hebben de waarde van die dialoog echt ontdekt en ook vastgehouden.’ Natasja Groothuismink (wethouder Zaanstad)
‘ Wij promoten deelname aan de kerkenvisie. Ten eerste kan je hiermee religieus erfgoed aan het nageslacht doorgeven en bovendien ontmoet je andere religieuze instellingen en kun je veel van elkaar leren en elkaar helpen. Dit netwerk is een hele mooie bijvangst van het kerkenvisieproces.’ Klaas van der Kamp (classispredikant PKN Overijssel en Flevoland)
1.721
240 gemeenten doen mee De Minister van OCW bood burgerlijke gemeenten de afgelopen jaren de mogelijkheid om via het gemeentefonds middelen aan te vragen ter ondersteuning van het opstellen van zo’n kerkenvisie. Tweehonderdveertig gemeenten, bijna 70% van het totaal aantal gemeenten, hebben sinds 2019 van die gelegenheid gebruik gemaakt. Sommige hebben hun kerkenvisie al afgerond, anderen zijn er mee aan de slag of moeten er nog mee starten. Samen wordt zo nagedacht over een duurzame toekomst voor meer dan 75% van alle kerkgebouwen in Nederland.
De 240 gemeenten die een kerkenvisie opstellen denken samen na over 5.389 van de in totaal 7.110 gebedshuizen. Oftewel ze denken na over 76% van alle gebedshuizen in Nederland.
5.389
Belang van kerkenvisies In deze factsheet wordt stil gestaan bij het belang van die kerkenvisies en wordt in woord, beeld en getal inzicht geboden in verschillende achtergronden. Ook is dit overzicht bedoeld om partijen te steunen in hun nadenken over die duurzame toekomst van de gebedshuizen. John Bakker, voorzitter overleg van kerken met overheid over kerkgebouwen (CIO-K) verwoordde het belang als volgt: ‘Gemeentelijke overheid en kerkelijke gemeenschap ontmoeten elkaar daadwerkelijk, ze leren elkaar kennen. Dan kun je zaken met elkaar doen, hoe ingewikkeld dat ook is. Door een kerkenvisie weet je wat je aan elkaar hebt en dat is belangrijk om haalbare en realistische keuzes te maken.’
Kerkenvisies feiten en inzichten
2
02 Kerken in perspectief Religie in Nederland
7.110 gebedshuizen
Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw neemt het aantal inwoners dat zich officieel religieus noemt elk jaar weer verder af. In 2017 rekende voor het eerst iets minder dan de helft (49 procent) van de Nederlanders van 15 jaar of ouder zich volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek tot een kerkelijke gezindte of levensbeschouwelijke groepering. Inmiddels is dat percentage nog verder gedaald. Overigens is er binnen bepaalde geloven wel sprake van groei. Denk hierbij aan de moslims in Nederland, kerken in de bijbelbelt en ook aan christelijke gemeenschappen met een migratieachtergrond. Die laatste groep gaat richting de miljoen gelovigen.
Het totaal aantal gebedshuizen dat in Nederland als gebedshuis is gebouwd en als zodanig nog herkenbaar is bedraagt 7.110 gebouwen. Het betreft gebouwen die gebouwd zijn voor alle denominaties. Ongeveer driekwart van alle gebedshuizen is in religieus gebruik. Volgens Colliers International zullen er tot 2030 nog zo’n 1700 kerken hun religieuze functie verliezen. (Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021). Aangetekend moet worden dat er ook andere gebouwen als gebedshuis gebruikt worden dan de hier getelde 7.110 gebedshuizen. Bijvoorbeeld voormalige schoolgebouwen of kantoorpanden. Die gebouwen zijn in de 7.110 gebedshuizen niet meegeteld. Ook de ooit gesloopte gebedshuizen zijn niet in deze telling opgenomen.
Nederland
België
Gelovig 49 Seculier 51
Gelovig 56 Seculier 44
Verenigd Koninkrijk
Denemarken
Gelovig 65 Seculier 35
Gelovig 77 Seculier 23
Nederland Kerken 7.110 Inwoners 17 mln Dichtheid 2.4
Duitsland
Gelovig 58 Seculier 42
Zweden
Gelovig 77 Seculier 23
België Kerken 5.372 Inwoners 11.2 mln Dichtheid 2.1
in religieus gebruik (evt. met nevengebruik)
5289
25% Rooms-katholiek 40% Protestants 35% Overig
Herbestemd
1530
25% Rooms-katholiek 70% Protestants 5% Overig
In transitie
295
Totaal
7.110
Landelijke verschillen Het aantal gebedshuizen en hun gebruik verschilt per provincie waarbij sommige kerken hun oorsprong vinden in de Middeleeuwen. Soms wordt er een kerk gesloopt, maar elk jaar worden er ook weer nieuwe gebedshuizen gebouwd, zij het dat dit aantal wel steeds minder wordt. Zo zijn er sinds 1965 in totaal ruim 1.500 gebedshuizen bijgebouwd, maar in 2019 waren dat er slechts drie stuks.
