Bijlage 1 - Cultuurhistorische waardenkaart
Tekst van het document
Inventarisatie
Totaal
H
P
B
Rijksmonumenten
15
15
0
0
Gemeentelijke monumenten
40
40
0
0
Nieuwe inventarisaties
302
28
272
2
Tabel 13. Overzicht scores geïnventariseerde rijks- en gemeentelijke monumenten, karakteristieke objecten en nieuwe items. (H = hoge waarde, P = positieve waarde, B = basiswaarde).
De scores H, P en B kunnen als volgt worden gedefinieerd: H: Hoge erfgoedwaarde of (potentiële) monumentwaarde (9 -12 punten) Deze objecten scoren op de zes criteria positief tot hoog (minimaal op drie criteria h oog en op drie criteria positief). Het betreft hoogwaardige onderdelen (gebouwen, objecten en ensembles), die vanwege de voornamelijk hoge ruimtelijke waarden, historische waarden en objectwaarden van wezenlijk en onlosmakelijk belang zijn voor de gemeente Baarle-Nassau en de daarin aanwezige karakteristieke gebieden. Wanneer ze zouden worden getoetst aan de algemeen gehanteerde monumentenselectiecriteria dan is de kans groot dat ze voldoende waarden bezitten voor de kwalificatie gemeentelijk monument. In h et bijzonder geldt dit voor de hoogst scorende objecten binnen deze categorie. Integrale instandhouding is gewenst. De hoge erfgoedwaarde kan ook als 'monumentwaarde' worden gekenschetst. Mocht er in de toekomst overgegaan worden tot het actualiseren en aanvullen van de gemeentelijke monumentenlijst dan behoren de hoogst scorende objecten binnen deze categorie tot de kansrijke kandidaten. Voor objecten uit schaalniveau H, die uiteindelijk niet worden geselecteerd als gemeentelijk monument, gelden zonder meer de wenselijke omgangsvormen, zoals geformuleerd onder Positieve (middelhoge) erfgoedwaarde (P).
P: Positieve (middelhoge) erfgoedwaarde (5 tot en met 8 punten) Deze categorie (scoort vooral bij de criteria architectuurhistorische waarden, gaafheid, herk enbaarheid en zeldzaamheid wat lager dan de categorie Hoge waarde, vaak vanwege de wijzigingen aan details. Verder betreft het karakteristieke onderdelen (gebouwen, objecten en ensembles) die vanwege de voornamelijk positieve ruimtelijke waarden, historische waarden en objectwaarden van aanzienlijke betekenis zijn voor de gemeente Baarle-Nassau en daarin gelegen karakteristieke gebieden. Instandhouding van het gevelbeeld en/of hoofdvormen is wenselijk. De positieve erfgoedwaarde kan RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[81]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
ook als 'karakteristiek' worden gekenschetst. Deze objecten kunnen als cultuurhistorisch waardevolle (of karakteristieke) panden in ruimtelijke plannen worden opgenomen zoals de omgevingsvisie, het omgevingsplan en stedenbouwkundige plannen. Hierbij kunnen zij een dubbelbestemmin g ‘waarde cultuurhistorie’ krijgen. De cultuurhistorische waarden worden op deze wijze planologisch geborgd. Hierbij kan men denken aan een sloopverbod en het verplichten tot instandhouding van ruimtelijk relevante waarden, verankerd in bijvoorbeeld de hoofdvormen, de typologie, materiaalgebruik en karakteristieke gevelelementen. Deze objecten zijn karakteristiek voor de dorpen, gehuchten of het landschap en bepalen mede de identiteit of aanzicht van het gebied. Ze zijn belangrijk vanwege bijvoorbeeld de (o orspronkelijke) functie binnen het gebied, de ouderdom, de bouwstijl en/of de opvallende ligging. In de aan deze kwalificatie te koppelen regelgeving kan een uitgangspunt zijn dat alleen de buitenkant van het gebouw is beschermd is en dat een vergunning aangevraagd moet worden bij sloop. Dit geldt zowel voor het hele gebouw, als voor onderdelen. Het uitgangspunt is om het gebouw, of onderdelen daarvan, te behouden. Voor wat betreft verbouw, aanbouw, schilderen of wijzigen van een karakteristiek gebouw kunnen in principe de regels gelden die voor andere gebouwen ook gelden.
Wat vergunningsvrij of vergunningsplichtig was, blijft vergunningsvrij of vergunningsplichtig. B: Basis erfgoedwaarde of beeldondersteunende waarde (4 punten en minder) De laagste categorie objecten in de inventarisatie is voornamelijk wat betreft de hoofdverschijningsvorm (silhouet, herkenbaarheid) goed herkenbaar gebleven; details of gevelindelingen kunnen verstoord zijn. Voorwaarde is dat er sprake is van een meer dan voldoende mate van herkenbaarheid van het oorspronkelijke concept en dat deze objecten een wezenlijk onderdeel vormen van één van de gebiedskarakteristieken. Deze objecten hebben veelal vooral een beeldondersteunende waarde, bijvoorbeeld in relatie tot karakteristieke gevelwanden of nabijgelegen/aanpalende monumenten of anderszins cultuurhistorisch waardevolle objecten. Instandhouding van op zijn minst de hoofd- en kapvormen is wenselijk.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[82]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
6.2.2
Een blik op de inventarisatie aan de hand van de erfgoedthema’s
Begraven De gemeente Baarle-Nassau bezit enkele historische dorpskerkhoven en begraafplaatsen. De nog aanwezige terreinen zijn in ook in de bouwkunstinventarisatie opgenomen vanwege de vaak aanwezige waardevolle opstallen, omheiningen en historische grafmonumenten. De meeste be graafplaatsen hebben vanwege hun hoge ouderdom, bijzondere stichtingsgeschiedenis, de historische graven en als belangrijke uiting van de funeraire cultuur in de gemeente een positieve of hoge cultuurhistorische waarde. Bestuur en recht Dit thema is vertegenwoordigd met het gemeentehuis van Baarle-Nassau, de politieposten van de marechaussee met woningen aan Gorpeind en enkele historische grenspalen.
Figuur 47. Het representatieve gemeentehuis aan de Singel . (MAB, 2024).
