Bijlage 1 - Cultuurhistorische waardenkaart
Tekst van het document
RAAP-RAPPORT 7401
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw
Colofon Opdrachtgever: Gemeente Baarle-Nassau Titel: Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw. Versie: 06-05-2025 Auteurs: drs. B.J.G. van Snippenburg, E. de Vries MA (RAAP), drs. C.J.B.P. Frank (MAB) & drs. H. Roodenburg (MAB) Projectcode: BNCW Bestandsnaam: RAAPrap_7401_BNCW_20250506 Autorisatie: ir. L.J. Keunen
ISSN: 0925-6229
RAAP Leeuwenveldseweg 5b
Telefoon: 0294-491 500
1382 LV Weesp
E-mail: raap@raap.nl
Postbus 5069
Website: www.raap.nl
1380 GB Weesp
Monumenten Advies Bureau
Telefoon: 024-3786742
Bredestraat 1
E-mail: info@monumentenadviesbureau.nl
6542 SN Nijmegen
Website: www.monumentenadviesbureau.nl
© RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2025 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Samenvatting De gemeente Baarle-Nassau wil erfgoed opnemen in het nieuw op te stellen omgevingsplan . Daartoe zijn RAAP en het Monumenten Advies Bureau gevraagd een gemeentelijke cultuurhistorische waardenkaart op te stellen. De kaart bestaat uit geheel nieuwe inventarisaties en sluit aan bij het datamodel van de Erfgoedregistratiestandaard. Baarle-Nassau heeft een rijke geschiedenis, die veel méér is dan het verhaal van de enclaves. Deze geschiedenis, die zich in ruimtelijke zin uit in het landschap en de dorpen, hangt samen met de ligging op een plateau aan de bovenloop van verschillende beken. Hier is een waardevol cultuurlandschap ontstaan met onder meer beekdalen, kampontginningen, open akkers en jonge heideontginningen, elk met hun eigen karakter. De gemeente kent ook een groot aantal waardevolle bouwkundige objecten en bijzondere stedenbouwkundige structuren. De ontwikkeling van het landschap en de dorpen, de geïnventariseerde gebieden, structuren en objecten worden in dit rapport uitgebreid beschreven. Het rapport biedt ook handvatten om deze inventarisaties en waarderingen mee te nemen in onder meer het omgevingsplan. Tot de meest waardevolle plekken in de gemeente behoren Castelré, de Castelreesche Heide, het dal van het Merkske, de Manke Goren, Loveren, Huisvennen, De Grens en het gebied tussen Veldbraak en Bedaf.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[3]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Inhoud Samenvatting ...................................................................................................................................... 3 Inhoud................................................................................................................................................. 4 1 Inleiding ........................................................................................................................................... 5 1.1 Kader .................................................................................................................................................. 5 1.2 Studiegebied ....................................................................................................................................... 6 1.3 Uitvoering ............................................................................................................................................ 6 1.4 Dankwoord .......................................................................................................................................... 6 1.5 Leeswijzer ........................................................................................................................................... 6
2 Methoden en bronnen ....................................................................................................................... 7 2.1 Cultuurlandschappen ........................................................................................................................... 7 2.2 Landschapselementen........................................................................................................................ 12 2.3 Historische bouwkunst en stedenbouw ................................................................................................ 17
3 Korte landschapsbiografie .............................................................................................................. 25 3.1 Inleiding ........................................................................................................................................... 25 3.2 Geologie en geomorfologie ................................................................................................................. 25 3.3 Menselijke invloed tot en met de middeleeuwen .................................................................................. 29 3.4 Nieuwe Tijd (1500-heden) .................................................................................................................. 32
4 Cultuurlandschappen ...................................................................................................................... 34 4.1 Ontginningstypen ............................................................................................................................... 34 4.2 Kampontginningen ............................................................................................................................. 35 4.3 Beekdalontginningen .......................................................................................................................... 41 4.4 Heideontginningen ............................................................................................................................. 43 4.5 Historische dorpskernen ..................................................................................................................... 58 4.6 Waardering en herkenbaarheid ........................................................................................................... 60
5 Landschapselementen .................................................................................................................... 66 5.1 Inleiding ............................................................................................................................................ 66 5.2 Verkeer en vervoer ............................................................................................................................ 66 5.3 Waterstaat ......................................................................................................................................... 70 5.4 Bestuur en recht ................................................................................................................................ 71 5.5 Landbouw en bosbouw ....................................................................................................................... 73 5.6 Funerair erfgoed ................................................................................................................................ 74 5.7 Oorlog en defensie ............................................................................................................................. 74 5.8 Nutsvoorziening ................................................................................................................................. 78
6 Bouwkunst en stedenbouw ............................................................................................................. 80 6.1 Inleiding ............................................................................................................................................ 80 6.2 Historische bouwkunst ....................................................................................................................... 80 6.3 Historische stedenbouw ..................................................................................................................... 91
7 Beleidsadviezen ........................................................................................................................... 101 7.1 Inleiding ........................................................................................................................................... 101 7.2 Cultuurlandschap .............................................................................................................................. 101 7.3 Bouwkunst en stedenbouw ................................................................................................................ 104
Literatuur ........................................................................................................................................ 109 Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices ................................................................... 112
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[4]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
1 Inleiding 1.1 Kader De gemeente Baarle-Nassau wil erfgoed opnemen in het nieuw op te stellen omgevingsplan . Daartoe zijn RAAP en het Monumenten Advies Bureau gevraagd een gemeentelijke cultuurhistorische waardenkaart op te stellen. De kaart bestaat uit geheel nieuwe inventarisaties en sluit aan bij het datamodel van de Erfgoedregistratiestandaard.
Figuur 1. Het onderzoeksgebied van deze studie: de gemeente Baarle-Nassau. De Belgische enclaves zijn met opzet weggelaten zodat het gebied als geheel bekeken kan worden .
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[5]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
1.2 Studiegebied Het studiegebied bestaat uit het grondgebied van de gemeente Baarle -Nassau, uitgebreid met de Belgische enclaves (samen een deel de gemeente Baarle-Hertog vormend) die daarin liggen. Bij de kartering van landschappen en structuren zijn de enclavegrenzen genegeerd, zodat een goed beeld van de samenhang van het landschap ontstaat. De enige Nederlandse exclave die volledig begrensd wordt door Belgisch grondgebied dat met de rest van België verbonden is , is gekarteerd zonder het daar omheen liggende Belgische grondgebied mee te nemen. De gemeente Baarle-Nassau grenst in het noorden aan de Nederlandse gemeente Alphen-Chaam. De oost-, zuid-, en westgrenzen van de gemeente zijn tevens rijksgrenzen. Hier grenst de gemeente aan de Belgische provincie Antwerpen met van west naar oost de gemeenten Hoogstraten, Merksplas, Baarle-Hertog (tot welke gemeente de enclaves behoren), Turnhout en Ravels. De gemeente Baarle-Nassau telde op 1 januari 2024 7.076 inwoners. 1
1.3 Uitvoering De inhoudelijke werkzaamheden aan de cultuurhistorische waardenkaart hebben plaatsgevonden in de periode tussen mei en december 2024. De afronding van het project vond plaats in het voorjaar van 2025. De werkzaamheden werden vanuit de opdrachtnemer geleid door drs. Bjorn van Snippenburg (RAAP) en drs. CeesJan Frank (MAB). Aan het project werd verder bijgedragen door Eke de Vries MA, Sil Bouwmans MA (beide RAAP) en Hylke Roodenburg (MAB).
