RU24.03.06D 04 3 Ontwikkelperspectief de Peel versie 12 Februari 2024 - Digitale versie-gecomprimeerd
Tekst van het document
Ruimte voor de intensieve veehouderij blijft er aan de noordkant van de Peel en aan de zuidkant op voldoende afstand van kwetsbare gebieden. Dit neemt niet weg dat een groei van de intensieve veehouderij in de Peel niet wenselijk is en er sowieso veranderingen nodig zijn vanwege stikstof, klimaatveranderingen, epidemische uitbraken van dierziekten, het gevaar van zoönose en dierenwelzijn. Dit ontwikkelperspectief zet in op een trend van geleidelijke transformatie van de intensieve veehouderij richting 2050 naar een biologische/kringlooplandbouw met kortere ketens, aansluitend bij de doelstellingen van een circulaire economie. Naast voedselproductie kan ook de productie van biobased grondstoffen een bedrijfsactiviteit vormen. De Peelvenen, de beekdalen en het Maasdal hebben een overwegend accent op natuur, maar combinaties met landbouw zijn mogelijk als dit de natuur niet schaadt. Agrarisch natuurbeheer is hier bijvoorbeeld een optie en ook door extensivering kunnen natuur en landbouw hier samengaan. Op conceptueel niveau is de ambitie om stevige natuurverbindingen tussen de horst en de flanken te maken. Daarnaast kunnen de flanken met omliggende natuurgebieden beter verbonden worden zoals de Kempen en de Maasduinen de Maashorst en het Groene Woud. Het zuidelijk deel van de horst wordt het blauwe hart van de Peel genoemd. Hier staat natte natuur en waterinfiltratie centraal.
In de beekdalen ligt de nadruk op hogere natuurwaarde en water vasthouden. In het fijnmazig Maasdal is een gevarieerde mix van landbouw, bossen en landschappelijke beplantingen. De landschappelijke beplantingen en het reeds aanwezig natuurnetwerk (NNN) geven aanleiding om het Maasdal voornamelijk op gebied van natuurverbindingen te
65 66
66
Voorbeeld categorie Centrale steden: Venlo.
67
67
Voorbeeld categorie Verstedelijkte kern: Venray.
68
68
Voorbeeld categorie Leefbare dorpen: De Rips.
91
5.2
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
93
HET ONTWIKKELPERSPECTIEF DOOR DE OOGHAREN BEKEKEN Onze stip op de horizon is een meerkleurige Peel die op weg naar 2050 stevig wordt heringericht, maar waarin ondernemers, bewoners & bezoekers én de natuur zich thuis blijven voelen. Omdat aangesloten wordt bij de identiteit van de streek en de pioniersgeest van de mensen. De Peel is grotendeels met mensenhanden gemaakt en door de geschiedenis steeds opnieuw uitgevonden. Om ook in de toekomst een thuisgevoel te bieden is doorontwikkeling van de Peel nodig: stilstand is de grootste bedreiging en niets doen dus geen optie. De belangrijkste punten uit het Ontwikkelperspectief 2050 op een rij: 1.
2.
3.
4.
5.
Het water- en bodemsysteem sturend: de Peel wordt een stuk natter, zowel op de horst als aan beide flanken met waardevolle beekdalen. Naast de natuur profiteren ook veel landbouwgronden die te maken hebben met droogte hier uiteindelijk van. Er blijft straks ook een aantal goed ontwaterde productielandschappen. We werken naar een minimaal verstoorde bodem die in balans is en vol leven, een vitale bodem. De Natuurlijke Peel wordt versterkt (groene legenda): met dit ontwikkelperspectief werken we aan een duurzame instandhouding van de Natura 2000 habitattypes. We koesteren allereerst de hoogveenrestanten en natte natuur van de Peelvenen (Deurnsche Peel en Groote Peel). Een andere drager van de Natuurlijke Peel is het Maasdal met onder andere de Maasheggen en Maaspark Ooijen-Wanssum. Het ontwikkelen van de beekdalen met brede bufferzones op de flanken van de Peelhorst is een belangrijke groene opgave richting 2050. Deze beekdalen maken onderdeel uit van een groenblauw raamwerk waarvan de aders doorlopen tot in het stedelijk gebied. De horst zien wij als een kansrijke ecologische ontwikkelzone en tegelijk als klimaat robuuste backbone. Volop ruimte voor de Ondernemende Peel (gele legenda): grootschalig productielandschap vooral aan de noordzijde van de horst met ruimte voor hightech circulaire landbouw en biobased productie.
Combinaties met duurzame energieopwek zijn hier vanuit het gebied gezien kansrijk. Veelzijdige landbouw – zowel kleinschalig als grootschaliger – op de dekzanden. We koesteren de oude vruchtbare esgronden als waardevolle landbouwgrond. In vrijkomende agrarische bebouwing kunnen zich nieuwe, kleinschalige economische activiteiten ontwikkelen. Rondom de natuurgebieden zijn agrarische activiteiten straks in balans met natuur en landschap en wordt onder meer verdiend aan biologisch boeren, productie van biobased grondstoffen en agrarisch natuurbeheer. Verschuiven naar nieuwe e conomie: ook nieuwe verdienmodellen zoals de (high tech) maakindustrie, ICTdienstverlening en foodtech vinden in deze toekomstvisie een plek in de Peel. Met name rondom de centrale steden en in verstedelijkte kernen op de flanken. Daarnaast ruimte voor economische ontwikkeling op de knooppunten van stromen (energie en mobiliteit): versterken van de connectie met Brainport en Greenport. Ook in de landbouw zullen nieuwe verdienmodellen ontstaan met andere ruimtebehoeften. Bijvoorbeeld als het gaat om de verwerking van biobased bouwmaterialen of nieuwe vormen van voedselproductie. De streek is aantrekkelijk om te leven en beleven: (rode legenda) manifesteert zich in de verstedelijkte kernen met ruimte voor groei en in de leefbare dorpen met aandacht voor leefbaarheid.