Handel en administratie Dit thema omvat in de eerste plaats enkele winkelwoonhuizen en winkels in de dorpskernen van Baarle-Nassau en Ulicoten, veelal uit het interbellum en de vroege naoorlogse periode. Ook een enkel bedrijfsgebouw in Baarle-Nassau is meegenomen. Herdenken Via verschillende gedenktekens in de gemeente worden bijzondere gebeurtenissen of personen uit de rijke geschiedenis van het gebied herdacht. Zo omvat de inventarisatie de oorlogsmonumenten in Baarle-Nassau en Castelré en het Luchtpostmonument in Baarle-Nassau.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[83]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Horeca, sport en recreatie De gemeente Baarle-Nassau bezit nog enkele historische horecagelegenheden, zoals cafés (vaak met aangrenzende woningen), enkele oude hotel-restaurants en andere horecagelegenheden, waarvan sommige met een oude oorsprong. In het buitengebied zijn enkele naoorlogse recreatiewoningen aanwezig. Industrie en ambacht Met name in Baarle-Nassau bevinden zich nog enkele interessante historische industrie - en ambachtsgebouwen. Het meest grootschalige is het complex van de v oormalige melkfabriek aan Loveren. Verspreid in het dorp staan gebouwen die zijn verbonden aan het leerlooien, een veel voorkomende activiteit in deze omstreken. De gebouwen zijn herkenbaar aan hun opvallende hoogte en deels gepotdekselde gevels. Verder zijn er kleinschalige bedrijfsgebouwen van diverse aard.
Figuur 48. Voormalige melkfabriek De Hoop aan Loveren, in 1904 opgericht en later meermaals uitgebreid . (Google Streetview).
Kunst en cultuur Dit thema is niet vertegenwoordigd in de inventarisatie. De kunst in de openbare ruimte dateert merendeels van na 1980 en valt daarmee buiten de scope van het onderzoek. Religieuze objecten zijn onder het thema “religie” in de inventarisatie opgenomen, een enkel oorlogsmonument valt ond er het thema “herdenken”.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[84]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Landbouw en bosbouw De grootste groep binnen de inventarisatie omvat zo’n 195 objecten die een historische en ruimtelijke relatie hebben met het agrarisch cultuurlandschap van de gemeente Baarle -Nassau, de dorpen en het buitengebied. Ze zijn illustratief voor het agrarisch verleden van de gemeente en vertellen het verhaal van het boerenbedrijf door de eeuwen heen, de oudste nederzettingen, de gehuchten, het boeren in de oude akkergebieden en in de jonge ontginningen. In de door de tijd heen veranderende typologie en bouwwijze kunnen we de ontwikkeling en modernisering van het boerenbedrijf volgen tot in de periode van de wederopbouw en de ruilverkaveling. Het merendeel van die objecten bestaat uit boerderijen. De gemeente kent een variatie aan boerderijtypen, deels als gevolg van de gevarieerde landschappelijke gesteldheid van het gebied met hogere zandgronden, de ontginningen en beekdalen. Zeer veel boerderijen dateren uit de periode 1900-1960, uit de 19 e eeuw zijn er weinig bewaard gebleven. Een zeer beperkt aantal heeft een kern die teruggaat tot de 18 e eeuw of eerder; hiervan zijn de meeste al als monument aangewezen. De oudste boerderijen kunnen worden aangetroffen in de van oorsprong middeleeuwse buurtschappen, zoals in Castelre, Loveren en Boschoven.
Het betrof oorspronkelijk veelal boerderijen van het kortgevel- of hallenhuistype met middenlangsdeel of dwarsdeel, een in het oosten en delen van het zuiden van Nederland nog altijd wijdverbreid type met vele plaatselijke variaties . Vanuit het hallenhuis ontstonden verschillende varianten, vaak door vergroting en uitleg van het woongedeelte.
Figuur 49. Een typische langgevelboerderij uit het begin van de 20 e eeuw aan Heesboom. Haaks op de woning met stal bevindt zich een vrijstaande schuur met zijlangsdeel . (MAB, 2024).
Kenmerkend voor grote delen van Noord-Brabant en het noorden van Limburg is dat zich uit de hallenhuisboerderij in de 18 e eeuw de langgevelboerderij ontwikkelde. Hierbij bleef de langgerekte hoofdvorm van het hallenhuis in essentie herkenbaar, maar concentreren de belangrijke woon - en bedrijfsingangen zich niet meer in de kopgevels maar in één van de langsgevels. Woon - en bedrijfsgedeelte bevonden zich niet langer achter elkaar maar naast elk aar. Hier en daar zijn in oude RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[85]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
langgevelboerderijen fragmenten van een ouder hallenhuis behouden gebleven, maar de meeste langgevelboerderijen werden als “nieuwbouw” gerealiseerd. De gemeente Baarle -Nassau telt nog vele voorbeelden uit de eerste helft van de 20 e eeuw, waarbij in de opzet, de constructiewijze, de detaillering en het materiaalgebruik de verdere ontwikkeling van het type is te volgen. De traditioneel ambachtelijke bouwwijze maakte gedurende de eerste helft van de 20 e eeuw langzaamaan plaats voor meer eigentijdse constructie- en materiaaltoepassingen en stijlkenmerken. In het bijzonder de traditionalistische vormentaal van de Delftse school was in het late interbellum en in vroege naoorlogse periode bijzonder geliefd. De in het kader van de wede ropbouw herstelde of vernieuwde boerderijen zijn alle in deze traditionalistische bouwtrant gebouwd en vormen zo een goed herkenbare groep. Een markant kenmerk van de meeste langgevelboerderijen is hun oriëntatie evenwijdig aan de openbare weg, met alle relevante gevelopeningen gericht op de weg. De oudere hallehuizen lagen veelal met de deelingang in de korte gevel gericht op de openbare weg. Vanaf omstreeks 1900 werden boerderijtypen geïntroduceerd waarin het hoofdhuis duidelijk werd gescheiden van het agrarisch bedrijfsgedeelte.
Soms werd een bijna geheel vrijstaand woonhuis alleen nog met een verbindingslid gekoppeld aan een stal, maar ook geheel vrijstaande woningen komen voor. De eerste van deze boerderijen, uit de periode 1900 -1930, hadden meestal de opzet van een dwarshuis met een symmetrische opzet en eventueel een centrale topgevel. Uit de periode 1925 -1955 dateert een aantal boerderijen van het kopromptype en in de periode 1940 -1960 verrezen meerdere exemplaren van het kophalsromptype. In mindere mate bouwde men ook nog traditionele hallenhuisboerderijen en – tijdens de wederopbouwperiode – langgevelboerderijen. Naast de voornoemde boerderijtypen zijn er incidenteel andere typen gebouwd, zoals een hofboerderij aan de Bredaseweg en enkele L-vormige boerderijen.
Figuur 50. Een kophalsrompboerderij aan Boschoven, gebouwd in 1940, waarbij de kop en de hals naast in plaats van voor de stal zijn geplaatst. (Google Streetview).