1.4 Dankwoord Wij willen dank uitspreken voor de prettige samenwerking met Marc Berends en Elke de Rooij, beleidsmedewerkers erfgoed van de gemeente Baarle-Nassau en de inspanningen die zij verricht hebben om ons in staat te stellen de cultuurhistorische waardenkaart te realiseren. Ook danken wij de heemkundekring Amalia van Solms in Baarle -Hertog/Nassau en omgeving, voor de enorme kennis die zij verzameld hebben op hun website. Hiervan hebben wij dankbaar gebruik kunnen maken. Daarnaast hebben zij specifieke vragen die wij hadden beantwoord en ook zaken aangedragen die niet mochten ontbreken in de inventarisaties. Speciale dank aan dhr. Antoon van Tuijl, oudvoorzitter en thans erelid van Amalia van Solms, die in d it alles als contactpersoon fungeerde.
1.5 Leeswijzer In hoofdstuk 2 lichten we toe hoe we onze inventarisaties en waarderingen hebben uitgevoerd. Hoofdstuk 3 bevat een korte beschrijving van de geschiedenis van het landschap (landschapsbiografie). De hoofdstukken 4, 5 en 6 vormen de inhoudelijke toelichting op de inventarisaties en waarderingen. Tot slot doen we in hoofdstuk 7 aanbevelingen over de wijze waarop de cultuurhistorische waarden kunnen worden opgenomen in het omgevingsplan.
1
Gegevens CBS.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[6]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
2 Methoden en bronnen 2.1 Cultuurlandschappen 2.1.1
Kartering
Aanpak en bronnen Het inventariseren en karteren van het cultuurlandschap is erop gericht om inzicht te krijgen in de historische en nog bestaande gebiedskenmerken van de verschillende deellandschappen in de gemeente Baarle-Nassau. Daartoe hebben we het grondgebied van de gemeente opgedeeld in ontginningstypes en die vervolgens in de cultuurlandschappen. Het fysisch landschap is bepaald op basis van fysisch-geografische gegevens en geeft informatie over de ondergrond van het betreffende gebied. De hele gemeente maakt deel uit van een plateaulandschap. Het ontginningstype zegt iets over het ontstaan en gebruik van het betreffende landschap. Het cultuurlandschap geeft informatie over de fysieke inrichting met aspecten als verkaveling, bebouwing, reliëf en beplanting. Elk cultuurlandschap heeft een unieke code waaruit de hogere classificatieniveaus ook af te leiden zijn. Bij de indeling van de historische landschappen hebben we gekeken naar een drietal momenten in de landschapsgeschiedenis, namelijk het einde van de 19 e eeuw voor de oude landschappen (Bonnekaart (1899), kadastraal minuutplan (ca. 1832) en topografisch-militaire kaart (TMK, ca. 1850)), de jaren 1950 (topografische kaart 1959) voor jongere landschappen en de huidige situatie als referentie. De kartering is vlakdekkend uitgevoerd, dus ook voor de nu bebouwde gebieden.
Ook is bij de kartering geen rekening gehouden met de enclaves, waardoor een goed beeld ontstaat van het gebied als geheel. Andere geraadpleegde bronnen waren: -
historisch-topografische kaarten (Bonnekaarten 1899 – ca. 1940, topografische kaarten ca. 1940 – heden);
-
bodemkaarten;
-
geomorfologische kaarten, geologische kaarten;
-
recente luchtfoto’s;
-
hoogtebeelden (AHN2 of recenter).
Schaal en detail Bij de kartering van de landschapstypen is goed op de nauwkeurigheid gelet: bij begrenzen op basis van louter historische kaarten zou namelijk een eventuele georeferentiefout 2 onbedoeld meegenomen worden in de nieuwe kaartlaag. De locatie van de grenzen is daarom aller eerst afgeleid van de historische kaarten, maar gepreciseerd op basis van huidige ondergronden. De te hanteren foutmarge verschilt per situatie: wanneer de grens over een sloot loopt, is als foutmarge de gemiddelde breedte van de sloot gehanteerd (ca 2 meter); dat is nog toelaatbaar. Loopt de grens langs een weg, dan is per situatie nagegaan hoe de grens ten opzichte van de weg diende te lopen (ene zijde, andere zijde, hartlijn).
2
De topografische kaarten van na 1945 zijn over het algemeen vrij nauwkeurig te georefereren. Voor oudere kaarten geldt doorgaans een afwijking. RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[7]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Een en ander was eenvoudig te realiseren als de te trekken historische grens ook nu nog in het landschap aanwezig is. Was die niet meer te herkennen, dan hing het van de relevantie van die grens voor de historische en huidige structuur af, of bij de grens de historische lijn werd aangehouden, of dat de dichtstbijzijnde huidige lijn gekozen werd. In het eerste geval doorsnijdt de lijn de huidige verkaveling, hetgeen problematisch kan zijn als de kaartlaag wordt gebruikt als basis voor een latere beleidslaag. In het tweede geval, bijvoorbeeld wanneer er sprake is van een beperkte ver schuiving of als de grens er minder toe doet, wordt dat probleem ondervangen. Data De kartering van de landschappen heeft geleid tot één geopackage (.gpkg) waarin één laag met multipolygons zit. Bij de kartering is gewerkt volgens de Erfgoedregistratiestandaard (ERS). 3 De databasestructuur volgt deze standaard, maar niet alle velden zijn gebruikt. Een overzicht van de gebruikte velden wordt gegeven in tabel 1:
attribuut
type
verplicht / facultatief
toelichting
fid
integer64
verplicht
Unieke ID binnen geodatabase. Wordt automatisch gecreëerd.
Type
string
verplicht
Typering van de fysieke verschijningsvorm van het object, in dit geval “gebied”.
AardRegistratie
string
verplicht
Wijze waarop de cultuurhistorische waarde van een object beleidsmatig betekenis heeft.
Naam
string
facultatief
Beschrijving
string
facultatief
Een korte beschrijving of meer informatie over het object.
FysischLandschap
string
verplicht
Categorisering van landschap naar ontstaan van fysisch geografische eigenschappen zoals reliëf en grondsoort, waarop de nu nog herkenbare ontginning in het verleden plaatsvond.
Ontginning
string
verplicht
Categorisering van gebieden naar de wijze waarop deze door mensen in cultuur zijn gebracht (of waar dat is uitgebleven).
Cultuurlandschap
string
verplicht
Nadere onderverdeling binnen een ontginningstype.
CodeLandschap
string
verplicht
Unieke code voor elk cultuurlandschap waaruit ook de hogere classificatieniveaus af te leiden zijn.
WaardeScoreCriterium1/2/3
integer64
verplicht
Waarderingsscore op resp. criterium 1, 2 of 3 (zie § 2.1.2). Niet ingevuld bij nu bebouwde gebieden.
WaardeScoreGemiddelde
integer64
verplicht
Gemiddelde van de toegekende waarderingsscores.
WaardeEindScore
string
verplicht
Gemiddelde waarderingsscore vertaald naar een waarderingsterm. Voor nu bebouwde gebieden is hier de prestedelijke herkenbaarheid aangegeven.
ToelichtingWaarde
string
verplicht
Toelichting op de waardering.
BronInfo
string
verplicht
Bron waarop de kartering gebaseerd is.
Tabel 1. Gebruikte ERS-velden in de database van de cultuurlandschappen.