Provincie
Totaal aantal kerkgebouwen
Kerken in religieus gebruik
Zuid-Holland
1.176
992
Gelderland
958
740
Noord-Holland
904
608
Noord-Brabant
712
493
Friesland
755
462
Overijssel
518
414
Utrecht
478
401
Limburg
439
368
Groningen
450
268
In vergelijking met de ons omringende buurlanden heeft Nederland een hoge dichtheid aan
Zeeland
359
247
kerkgebouwen per aantal inwoners.
Drenthe
253
199
Flevoland
115
97
Zweden Kerken 3.500 Inwoners 10.3 mln Dichtheid 2.9
Denemarken Kerken 2.450 Inwoners 5.8 mln Dichtheid 2.3
Kerkenvisies feiten en inzichten
Verenigd Koninkrijk Kerken 49.211 Inwoners 66.4 mln Dichtheid 1.4
Duitsland Kerken 49.267 Inwoners 83.2 mln Dichtheid 1.7
3
03 Het belang van kerkgebouwen Breed gedeeld ‘eigenaarschap’
Monumentale gebouwen
Gebedshuizen vertegenwoordigen op velerlei manieren verschillende waarden. In die zin zijn gebedshuizen ‘monumentale’ gebouwen voor heel veel mensen en zijn ze van grote betekenis. Juist die verschillende lagen aan betekenis maakt dat veel partijen zich betrokken voelen bij het wel en wee van een kerkgebouw. De formele eigenaren verzuchten begrijpelijkerwijs wel eens dat ze die betrokkenheid graag verzilverd zouden willen zien. Maar zoals voor zoveel zaken geldt, er is helaas geen vaste wisselkoers tussen dat van wat van waarde is en de (financiële) bijdrage die partijen een op een bereid zijn hiervoor te betalen. Wel kunnen kerkenvisies ertoe bijdragen dat betrokkenheid vertaald wordt in energie, inzet, kennis en langdurig commitment. En dat kunnen belangrijke stappen zijn op weg naar een duurzaam gebruik van de gebouwen.
In formele zin heeft zo’n 40% van de gebedshuizen een formele status als rijks- of gemeentelijk monument. Op het totaal van rijksmonumenten maken ze echter slechts een klein deel uit (zo’n 4%) terwijl ze bijvoorbeeld wel tussen de 30 tot 40% aan onderhoudssubsidies ontvangen. Dat zegt iets over de monumentaliteit van de gebouwen, maar ook over het belang dat wij in Nederland aan kerkgebouwen hechten.
Het kerkbestuur is privaatrechtelijk eigenaar Kerkleden voelen eigenaarschap als plek van viering & vanuit de donaties
De erfgoedliefhebber ziet het gebouw als onderdeel van de collectieve geschiedenis Van wie ‘is’ het Kerkgebouw?
De gemeenschap (vaak ook de overheid) ziet het kerkgebouw als common good
Rijksmonument:
2350
Gemeentelijke monument
785
Geen monumentenstatus
3975
Totaal
7.110
‘Het is enorm zonde als er kerkgebouwen zomaar verdwijnen terwijl er oplossingen beschikbaar zijn. Daarvoor moet het onderlinge gesprek gevoerd worden: niet alleen met de kerkeigenaren en de burgerlijke gemeente, maar ook met maatschappelijke organisaties en burgers. De kerkenvisie biedt de mogelijkheid om de kennis en krachten te bundelen en in gezamenlijkheid te zoeken naar oplossingen voor voortgaand religieus gebruik, nevengebruik en/of herbestemming.’ Karel Loeff, directeur Erfgoedvereniging Heemschut
‘Om de kerkgebouwen binnen Culemborg in stand te houden zul je met elkaar moeten kijken, wat is handig, wat is verstandig? Er ligt natuurlijk een primaire verantwoordelijkheid bij de kerkgemeenschap, die de kerk bezit, maar ik denk dat de stad, de gemeente daar ook wel een verantwoordelijkheid in heeft.’ Henk van Dijk (werkgroep kerkenvisie Culemborg, vanuit de PG Culemborg)
De omwonenden voelen zich eigenaar van het gebouw als baken in de buurt
Het ‘eigenaarschap’ wordt door veel partijen gevoeld ook al is er formeel maar één
‘We staan voor een hele grote materiële opgave – ‘we zitten te groot in ons jasje’ – hoe gaan we zorgvuldig om met die kerkgebouwen? Zowel bij de instandhouding bij voortgaand religieus gebruik als bij afstoten en herbestemming heb je de burgelijke gemeente en de gemeenschap nodig.’ Freek van Genugten, bisdom ‘s-Hertogenbosch
juridisch eigenaar.