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[86]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Op veel erven bevinden zich markante bijgebouwen; met name bijschuren, enkele malen ook wagenloodsen en bakhuizen. De schuren staan meestal haaks op het woongedeelte en met de nok haaks op de straat. Daarbij worden ze vaak gekenmerkt door de aanwezigheid een hoge langsdeeldeur en door een nis waarin een Mariabeeldje is geplaatst. Enkele schuren kennen een bouwconstructie met een door metselwerk gevuld staalskelet. Nutsvoorziening Onder dit thema valt de collectie markante transformatorhuisjes uit de voor - en vroeg naoorlogse periode. Ze herinneren aan de ontwikkeling van de energievoorziening in het midden van de 20 e eeuw en hebben vaak een bijzondere en verzorgd gedetailleerde vormgeving in zakelijke of traditionalistische stijl. Aan de historische drinkwatervoorziening herinneren de historische dorpspompe n aan de Singel in Baarle-Nassau en in het kerngebied van Loveren. Onderwijs en wetenschap De waardenkaart bevat slecht één historische onderwijsvoorziening, te weten de vermoedelijk als (kweek)school gebruikte oostvleugel van het Huize Sacré Coeur van de Broeders van de Christelijke Scholen, die zich in 1905 vestigden in de Pastoor de Katerstraat. De andere historische scholen zijn ofwel sterk gewijzigd, of wel gesloopt en recentelijk vervangen door nieuwe (woon)bebouwing.
Oorlog en defensie Bij Ulicoten werden in de jaren 1950 door Defensie drie munitiemagazijnen ingericht. Van deze grote complexen met magazijngebouwen is er één in redelijk gave staat bewaard gebleven. Van de andere resteren slechts de terreinen en in één geval nog enkele magazijngebouwen .
Figuur 51. Munitiemagazijncomplex Ulicoten C aan de Wildertsebaan is één van de drie MOB -complexen in de gemeente. Van dit complex zijn enkele gebouwen behouden . (MAB, 2024). RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[87]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Religie Dit thema representeert vooral de gebouwde weerslag van de geschiedenis van de voornamelijk roomskatholieke geloofsbeleving in de gemeente Baarle-Nassau. De collectie omvat naast de (parochie)kerken in Baarle-Nassau en Ulicoten de bijbehorende pastorieën en parochiehuizen. In de kern en in het buitengebied van Baarle-Nassau zijn enkele forse voormalige kloostercomplexen behouden gebleven. Een bijzonder object vormt de bidtuin rondom de Sint-Salvatorkapel in Nijhoven, waarin een kruiswegstatie en een Lourdesgrot zijn opgenomen. Tevens bevat de kaart enkele kleinere devotieobjecten, zoals een wegkapel en een wegkruis. Samen vormen deze gebouwen en objecten een belangrijke herinnering aan het rijke religieuze verleden van de regio.
Figuur 52. De bidtuin rondom de Sint-Salvatorkapel (rechts) aan Nijhoven. (MAB, 2024).
Verkeer en vervoer Deze kleine categorie is vertegenwoordigd met enkele spoorweg -gerelateerde objecten, waaronder het voormalige treinstation in Baarle-Nassau en enkele restanten van het station van Baarle-Nassau Grens, aan de in 1867 geopende en in 1973 voor goederenvervoer gesloten spoorlijn Tilburg -Turnhout. De baanwachterswoningen, waarvan er vier binnen de gemeente resteren, zijn opgenomen onder het thema “wonen’. Ook een brug en een historische wegwijzer sta an op de kaart. In de kern van BaarleNassau staat aan de kruising Singel-Sint-Annaplein een inmiddels zeldzame ANWB-handwijzer, volgens een in de jaren 1920 ontwikkeld type, dat hier volgens mededeling in 1997 is geplaatst.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[88]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Figuur 53. Historische ANWB-wegwijzer aan Singel. (MAB, 2024).
Waterstaat De objecten binnen dit thema zijn relevant (geweest) voor de beheersing van de waterhuishouding in de gemeente Baarle-Nassau. Het betreft twee historische duikers die waterlopen onder d e spoordijk van het ‘Bels lijntje’ door geleiden. Wonen Dit thema omvat 85 objecten en geeft een breed en gedetailleerd beeld van de gevarieerde wooncultuur in de dorpen en in het buitengebied. De oudste woningen zijn te vinden in de dorpskern van Baarle-Nassau, met in een enkel geval nog restanten uit de 17 e eeuw. De dorpskern van BaarleNassau, nauw verweven met die van Baarle-Hertog, bestaat uit veelal aaneengesloten bebouwing die na circa 1925 een sterke vernieuwing heeft ondergaan. Bebouwing uit het ee rste kwart de 20 e eeuw is in dit gebied nog fragmentarisch over, onder andere aan de Singel, Desiree Geeraertstraat en Nieuwstraat. Het gaat voornamelijk om dwarshuizen met de kap evenwijdig aan de straat, liggend op diepe percelen die in later tijd dichtgebouwd zijn. Ulicoten kent zeer plaatselijk – onder andere RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[89]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
tegenover de dorpskerk – enige vergelijkbare verdichting. Voor het overige worden de dorpskernen gekenmerkt door lintbebouwing met veelal vrijstaande dwarshuizen en blokvormige panden.
Figuur 54. De kern van Baarle-Nassau wordt gekenmerkt door aaneengesloten bebouwing. Een klein deel ervan is vooroorlogs tot eeuwenoud – het pand rechts aan de Singel dateert uit 1639 – en veel vernieuwing heeft na de Tweede Wereldoorlog plaatsgevonden – zoals de bebouwing links. (MAB, 2024).
Met de voorzichtige groei van de dorpen vanaf omstreeks 1900 verschenen enige voorname “burgermanswoningen” in het straatbeeld, waaronder de pastorie aan de Nieuwstraat. Deze hadden een blokvormige opzet en kregen meer allure door de toevoeging van hoekpilasters, friezen en ornamentiek in eclectische of neorenaissancetrant. Veel woningbouw in de gemeente Baarle -Nassau bleef nog lange tijd traditioneel van aard, met felrode tot roodbruine steens muren, kl eine door segmentbogen of strekken afgesloten vensters en siermetselwerk in de fries. Rond 1900-1910 kwam, in het kielzog van ontwikkelingen in Engeland en Duitsland het “landhuis” als woningtype sterk op: een in zijn verschijningsvorm, opbouw en materiaal gebruik nadrukkelijker op de landschappelijke omgeving aansluitende woning, met bakstenen of met hout beklede gevels, vensters met roedenramen en luiken en van de landelijke bouwkunst afgekeken kapvormen, soms gedekt met riet. In deze traditionalistische stijl werden onder meer de rond 1906 gebouwd dienstwoningen van de spoorwegen aan de Grensweg gebouwd. Verder verschenen in de gemeente Baarle-Nassau de eerste “landhuizen” met deze kenmerken pas vanaf de jaren 1930, maar in soberder en strakkere vormen. He t woningtype is nauwelijks vertegenwoordigd. Dat geldt ook voor huizen in de stijlen van het zakelijk en traditioneel expressionisme.