Verbeteren van de leefbaarheid door instandhouding en betere bereikbaarheid van voorzieningen,
behouden van dorpse karakteristieken en gemeenschappen en een kleine groei van het aantal woningen horen daarbij. Verder ruimte voor passende vormen van recreatie; toegankelijkheid van het landschap is een voorwaarde. Net als het versterken van de vitaliteit en culturele aantrekkingskracht van de ontginningsdorpen. 6. Opvang verstedelijkingsdruk Brainport: Zuidoost-Brabant concentreert toekomstige verstedelijking rond de stedelijke centra en subregionale knooppunten. Richting 2050 zal de verstedelijkingsdruk op de westzijde van de Peel waarschijnlijk toenemen (het zogenaamde ‘Brainport cluster’). 7. Ruimte voor energie: windparken en zonnevelden vooral aan noordzijde van de Peel en – kleinschaliger, passend in het landschap – binnen de dekzandgebieden en rondom verstedelijkte kernen. Ook geothermie kan kansrijk zijn in de Peel. Wellicht kansen voor een knooppunt in multimodale infrastructuur van grondstoffen (buisleidingen, spoor, water) en/of voor een energieconversiecluster. 8. Ruimte voor klimaatadaptatie: hoogwaterbescherming onder meer via het Deltaprogramma voor de Maas, maar ook opvang wateroverlast in brede buffers van de beekdalen. Peilen gaan in grote delen de Peel omhoog, op de horst zelfs fors omhoog. Waterretentie is combineerbaar met ander grondgebruik en dan met name op de dekzanden. Water langer vasthouden betekent meer reserves in droge tijden.
In de kernen dragen bij aan de klimaatadaptatie door het beperken van verdere afdekking van de bodem en groenblauwe dooradering. 9. Zuinig op cultuurhistorie en landschapselementen: de geologie van breuklijnen en de sporen uit de ontginningsgeschiedenis maken de Peel uniek. Aandacht voor de bijbehorende cultuurhistorie biedt de kans om het water- en bodemsysteem te begrijpen. Ontwikkelen van de leesbaarheid van het landschap is een uitdaging. Denk aan de Peelrandbreuken, wijst g ronde n , de Pe elra amstelling, Pe elkanale n , laanbeplantingen en oude verkavelingsstructuren. 10. Aandacht voor minder zichtbare waarden: vooral de Peelhorst kent weinig stilteverstoring, geurhinder en lichtvervuiling. De horst vormt zelfs één van de grootste aaneengesloten donkergebieden van ons land. De moeite waard om te beschermen, maar ook aantrekkelijk vanuit recreatief oogpunt. De Peel heeft veel potentie op dat vlak. 11. Geleidelijk verminderen ruimte voor intensieve veehouderij: grote uitstoot van stikstof, geurhinder en de risico’s van verspreiding dierziekten zijn belangrijke argumenten om ruimte voor intensieve veehouderij te verminderen. Afhankelijk van het type vee zijn er verschillende transitiepaden. Minder dieren per hectare, andere soorten, minder krachtvoer, het introduceren van gesloten systemen en andere ordening en vormen van ruimtegebruik kunnen opties zijn. 12.
Heropenen militair vliegveld: in geen van de scenario’s een wenkend perspectief, want het zet grote aanvullende druk om de andere nationale (en regionale) doelen in de volle omvang te realiseren. Immers: deze functie ligt op de dekzandrug in een inzijggebied, doorsnijdt de ecologische zone, neemt agrarisch productielandschap weg, verstoort recreatief gebruik en draagt niet bij aan leefbaarheid. Niettemin beseffen alle partijen dat uit een oogpunt van nationale veiligheid en operationele gereedheid van de krijgsmacht indringende vraagstukken aan de orde kunnen zijn. In verband met de vanuit Het Rijk aangedragen mogelijke reactivering van Vliegbasis De Peel worden in die omgeving vooralsnog geen onomkeerbare ruimtelijke ontwikkelingen in gang gezet.
6. OP WEG NAAR 2030
Deelgebieden en lijnen naar de toekomst.
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
1. Groene koers: hier geven we voorrang aan natuur, aan bodem en water en gezondheid. Er blijft ruimte voor agrarisch grondgebruik, maar dat zal in het algemeen wat kleinschaliger zijn en in balans met het natuurlijk systeem. Deze delen van de Peel worden natter. Groen is de kleur van de Natuurlijke Peel in drie nuances: de zuidelijke horst, de beekdalen en het Maasdal. 2. Gele koers: agrarische productie en ruimte voor recreatie en energieopwekking hebben hier prioriteit. Ook hier zijn functies in balans met het natuurlijk systeem en de omgeving en zal minder worden ontwaterd / water langer worden vastgehouden. Geel is de kleur van de Ondernemende Peel in drie nuances: het grootschalige productielandschap van de noordelijke horst, de afwisselende dekzanden op de flanken en de oude esgronden. 3. Rode koers: leefbaarheid, beleving, een gezonde leefomgeving en sociale cohesie staan hier voorop. Woonfuncties horen bij de (groei)gemeenten op de flanken en er is afgepaste ruimte om verstedelijkingsdruk in vanuit de Brainport op te vangen. We koesteren de dorpsheid en de stille waarden van de horst en daar kunnen ook recreatieve functies floreren. Rood is de kleur van de Leefbare Peel in drie nuances: de centrale steden, verstedelijkte kernen en leefbare dorpen.