3
Voor een volledige toelichting op de ERS en de diverse velden met hun enumeraties, zie https://erfgoedregistratiestandaard.github.io/ers-spec/ers-respec-template.html RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[8]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
2.1.2
Waardering
De cultuurlandschappen buiten de bebouwde gebieden hebben een cultuurhistorische waardering gekregen. Waarderingscriteria De waardering van de cultuurlandschappen is gedaan door het toekennen van punten op een drietal criteria, steeds op een schaal 1 (laag) tot 5 (hoog). Die criteria zijn de volgende: • Gaafheid van de topografie; • Gaafheid van de openheid/geslotenheid; • Aanwezigheid van bijzonderheden, zeldzame zaken, etc. De situatie is beoordeeld aan de hand van de situatie in de 19 e eeuw voor de oude landschappen en in de periode net na de ontginning voor de jongere landschappen. Belangrijkste redenen voor het eerste is de duidelijke koppeling die er in die periode nog bestond tussen de ondergrond en het grondg ebruik. Vanaf het Interbellum verwaterde deze relatie, waardoor het landschap minder goed leesbaar werd. De tweede periode is ingevoegd om de jonge landschappen op hun zelfstandige waarde te beoordelen, en niet als ‘aangetaste heide’. Zo is er ook onderscheid gemaakt tussen enerzijds heidebebossingen (nu nog als bos aanwezig) en anderzijds heidebebossingen die later ontgonnen zijn voor de landbouw. Gaafheid van de topografie Onder gaafheid van de topografie verstaan we de intactheid van het historisch cultu urlandschap in het platte vlak.
Mee te nemen aspecten zijn de gaafheid van de wegenstructuur, waterlopenstructuur en verkaveling, de intactheid van het grondgebruik (waarbij omzetting van agrarisch cultuurland naar bos of omgekeerd zwaarder meetelt dat wisseling tussen akkerland en grasland), de situering en omvang van erven, etc. Bij doorsnijding door nieuwe infrastructuur, zoals rondwegen, is vooral te letten op het verstorend effect van de structuur: doorsnijdt deze een aantal belangrijke routes, dan is het effect groter dan wanneer hij ergens achteraan in het land door de verkaveling gaat. Gaafheid van de openheid/geslotenheid Het tweede aspect met betrekking tot de gaafheid is die van de opgaande structuren. Daarbij speelt vooral de beplantingsstructuur een rol: zijn houtsingels of bomenrijen nog aanwezig, of is er juist bijgeplant? Zijn er percelen bebost, of zijn bospercelen juist verdwenen? Ook verspreide bebouwing speelt een rol in dit criterium, zij het minder omdat het effect op de openheid vaak ge ringer is. Beplanting met gesloten bos telt zwaarder dan de rooiing van een semi -transparante boomgaard. Aanwezigheid van bijzonderheden, zeldzame zaken, etc. Anders dan de voorgaande twee criteria is deze derde een soort verzamelcriterium van allerlei mogelijke zaken die een landschap bijzonder maken.
Het kan gaan om een groot aantal karakteristieke of monumentale panden, om een zeldzame landschapsstructuur, om een herkenbare overgang naar een gaaf aangrenzend landschap, etc. Standaard scoort een landschap ‘gemiddeld’ op dit criterium. Gaat het om sterk aangetaste landschappen zonder al teveel bijzondere aspecten, dan wordt de score lager, zijn er juist bijzonderheden, dan stijgt de score.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[9]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Waarom de focus op gaafheid? Uit bovenstaande uitwerking blijkt al, dat er een sterke focus op de gaafheid van landschappen ligt. Dat is niet toevallig. Enerzijds bepaalt de gaafheid van een landschap sterk de kwaliteit van het gebied, en we zien het dus als een zeer belangrijk onderdeel om de totale waarde te bepalen. D aarnaast biedt deze manier van waarderen ook input voor gemeentelijk beleid: anders dan bijvoorbeeld in veel gevallen bij archeologie en bouwkunst is landschap deels ‘regenereerbaar’: door gericht beleid is de cultuurhistorische waarde van een gebied te ve rhogen. ‘Eens weg, altijd weg’ geldt voor landschappen soms, maar zeker niet in alle gevallen. De uitkomst van de waardering is daarmee niet alleen te zien als een input voor bescherming van de hoog scorende gebieden, maar ook als input voor inzet voor landschappen die wat lager scoorden. Toekennen van scores Om de score zo objectief mogelijk te maken, is in vervolg op het voorgaande voor de eerste beide criteria omschreven wanneer elk van de mogelijke scores toegekend worden: score
omschrijving
1
gebied zeer sterk veranderd (bijv. vergraven, overbouwd)
2
verkaveling sterk gewijzigd en/of grondgebruik sterk gewijzigd
3
hoofdstructuur verkaveling grotendeels intact, grondgebruik sterk gewijzigd óf hoofdstructuur in belangrijke mate gewijzigd, maar grondgebruik grotendeels intact (of beide middelmatig)
4
hoofdstructuur verkaveling grotendeels intact, grondgebruik merendeels intact; afwijkingen op onderdelen mogen voorkomen
5
verkaveling vrijwel intact, grondgebruik vrijwel intact
Tabel 2. Beoordeling gaafheid van de historische situatie in de huidige topografie ten opzichte van het historische referentiemoment.
score
omschrijving
1
gebied zeer sterk veranderd (bijv. vergraven, overbouwd)
2
openheid/geslotenheid sterk gewijzigd, bebouwing grotendeels verplaatst
3
openheid/geslotenheid half intact, bebouwing deels origineel, deels gewijzigd
4
openheid/geslotenheid grotendeels intact, bebouwing merendeels origineel gesitueerd
5
openheid/geslotenheid grotendeels intact, bebo uwing als origineel gesitueerd
Tabel 3. Beoordeling gaafheid van de openheid / geslotenheid ten opzichte van het historische referentiemoment.
Voor het derde criterium geldt standaard een waarde 3. Zijn er bijzondere zaken aanwezig , dan wordt het een 4 of 5, is het gebied sterk aangetast en arm aan dergelijke zaken, dan gaat het naar 1 of 2. De eindscore is berekend door het gemiddelde te nemen van de drie scores. gemiddelde score
waardering
< 2,0
geringe waarde
2,0 – 2,5
lage waarde
2,6 – 3,5
gemiddelde waarde
3,6 – 4,0
hoge waarde
4,1 – 5,0
zeer hoge waarde
Tabel 4. Classificatie van de eindscores.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[10]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Toelichting op de waardering In een afzonderlijke regel is de waardering tekstueel toegelicht, en wordt vooral ingegaan op waarom de score is toegekend zoals deze is toegekend. Daarbij dient vooral het derde criterium gespecificeerd te worden, omdat daarvoor geen tabel met ‘meetbare’ eenheden bestaat. Daarnaast is heel kort benoemd wat er gaaf en wat er minder gaaf is.
2.1.3
Vaststelling van herkenbaarheid
Van de bebouwde gebieden is aangegeven in hoeverre het historische cultuurlandschap in deze gebieden nog herkenbaar is. Anders dan bij de waardering van de cultuurlandschappen hebben we niet met meerdere criteria gewerkt om de herkenbaarheid van het prestedelijk landschap vast te stellen, maar met één klassensysteem. Op basis daarvan is inzichtelijk te krijgen in welke mate het vroegere landschap nog doorschemert in de huidige stedelijke structuur. Ook hier is de score in woorden nader toegelicht.
klasse
toelichting
hoge herkenbaarheid
Er zijn nog meerdere aspecten die de herinnering aan het oude landschap hooghouden. Dit kan bijvoorbeeld de bebouwing zijn, het verkavelingspatroon, enclavegrenzen, de relatieve landelijkheid (afwisseling bebouwde en onbebouwde percelen) of de relatie met het omliggende cultuurlandschap.
middelmatige herkenbaarheid
Enkele structuurelementen verwijzen nog naar de historische situatie, zoals het wegenpatroon of de verkavelingsrichting.
lage herkenbaarheid
Aan de oude landschappelijke structuur herinnert weinig tot niets meer. Het oude landschap is overschreven.