De dorpen breidden enigszins uit aan de uitvalswegen, waar in de jaren tussen beide wereldoorlogen enige vrijstaande en half vrijstaande woningen verrezen. Na de Tweede Wereldoorlog vond in de dorpskern van Baarle -Nassau wederopbouw plaats. Op kleine schaal werden woningbouwprojecten gerealiseerd, waarvan die aan Hoogbraak, rond de Pastoor RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[90]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Vekemanshof en aan de Burgemeester de Grauwstraat opvallende voorbeelden zijn. Een sterke groei van de plaats voltrok zich vanaf het eind van de jaren 1950. Het traditionalisme van de Delftse school had de traditionele bouw inmiddels verdrongen, hier en daar vond ook wat modernere woningbouw plaats. In de vanuit de dorpskernen uitwaaierende lintbebouwingen langs de doorgaande wegen vindt men diverse voorbeelden van woonhuisbouw uit deze periode. De bebouwing uit de jaren 1955 -1965 is veelal karakteristiek maar niet van uitzonderlijke architec tonische kwaliteit. Vanaf midden jaren 1960 ontstond de eerste concentratie van vrijstaande villa’s en bungalows aan de Oude Bredasebaan. Deze breidde zich in de decennia daarop uit naar Het Goordonk. In de uitbreiding aan de noordzijde van Baarle -Nassau uit de periode 1968-1973 bevinden zich markante bouwprojecten met eenvoudige rijwoningen en geschakelde eengezinswoningen. Hier werden bouwtypen en architectuur zorgvuldig afgestemd op nieuwe ideeën over de functionele en ruimtelijke opzet van de moderne woonwijken. Ulicoten kende vanaf de jaren 1970 enkele bescheiden uitbreidingen “achter” de lintbebouwing.
6.3 Historische stedenbouw 6.3.1
Inleiding
Deze paragraaf beschrijft de historische stedenbouwkundige ensembles in de gemeente Baarle Nassau, die op de waardenkaart zijn gezet en van een waardering voorzien.
6.3.2
Beschermde stads- en dorpsgezichten
De gemeente Baarle-Nassau heeft geen van rijks- of gemeentewege beschermde dorpsgezichten.
6.3.3
Stedenbouwkundige ensembles
In de cultuurhistorische waardenkaart zijn 17 bijzondere “stedenbouwkundige ensembles” gedefinieerd. Deze zijn weergegeven in de kaartbijlage. In het onderstaande overzicht worden ze kort omschreven. In de database is meer informatie verwerkt. Hierin is ook de waardering van de ensembles opgenomen.
01
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Baarle-Nassau
Historische dorpskern Baarle-Nassau
Dorpsontwikkeling, vooroorlogse stedenbouw - dorpskern
Hoog
Het betreft het noordelijke deel van de historische kern van Baarle -Nassau / Baarle-Hertog. De nederzetting ontwikkelde zich als es- en kerkdorp. Verschillende over de es uitwaaierende wegen komen bij de Sint-Remigiuskerk (in Baarle-Hertog) samen. In de kern ontwikkelde zich langs de wegen rond de kerk vooral vanaf het midden van de 19 e eeuw een intensieve, deels aaneengesloten lintbebouwing, die naar buiten toe diffuser wordt. Binnen het ensemble is het historische knooppunt van wegen nog goed herkenbaar. Het noordelijke deel van de brede Singel ontwikkelde zich tot een bescheiden (markt)plein, dat thans rondom wordt afgebake nd met leilinden. De vele panden uit de wederopbouwperiode, het raadhuiscomplex uit 1953 en de ingrijpend na oorlogsschade herstelde en vergrote RK kerk O.L. Vrouwe van Altijddurende Bijstand getuigen van de wederopbouw van Baarle-Nassau in de jaren 1950. Desondanks bleven ook markante voorbeelden van de vooroorlogse dorpsbebouwing in het dorpsbeeld bewaard. Aan de zuidzijde sluit het ensemble organisch aan op het thans in België gelegen deel van de dorpskern, met de middeleeuwse Sint-Remigiuskerk aan het Kerkplein als imposante en monumentale RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[91]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
landmark. De kerk speelt ook in het dorpsbeeld van het ensemble een belangrijke rol en is de schakel tussen Baarle-Nassau en Baarle-Hertog. Op verschillende plaatsen in het ensemble wordt de bezoeker geconfronteerd met de complexe en grillige verlopende rijksgrens, middels een historische grenspaal en markeringen in de bestratingen. Het ensemble is cultuurhistorisch van belang als nog goed herkenbare historische dorpskern, waarin wegenpatroon, een deel van de historische verkavelingen en rooilijnen en het gegeven van het kerkdorp nog tastbaar aanwezig zijn.
Figuur 55. Straatbeeld in de historische kern van Baarle-Nassau. (MAB, 2024).