Klein deel van totaal aantal gebouwen In Nederland staan er naar schatting volgens de Basis Administratie Gebouwen circa 10 miljoen gebouwen. De 7.110 gebedshuizen die Nederland telt, vormen minder dan 0,1% op het totaal aan gebouwen.
10.000.000 Gebouwen 7.110 Gebedshuizen
Kerkenvisies feiten en inzichten
4
04 Wat is een kerkenvisie? Wat Een kerkenvisie is een strategische visie op de toekomst van gebedshuizen.
Wie Het opstellen van een kerkenvisie gebeurt in dialoog tussen de burgerlijke gemeente, kerkeigenaren, inwoners en erfgoedorganisaties.
Hoe Men gaat met elkaar in gesprek over de toekomst van álle gebedshuizen in de gemeente. Monumentaal en niet-monumentaal, nieuw en oud. Bij een kerkenvisie ligt het initiatief in principe bij de burgelijke gemeente.
Nut Het doel van een kerkenvisie is om voor (monumentale) gebedshuizen een duurzame toekomst te bevorderen. Maar de doelen en effecten liggen breder en verder.
Voordelen van een kerkenvisie
Voor de gemeente
Voor de kerken
Voor de burgers
Beter zicht op de gebouwen, religieuze organisaties & ontwikkelingen
Je leert elkaar beter kennen (kerken onderling & de gemeente)
Je staat minder voor verrassingen
Koppelen kerkgebouwen aan thema’s/doelen
Je krijgt weet van elkaars problemen en oplossingen
Inbreng kennis en ervaring
Ad-hoc problemen verminderen
Er is tijd voor ideeën, emoties en initiatieven
Betrokkenheid bij eigen leefomgeving
‘De nood onder sommige kerkbesturen wordt steeds groter. Behoud van religieus erfgoed is financieel en organisatorisch een behoorlijke klus aan het worden. Er wordt steeds meer gekeken naar de burgelijke gemeente en andere overheden om bij te springen. Dat betekent dat de gemeente en de overheid voor een steeds grotere taak komt te staan. Om de taak te kunnen oppakken is het belangrijk om daar een visie over te ontwikkelen samen met het hele veld. Met alle betrokkenen zoals de kerkbesturen, comités rondom een kerk, buurt, met andere overheden en andere partners.’ Erik Caris (gemeente Roermond)
‘Het kerkenvisietraject is een goede manier om de dialoog met andere kerkbesturen aan te gaan, zodat men de zorgen en opgaven kan delen. Bovendien kan men nevenbestemmingen en/of activiteiten op elkaar afstemmen.’ Sidney van den Bergh (lid parochiebestuur Parochie Heilige Willibrodus NAAM, raadslid Oss)
‘Wij hadden als kerkelijke gemeente een ambitie: in Waalwijk op de langere termijn een paar kerkgebouwen voor alle geloofsgemeenschappen, gebouwen met nevenactiviteiten maar wel ook nog ruimte voor religieuze functie. Daarvoor moet je elkaar (als kerkgemeenschappen) leren kennen, elkaars (on)mogelijkheden, de ruimtelijke ordeningsaspecten, mogelijkheden voor gebouwen. Toen kwam de kerkenvisie voorbij, de kans om deze droom verder uit te werken.’ Gerrit Westerveld (kerkrentmeester PG Waalwijk)
‘Het is als gemeente belangrijk om te weten wat er op je af komt. Het komt toch altijd op het bordje van de burgelijke gemeente als er ergens een probleem is en dan is vroeg in het overleg of contact zitten van belang. Er is ook een groot maatschappelijk belang: zoveel gebouwen, zoveel vrijwilligers, zoveel mensen bij betrokken, zo’n groot draagvlak. Niet alleen de kerkgangers en de kerkbesturen, maar ook gewoon het gebouw als markant punt in de wijk, omwonenden vinden er wat van, toeristen vinden er wat van, er zijn zoveel partijen bij betrokken.’ Joke Jongeling (gemeente Weert)
‘Het is van groot belang om goed te werken aan de relatie en het vertrouwen met de huidige gebruikers van de gebouwen. Samen optrekken en samen plannen maken is belangrijk om in te investeren. ‘Dit maakt de weg vrij tot nieuwe oplossingen en geeft ook ruimte voor combinaties met andere maatschappelijke opgaves. Het proces van de kerkenvisie faciliteert dit.’ Natasja Groothuismink (wethouder Zaanstad)
Verschillende perspectieven op een kerkgebouw Nadenken over de toekomst van gebedshuizen verdient zorgvuldigheid. De gebouwen liggen mensen na aan het hart. Dat komt onder andere omdat mensen de gebouwen vanuit allerlei perspectieven van belang vinden.