Tabel 5. Classificatie van de prestedelijke herkenbaarheid.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[11]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
2.2 Landschapselementen 2.2.1
Kartering
Voor het karteren van landschapselementen is er vooral gebruik gemaakt van het kadastraal minuutplan uit 1832 en de topografische kaart van 1959. Bij verschillende landschapselementen zijn ook luchtfoto’s en hoogtekaarten (AHN) gebruikt. Voor de afzonderlijke landschapselementen is dit vervolgens op uiteenlopende manieren nader uitgewerkt. Verkeer en vervoer In de categorie ‘verkeer en vervoer’ hebben we alle historische wegen en spoorlijnen opgenomen. Daarbij zijn we uitgegaan van een uitwerking in twee fases. De infrastructuur die vóór 1832 werd aangelegd is in kaart gebracht, alsmede de infrastructuur die in de periode 1832-1959 tot stand is gekomen. Van beide fases zijn de nog bestaande en de verdwenen paden en wegen gekarteerd. Daarmee is de totale structuur zoals die ooit bestond inzichtelijk gemaakt, met uitzondering van de structuren die ná 1832 ontstonden maar vóór 1959 alweer verdwenen waren. Het onderscheid tussen de paden en wegen is afgeleid van de aanduidding op zowel de kadastrale minuutplans als op de topografische kaart van 1959. Waterstaat Ook bij het thema ‘waterstaat’ is het kadastrale minuutplan als uitgangspunt genomen. Er is bij de kartering onderscheid gemaakt tussen bestaande, verschoven en verdwenen structuren. Ook de topografische kaart van 1959 is gebruikt om de structuren die in de periode tussen 1832 en 1959 zijn ontstaan vast te leggen.
Hier geldt dus ook dat de waterstructuren die na 1832 zijn ontstaan en voor 1959 weer verdwenen zijn, niet op de kaart te zien zijn. Niet alleen lijnvormige elementen, ook kolken, poelen, vennen en andere waterlichamen zijn ingetekend, zowel de bestaande als de verdwenen. Als laatste zijn locaties van bruggen aangegeven die op de historische kaarten aanwezig waren. Bestuur en recht In de laag ‘bestuur en recht’ zijn de grenzen van de gemeente en dus ook de landsgrenzen opgenomen. Omdat de grenzen in de historische tijd niet gewijzigd zijn, zijn er geen verdwenen grenzen aanwezig. Daarnaast is de locatie van het gemeentehuis gekarteerd. Landbouw en bosbouw Bij de kartering van landbouw en bosbouw is een andere methode gebruikt. Allereerst is de relevante kaartlaag uit de Basisregistratie Grootschalige Topografie (BGT) gehaald. Daarna is al het groen dat niet op de kaart van 1959 staat hier uit gehaald zodat alleen het historische opgaand groen overbleef. Vervolgens is met de luchtfoto getoetst welk groen nog wel en niet aanwezig is, en is al het niet aanwezige groen uit de laag verwijderd. Als laatste zijn de stukken groen die niet op de BGT stonden, maar wel op de historische kaart en de luchtfoto, nog toegevoegd. Zo is er een zo compleet mogelijk beeld gevormd van het nog aanwezige historische opgaande groen.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[12]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Funerair erfgoed Op basis van historische kaartstudie konden de complexen van funerair erf goed in kaart worden gebracht. Samen met een literatuurstudie kon er een aantal begraafplaatsen worden gelokaliseerd. Oorlog en defensie Het thema oorlog en defensie is in diverse perioden onder te verdelen. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om middeleeuwen, lange 19 e eeuw, interbellum, Tweede Wereldoorlog en Koude Oorlog. In BaarleNassau zijn niet alle periodes vertegenwoordigd. Aan de hand van historisch kaartmateriaal, de hoogtekaart en literatuurstudie zijn alle de oorlogs- en defensie-elementen in kaart gebracht uit de verschillende periodes. Data Bij de kartering is gewerkt volgens de Erfgoedregistratiestandaard (ERS). 4 De databasestructuur volgt deze standaard, maar niet alle velden zijn gebruikt. Gebruikt zijn de volgende velden: attribuut
type
verplicht/facultatief
toelichting
fid
integer64
verplicht
Unieke ID binnen geodatabase. Wordt automatisch gecreëerd.
Type
string
verplicht
Typering van de fysieke verschijningsvorm van het object.
AardRegistratie
string
verplicht
Wijze waarop de cultuurhistorische waarde van een object beleidsmatig betekenis heeft.
Gemeente
string
verplicht
De gemeente waarin het object gekarteerd is.
Naam
string
facultatief
Thema
string
verplicht
Het thema waarbinnen het object gekarteerd is.
Subthema
string
facultatief
Het subthema waarbinnen het object gekarteerd is.
Oorspronkelijke Functie
string
verplicht
Indeling naar functie(s) die leidend zijn geweest in het ontwerp en de realisatie van het object. Vormt de basis voor de visualisatie op kaart.
JaarBegin
string
facultatief
Jaartal begin materiële levensduur van het object.
AnnotatieJaarBegin
string
facultatief
Opmerking betreffende de precisie van het gegeven jaartal. Vaak gekoppeld aan de bron waarop/-in het object voor het eerst verschijnt. Indien leeg verwijst het jaarBegin met voldoende zekerheid naar het jaar waarin de bouw/verbouw is opgeleverd.
JaarEind
string
facultatief
Jaartal einde materiële levensduur van het object.
4
Voor een volledige toelichting op de ERS en de diverse velden met hun enumeraties, zie https://erfgoedregistratiestandaard.github.io/ers-spec/ers-respec-template.html RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[13]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
AnnotatieJaarEind
string
facultatief
Opmerking betreffende de precisie van het gegeven jaartal. Vaak gekoppeld aan de bron waarop/-in het object voor het laatst verschijnt. Indien leeg verwijst het JaarEind met voldoende zekerheid naar het jaar waarin de bouw/verbouw is opgeleverd.
Aanwezig
string
verplicht
Kwalificatie van de materiële aanwezigheid van het object.
Opmerkingen
string
facultatief
Een opmerking over de kartering of het object.
WaardeScoreCriterium 1/2/3
Integer64
verplicht
Waarderingsscore op resp. criterium 1, 2 of 3 (zie § 2.2.2). Niet ingevuld bij nu verdwenen objecten.
WaardeScoreGemiddelde
integer64
verplicht
Gemiddelde van de toegekende waarderingsscores.
WaardeEindscore
string
verplicht
Gemiddelde waarderingsscore vertaald naar een waarderingsterm.
Broninfo
string
facultatief
De bron op basis waarvan het object gekarteerd is dan wel van meer informatie voorzien.
Link
string
facultatief
Een link naar een of meerdere bronnen (websites).
Tabel 6. Gebruikte ERS-velden in de database van de landschapselementen.