02
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Baarle-Nassau
Naoorlogse uitbreiding Sint Annaplein - Titus Brandsmastraat
Dorpsontwikkeling, naoorlogse planmatige stedenbouw – woningbouw
Positief
Het ensemble bevindt direct ten oosten van de oude dorpskern van Baarle -Nassau en kwam in de huidige opzet tot stand in de naoorlogse periode, als onderdeel van de wederopbouw van het dorp en de eerste vroege naoorlogse dorpsuitbreiding. Dit gebeurde direct ten noorden van de oude uitvalsweg naar Alphen en de aftakking daarvan naar de buurtschappen oostelijk van het dorp. Tussen de bestaande weg en een parallel lopend veldpad kwam het Sint Annaplein tot stand. Het werd omzoomd door nieuw gebouwde woonwinkelpanden en woningen in traditionele stijl, deels als onderdeel van de bestaande straatwand van de weg naar Alphen, deels op nieuw uitge zette percelen aan noord- en oostzijde. Aan de westzijde grens het gemeentehuis uit 1953 aan het plein. Het is hier de schakel tussen de oude kern en de dorpsuitbreiding. Het ruimte Sint Annaplein werd ingericht als dorpspark met grasvelden, borders met bloeiende heester en een omzoming van leilinden. Later kreeg het plein een meer formele groene invulling met hagen en elkaar kruisende paden. Ondanks vernieuwingen en RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[92]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
wijzigingen van de in de jaren 50 gerealiseerde bebouwing bleef het beeld van een groot ple in uit de wederopbouwperiode herkenbaar. Op de noordpunt van het plein sluit een bescheiden uitbreiding aan met eenvoudige geschakelde traditionalistische woningen aan rechte straatjes, in een simpele, voor de vroege naoorlogse periode kenmerkende verkaveling. Vooral de Burgemeester de Grauwstraat met de bescheiden dubbele bakstenen woningwetwoningen uit de jaren 50 ademt de sfeer van de vroege naoorlogse periode. Het ensemble is cultuurhistorisch van belang als nog duidelijk herkenbaar dorpsgebied, dat de huidige structuur en bebouwingskarakteristiek dankt aan de vroege naoorlogse periode, waarin Baarle -Nassau volgens plan werd uitgebreid met een heus dorpsplein met en de eerste uitbreidingsbuurt met kleine woningen. In het bijzonder het Sint Annaplein heeft ruimtelijke betekenis als centraal element in de wederopbouw en vanwege de relatie met het gemeentehuis.
03
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Baarle-Nassau
Bebouwingslint Hoogbraak
Dorpsontwikkeling, vooroorlogse stedenbouw – bebouwingslint
Positief
De straat Hoogbraak is onderdeel van een oude uitvalsweg vanuit de kern van Baarle richting Chaam, via het gehucht Hoogbraak, gelegen op de es ten noordoosten van het dorp. Vanuit de kern van Baarle groeide pas in de loop van de 20 e eeuw een bebouwingslint. Het voert door een complex en grillig enclavegebied. Het onderhavige deel van het bebouwingslint is het enige op Nederlands grondgebied dat nog enige samenhang vertoont. Het is ook het kerngebiedje van het gehucht Hoogbraak dat eertijds een gaffelvormige structuur had. Dit is nog enigszins te zien in de huidige structuur, die deels op Nederlands, deels op Belgisch grondgebied ligt. Het bebouwingslint bevat aan de zuidzijde nog restanten van de vroegere agrarische bebouwing (nr.7 7a) en het in België gesitueerde nr. 12-12a. Aan de noordzijde bevinden zich enkele dubbele arbeiderswoningen uit de vroege 20 e eeuw. Nr. 30 is getuige de oude zijgevel met bouwsporen van veel oudere datum. Het lint is rond 1950 aangevuld met een karakteristiek klein complex van zes dubbele woningwetwoningen in de stijl van de Delftse school. De kleine woningen hebben bakstenen gevels en zadeldaken tussen getrapte eindtopgevels, omlijste ingangen en hier en daar klokgevelaccenten.
Het lint vertoont nog een markante ruimtelijke samenhang en heeft enige cultuurhistorische en beeldbepalende waarde als nog enigszins gaaf historisch bebouwingslint langs de overigens nogal gewijzigde uitvalsweg. In de rooilijn van de bebouwing aan de zuidzijde (deels Belgisch) is de oude nederzettingsstructuur van Hoogbraak nog herkenbaar.
04
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Baarle-Nassau
Uitbreidingswijk Boschovenseweg, Willem Alexanderstraat e.o.
Dorpsontwikkeling, naoorlogse planmatige stedenbouw - uitbreidingswijk
Positief
In 1865 werd gestart met de aanleg van een spoorlijn tussen Tilburg en het Belgische Turnhout. Het spoor, ook wel het “Bels lijntje” genoemd doorkruiste het destijds nog spaarzaam bebouwde dorpsgebied van Baarle-Nassau en Baarle-Hertog. Op diverse plaatsen werd het spoor gekruist door bestaande uitvalswegen en de paden over de es. Na beëindiging van de officiële dienstregeling in 1973 RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[93]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
en een korte periode van exploitatie door de Stichting Stoomtrein Tilburg -Turnhout sloot de lijn in de jaren 80. Over grote delen van het spoor werd een fietspad aangelegd. Geleidelijk aan werd de dwars door het dorp snijdende structuur steeds minder een “obstakel” en werd ze opgenomen in de dorpsuitbreidingen. In de jaren 50 evenwel werd nog parallel aan het in dienst zijnde spoor een parallelweg aangelegd, die Baarle verbond met de gehuchten ten noorden van het dorp. De weg vormde de westelijke begrenzing van de grote uitbreidingswijk, die in de jaren 60 en 70 werd aangelegd. De wijk bestaat uit een groot aantal woonstraatjes met enkelvoudige, dubbele of in blokken geschakelde eengezinswoningen, in een halfopen verkaveling, met verspreid in de wijk een aantal kleine buurtplantsoenen met parkaanleg. Binnen de wijk ligt en drietal Belgische enclaves. De bebouwing in de wijk geeft een beeld van de bouwkundige ontwikke lingen in de periode circa 1960midden jaren 70. De woningbouw is traditionalistisch van karakter, met bakstenen (soms in verschillende kleuren) gevels en pannendaken. Enkele kleine complexen zijn met behulp van prefab puien gerealiseerd. Het ensemble heeft enige cultuurhistorische en stedenbouwkundige waarde als karakteristiek voorbeeld van een uitbreidingswijk uit de periode 1960 -1976, met voor die tijd kenmerkend patroon, verkavelingswijze en woningtypologie.
05
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Baarle-Nassau
Bungalowpark Het Goordonk
Dorpsontwikkeling, naoorlogse planmatige stedenbouw - bungalowpark
Positief
Kleinschalige villaparkontwikkeling in de vorm van een bosrijke bungalowwijk in Het Goordonk ten noordwesten van Baarle-Nassau. Het Goordonk is het restant van de voorheen uitgestrekte Baulsche, later Bosschovense Heide die in de 19 e en 20 e eeuw grotendeels werd ontgonnen, aanvankelijk deels bebost en in het interbellum deels in landbouwgrond is omgezet. Het Goordonk behield de bosvegetatie, maar de aanvankelijk nog aanwezige kleine heidevelden verdwenen uit beeld. Rond 1950-1960 kwam het aantrekkelijke groene gebied in beeld als recreatiegebied. In het hart van het gebied werd een klein bungalowpark gepland, dat vanaf circa 1960 werd bebouwd met ruime bungalowachtige huizen op grote, in het bos uitgespaarde percelen. Eenzelfde ontwikkeling is te zien langs de Oude Bredasebaan, die het bungalowpark verbindt met Baarle -Nassau. De woonhuisbebouwing (aanvankelijk kleine bungalows uit de jaren 1960, later aang evuld met grotere huizen) is op zichzelf niet zo bijzonder. De opzet met boslanen en bungalows op in het bos uitgespaarde plekken is karakteristiek voor de aanlegperiode.