Huis van het Woord & gebed Kristallisatie punt van Cultuur
Plaats van samenkomst Perspectieven op het kerkgebouw
Economisch / Vastgoed object
Baken in de buurt Plek van Zijn
‘Acht jaar na het kerkenvisieproces is er nog steeds veel dynamiek rondom de kerkgebouwen, waarbij naast neveninvullingen enkele kerken een nieuwe toekomstbestendige functie hebben gekregen. Er wordt nog steeds geprofiteerd van de basis die gelegd is tijdens de totstandkoming van de kerkenvisie.’ Gerda Kroeze (gemeente Deventer)
Kerkenvisies feiten en inzichten
5
05 Veel gemeenten aan de slag Duurzame toekomst voor gebedshuizen Vanaf 1 januari 2019 tot en met 31 maart 2021 stelde Minister van OCW Ingrid van Engelshoven ongeveer 3 miljoen euro per jaar beschikbaar voor het opstellen van integrale kerkenvisies. Gemeenten konden financiële ondersteuning aanvragen in de vorm van een decentralisatieuitkering. In totaal hebben 240 gemeenten (68 procent van alle 352 Nederlandse gemeenten) hier gebruik van gemaakt. Samen denken de 240 gemeenten na over een duurzame toekomst voor meer dan driekwart van alle gebedshuizen in Nederland.
15%
32%
24%
68%
61%
0-19 kerken / € 25.000
Aantal deelnemende gemeenten
20-39 kerken / € 50.000
‘Tijdens het opstellen van een kerkenvisie zijn we in gesprek gegaan met verschillende kerkbesturen. Het gaat daarbij om de dialoog. Doordat je bij elkaar komt, kun je betere keuzes maken voor de toekomst van de kerken. Iedere gemeente kan er een eigen invulling aan geven, waardoor de kerkenvisie altijd past bij de lokale opgave. Bij ons heeft het geresulteerd in kerkenpaspoorten. Daarin staat onder andere de toekomstbestendigheid van zowel onze geloofsgemeenschap als de gebouwen.’ Anita Sörensen, wethouder gemeente Maasdriel
Aantal niet deelnemende gemeenten
40+ kerken / € 75.000
Achtenzestig procent van alle gemeenten vroeg een decentralisatieuitkering aan voor het opstellen van een kerkenvisie. De hoogte van de uitkering hing af van het aantal kerkgebouwen binnen de gemeentegrenzen. Het grootste deel van het budget (61 procent) ging naar gemeenten met 1 tot en met 19 kerken die hiervoor een uitkering ontvingen van 25.000 euro.
‘Met 160 kerkgebouwen, verdeeld over 89 kernen, ligt er een forse opgave voor onze gemeente. Instandhouding van deze gebouwen hangt bij ons vaak af van wat de gemeenschappen zelf kunnen doen. Daarom kiezen wij ook nadrukkelijk voor een ondersteuningsrol bij deze vaak plaatselijke initiatieven. Sinds de kerkenvisie is er veel meer overleg met en vraag vanuit de (kerkelijke) gemeenschappen. Dat bevordert ontwikkelingen die toekomstbestendig zijn.’ Inge Slagter, beleidsadviseur cultuur bij de gemeente Súdwest-Fryslân
Deelnemende gemeenten per provincie 61
Aantal deelnemende gemeenten
Kerkenvisies feiten en inzichten
66%
Totaal aantal gemeenten
33
67%
70%
25 31
21 25
13 13
81%
84%
100%
71%
Zeeland
65%
18
Overijsel
60%
12
51 36
Limburg
58%
26
47
Gelderland
17
Friesland
6 10
Noord-Brabant
52%
Zuid-Holland
Flevoland
33%
12
7
Utrecht
27
Groningen
6
Drenthe
2
40
Noord-Holland
52
Percentueel
6
06 Koppelingsmogelijkheden kerkenvisie Rol in allerlei beleidsterreinen Een kerkenvisie wordt bij een gemeente in eerste instantie vaak opgepakt vanuit de afdeling Erfgoed. De gebouwen kunnen een belangrijke rol spelen in allerlei beleidsterreinen waar een gemeente bij betrokken is, zoals leefbaarheid en duurzaamheid. Diverse afgeronde kerkenvisies laten dat zien. Voor gemeentelijke opstellers van een kerkenvisie is samenwerking met verschillende gemeentelijke afdelingen en wijkteams wenselijk en vaak zelfs noodzakelijk. Sommige gemeenten nemen zelfs externe partijen op in hun projectteam.