ONTWIKKELZONES In aanvulling op de kleuren voor deelgebieden (zogenaamde ‘tegels’), is in de drie scenario’s ook een drietal grotere ontwikkelzones onderscheiden. Dat zijn zones die vanuit onze toekomstvisie voor 2050 de komende tien jaar verder ontwikkeld zouden kunnen worden in een bepaalde richting. Zoals de noord-zuid verlopende ecologische zone (groen) die de Peelnatuur gaat verbinden met andere natuurgebieden in binnen- en buitenland. Die ecologische zone kan tevens fungeren als klimaat robuuste backbone en heeft tevens betekenis als cultuurhistorische en recreatieve route. Haaks daarop is een economische zone denkbaar tussen Brainport en Greenport, gebaseerd op aanwezige en geplande infrastructuur. Deze twee zones kruisen elkaar midden op de horst en hebben een verschillend karakter. Te veel nadruk op de economische as zou De Peel in tweeën kunnen delen en een bedreiging kunnen vormen voor de natuur in en om de Deurnsche Peel/Mariapeel en de cultuurhistorische waarden van de Peeldorpen Griendtsveen en Helenaveen. Deze zone moet niet gezien worden als een lijn of vlak, maar als een aantal met elkaar verbonden knopen. We zien op de flanken vanuit Eindhoven tot aan station Deurne en vanuit Venlo tot aan Sevenum vooral rondom de OV-knooppunten stedelijke en economische ontwikkelruimte.
Denk aan nieuwe economische dragers zoals (circulaire) maakindustrie, ICT-dienstverlening en
Groenblauwe hart
97
LEEFBARE PEEL
Basis voor de deelgebieden vormen de lagen die in hoofdstuk 5 zijn beschreven, aangevuld met thematische accenten vanuit de Natuurlijke Peel, de Ondernemende Peel of de Leefbare Peel. Op die manier ontstaan 3 legendakleuren die als koersen naar de toekomst zijn op te vatten:
De verstedelijkingszone (rood) symboliseert dat de druk op de leefomgeving en woonmilieus vanuit Eindhoven vooral aan de westzijde van de Peel en zowel in Zuidoost-Brabant en als MiddenLimburg een weg zal gaan zoeken. Inspelend op het aanwezige spoor richting Weert kan deze druk ook deels zuidwestelijk van De Peel worden weggeleid. In navolging van de verstedelijkingsstrategie is intensivering binnen bestaand stedelijk gebied hierbij leidend en wordt niet gemikt geen grootschalige uitbreidingen. Wel wordt woningbouw gezien als hefboom voor vitale kernen en dorpen die ook een passende stap moeten kunnen zetten in de woningbouwopgave.
ONDERNEMENDE PEEL
DEELGEBIEDEN IN DRIE KLEUREN
passende vormen van logistiek (geen grote distributiecentra, wel hubs voor herbruikbare producten en materialen).
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
NATUURLIJKE PEEL
Vanuit het toekomstbeeld voor 2050 (kaartbeeld op blz. 78) delen we in deze paragraaf onze beelden over de denkrichtingen op weg naar 2030. Wat is kansrijk en wat juist niet? Immers: niet alles kan overal. Denk alleen al aan de draagkracht het water- en bodemsysteem. Bovendien passen opgeteld niet alle ruimtelijke opgaven en ambities in de Peel. Soms zullen keuzes moeten worden gemaakt tussen ecologie, economie, energie en woonfuncties in de Peel, maar vaak zal een combinatie passen. Wat we in ruimtelijke zin graag willen en wat liever niet, vullen we in voor 12 typen deelgebieden en ontwikkelzones met elk een eigen kleur groen, geel of rood.
96
Grootse productielandschappen
Centrale steden
Vitale beekdalen
Afwisselende dekzanden
Verstedelijkte kernen
Natuurlijk Maasdal
Oude akkercomplexen
Leefbare dorpen
Ecologische ontwikkelzone
Economische ontwikkelzone
Schaalsprong Brainport
KLEUREN EN GROTE TRANSITIES Met de groene legendaeenheden geven we primair invulling aan de transitie landelijk gebied en klimaatopgaven. Met de gele legendaeenheden aan de transitie energie en (circulaire) economie: in het geval van de Peel vooral aan de transitie naar kringlooplandbouw en nieuwe teelten (biobased economie). De rode legendaeenheden geven invulling aan de verstedelijkings- en woningbouwopgaven die die vooral in de omliggende regio’s spelen, maar ook voor een deel ook op de Peel afkomen. Bij die woon- en werkopgaven hoort een bereikbaarheidsopgave: garanderen van een bereikbare Peel.