2.2.2
Waardering
Voor de waardering van de landschapselementen is gekozen om per thema een unieke set van criteria uit te werken van maximaal drie per categorie. Op die manier wordt aan elk individueel element een waarde toegekend. De gebouwen uit de infrastructuur-laag worden niet gewaardeerd omdat deze onder de waardering van de bouwkunst vallen. Voor de overige elementcategorieën zijn de volgende criteria aangehouden:
Laag
Waarde 1
Waarde 2
Waarde 3
Infrastructuur_lijn
profiel
materialisering (zand, half verharding, klinkers, asfalt):
2: sterk verbreed / vrij liggend fietspad
1: materialisering verdwenen
historisch gezien wel/niet opgaand groen:
2: geasfalteerd / moderne bestrating
1: volledig verdwenen
4: half verhard / passende klinkerbestrating
2: meer dan de helft verdwenen
5: onverhard / ongewijzigd
3: niet beplant, nu wel beplant
(incl. plaatsen)
3: verbreed 4: licht verbreed 5: ongewijzigd
4: licht gewijzigd / minder dan de helft verdwenen 5: ongewijzigd / beplanting verdicht
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[14]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Infrastructuur_vlak
ouderdom
herkenbaarheid
3: voor 1959
1: nauwelijks herkenbaar
5: voor 1832
3: vaag aanwezig
(m.u.v. plaatsen)
5: goed herkenbaar
Waterstaat_lijn
profiel
Waterstaat_punt
historisch gezien wel/niet opgaand groen
2: sterk verbreed 3: verbreed 4: licht verbreed 5: ongewijzigd brug/duiker: 5: aanwezig op historische locatie
1: volledig verdwenen 2: meer dan de helft verdwenen 3: niet beplant, nu wel beplant 4: licht gewijzigd / minder dan de helft verdwenen / niet beplant, nu licht beplant 5: ongewijzigd / beplanting verdicht
bijzonderheid: structurerende karakter 3: geen structurerend karakter 5: wel structurerend karakter brug/duiker: 3: geen origineel / omgeving sterk gewijzigd 4: geen origineel / omgeving gewijzigd 5: origineel / omgeving weinig gewijzigd
Waterstaat_vlak
ouderdom
herkenbaarheid
bijzonderheden
3: voor 1959
1: volledig verdwenen
1: niet bijzonder
5: voor 1832
2: meer dan de helft verdwenen
3: vrij bijzonder
4: licht gewijzigd / minder dan de helft verdwenen
5: bijzonder
5: ongewijzigd Landbouwbosbouw_vlak
ouderdom
gaafheid van de historische landschappelijke context
3: voor 1959 5: voor 1832
1: context verdwenen 3: context deels aanwezig
Bij rabatten:
5: context aanwezig
3: normale rabattenbossen of reliëflijnen
bijzonderheden / zeldzaamheid (reliëf / landgoed / parkaanleg / …) 1: niet bijzonder 3: vrij bijzonder 5: bijzonder
5: bijzondere rabattenbossen
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[15]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Bomen_lijn
Landschappelijke hiërarchie van de beplanting 3: herkenbaar als lijn, maar geen structurerend element 4: structurerend element heideontginning, broekontginning, begraafplaats 5: structurerend element hoofdwegen, landgoed, kampontginning, beekdal
Bestuurenrecht_lijn
Intactheid van de laan, wel/niet onderdeel van groter geheel 2: onduidelijk restant van een ooit langere lijn 3: niet-aaneengesloten restant van een ooit langere lijn, bestaand uit jonge bomen of geen onderdeel van een groter geheel 4: goeddeels aanwezige lijn, bestaande uit meerdere beeldbepalende/monumentale bomen of onderdeel van een groter geheel 5: lange aanwezige lijn, bestaande uit meerdere beeldbepalende/monumentale bomen of onderdeel van een groter geheel
ouderdom
herkenbaarheid
bijzonderheid
3: na 1839
1: niet herkenbaar in het veld
1: niet bijzonder
5: voor 1839
3: matig/deels herkenbaar in het veld
3: vrij bijzonder 5: bijzonder
4: herkenbaar aan erfscheiding/erfbeplanting 5: expliciet aangegeven Funerair erfgoed
ouderdom
ensemblewaarde (som)
bijzonderheid
1: na 1959
1: bebouwing
3: na 1832
1: kenmerkend groen
1: funeraire functie verloren
5: voor 1832
1: muur 1: specifieke aanleg
3: christelijke begraafplaats
1: oude of bijzondere graven (weinig/veel)
4: algemene begraafplaats 5: joodse begraafplaats
Militair erfgoed_vlak
herkenbaarheid:
bijzonderheid:
1: nauwelijks herkenbaar
1: reconstructie
3: vaag aanwezig
2: origineel/ sterk gewijzigd
Militair erfgoed_punt Militair erfgoed_lijn
5: goed herkenbaar
4: origineel/ gewijzigd 5: origineel/ weinig gewijzigd
Tabel 7. Waarderingstabel landschapselementen.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[16]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Een totaalwaardering is uiteindelijk berekend door de drie scores op te tellen en door drie te delen. Daardoor telt elk criterium even zwaar. De scores die uit deze berekening kwamen, zijn in vijf waarderingscategorieën (van niet gewaardeerd tot zeer hoog) verdeeld.
Gemiddelde score
Waardering
0-1,6
Basiswaarde
1,7-2,6
Pluswaarde
2,7-3,6
Middenwaarde
3,7-4,6
Hoge waarde
4,7-5,0
Zeer hoge waarde
Tabel 8. Scores en klassen van de waardering van de landschapselementen .
2.3 Historische bouwkunst en stedenbouw 2.3.1
Historische bouwkunst: inventarisatie
Onderzoek De inventarisatie is opgesplitst in een bureauonderzoeksfase en een veldwerkfase. In d e bureauonderzoeksfase is kennisgenomen van alle bestaande inventarisatielijsten, redengevende beschrijvingen van de rijksmonumenten, de gemeentelijke monumenten, verschillende objectgerichte overzichten zoals de MIP-objecten, lijsten met oorlogsmonumenten, wegkapellen, grenspalen, kunst in de openbare ruimte, wederopbouwobjecten (boerderijen) en ensembles. Tevens is relevante literatuur bestudeerd (zie literatuurlijst), alsmede gebiedsanalyses, die doorgenomen zijn op hierin vermelde en gewaardeerde waardevolle objecten en ensembles. Het bureauonderzoek omvat ook het raadplegen van via internet ontsloten collecties en informatiebronnen, zoals verschillende beeldbanken (bijvoorbeeld die van de heemkundekringen), Delpher (historische kranten), topotijdreis.nl, bagviewer.nl en de vele via internet beschikbare databases met overzichten van specifieke erfgoedcategorieën en objecttypen (wederopbouw, oorlogsmonumenten, kruisen en kapellen, beelden in de openbare ruimte, kerken, molens, begraafplaatsen, etc.). Een belangrijke bron is de website amaliavansolms.org van de Heemkundekring Baarle-Hertog/Nassau, Castelré, Ulicoten en Zondereigen (beeldbank, allerlei uitgelichte thema’s).