06
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Baarle- Nassau
Gehucht Loveren
Dorpsontwikkeling, historische buurtschap gehucht
Hoog
Loveren is een in oorsprong middeleeuws “esgehucht”, ontstaan aan de kruising van wegen van ’s Hertogenbosch, via Hoogstraten naar Antwerpen en van Breda naar Turnhout. Bij de nederzetting bevond zich een versterking, het kasteel Bruhese of Bruheze, dat niet meer aanwezig is. Loveren lag tot ver in de 19 e eeuw apart van de dorpskern Baarle-Nassau, maar de oude verbindingsweg tussen dorp en gehucht, de weg Loveren-Pastoor Katerstraat kreeg in de loop van de 20 e eeuw een doorgaande lintbebouwing. Op de percelen tussen de vroegere boerderijen verrezen woningen en werkplaatsen. Een deel van het bebouwingslint is Belgisch grondgebied. RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[94]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Vermoedelijk was voor 1800 al een bebouwingscluster ontstaan aan de gaffelvormige aansluitin g van de oude landwegen. Het driehoekige middenterrein, beplant met bomen heeft het karakter van een kleine brink (plaatse) en is hiermee een kenmerkend onderdeel van de esnederzetting. Rond de brink bleef een markant bebouwingsbeeld intact, met verschil lende verbouwde of in stijl vernieuwde boerderijen, kleine woningen, merendeels één bouwlaag met kap. Een deel van de bebouwing staat op Belgisch grondgebied. Op de brink is een oude pomp aanwezig. Het ensemble heeft cultuurhistorische en stedenbouwkundige waarde als vrij gaaf voorbeeld van een de aanleg laatmiddeleeuwse brinknederzetting aan de es (akker), thans met een, ondanks de wijzigingen, samenhangende bebouwings- en groenstructuur.
07
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Baarle-Nassau
Buurtschap Boschoven
Landbouw en bosbouw, historische bebouwingsconcentratie
Positief
Boschoven is een buurtschap ten noordoosten van Baarle-Nassau, aan de noordrand van de kampontginningen, op de overgang naar de vroegere “Bosschovense heide”. Het ensemble bestaat uit een reeksen erven met boerderijen aan weerszijden van de door de buurtschap lopende geknikte weg, die na de recente aanleg van de Boshovenring in twee delen is geknipt. De erven laten een markante afwisseling zien van oudere en nieuwe erfbebouwing, waarbij langs het noordelijke deel van de weg vooral de grote, haaks op de weg staande veeschuren kenmerkend en beeldbepalend zijn. Langs het zuidelijke deel van de weg ligt een aantal markante, deels na oorlogsschade in de vroege naoorlogse periode herstelde en aangevulde erven. Hieronder ook Boschoven 8 dat nog een deels 17 e -eeuws hoofgebouw bezit. De deels geclusterde of vrij liggende erven, vaak met karakteristieke groenelementen (hagen, markante bomen en boomgroepen, singels) worden afgewisseld door open veld, die de verwevenheid van buurtschap en open akkerland benadrukken. Het ensemble heeft cultuurhistorische waarde als samenhangend agrarisch -historisch ensemble in het landschap ten noorden van Baarle. Ondanks wijzigingen van de bebouwing en de deels grootschalig e uitbouw van de erven is de oorspronkelijke nederzettingsvorm goed herkenbaar gebleven, alsmede de sterke historische en ruimtelijke verwevenheid met het open landschap.
08
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Baarle-Nassau
Buurtschap Nijhoven, Veldbraak, Keizershoek
Landbouw en bosbouw, historische bebouwingsconcentratie
Positief
Nijhoven, Veldbraak en Keizershoek zijn drie buurtschappen ten oosten van Baarle. Nijhoven (lett. Nieuwe Hoeven) is vermoedelijk in de vroege middeleeuwen ontstaan als kleine kampnede rzetting, aan een samenkomst van verschillende veldwegen, die gaffelvormig op elkaar aansluiten en in het verleden driehoekige groene ruimten omsloten, bij wijze van kleine plaatse. Aan de zuidrand van de buurtschap ligt een drinkvijver, de Buyckxe Kuil, aangelegd in 1650 als drinkwatervoorziening voor het vee, viskweekvijver en blusvoorziening. Het bebouwingsbeeld van Nijhoven wordt nog steeds bepaald door een cluster van boerenerven, overwegend met langgevelboerderijen, waarvan sommige met grote bijschuren. De weg Nijhoven gaat naar het oosten toe over in Veldbraak, een tweede buurtschap, dat vermoedelijk wat later tot ontwikkeling kwam dan Nijhoven. Veldbraak bestaat vooral uit een los bebouwingslint van (langgevel)boerderijen en jonge woningen aan weersz ijden van de doorgaande weg RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[95]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
door de buurtschap en een concentratie rond de wegsplitsing aan de oostzijde van de nederzetting. Halverwege Nijhoven en Veldbaak bevindt zich een afsplitsing naar een derde kleine buurtschap, Keizershoek, een cluster voornamelijk boerderijen aan vertakkende veldweg, die wat betreft de westelijke armen doodloopt in de velden. Oorspronkelijk was dit een knooppunt van vele veldwegen en een kerkpad naar de kapel van Nijhoven. Ook Keizershoek had een kleine plaatse met een waterpoel. Het “brinkje” is nog enigszins herkenbaar aan de groenstructuur op de splitsing van wegen. De drie buurtschappen vormen een samenhangend ensemble in het agrarische akkerlandschap ten oosten van Baarle. Ondanks wijzigingen van de bebouwing en de deels gro otschalige uitbouw van de erven is de oorspronkelijke nederzettingsvorm goed herkenbaar gebleven, alsmede de sterke historische en ruimtelijke verwevenheid met het open landschap. De doorgaande weg door de buurtschappen heeft een aantrekkelijke laanboombeplanting.