LIJNEN NAAR DE TOEKOMST Bij het definiëren van lijnen naar de toekomst voor deze twaalf type deelgebieden in de Peel staan drie begrippen centraal: ambitie, opgave en richting. De ambitie is een korte beschrijving van waar we op lange termijn idealiter naar toe werken: de stip op de horizon. De opgave is het te overbruggen gat tussen de bestaande situatie en de stip waar we willen uitkomen. Er zijn meestal verschillende routes om daarnaartoe te werken. Dat zijn allereerst ontwikkelingen die kansrijk zijn en grondgebruik of systeeminterventies die de voorkeur hebben. Via beleid, instrumenten of investeringen kunnen overheden daarop sturen. Maar aan andere kant zijn er ontwikkelingen die we in bepaalde deelgebieden liever niet zien of grondgebruik dat eigenlijk niet (meer) past in het toekomstbeeld. Ook daar kunnen de betrokken overheden op sturen met ruimtelijke instrumenten, financiële prikkels en bijvoorbeeld (water)beheer. Richtingen 2030 zijn de lijnen naar de toekomst: ontwikkelingen die we graag willen of juist ontmoedigen. En systeeminterventies die daarbij passen zoals het verhogen van grondwaterpeilen of het wegnemen van emissies. De denkrichtingen die per tegel worden genoemd passen bij de ambitie voor het deelgebied, maar zijn niet alomvattend of limitatief.
Lijnen naar de toekomst kunnen straks ingevuld worden met concrete maatregelen en projecten die onderdeel zijn van het uitvoerings- en investeringsprogramma voor NOVEX-gebied De Peel. Maar waarschijnlijk ook voor een belangrijk deel worden ingekleurd met maatregelen die opgenomen zijn in de PPLG’s en de uitvoering daarvan door waterschappen en gemeenten. Voor de fijnproevers: we volgen hier het ABCD-tje van de ‘natural step’ in strategieontwikkeling: Ambitie formuleren, Backcasting om bijbehorende opgaven te bepalen, Creatieve routes aangeven op weg naar de toekomst en vervolgens de eerste praktische stappen zetten en maatregelen nemen: het Doen. Geruststellend is dat de op veel plekken in de Peel de transitie al in volle gang is. Op dat ‘doen’ besteden we in hoofdstuk 7 aandacht aan de hand van enkele praktijkvoorbeelden. 69
Beeld: Schematisch onderscheiden we 12 type deelgebieden en ontwikkelzones in drie kleuren.
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
98
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
99
3.
4.
1.
2. 1.
2.
GROEN / NATUUR
3.
4.
70
Beeld; Het kanaal bij Helenaveen (Bron: www.limburg.nl, 2023).
100
GROENBLAUWE HART
VITALE BEEKDALEN
Het gebied rondom de hoogveenreservaten de Groote Peel, Mariapeel,
Beekdalen aan de westzijde en oostzijde van de Peelhorst, zoals de Bakelse Aa,
De Bult en andere waardevolle natuurgebieden.
de Astense Aa, de Vlier, de Groote Molenbeek en de Loobeek.
101
AMBITIE 2050
AMBITIE 2050
Robuuste natte natuur door hydrologische buffering beter beschermen tegen weersextremen en stikstofdepositie. Focus op vergroten biodiversiteit, verschuiving naar agrarisch natuurbeheer en gevarieerde natte teelten en landschapsgronden. Versterken ruimtelijk-landschappelijke kwaliteit.
Meer ruimte voor en vernatting en systeemherstel van gradiëntrijke beekdalen als deel van een robuust ecologisch netwerk. De beken worden gevoed door de Horst. Grotere biodiversiteit, betere waterkwaliteit en voldoende watervoorraad en extensieve, natuurinclusieve landbouw voorop.
DENKRICHTING 2030
DENKRICHTING 2030
Kansrijke ontwikkelingen: •
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
verhoging grondwaterpeil
sterke verhoging grondwaterpeil
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
Verder ontwikkelen nieuwe natuur en ecologische verbindingen
•
Intensief agrarisch grondgebruik
Inrichten landschapsgronden
•
Uitbreiding intensieve veehouderij
Stimuleren agrarisch natuurbeheer en natte teelten
•
(Grootschalige) energielandschappen
• •
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
• •
Kansrijke ontwikkelingen: •
Herstel meanderende beken met brede bufferzones waarin
•
Grootschalig agrarisch grondgebruik en intensieve veehouderij
landbouw en natuur samengaan
•
Toename bebouwing en verstening
•
Ruimte voor waterberging
•
Intensieve recreatie
Extensiveren landbouwgronden
•
Bemesting en gewasbeschermingsmiddelen
Natuurinclusieve landbouw
•
Combinaties met cultuurhistorische waarden
• •
• •
Verhogen grondwaterpeilen
•
Onttrekken grondwater
•
Piekbelasting van natuur door landbouw of industrie
•
Koesteren strategische grondwatervoorraad
•
Nieuwvestiging intensieve veehouderij
Reductie stikstofdepositie op natuur
•
Monoculturen
Natuurherstel gericht op N2000 en breder
•
Uitspoeling van meststoffen
• •
• •
Koesteren rust en duisternis
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
Extensieve, natuurvriendelijke recreatie
Ontmoedigen:
Schoon maken en houden van grond- en oppervlaktewater
Kringlooplandbouw
Groenblauwe dooradering en agrarisch natuurbeheer •
Stimuleren:
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Stimuleren: • • • • •
Water langer vasthouden
•
Onttrekken (grond)water
Verhogen waterstanden
•
Uitspoelen meststoffen en bestrijdingsmiddelen
Verminderen stikstofemissie •
Ontmoedigen:
Systeemherstel beken
Afwisseling in oeverbeplanting
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
102
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
103
verhoging grondwaterpeil
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
NATUURLIJK MAASDAL
ECOLOGISCHE ONTWIKKELZONE
Het dal van de Maas dat de Peel aan de oostzijde begrenst, met een uniek heggenlandschap
Zone die van noord naar zuid loopt over de hogere horst en zowel als aantrekkelijke ecologische verbinding
en een aaneenschakeling van grote en kleine natuur- en recreatiegebieden.
als klimaatrobuuste backbone van de Peel kan gaan fungeren.