Voor de exacte of meest aannemelijke datering is gebruik gemaakt van de informatie in de redengevende beschrijvingen van gemeentelijke en rijksmonumenten of Bagviewer.nl. Verder is veel informatie gehaald uit de bijdragen en aanvullingen vanuit de Klankbordgroep (in het bijzonder de historische kring), als reactie op het eerste concept van de waardenkaart. Naast het bureauonderzoek is de gehele gemeente Baarle-Nassau via een combinatie van een straatsgewijze schouw via Google Maps (streetview) en veldwerk geïnventariseerd. Op deze wijze zijn alle objecten in hun context bekeken en is informatie over de fysieke verschijningsvorm verzameld. Dit betekent dus dat de objecten en ensembles op basis van hun exterieur zijn geselecteerd en opgenomen in de cultuurhistorische waardenkaart. Daar waar informatie over interieur - en bouwhistorische waarden voorhanden was via verslagen van bouwhistorische verkenningen of bronnen, kan ook deze doorslaggevend zijn geweest voor opname in de inventarisatie.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[17]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Wanneer opgenomen in de inventarisatie? Zoals eerder vermeld is naast de bestaande beschermde en op invent arisatielijsten genoemde objecten een groot aantal niet eerder geïnventariseerde objecten aan de waardenkaart toegevoegd, onder meer uit het enigszins onderbelichte tijdperk van het interbellum (1918 -1940), de naoorlogse periode (tot circa 1965) en zeer incidenteel uit de periode van de post-wederopbouw (1965-1980). In principe dient minimaal dient de score van de positieve erfgoedwaarde aanwezig te zijn voor opname in de inventarisatie. De thans geïnventariseerde objecten en complexen hebben gemeen, dat z e vrijwel alle een positieve of hoge cultuurhistorische en/of ruimtelijke waarde bezitten binnen de (steden)bouwkundige geschiedenis van de gemeente Baarle-Nassau en de in deze gemeente aanwezige karakteristieke / waardevolle gebieden. Ze zijn in eerste instantie geselecteerd aan de hand van algemeen gangbare architectuurhistorische, cultuurhistorische en historisch -ruimtelijke (ensemble) waarderingscriteria, zoals herkenbaarheid (ten aanzien van de oorspronkelijke functie), een redelijke mate van gaafheid, authenticiteit en/of zeldzaamheidswaarde, zichtbaarheid (beeldbepalend) en ensemblewaarde. De inventarisatie heeft alleen plaatsgevonden voor het Nederlandse grondgebied: de enclaves zijn in de niet meegenomen.
De GIS-tabel De via bovenstaande methodiek geïnventariseerde en geselecteerde historische bouwkunst is samengebracht in een uitgebreide GIS-tabel met een aantal variabelen, conform het aangepaste datamodel van de Erfgoedregistratiestandaard van de Federatie Grote Monumentengemeenten. Deze GIS-tabel is gekoppeld aan de cultuurhistorische waardenkaart. Hieronder worden de belangrijkste informatievelden genoemd, zo nodig voorzien van een korte toelichting. attribuut
toelichting
Type
Aanduiding of het item een pand, een object of een terrein betreft .
Adressering, Plaats, WijkBuurt
Actueel adres op basis van de vermelding in de online bagviewer. Voor objecten en complexen met adressen in verschillende straten zijn extra velden beschikbaar .
AardRegistratie, Monumentnummer, BeschermdAls, BeschermdDoor, complexnummer, complexnaam
Deze velden vermelden wanneer het object beschermd is, het door gemeente of rijk toegekende monumentenregistratie-/volgnummer, het type bescherming (monument, karakteristiek pand) en de beschermende instantie. De velden complexnu mmer en complexnaam zijn relevant voor complexmatig beschermde monumenten, die uit verschillende onderdelen bestaan.
Toelichting adressering
Toelichting op adressering en ligging van objecten zonder eigen huisnummer .
Naam
Betreft de officiële naam van het object, waarmee het in het algemeen wordt aangeduid of die op de gevel of poort staat vermeld .
Thema
In de inventarisatie wordt een aantal erfgoedthema’s onderscheiden. Deze sluiten aan op de thema’s in de Erfgoedregistratiestandaard. Het betreft de vo lgende thema’s: Begraven; Bestuur en recht; Handel en administratie; Herdenken; Horeca, sport en recreatie; Industrie en ambacht; Kunst en cultuur; Landbouw en bosbouw; Nutsvoorziening; Onderwijs en wetenschap; Oorlog en defensie; Religie; Verkeer en vervoer; Waterstaat; Wonen; Zorg en welzijn.
OorspronkelijkeFunctie en Gebouwtype
Binnen de erfgoedthema’s bestaan verschillende categorieën en bouwtypen, als verfijning van het hoofdthema. Deze verdere typering is in aparte velden in de database vermeld. Het thema “Landbouw en bosbouw” kent bijvoorbeeld de oorspronkelijke functieaanduiding “boerderij”, gevolgd door de verdere bouwkundige typering “langgevelboerderij”.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[18]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
attribuut
toelichting
Bouwstijl
Zoveel mogelijk uitgaande van de stijlen -thesaurus van de RCE.
Beschrijving
Dit veld bevat een beknopte beschrijving van het object of het complex. Bij beschermde monumenten is hierbij vaak gebruik gemaakt van teksten uit de redengevende beschrijvingen. Tevens wordt melding gemaakt van waardevolle bijgebouwen of andere artefacten.
ErfTuin
Dit veld is bestemd voor een korte beschrijving van bij het object aanwezige waardevolle artefacten als stoepen, hekwerken en tuinmuren, hagen en ander bijzonder groen, bermsloten, etc.
ArchitectOntwerp
Naam van de architect op basis van de beschikbare literatuur, eerdere onderzoeken, analyses, beschrijvingen en bouwdossieronderzoek .
OpdrachtgeverBouw
Naam van de opdrachtgever op basis van de beschikbare literatuur, eerdere onderzoeken, analyses, beschrijvingen en bouwdossi eronderzoek.
UitvoerendKunstenaar
Naam van de uitvoerend kunstenaar (bijvoorbeeld van kunstobjecten, herinneringsmonumenten, etc,) op basis van de beschikbare literatuur, eerdere onderzoeken, analyses, beschrijvingen en bouwdossieronderzoek .
JaarBegin, AnnotatieJaarBegin
Het veld JaarBegin bevat de exacte datering (oorspronkelijk bouwjaar) van een object, in dat geval zonder toelichting in het veld AnnotatieJaarBegin. Via BAG verkregen bouwjaren of geschatte bouwjaren worden in AnnotatieJaarBegin nader toegelicht met de aanduidingen “circa” of “vanaf”, met een tijdsperiode. Ook kan hier worden vermeld dat er mogelijk een oudere kern aanwezig is .
Aanwezig
De aanduiding “intact” geeft aan dat het object nog bestaat en niet is verdwenen .
VerrwachteBHW
Veld betreffende de “bouwhistorische verwachtingswaarde”. Hier wordt vermeld of het object (mogelijk) bouwsubstantie bevat, die ouder is dan 1850. Deze informatie is op basis van vermeldingen in redengevende beschrijvingen of veldwaarnemingen. De invulmogelijkheden zijn “bouwhistorische waarden”, “mogelijke bouwhistorische waarden”, “na 1850, met bouwhistorische/architectuurhistorische waarden” en “nee”.
Opmerkingen
Veld bestemd voor korte toelichtingen bij het object, zoals over de ligging, belangrijke wijzigingen, historische of ruimtelijke context, indien relevant.