Leefbaarheid wijken & dorpen
Ruimtelijke inrichting & gebiedsontwikkeling
‘Wij koppelen het traject van onze toekomstvisie religieus erfgoed ook nadrukkelijk aan het sociaal domein. We kijken hierin naar de specifiekere rol per kerk in de lokale samenleving. Denk aan een plek van samenkomst, koffiehuis, podium etc. Door het over dit soort waarde te hebben betrek je niet alleen de omgeving, maar waardeer je het gebouw ook als meer dan alleen een stenen gebouw. Ook kan je de gebedshuizen hiermee een duwtje in de rug geven in hun exploitatieverhaal, door aan te geven waarvoor het gebouw wellicht nog meer te gebruiken is. Dit onderlinge contact is ondertussen ook sterker geworden door corona, vanwege een terugkerend crisisoverleg onderling’ Marina Lameris (gemeente Gouda)
Economie: toerisme & accommodatiebeleid
Sociale cohesie
Erfgoed, kunst & cultuur
‘Culemborg heeft vijf binnenstadskerken, die nu verbonden worden met het netwerk rondom kunst en cultuur. In dit netwerk wordt verbinding gezocht op het gebied van kunst en cultuur met als doel een intensievere samenwerking tussen organisaties en verenigingen, naast het versterken, behouden en verbeteren van het culturele aanbod. Doel is tevens om een breder publiek te laten deelnemen aan een grote verscheidenheid aan culturele activiteiten.’ Uit de kerkenvisie van Culemborg
Kerkenvisie connecties
Vastgoed & herbestemmen
Verduurzaming
Een kerkenvisie blijkt vaak een omgevingsvisie in het klein te zijn en kan ook daadwerkelijk een bouwsteen hiervoor vormen.
‘Met betrekking tot het religieuze erfgoed liggen er bij onze provincie koppelingen met toerisme, krimp (herbestemming), leefbaarheid, Omgevingsvisie (herbestemming boerderijen en kerken) maar ook met het Waddenfonds. Bij een verblijfsrecreatieve herbestemming die bijdraagt aan kwaliteit van omgeving en leefbaarheid kunnen gelden verkregen worden uit dit fonds.’ Kees van Stralen, senior adviseur erfgoed en cultuurlandschap provincie Fryslân
‘Eén van de acties die wij als gemeente nu uit het kerkenvisietraject gaan oppakken is het maatschappelijk gebruik onder de loep nemen. Er zijn veel maatschappelijke organisaties gehuisvest in panden die qua gebruik, onderhoudsstaat en of locatie minder geschikt zijn. Aan de andere kant hebben we diverse kerkgebouwen met ruimte op centrale plaatsen die heel goed zouden kunnen dienen voor maatschappelijk gebruik.’ Willemijn Paymans (gemeente Amstelveen)
Kerkenvisies feiten en inzichten
7
07 Voorbeelden van afgeronde kerkenvisies Afspraken belangrijker dan vorm De ervaring leert dat de (werk)afspraken tussen betrokken partijen belangrijker zijn dan de vorm waarin de kerkenvisie wordt gegoten. Een kerkenvisie leidt niet altijd gelijk tot zichtbare resultaten. Het opstellen van een kerkenvisie neemt al snel één tot anderhalf jaar in beslag. Maar uit ervaring blijkt dat juist het proces van het opstellen van een kerkenvisie een essentieel onderdeel is geweest. In dat overleg is vertrouwen opgebouwd, zijn de onderlinge verbindingen gelegd, de (on)mogelijkheden gezamenlijk verkend en is de basis gelegd voor de toekomstige ontwikkelingen.