09
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Baarle-Nassau
Baarle-Nassau – Grensweg en Grens
Verkeer en vervoer, vooroorlogse planmatige stedenbouw - stationsbuurt
Hoog
In 1865 werd gestart met de aanleg van een spoorlijn tussen Tilburg en het Belgische Turnh out. Het spoor, ook wel het “Bels lijntje” genoemd doorkruiste het destijds nog spaarzaam bebouwde dorpsgebied van Baarle-Nassau en Baarle-Hertog en kruiste ten zuiden van het dorp de rijksgrens. Na beëindiging van de officiële dienstregeling in 1973 en een korte periode van exploitatie door de Stichting Stoomtrein Tilburg-Turnhout sloot de lijn in de jaren 80. Over grote delen van het spoor werd een fietspad aangelegd. Pas in 1904-1906 stichtte de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen een stuk grond bij de rijksgrens om er een spoorwegstation met douanefaciliteiten, goederenloods, locomotievenloods met draaischijf en emplacement in te richten, bestemd voor personen én goederenvervoer. Hierbij werd samengewerkt met de Belgische Spoorwegen. De accommodatie moest het goederenvervoer via Roosendaal ontlasten en belangrijke schakel vormen in het reizigersvervoer tussen Amsterdam en Parijs. Station Baarle-Nassau Grens diende tot 1934 in het personenvervoer, in 1973 reeds de laatste goederentrein. Van het gesloopte station resteren delen van de perrons. Ook de goederenloods resteert en in het bosperceel aan de westzijde is een rangeerschijf behouden gebleven. Bij het emplacement werd in 1906 langs de Grensweg een reeks dienstwoningen gebouwd, bestemd v oor het spoorwegpersoneel.
Deze vormen met de restanten van het perron en de goederenloods een markant historisch ensemble. Overigens spelen ook de op Belgisch grondgebied gebouwde dienstwoningen aan Grens een beeldbepalende rol in het totaalensemble. Het ensemble is van cultuurhistorische waarde als herinnering aan het spoorverleden van de grensregio en is van belang vanwege hun bijzondere stichtings - en gebruiksgeschiedenis. Het bestaat uit een groot aantal in meer of minder gave staat aanwezige gebouwen en artefacten die in directe relatie tot bekende Station Baarle-Nassau Grens zijn ontstaan.
10
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Baarle-Nassau
Buurtschap Hoogeind Eikelenbosch
Landbouw en bosbouw, historische bebouwingsconcentratie
Positief
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[96]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Ensemble van twee gehuchten in een oude kampontginning, ontstaan op de overgang van het akkerareaal naar de woeste gronden. Thans bestaan ze uit losse lintbebouwingen van boerderijen en enkele woonhuizen langs de wegen Eikelenbosch en Hoogeind. Tussen de erven bevinden z ich kleine akkers en weiden, die doorzichten bieden op het open akkerlandschap. Er zijn nog enkele historische boerderijen aanwezig, meest van het langgeveltype, en enkele opvallende grote schuren. Het ensemble heeft enige cultuurhistorische waarde als sam enhangend agrarisch-historisch ensemble in het landschap ten westen van Baarle. Ondanks wijzigingen van de bebouwing en de deels grootschalige uitbouw van de erven is de oorspronkelijke nederzettingsvorm goed herkenbaar gebleven, alsmede de sterke historische en ruimtelijke verwevenheid met het open landschap.
11
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Baarle-Nassau
Gorpeind
Bestuur en recht, naoorlogse planmatige stedenbouw, marechausseekazerne
Hoog
Voor de in 1946 opnieuw opgezette brigade Baarle Nassau van de Koni nklijke Marechaussee werd begin jaren 50 een nieuwe politiepost ingericht aan het Gorpeind. Het pand, een vrijstaande woning en een blokje van drie dienstwoningen kwamen te staan aan een halfrond gebogen straatje terzijde van de weg Gorpeind. Het straatje omgeeft een plantsoen met grasveld, borders, enkele bomen en een vlaggenstok. Ook aan de westzijde van Gorpeind werd een woning gebouwd. Het ensemble is van cultuurhistorische waarde als tastbare herinnering aan de aanwezigheid van de Koninklijke Marechaussee in het complexe grensgebied rond Baarle-Nassau. Er is sprake van een grote ruimtelijke samenhang tussen de markante structuur (plantsoen, gebogen straat) en de uit de jaren 50 daterende bebouwing.
12
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Baarle-Nassau
Buurtschap Driehuizen
Landbouw en bosbouw, historische bebouwingsconcentratie
Positief
Driehuizen is een buurtschap ten noordoosten van de kern van Baarle -Nassau. Het is onderdeel van een rij buurtschappen langs de Oordeelsestraat, die naar het zuidwesten toe eind igt in de kern van Baarle-Nassau en een belangrijke ontsluitingsweg vormde voor de akkers en verderop gelegen heidevelden rond Baarle. Langs de weg ontstonden diverse clusters van boerderijen. Het oostelijk gelegen Driehuizen, aan de splitsing Driehuizen, Pineind en Klein Bedaf biedt nog een aaneengesloten reeks kleine boerderijen met schuren die een samenhangend bebouwingsensemble vormen langs de licht gebogen weg.
13
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Baarle-Nassau
Bredaseweg - Huisvennen
Landbouw en bosbouw, historische bebouwingsconcentratie – ontginning met boerderijen en jachthuizen
Hoog
Vanaf de late 19 e eeuw kwam een grote golf heideontginningen opgang. De ontginning van de Baulsche Heide is er daar één van. De vennen werden drooggelegd, de afwatering wer d verbeterd door het graven van sloten en de bodem werd geschikt gemaakt voor bebossing voor de productie van RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[97]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
mijnhout of omgezet in landbouwgrond. Nadat de koopman Ch. Mayer in 1869 de gebieden aan weerszijden van de als bestaande weg van Baarle-Nassau naar Breda had verworven werd een begin gemaakt met de ontginning van het gebied. Het gebied werd rechtlijnig verkaveld, ontsloten door (bomen)lanen en grotendeels beplant met productiebos. Mayer bouwde er het nog bestaande Hooghuis (1873), middelpunt van een buitenplaats, later een rentmeesterswoning en Sint-Franciscusklooster. Het zuidelijker gelegen Huisvennen werd in 1913 aangekocht door Henricus van Meer. Hij liet eveneens een jachthuis bouwen, Antoinette. In de loop van de eerste helft van de 20 e eeuw werd het gebied verder ontgonnen en de uitgestrekte bospercelen werden omgezet in landbouw - en weidegrond. Van Meer liet verschillende pachtboerderijen bouwen op de nieuwe ingerichte landbouwpercelen, vooral aan de westzijde van de Bredaseweg. De erven liggen alle op gelijke afstand van de openbare weg, met een grote weide aan de voorzijde. Ze zijn bereikbaar via korte bomenlanen. Enkele boerderijen dateren nog uit deze vroege periode, sommige zijn echter sterk verbouwd of volledig vernieuwd. De rij van erven is echter nog goed herkenbaar.