WaardeScoreCriterium 1 t/m 6
Het gaat om de volgende criteria (zie verde r § 2.3.2) 1: Stedenbouwkundige en ensemblewaarden 2: Beeldbepalende waarde 3: Cultuurhistorische waarde 4: Gaafheid en herkenbaarheid 5: Architectuur- en bouwhistorische waarde 6: Zeldzaamheidswaarde
WaardeScoreGemiddeld, WaardeEinscore
Optelsom van de scores bij de criteria 1 t/m 6, omgezet in de eindscore -kwalificatie: H (Hoge erfgoedwaarde) P (Positieve erfgoedwaarde) B (Basis erfgoedwaarde)
ToelichtingWaarde
Deze velden zijn bedoeld voor een beknopte toelichting bij de waardering. NB: het betreft dus geen officiële waardenstelling. Bij rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten is de waardering soms overgenomen uit de redengevende beschrijvingen.
Broninfo, Link
Vermelding van de belangrijkste bron bij de inventarisatie. Bij de beschermde monumenten is dit meestal de redengevende omschrijving, hier vermeld als RGO. Andere bronnen kunnen zijn: de publicatie Van erfgoed naar omgevingswaarden, een website of veldwerk. Het veld Links bevat maatwerklinks naar de redengevende beschrijvingen van de rijksmonumenten in het monumentenregister van de RCE (cultureelerfgoed.nl) of andere links naar online databases.
Tabel 9. Gebruikte ERS-velden in de database van de bouwkunst.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[19]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
2.3.2
Historische bouwkunst: waardering
Alle gebouwen, objecten en complexen, zowel de als rijks - en gemeentelijk monument beschermde items als de nieuw geselecteerde, zijn gewaardeerd. De waardering met behulp van een beperkte set criteria is indicatief en de score-toekenning resulteert in een indeling van het object binnen drie verschillende schaalniveaus: •
Hoge erfgoedwaarde
•
Positieve erfgoedwaarde
•
Basis erfgoedwaarde
De verschillende waardengradaties geven zicht op welke objecten een specifieke vorm van instandhoudingsbeleid vragen. In principe geldt: hoe hoger de indicatieve erfgoedwaarde, hoe meer noodzaak er zal zijn strikte regels voor de instandhouding to e te passen. De waardenkaart is ontwikkelingsgericht en geeft informatie over welk beleid (of omgangsvormen) zou moeten gelden bij de instandhouding van cultuurhistorische waarden. De kaart brengt in beeld welke objecten voldoende kwaliteiten bezitten om ze als “karakteristiek” te definiëren, of welke objecten naar alle waarschijnlijkheid in aanmerking komen voor bescherming als gemeentelijk monument, wanneer ze deze status nog niet hebben. De selectie van de cultuurhistorisch waardevolle objecten en de ui teindelijke klassering in drie erfgoedwaarden (hoog, positief, basis) vindt plaats via een toetsing aan de hand van zes ruimtelijke en cultuurhistorische waarderingscriteria. Deze criteria zijn speciaal voor dit doel geformuleerd op basis van bovengenoemde algemeen, gangbare criteria en zijn eerder ook in andere gemeenten toegepast: 1.
Stedenbouwkundige en ensemblewaarde: het belang van het object als onderdeel van de ontwikkelingsgeschiedenis van het gebied of een bijzondere stedenbouwkundige ontwikkeling of planvorming; en/of als onderdeel van cultuurhistorische gebiedskarakteristiek en/of ensemblewaarde, bijvoorbeeld in relatie tot een beschermd stads - of dorpsgezicht, een waardevol gebied en beschermde monumenten;
2.
Beeldbepalende waarde: het belang van het object vanwege de bijzondere betekenis voor het beeld van zijn omgeving (bijvoorbeeld: markant onderdeel lintbebouwing, opmerkelijke (hoek)ligging, zichtlijn, landmark);
3.
Historische waarde, representatiewaarde: het belang van het object vanwege de herkenbaarheid van het oorspronkelijke concept en de oorspronkelijke (bijzondere) functie, in relatie tot de ontwikkelingsgeschiedenis en de historische gelaagdheid van het gebied; relatie met voor de gemeente Baarle-Nassau belangrijke personen, gebeurtenissen en activiteiten;
4.
Gaafheid: het belang van het object wegens de authenticiteit van hoofdvorm, gevelindeling en/of detaillering;
5.
Architectuur- en bouwhistorische waarde: het belang van het object vanwege een kenmerkende / bijzondere bouwstijl, typologie, vorm, materiaalgebruik en constructie; het belang binnen het oeuvre van een architect;
6.
Zeldzaamheidswaarde: in architectuur- en/of bouwhistorisch, stedenbouwkundig, typologisch, functioneel of historische opzicht.
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[20]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Criteria Het gaat dus om een zestal cultuurhistorische en architectuurhistorische, maar ook contextuele, historisch-ruimtelijke criteria, die het object waarderen als onderdeel van een specifieke lokale cultuurhistorische gebiedskarakteristiek, bijvoorbeeld de dorpskernen, gehuchten, de ontginningen, de voor- en naoorlogse uitbreidingswijken, delen van het buitengebied. Met de ruimtelijke insteek van deze toetsing wordt geanticipeerd op de veranderende benadering van erfgoed, zoals die in het nieuwe erfgoedbeleid is geformuleerd. Hierin wordt aangedr ongen op een grotere rol voor cultuurhistorie in het ruimtelijk beleid. De directe omgeving van historische objecten, complexen en ensembles is immers zeer bepalend voor de wijze waarop de cultuurhistorische kwaliteit tot zijn recht komt. Ook de gebieden zelf kunnen cultuurhistorische kwaliteiten bezitten. Scores Alle in de inventarisatie opgenomen objecten worden met behulp van bovenstaande criteria en met in achtneming van de verschillende gebieds-/ensemble karakteristieken getoetst. Per criterium kunnen de volgende indicatieve scores worden gehaald: •
Hoge waarde: 2
•
Positieve waarde: 1
•
Neutrale waarde: 0
De optelsom van deze scores leidt tot het formuleren van een eindwaardering in vier gradaties: gemiddelde score
Waardering
Totaalscore 9, 10, 11 of 12
H: Hoge erfgoedwaarde of (potentiële) monumentwaarde
Totaalscore 5, 6, 7 of 8
P: Positieve (middelhoge) of karakteristieke erfgoedwaarde
Totaalscore Minimaal 2, 3 of 4
B: Basis erfgoedwaarde of beeldondersteunende waarde
Totaalscore 0 of 1
0: geen waarde
Tabel 10. Scores en klassen van de waardering.
De zes criteria worden in deze indicatieve beoordeling als gelijkwaardige eenheden gewogen. Bij het toekennen van de hoge, positieve of neutrale waarden wordt de aanwezige waarde gen uanceerd en blijkt welke waarden het meest uitgesproken aanwezig zijn. De volgorde van de criteria, zoals weergegeven op de vorige pagina, is conform de volgorde in de database bij de cultuurhistorische waardenkaart. De drie verschillende waarden-schaalniveaus H, P en B zijn in § 6.2 nader gedefinieerd.