AMBITIE 2050
AMBITIE 2050
Versterken van het cultuurhistorisch Maasheggenlandschap en overstroombare ruimte geven aan de rivier. Vergroten biodiversiteit in een veilig en aantrekkelijk landschap in combinatie met extensief grondgebruik voorop.
Stevige ecologische verbindingszone tussen verschillende natuurgebieden in Nederland en over de grens, tevens aanvullende wateraanvoer in tijden van droogte. Natuur, landschap en recreatieve beleving voorop.
DENKRICHTING 2030
DENKRICHTING 2030
Kansrijke ontwikkelingen: •
Kleinschalige verkaveling en herstel landschapselementen •
Ruimte voor de rivier en voor waterberging
•
Toename bebouwing en verstening
•
Grootschalig agrarisch grondgebruik
•
Monoculturen
Natuurherstel, nieuwe natuur en verbindingen
•
Grootschalige ontgrondingen voor delfstofwinning
• •
•
Groenblauwe dooradering
• •
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Kansrijke ontwikkelingen: • •
•
Grootschalig agrarisch grondgebruik en intensieve veehouderij
Groenblauwe dooradering en verbinden natuur
•
Toename bebouwing, verstening of militair gebruik
• •
Nieuwe bossen en robuuste natuur
Natuur- en landschapsinclusieve landbouw
Verwilderde natuur in de uiterwaarden
•
Uitbreiden gbda en agrarisch natuurbeheer
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Aanvullende wateraanvoer vanuit de Maas
•
Extensiveren landbouwgronden
Peelraamstelling als recreatieve route
Extensiveren landgebruik: extensief agrarisch natuurbeheer •
Extensieve recreatie
Stimuleren: Stimuleren: • • •
Verminderen nutriëntenemissies
•
Ontmoedigen:
Verminderen gebruik bestrijdingsmiddelen
•
Uitspoelen meststoffen en bestrijdingsmiddelen
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
•
Nieuwvestiging intensieve veehouderij
•
•
Onttrekken (grond)water
•
•
Uitspoelen meststoffen en bestrijdingsmiddelen
Biodiversiteit vergroten
Langer vasthouden en vertragen afvoer water •
•
Ontmoedigen:
Verhogen grondwaterpeilen
Koesteren rust en duisternis
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
104
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
105
2.
1.
1.
4.
3.
2.
GEEL / ONDERNEMEN
3.
4.
71
Voorbeeld van grootschalige strokenteelt (Bron: Wageningen University, 2023).
106
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
GROOTSE PRODUCTIELANDSCHAPPEN
AFWISSELENDE DEKZANDEN
Het jonge ontginningengebied aan de noordzijde van de Peelhorst; beslaat onder meer delen van de
Dekzandruggen aan de west- en oostzijde van de Peelhorst, bijvoorbeeld rondom
gemeente Maashorst, Gemert-Bakel, Boekel en Meierijstad, Land van Cuijk.
Sint-Antonis, Horst, Sevenum, Heythuysen, Helden en Asten.
AMBITIE 2050
AMBITIE 2050
Ruimte voor grootschalige maar duurzame high tech landbouw. Naast voedselproductie ook grondstoffenteelt en ruimte voor energieopwekking in combinatie met ander grondgebruik.
Veelzijdig landschap met combinatie van agrarisch gebruik, productiebos en (nieuwe) natuur. Naast gangbare landbouw ook ruimte voor transformatie naar andere teelten en passende vormen van recreatie.
DENKRICHTING 2030
DENKRICHTING 2030
Kansrijke ontwikkelingen: • •
107
verhoging grondwaterpeil
verhoging grondwaterpeil
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Agrarisch ondernemerschap
•
Opofferen goede landbouwgrond
Grootschalige kringlooplandbouw en high tech oplossingen
•
Toename verharding
•
Kansrijke ontwikkelingen: • •
•
Monoculturen
Ruimte voor duurzame veehouderij, akkerbouw en biobased
•
Aantasting cultureel erfgoed
productie
•
Leegstaande agrarische bebouwing
Kleinschalige energieopwekking
•
Schaalvergroting in het landschap
Natuurontwikkeling, nieuw bos en agroforestry
•
Verslechtering luchtkwaliteit
Naast voedelproductie ook biobased teelten •
Ruimte voor grootschalig opwekken energie •
•
Groenblauwe dooradering
•
Belevenisnatuur
•
Ruimte bieden aan grootschalige logistiek
Recreatie en nieuwe landgoederen
•
•
Grootschalige glastuinbouw
Groenblauwe dooradering en landschapsbeheer
•
Afsluiten grote bodemvlakken
Kleinschalige woon- en zorggemeenschappen en
•
Toename breed landbouwverkeer
• • •
Stimuleren: •
Water langer vasthouden en vertraagd afvoeren
•
Inleveren strategische grondwatervoorraden
•
Achteruitgang biodiversiteit en kwaliteit landschap
Op peil houden leefbaarheid
•
Ruimte bieden aan grootschalige logistiek
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
•
Zoönose en negatieve gezondheidseffecten een kans geven
•
Uitbreiding grootschalige recreatievoorzieningen
• •
Ontmoedigen:
Vergroten biodiversiteit
•
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Agrarisch ondernemerschap
milieuvriendelijke bedrijvigheid in VAB’s
Stimuleren: •
Vasthouden water en ruimte voor waterberging
•
Piekbelasting van natuur door landbouw of industrie
Vergroten biodiversiteit
•
Achteruitgang biodiversiteit en landschap
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
•
Zoönose en gezondheidseffecten
•
Groei van de intensieve veehouderij
• •
Ontmoedigen:
108
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
109
verhoging grondwaterpeil
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
ECONOMISCHE ONTWIKKELZONE OUDE AKKERCOMPLEXEN
West-oost verbinding tussen Brainport en Greenport: knooppunten langs de A67 en de spoorlijn van
Rijkere esgronden rondom de oude Peelflanken, zoals Horst, Meijel of Sevenum.