‘Omdat het om complexe opgaven gaat en er van nature een zeker wederzijds wantrouwen bestaat tussen overheid en kerk is het van groot belang dat partijen in gesprek gaan en blijven. Het verschaft inzicht in elkaars agenda en achtergronden, zorgt voor wederzijds begrip en maakt het mogelijk bij ontwikkelingen sneller te schakelen en elkaar te adviseren. Op deze wijze kan vroegtijdig en preventief aan vraagstukken worden gewerkt, waardoor rigoureuze en ingrijpende maatregelen ineen later stadium kunnen worden beperkt.’ Uit de Kerkenvisie Deventer (2013)
‘Alle partijen hebben elkaar leren kennen en leren accepteren dat je de ander nodig hebt hierin. Vooral het bespreken van elkaars rol, de rolduidelijkheid, is belangrijk.’ Sidney van den Bergh (Raadslid gemeente Oss naar aanleiding van de Kerkenvisie Oss)
Voorbeeld Rotterdam Opgave De op 1 na grootste stad van Nederland qua inwoneraantal met circa 580.000 inwoners en 158 gebedshuizen waarvan 129 nog in gebruik
Voorbeeld Súdwest-Fryslân Opgave: De grootste gemeente van Nederland qua oppervlakte met 89 kernen, waaronder zes van de Friese elf steden en 83 dorpen. Circa 90.000 inwoners en 158 kerkgebouwen waarvan 1/3 al herbestemd Aanpak • Eigen inventarisatie • Enquête over gebouw, gebruik en toekomst • 3 ronde tafelgesprekken, 1 plenaire bijeenkomst • Intern: afstemming van afdeling erfgoed met afdelingen cultuur, toerisme en duurzaamheid en de dorpscoördinatoren Resultaten 1 27 kerkgebouwen dreigen de komende 10 jaar leeg te gaan komen 2 Praktische handreiking opgesteld met informatie, tips en ideeen waar kerkeigenaren zelf mee aan de slag kunnen 3 Helpdesk voor Kerken ingericht binnen de gemeente 4 Kerkenpaspoorten per kerk opgesteld die inzicht geven in de gebouwen en de (on)mogelijkheden 5 Gemeentelijke visie op de kerkgebouwen vormt onderdeel van de erfgoednota Het opstellen van de kerkenvisie startte in september 2018. In november 2020 werd de kerkenvisie door de Gemeenteraad vastgesteld. In april 2021 heeft de Gemeenteraad nieuw erfgoedbeleid vastgesteld waar de kerkenvisie onderdeel van uitmaakt.
Aanpak • 4 lokale bijeenkomsten met eigenaren van gebouwen die (deels) nog in religieus gebruik zijn • Gesprekken met koepelorganisaties • Enquête over gebouw, gebruik en toekomst • Afsluitende centrale inspraakavond • Intern: van Bureau Monumenten naar Stadsontwikkeling Resultaten 1 Circa 11 gebouwen kennen leegstand of sloopplannen 2 Loods/loket ingericht bij de gemeente 3 Digitale kaart opgesteld zie Rotterdam.nl/monumenten 4 Groepsabonnement Monumentenwacht (GM) 5 Expertise restauratie/onderhoudsvragen (GM) 6 Pilot Duurzaamheid en transformatie (pilotgroep met 10 gebouwen) Het opstellen van de kerkenvisie startte september 2018 en in juni 2020 is de visie door het college vastgesteld. De looptijd is 3 jaar met een evaluatie en herijking nadien.
Kerkenvisies feiten en inzichten
8
08 Gemeenten actief met een kerkenvisie Gemeente
Provincie
Aantal gebedshuizen
Eemsdelta Groningen Het Hogeland Midden-Groningen Stadskanaal Westerkwartier Ameland De Fryske Marren Harlingen Heerenveen Leeuwarden Noardeast-Fryslân Ooststellingwerf Opsterland Smallingerland Súdwest-Fryslan Waadhoeke Weststellingwerf Aa en Hunze Assen Hoogeveen Meppel Midden-Drenthe Noordenveld Westerveld Aalsmeer Alkmaar Amstelveen Amsterdam Beemster Bergen Beverwijk Bloemendaal Castricum Den Helder Drechterland Edam-Volendam Enkhuizen Haarlem Heemstede Heiloo Hilversum Hollands Kroon Hoorn Huizen Koggenland Medemblik Oostzaan Ouder-Amstel Purmerend Schagen Stede Broec Texel Uitgeest Waterland Wijdemeren Wormerland Zaanstad Noordoostpolder Zeewolde Almelo Borne Dalfsen Deventer Dinkelland Enschede Haaksbergen Hardenberg Hellendoorn Hengelo Hof van Twente Kampen Losser Olst-Wijhe Raalte Rijssen-Holten Steenwijkerland Tubbergen Wierden