Het ontginningsgebied met de “jachthuizen”, de erven en het boerderijenensemble is nog goed herkenbaar en toont in de verschillende inrichtingen (bospercelen, landbouwgronden, weiden) de verschillende fasen in de ontwikkelings- en gebruiksgeschiedenis. Het ensemble heeft hierdoor cultuurhistorische waarde. Tevens zijn er bijzondere ruimtelijke waarden aanwezig, in de vorm van de redelijk gaaf gebleven hoofdstructuur, de afwisseling van bos - en landbouwpercelen, markante bomenlanen en houtsingels en de in lijn geordende agrarische erven.
14
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Ulicoten
Historische dorpskern Ulicoten
Dorpsontwikkeling, vooroorlogse stedenbouw – bebouwingslint -dorpskern
Hoog
Het dorp Ulicoten is ontstaan op een dekzandrug, te midden van middeleeuwen kampontginningen in het westelijke deel van de gemeente Baarle -Nassau. Het gehucht kreeg in 1444 toestemming voor de bouw van een kapel. In de loop der eeuwen groeide de nederzetting langs de weg tussen Baarle en Meerle, waarbij kleine bebouwingclusters, vooral met boerderijen, ontstonden bij de kapel en bij de gaffelvormige wegsplitsingen ten oosten en ten westen van de kapel. Vanaf de tweede helft van de 19 e eeuw breide het dorp als lint verder uit langs de Dorpsstraat. Pa s na 1950 kwam enige bebouwing te staan langs de op de Dorpsstraat aantakkende zijwegen die de akkers ten noorden en zuiden van Ulicoten invoerden. Het beeld van het langs de Dorpsstraat ontwikkelde dorp is nog steeds goed herkenbaar. De lintbebouwing bestaat uit een mix van voormalige boerderijen, oudere dorpswoningen, gebouwen met een bijzondere functie (kerk, school, café, winkel), waarbij opvalt dat de meeste panden één of twee bouwlagen hebben en een dak evenwijdig aan de straat. De oude bebouwing word t op veel plekken onderbroken door recente panden, maar deze doorbreken de bebouwingskarakteristiek niet. Het ensemble heeft cultuurhistorische waarde als karakteristiek historisch bebouwingslint in de dorpskern van Ulicoten, ontwikkeld uit het oorspronkelijke kampontginningsgehucht.
In het lint bevinden zich nog verschillende gebouwen met een agrarische voorgeschiedenis, maar ook tal van objecten die getuigen van de latere dorpsontwikkeling tot klein verzorgend centrum in de omgeving.
15
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Ulicoten
Buurtschap Oude Strumpt
Landbouw en bosbouw, historische bebouwingsconcentratie
Hoog
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[98]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Buurtschap in de oude kampontginning ten zuidwesten van Ulicoten. Het ensemble bestaat uit een bebouwingscluster van boerderijen ten noorden van de weg Oude Strumpt, gevormd rond een kleine plaatse en het aan de kruising met de Postelsestraat gelegen pand ‘’t Klompke, een voormalige langgevelboerderij waar tot 1914 ook een café was gevestigd. Ten zuidwesten van ’t Klompke bevindt zich een markante bakstenen veldkapel, toegewijd aan O.L. Vrouw van Fatima. Het ensemble heeft enige cultuurhistorische waarde als samenhangend agrarisch -historisch ensemble in het landschap ten westen van Baarle. Ondanks wijzigingen van de bebouwing en de deels grootschalige uitbouw van de erven is de oorspronkelijke nederzettingsvorm goed herkenbaar gebleven, alsmede de sterke historische en ruimtelijke verwevenheid met het open landschap.
Figuur 56. Oude Strumpt. (MAB, 2024).
16
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Ulicoten
MOB-complex
Oorlog en defensie, MOB-terrein
Hoog
Ulicoten B is onderdeel van het Munitiemagazijn Ulicoten, een voormalig munitieopslagcomplex, verdeeld over drie locaties, Ulicoten A, B en C, aangelegd in 1956. Complex B is het enige da t nog grotendeels intact is gebleven en is herbestemd als civiele inrichting voor activiteiten met explosieven. Het complex bestaat uit een rechthoekig terrein met 17 rechthoekige éénlaags bakstenen loodsen en 14 kleinere éénlaags bijgebouwen onder zadeldaken, op regelmatige afstand van elkaar geplaatst aan drie parallelle wegen in een bebost terrein. Het ensemble is van cultuurhistorische waarde als relict van en herinnering aan de periode van de Koude Oorlog, waarin de munitiebevoorrading van de gehele N ederlandse krijgsmacht werd verbeterd. Zeldzaamheidswaarde als het laatste vrijwel intact gebleven militairmagazijn complex in de gemeente.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[99]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
17
Plaats
Naam
Thema
Waarde
Castelré
Buurtschap Castelré
Landbouw en bosbouw, historische bebouwingsconcentratie - gehucht
Hoog
Kleine agrarische kern op het dekzandplateau, waar de kampontginningen uit de vroege middeleeuwen in later tijd aaneengroeiden tot grotere open akkercomplexen. De bolle akker van Castelré heeft zijn oorspronkelijke karakter goed behouden. De kern van Castelré, bestaande uit een groep boerderijen, ontwikkelde zich aan de noordrand van de akker, vlakbij de beemden. Het verkavelingspatroon bleef hier goed intact. De nederzetting ontwikkelde zich langs enkele gaffelvormige knooppunten van land en akkerwegen. Op de verwijde wegaansluitingen lagen kleine plaatsen, waarvan die op de aansluiting van de Schooreindseweg op Groeske nog herkenbaar is. De bebouwing bestaat uit een opmerkelijke variatie van boerderijtypen: oude hallehuizen, langgevelboer derijen en overgangstypen daarvan, Lvormige hoeves en samengestelde panden. Erven met hagen, oud geboomte, boomsingels en tussen de bebouwing gelegen weides benadrukken het groene karakter van Castelré. Op verschillende plekken zijn er fraaie doorzichten naar de grote akker. Castelré heeft een hoge cultuurhistorische waarde als samenhangend agrarisch -historisch ensemble in open akkerlandschap in de westhoek van de gemeente. Het bebouwingsbeeld is gaaf. De oorspronkelijke nederzettingsvorm goed bewaard gebl even, alsmede de sterke historische en ruimtelijke verwevenheid met de akker.
Figuur 57. Castelré, Groeske. (MAB, 2024).
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[100]