Eindhoven naar Venlo. Noord-zuid assen Maaslijn/A73 en A2 Eindhoven-Weert. Vooral aan de flanken en niet op de horst zelf, dus ondergeschikt aan de natuurbelangen.
AMBITIE 2050
AMBITIE 2050
Kleinschalige grondgebonden biologische landbouw in combinatie met aantrekkelijk landschap en groenblauwe dooradering. Ruimte voor landschapsgronden, voedselbos en recreatie.
Benutten van de potentie van weg, spoor, hoogspanningsstations en buisleidingen voor economische ontwikkeling. Focus op knooppunten. Ruimte voor agro-innovatie en agro-logistiek, hightech maakindustrie, ICT-diensten en energieconversie.
DENKRICHTING 2030
DENKRICHTING 2030
Kansrijke ontwikkelingen: •
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Kansrijke ontwikkelingen:
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Kleinschalige grondgebonden landbouw, eventueel samen met
•
Opofferen vruchtbare landbouwgronden
•
Milieuruimte voor werklocaties
•
Doorkruisen ecologische ontwikkelas
Herbestemmen en duurzaam ontwikkelen bedrijventerreinen en
•
Verdozing / grootschalige industrieterreinen
agrologistieke hotspots
•
Afname externe veiligheid
• •
burgerinitiatieven
•
Grootschalige woningbouw
Verduurzaming en extensivering agrarisch grondgebruik
•
Monoculturen
Groenblauwe dooradering en agrarisch natuurbeheer
•
Grote zonneweides
•
Grote vakantieparken
• • • •
Nieuw bos en agroforestry
• •
Ruimte energieopwekking en – conversie gekoppeld aan A67 •
Benutten knooppunten in het landelijke energienetwerk /
Ruimte voor dag- en verblijfsrecreatie
buisleidingenstraat
Cultuurhistorische waarden zichtbaar maken
•
VAB’s benutten voor wonen, werken en sociaal-maatschappelijke
•
Betere bereikbaarheid fiets, en OV, Maas
functies
Stimuleren: • •
•
Ontmoedigen:
Water langer vasthouden en vertraagd afvoeren
•
Uitspoelen meststoffen en bestrijdingsmiddelen
Concept ontwikkelen voor zachte overgang van dorpsrand naar
•
Aantasting oude esgronden
agrarisch gebied
•
Geurhinder en stilteverstoring
• •
Versterken leesbaarheid landschap
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
•
Biobased grondstoffenproductie Grondstoffenhubs/circulaire hubs
Stimuleren: •
Respecteren draagkracht water en bodemsysteem • •
Ontmoedigen: •
Aantasting karakteristieke landschappen
Hergebruik vrijkomende bebouwing
•
Toename depositie op natuurgebieden
•
•
Aantasting erfgoed en biodiversiteit
Versterken ruimtelijke kwaliteit
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
110
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
2.
3.
1. 4.
1.
2.
ROOD / LEEFBAARHEID
3.
4.
72
Beeld; De markt in Venray. Bron: Gemeente Venray, 2023.
111
CENTRALE STEDEN
VERSTEDELIJKTE KERNEN
Steden met (groeiende, boven)regionale centrumfunctie en via HOV knooppunt verbonden met groter
Dorpen en steden aan de flanken van de Peelhorst, zoals Deurne, Asten, Someren, Gemert,
stedelijk netwerk, bijvoorbeeld Helmond, Venlo, Weert.
Boxmeer, Horst, Uden en Venray.
113
AMBITIE 2050
AMBITIE 2050
Doorontwikkeling van centrum stedelijke functie door binnenstedelijk ruimte geven aan combinatie van wonen, werken en stedelijke voorzieningen. Focus op ontwikkeling rond HOV-knopen en beperkt in de stadsranden. Bieden van (hoog) stedelijke kwaliteit van de leefomgeving, inspelend op de groene setting van de Peel, een gezonde leefstijl en actieve vormen van verplaatsen.