Groningen Groningen Groningen Groningen Groningen Groningen Friesland Friesland Friesland Friesland Friesland Friesland Friesland Friesland Friesland Friesland Friesland Friesland Drenthe Drenthe Drenthe Drenthe Drenthe Drenthe Drenthe Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Noord-Holland Flevoland Flevoland Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel Overijssel
69 79 83 40 29 64 10 57 13 39 91 91 21 34 33 160 73 28 13 23 30 12 27 15 13 10 40 16 174 4 17 18 14 10 32 13 16 17 54 7 5 29 32 18 6 12 36 2 6 10 24 6 19 3 16 16 9 51 46 4 21 10 17 28 13 45 9 45 17 22 10 39 9 11 17 26 43 6 11
Kerkenvisies feiten en inzichten
Zwartewaterland Zwolle Apeldoorn Arnhem Berg en Dal Berkelland Brummen Buren Culemborg Doesburg Doetinchem Druten Duiven Epe Ermelo Lochem Maasdriel Montferland Nijmegen Nunspeet Oldebroek Oost Gelre Oude Ijsselstreek Overbetuwe Putten Rheden Tiel Voorst West Betuwe West Maas en Waal Westervoort Wijchen Winterswijk Zaltbommel Zevenaar Zutphen Harderwijk Amersfoort Baarn Bunnik Bunschoten De Bilt De Ronde Venen Montfoort Oudewater Rhenen Stichtse Vecht Utrecht Utrechtse Heuvelrug Veenendaal Vijfheerenlanden Wijk bij Duurstede Woerden Zeist Albrandswaard Alphen aan den Rijn Barendrecht Bodegraven-Reeuwijk Brielle Delft Den Haag Dordrecht Gouda Kaag en Braassem Katwijk Leiden Midden-Delfland Nieuwkoop Nissewaard Noordwijk Ridderkerk Rotterdam Schiedam Vlaardingen Voorschoten Waddinxveen Wassenaar Westland Zoetermeer Zuidplas Leidschendam-Voorburg Alphen-Chaam
Overijssel Overijssel Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Gelderland Utrecht Utrecht Utrecht Utrecht Utrecht Utrecht Utrecht Utrecht Utrecht Utrecht Utrecht Utrecht Utrecht Utrecht Utrecht Utrecht Utrecht Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Zuid-Holland Noord-Brabant
18 43 65 47 18 22 8 19 7 6 22 9 3 14 17 20 21 14 39 16 18 12 26 25 8 22 11 19 44 15 3 15 8 21 17 19 20 40 13 6 16 18 18 4 5 13 32 70 29 27 42 7 12 29 7 52 10 21 10 28 110 40 25 17 28 32 11 18 25 10 23 130 21 11 7 11 8 43 22 18 20 6
Asten Baarle-Nassau Bernheze Best Bladel Boekel Deurne Dongen Etten-Leur Geldrop-Mierlo Gilze en Rijen Grave Heusden Hilvarenbeek Laarbeek Loon op Zand Meierijstad Mill en Sint Hubert Nuenen Oisterwijk Oosterhout Oss Reusel-De Mierden Roosendaal Son en Breugel Tilburg Uden Veldhoven Vught Waalwijk Woensdrecht Zundert Altena Bergen op Zoom Breda Gemert-Bakel Landerd Oirschot Steenbergen Borsele Goes Hulst Kapelle Middelburg Noord-Beveland Reimerswaal Schouwen-Duiveland Sluis Terneuzen Tholen Veere Vlissingen Beek Beekdaelen Beesel Echt-Susteren Eijsden-Margraten Gennep Gulpen-Wittem Horst aan de Maas Kerkrade Leudal Maasgouw Maastricht Meerssen Mook en Middelaar Nederweert Peel en Maas Roermond Simpelveld Sittard-Geleen Stein Vaals Valkenburg a/d Geul Venlo Venray Weert
Totaal
Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Noord-Brabant Zeeland Zeeland Zeeland Zeeland Zeeland Zeeland Zeeland Zeeland Zeeland Zeeland Zeeland Zeeland Zeeland Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg Limburg
5 2 7 6 8 2 12 8 7 6 5 5 16 6 6 5 24 4 6 5 10 30 4 15 3 37 8 10 8 20 6 6 51 15 41 10 3 6 14 31 21 16 13 28 14 26 41 40 37 31 37 17 5 15 3 11 18 8 10 16 15 16 13 43 10 3 6 13 21 2 38 11 8 10 29 21 17
5389
9