2.3.3
Inventarisatie en kartering stedenbouwkundige ensembles
De inventarisatie is opgesplitst in een bureauonderzoeksfase en een “veldwerkfase”. In de methodiek is nauw aangesloten bij de inventarisatie van de historische bouwkunst. De resultaten van de bouwkunstinventarisatie zijn een belangrijke input geweest, omdat hiermee inzicht is verkregen in de aard, de dichtheid en de kwaliteit van de waardevolle bebouwing. Tevens is relevant e literatuur bestudeerd (zie literatuurlijst), alsmede gebiedsanalyses. Naast het bureauonderzoek is de gehele gemeente via een combinatie van een straatsgewijze schouw via googlemaps (streetview) geïnventariseerd, waar nodig aangevuld met een veldwerkche ck. Daarnaast zijn de gebiedsanalyses en historisch kaart- en fotomateriaal als informatiebron gebruikt bij
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[21]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
het opstellen van de selectie, waardering en begrenzing van de stedenbouwkundige ensembles en om inzicht te krijgen in de ruimtelijke ontwikkelingsgeschiedenis en historische gelaagdheid van gebieden. Wanneer opgenomen in de inventarisatie? Bij de selectie en waardering van stedenbouwkundige ensembles is gekeken naar de cultuurhistorische waarde van aanwezige objecten, elementen en structuren, alsme de naar de historische, ruimtelijke en visuele samenhang tussen deze objecten, elementen en structuren. Allereerst heeft de ruimtelijke ontwikkelingsgeschiedenis en historische gelaagdheid van dorpen, wijken, buurten, gehuchten en boerderijenensembles als vertrekpunt gediend bij het onderscheiden en afbakenen van “stedenbouwkundige” ensembles. Daarnaast is de begrenzing van de stedenbouwkundige ensembles vastgesteld aan de hand van de samenhang die in deze gebieden tegenwoordig (nog) voorkomt tussen bebouwingsbeeld, historische structuren (wegen, waterlopen, verkavelingen), zichtlijnen en historische groenstructuren. Afhankelijk van de ontstaansperiode en geografische ligging hebben ensembles een karakteristieke stedenbouwkundige, landschappelijke of nederze ttingsstructuur, zoals die van de oude kerkdorpen, de ontginningen, de 20 e -eeuwse uitbreidingswijken, et cetera.
Naast de selectie- en waarderingscriteria is ook gekeken naar bijzondere bebouwingstypologieën die in gebieden voorkomen en de dichtheid en kwaliteit van waardevolle bebouwing. Tot slot is de waardering mede toegekend aan de hand van algemeen gangbare architectuurhistorische, cultuurhistorische en historisch-ruimtelijke waarderingscriteria, zoals herkenbaarheid, gaafheid en zeldzaamheid. De inventarisatie heeft alleen plaatsgevonden voor het Nederlandse grondgebied: de enclaves zijn in de niet meegenomen. De GIS-tabel De via bovenstaande methodiek geïnventariseerde en geselecteerde stedenbouwkundige ensembles zijn samengebracht in een uitgebreide GIS-tabel met een aantal variabelen, conform het aangepaste datamodel van de Erfgoedregistratiestandaard van de Federatie Grote Monumentengemeenten. Deze GIS-tabel is gekoppeld aan de cultuurhistorische waardenkaart. Hieronder worden de belangrijkste informatievelden genoemd, zo nodig voorzien van een korte toelichting. attribuut
toelichting
Type
Aanduiding of het item een pand, een object of een terrein betreft .
Plaats, WijkBuurt
Aanduiding van de plaats en de wijk waarin het ensemble. Bij de dorpen w ordt hier volstaan met de aanduiding “dorpskern”.
Naam
Naam van het ensemble, bijvoorbeeld “historische dorpskern Baarle -Nassau”.
Thema
In de inventarisatie wordt een aantal erfgoedthema’s onderscheiden. Deze sluiten aan op de thema’s in de Erfgoedregistratiestandaard. Het betreft de volgende thema’s: Begraven; Bestuur en recht; Handel en administratie; Herdenken; Horeca, sport en recreatie; Industrie en ambacht; Kunst en cultuur; Landbouw en bosbouw; Nutsvoorziening; Onderwijs en wetenschap; Oorlog en de fensie; Religie; Verkeer en vervoer; Waterstaat; Wonen; Zorg en welzijn. Voor het onderdeel stedenbouwkundige ensembles zijn daar de thema’s Stadsontwikkeling en Dorpsontwikkeling aan toegevoegd.
SubThema
Dit veld geeft een verdere uitsplitsing van het t hema in: historische buurtschap, vooroorlogse (planmatige) stedenbouw, naoorlogse (planmatige) stedenbouw .
Beschrijving
Dit veld bevat een beknopte beschrijving van het stedenbouwkundige ensemble .
JaarBegin, AnnotatieJaarBegin
Het veld JaarBegin bevat de datering van het ensemble, meestal bij grove benadering. De datering wordt onder AnnotatieJaarBegin nader toegelicht met de aanduidingen “circa” of “vanaf”, met een tijdsperiode .
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[22]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
attribuut
toelichting
Aanwezig
De aanduiding “intact” geeft aan dat het ensemble nog bestaat en niet is verdwenen.
Opmerkingen
Veld bestemd voor korte toelichtingen bij het ensemble, indien relevant.
WaardeScoreCriterium 1 t/m 6
Het gaat om de volgende criteria (zie verder § 2.3.4) 1: Stedenbouwkundige en ensemblewaarden 2: Beeldbepalende waarde 3: Cultuurhistorische waarde 4: Gaafheid en herkenbaarheid 5: Architectuur- en bouwhistorische waarde 6: Zeldzaamheidswaarde
WaardeScoreGemiddeld, WaardeEinscore
Optelsom van de scores bij de criteria 1 t /m 6, omgezet in de eindscore-kwalificatie: H (Hoge erfgoedwaarde) P (Positieve erfgoedwaarde) B (Basis erfgoedwaarde)
ToelichtingWaarde
Deze velden zijn bedoeld voor een beknopte toelichting bij de waardering. NB: het betreft dus geen officiële waardenstelling.
Broninfo, Link
Vermelding van de belangrijkste bron bij de inventarisatie. Overigens is veldwerk de belangrijkste bron.
Tabel 11. Gebruikte ERS-velden in de database van de stedenbouwkundige ensembles.
2.3.4
Waardering stedenbouw / ensembles
Stedenbouw/ensembles De geïnventariseerde bijzondere (steden)bouwkundige ensembles zijn alle gewaardeerd met onderstaande criteria-set: 1.
Het belang van het stedenbouwkundige ensemble als onderdeel van de ruimtelijke ontwikkelingsgeschiedenis en de historische gelaagdheid van de gemeente Baarle-Nassau, de daarin gelegen gebieden en ensembles;
2.
Het belang van het stedenbouwkundige ensemble vanwege een bijzonder stedenbouwkundig concept of een karakteristieke stedenbouwkundige, landschappelijke of nederzettingsstructuur;
3.
Het belang van het stedenbouwkundige ensemble vanwege de daarin aanwezige ensemblewaarden (structuren, bebouwing, groen, water, bijzondere zichtlijnen, landmarks, et cetera);
4.
De structurele gaafheid en herkenbaarheid van het stedenbouwkundige ensemble;
5.
De zeldzaamheid van het stedenbouwkundige ensemble (stedenbouwkundig/structuur, op gemeentelijk / regionaal niveau);
6.
De dichtheid en kwaliteit van de aanwezige beschermde en/of karakteristieke bebouwing , waarbij gelet is op herkenbaarheid, gaafheid en (in mindere mate) zeldzaamheid.
Per criterium kunnen de volgende scores worden gegeven: 2 (hoge waarde), 1 (positieve waarde), 0 (neutrale waarde).
RAAP-rapport 7401 / versie 06-05-2025
[23]
Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw .
Totaalscore
Waardering
Totaalscore 9, 10, 11 of 12
H: Gebied / stedenbouwkundig ensemble met hoge waarde