Deze stedelijke milieu’s zijn onderling en met de centrale steden verbonden door HOV en snelle, veilige fietsroutes. De verstedelijkte kernen hebben een concentratie van voorzieningen en economische bedrijvigheid en dragen daarmee bij aan de leefbaarheid van de kleine kernen rondom. Benutten potenties spoor- en (bus)stationsomgevingen. Verstedelijkte kernen rond de Brainport dragen bij aan verstedelijkingsopgave Brainport (schaalsprong Brainport)
DENKRICHTING 2030
DENKRICHTING 2030
Kansrijke ontwikkelingen: •
Opvangen regionale verstedelijkingsdruk/woningtekort
Milieubelastende industrie
Ruimte voor kenniswerkers en maakindustrie
•
Grootschalige energieopwekking
Intensiveren gecombineerde woon-werklocaties nabij stations
•
Intensivering van goederenstromen over de weg
•
Gebalanceerd ontwikkelen van stadsranden
•
Vervoer gevaarlijke stoffen door stadscentra
Vasthouden water en ruimte voor waterberging
•
Werkgelegenheid die veel arbeidsmigranten aantrekt
Hoogwaardige (metropolitaanse), duurzame bereikbaarheid
•
• •
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien: •
• •
•
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
verhoging grondwaterpeil
112
verhoging grondwaterpeil
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
Kansrijke ontwikkelingen: •
Nieuwe woon- en werklocaties rond stations en OV-knopen •
Versterken voorzieningen met een regionaal bereik
•
Milieubelastende bedrijvigheid
•
Intensivering goederenvervoer over de weg
Hoogfrequent OV en snelfietsverbindingen
•
Intensieve landbouw nabij woongebieden
Toegankelijk landschap via groenblauwe dooradering
•
Toename grootschalige logistiek
• •
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
• •
Ruimte voor energieopwekking op gebouwen
Natuur en stadslandbouw in de gebouwde omgeving
Uitbreiding recreatieaanbod, toegankelijk landschap en stadslandbouw •
Natuur in de stad combineren met kwaliteitsverbetering O.R.
Stimuleren: Respecteren draagkracht water en bodemsysteem
Ontmoedigen:
Ruimte voor waterberging en voorkomen hittestress
•
Toename verstening/verder afdekken bodem
Groen dat meegroeit met verstedelijking (dooradering)
•
Onttrekken (grond)water
•
Achteruitgang biodiversiteit en landschap
• • •
Stimuleren:
• • •
Ruimte voor energieopslag
Zonnepanelen op alle nieuwbouw
Actieve manieren van verplaatsen en gebruik HOV •
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
•
Respecteren draagkracht water- en bodemsysteem
•
Toename verstening/verder afdekken bodem
Kleinschalige (stads)landbouw
•
Onttrekken (grond)water
Klimaatrobuuste gebieden dmv groen-blauwe dooradering
•
Achteruitgang biodiversiteit en landschap
• •
Ontmoedigen:
• •
Recycle hub’s
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
114
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
115
sterke verhoging grondwaterpeil
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
LEEFBARE DORPEN
SCHAALSPRONG BRAINPORT
Kleinere dorpen en kernen in de Peel met sterke relatie met landelijk gebied en waar leefbaarheid
Kernen die op een bij hun karakter passende wijze bijdragen aan opvang van verstedelijkingsdruk vanuit
steeds meer onder druk staat. Denk aan oude dorpen op de flanken zoals Helden, Bakel, Overloon en
Brainport Eindhoven.
ontginningsdorpen zoals Oploo, Griendtsveen en Helenaveen.
AMBITIE 2050
AMBITIE 2050
Op een bij de schaal van de kern passende wijze ruimte bieden aan de woningbouwopgave in combinatie met kennisintensieve bedrijven, design, maakindustrie, (agro)services en voorzieningen. Qua leefomgevingskwaliteit en mobiliteit inspelen op behoeften werkenden in Brainport.
Netwerk van kleinschalige met elkaar en met de verstedelijkte Peel verbonden dorpen. Behoud cultuurhistorische, landschappelijke en groene kwaliteiten. Inzet op verbeteren leefbaarheid en behoud voorzieningenniveau onder andere door bescheiden ruimte voor opvang woondruk.
DENKRICHTING 2030
DENKRICHTING 2030 Kansrijke ontwikkelingen: •
Gezond leven in groene dorpen, verblijfskwaliteit centraal
•
Grootschalige woningbouw
•
Basale voorzieningen in het dorp, stedelijke voorzieningen
•
Grootschalige bedrijvigheid of logistiek
goed bereikbaar
•
Leegstaande agrarische bebouwing
Beperkte, primair binnendorpse opvang woningbouw
•
Intensief toerisme (veel ruimte, veel bezoekers)
•
•
•
Ruimte voor opvangen verstedelijkingsdruk
•
Ongerichte verstedelijking (‘urban sprawl’)
Woon- en werklocaties primair in bestaand stedelijk
•
Bouwen in (te) lage dichtheden
Versterking dynamiek rond knooppunten
•
Opofferen goede landbouwgrond–
Benutten samenkomst van stromen als ontwikkellocaties
•
Bedrijvigheid met weinig arbeidsplaatsen per ha
•
Veel ruimte voor parkeren
•
• •
Combinaties met rood voor groen Behoud en beleving cultureel erfgoed •
•
Stimuleren:
Recreatief (mede)gebruik
Stimuleren:
•
Ontmoedigen:
Koesteren donkerte en stilte
•
Opofferen dorpse kwaliteiten aan verstedelijkingsdruk
Behoud cultuurhistorische waarden en dorpse charme
•
Toename verstening en onttrekken (grond)water
Verbeteren leefbaarheid en bereikbaarheid
•
Achteruitgang biodiversiteit en landschap
Kleinschalig biobased inbreiden voor lokale bevolking
•
Geur-en lichthinder en stilteverstoring
•
•
Zoönose en negatieve gezondheidseffecten
• •
•
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Hergebruik vrijkomende agrarische bebouwing, •
•
Kansrijke ontwikkelingen:
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
Respecteren draagkracht water en bodemsysteem •
•
Groenblauwe dooradering
Betere bereikbaarheid en mobiliteitstransitie via gezonde en schone vormen van verplaatsen, aantrekkelijk HOV en robuuste randen, bundelroutes en inprikkers •
Verhogen kwaliteit leefomgeving, ruimte voor ontmoeting • •
Verminderen kans op hittestress
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
Ontmoedigen: •
Achteruitgang biodiversiteit en kwaliteit landschap
•
Opofferen groene kwaliteiten en typerende gebiedskenmerken
7. PRAKTIJK- VOORBEELDEN
De toekomst is vandaag al zichtbaar. De voorgestelde maatregelen in het ontwikkelperspectief lijken soms ver weg. Toch is de toekomst vandaag al zichtbaar. Rond de Peel zijn meerdere Pioniers die passen binnen dit ontwikkelperspectief. Deze pioniers zijn de aanjager om de regio te transformeren tot een meerkleurige Peel. Op de volgende bladzijden komen 12 pioniers, vier per thema, kort aan bod.