Colofon Deze factsheet is een uitgave van het programma Toekomst Religieus Erfgoed dat een samenwerkingsverband is tussen de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de Federatie Grote Monumentengemeenten, het Interprovinciaal Overleg en het Netwerk Steunpunten Cultureel Erfgoed, het Interkerkelijk Contact OverheidszakenKerkgebouwen, de Vereniging van Beheerders van Monumentale Kerkgebouwen in Nederland, Museum Catharijneconvent, Erfgoedvereniging Heemschut en het Nationaal Restauratiefonds. Deze uitgave kwam tot stand naar aanleiding van de laatste decentralisatie-uitkering voor het opstellen van een kerkenvisie d.d. juni 2021. Voor meer informatie: www.cultureelerfgoed.nl Contact via kerkenvisies@cultureelerfgoed.nl Design Studio Lammert Jonkman ISM Errol Konat (Design&Ko) Drukwerk Koninklijke van der Most Fotografie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; Lars van den Brink, Paul van Galen en Chris Booms. Disclaimer De cijfers in deze factsheet vormen een momentopname en zijn aan verandering onderhevig. Voor meer informatie over Nederlandse gebedshuizen raadpleeg Kerken Tellen! via www.cultureelerfgoed.nl. Of raadpleeg www.toekomstreligieuserfgoed.nl Juni 2021
Kerkenvisies feiten en inzichten
10
Kerkenvisies feiten en inzichten 2 November 2024
01 Kerkenvisies, de stand van zaken Eind 2018 vond de aftrap plaats van een gezamenlijke kerkenaanpak in Nederland. Overheden, erfgoedorganisaties en kerkeigenaren ondertekenden afspraken over hun inzet voor religieus erfgoed. De kerkenaanpak werd vormgegeven in het Programma Toekomst Religieus Erfgoed, ondergebracht bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Doel van de samenwerking is het vergroten van draagvlak en het benadrukken van het grote culturele, historische en maatschappelijke belang van kerkgebouwen. De focus ligt daarbij op het ontwikkelen van een duurzaam toekomstperspectief voor behoud.
Instrument kerkenvisie
Uitvoering
Voor de gezamenlijke aanpak is als middel gekozen voor de kerkenvisie. De ‘kerkenvisie’ wordt op lokaal niveau ontwikkeld, waarbij burgerlijke gemeenten een cruciale rol spelen in het samenbrengen van betrokken partijen. Voor het opstellen van een kerkenvisie konden de burgerlijke gemeenten van 2019 tot en met 2021 budget aanvragen. 240 van de 342 gemeenten maakten gebruik van deze regeling. Inmiddels is ongeveer tweederde van de aanvragers klaar of bijna klaar. Samen vertegenwoordigen ze de helft van het totaal van circa 7100 gebedshuizen in Nederland. Van het overige eenderde deel is het merendeel in ontwikkeling of in elk geval in de opstartfase. Opmerkelijk is dat er ook gemeenten zijn gestart die geen geld aanvroegen, maar later het belang van een kerkenvisie toch erkenden.
Veel gemeenten brachten hun gebedshuizen in kaart, beschreven de kansen en bedreigingen en weten inmiddels waar de opgaven binnen hun gemeente liggen. Maar, nog belangrijker, er zijn netwerken en verbindingen ontstaan, al zijn die soms fragiel wanneer aan afspraken geen opvolging wordt gegeven. Daarom is het ongelooflijk belangrijk dat gemeenten ook uitvoering geven aan de kerkenvisie. Dat kan door het implementeren in beleid, het maken van procesafspraken met geloofsgemeenschappen of door bijvoorbeeld een contactpersoon binnen de gemeente aan te stellen, zodat men weet waar men met vragen terecht kan. Met deze tweede editie van Kerkenvisies feiten en inzichten willen we een update geven van de stand van zaken. Er is inmiddels veel aandacht voor het religieus erfgoed en de bewustwording van een gezamenlijke opgave is gegroeid. Maar, er is nog steeds veel werk aanType de winkel. De basis Aantal ligt er, nu het vervolg. gebedshuis
Het Programma Toekomst Religieus Erfgoed heeft gemeenten actief ondersteund bij het ontwikkelen van kerkenvisies. Zo zijn er handreikingen gemaakt over het maken en implementeren van de visies. Daarnaast zijn vele kerkenvisiebijeenkomsten georganiseerd waarin uiteenlopende onderwerpen aan bod kwamen. Zo werd er aandacht gevestigd op de interieurs, op participatie, implementatie van kerkenvisies in beleid, en duurzaamheid. Ook zijn – en worden – procescoaches ingezet om gemeenten op gang te helpen, of om de kerkenvisie naar een uitvoeringsfase te navigeren.
Kerk 96,6% Moskee 2,0% Synagoge 1,2%
7100 gebedshuizen in Nederland Bron: Kerken tellen
96,6%
Kerk
Moskee
Synagoge