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
118
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
119
Legenda
12.
1.
Geopark de Peelhorst
2.
Beekdalherstel Groote Molenbeek
3.
Dichten van lekken op de Peel
4.
Beschermend habitats Boschhuizerbergen
5.
Meerlaags ruimtegebruik blauwe bessen en PV
6.
Emissieloos vleesproductie
7.
Zonnepark met minimale druk op energienetwerk
8.
Biobased ketens bouwen in de Peel
9.
AgroProeftuin de Peel
10.
Verschillende mountainbikeroutes
11.
Proeftuin Elsendorp
12.
Lancering label ‘Product van de Peel’
13.
Peelbergen Equestrian Centre
14.
Bijzonder overnachten op de Peel
9.
Terugdringen waterverlies op de Peel Op veel plekken rond de Natura2000 hoogveengebieden is het verschil tussen de waterstand in de zomer en winter groot. Ook het verschil in de waterstanden tussen de natuurgebieden en het omliggende land is groot. In diverse deelgebieden treedt op onverklaarbare wijze waterverlies op waardoor het waterpeil in de natuur in drogere periodes te snel daalt. Door peilbuizen te plaatsen en gegevens over waterstanden te verzamelen kunnen de ‘lekken’ worden opgespoord. Met die informatie kan het water beter worden vastgehouden wat bijdraagt aan een klimaat robuust landgebruik.
13.
6. 11.
4.
8.
5. 14.
2.
3. Onderzoek Peilfluctuatie rond de Peelvenen. Beschermend habitats Boschhuizerbergen Diverse habitattypen- en soorten ervaren een negatief effect van de hoge stikstofdepositie in het gebied, wat leidt tot vermesting, verzuring en verdroging van de bodem. Om de voor het gebied aangewezen habitattypen- en soorten te beschermen, zijn er extra beheermaatregelen nodig. Maatregelen die in het gebied plaatsvinden, zijn onder andere bedoeld om verdroging van het gebied tegen te gaan. Sloten worden daarom ondieper gemaakt of volledig gedempt. De vennen zullen hier uiteindelijk profijt van hebben.
10.
1. 7. 3.
73
Pioniers van de Peel, geprojecteerd over de huidige situatie.
LANDSCHAPPELIJKE PIONIERS
4. Boschhuizerbergen natuurontwikkeling
Geopark Peelhorst en Maasvallei i.o. In het Geopark Peelhorst en Maasvallei i.o. staat het beleefbaar maken van het aardkundig fenomeen van horsten, slenken, breuken en wijstgronden centraal. Het inzichtelijk maken van dit natuurlijk systeem, dat tot op de dag van vandaag actief is, past perfect binnen een toekomst waarin water en bodem weer sturend worden.
1.
Meerlaags ruimtegebruik blauwe bessen en PV De zonnepanelen rusten op een constructie die 2,5 meter hoog is. Ze zijn verwerkt in een transparante plaat, die voldoende zonlicht moet doorlaten om de bessen te laten groeien. Het dak biedt bescherming tegen extreem weer, wekt energie op en geeft bovendien de mogelijkheid om regenwater op te vangen. De planten zelf staan in lange goten die 40 centimeter van de grond staan. Op de vrije bodem komen gewassen die nuttig zijn voor de bestuiving en bestrijding van ongedierte. Dit is een goed voorbeeld van efficiënt dubbel ruimtegebruik.
5.
Geopark Peelhorst
Meerlaags ruimtegebruik blauwe bessen en PV
Beekdalherstel Groote Molenbeek Het beekdal van de Groote Molenbeek wordt ingericht als robuust watersysteem, dat is opgewassen tegen de gevolgen van klimaatverandering. Grootste doel daarbij is om problemen als wateroverlast, droogte, waterkwaliteit en ecologie op te lossen. Dit gebeurt met een beekdal brede aanpak. In een beekdal brede aanpak wordt de beek met het beekdal verbonden, dat geeft ruimte voor een evenwichtige aanpak van hydrologische, morfologische en ecologische processen van het gehele beeksysteem. Het beschouwen van de beek als één samenhangend natuurlijk systeem past binnen het ontwikkelperspectief.
2. Beekdalherstel / ruimte voor de beek
ONDERNEMENDE PIONIERS
Emissieloos vleesproductie RESPECTfarms is Sint-Oedenrode is de eerste kweekvleesboer ter wereld en dient als testsite voor de productie van emissiearm (of zelfs emissieloos) gecultiveerd vlees. De zoektocht van RESPECTfarms is om het aantal dieren in de voedselketen te verminderen terwijl we hetzelfde of meer van het vlees maken, maar met een lagere ecologische voetafdruk. Als grootste vlees producerende regio in Europa kan deze manier van dierlijke eiwitproductie een grote positieve impact hebben op de transitie naar een duurzame agrifoodsector in de Peel.
6.
Kweekvlees RESPECTfarms Sint-Oedenrode
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
120
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
Zonnepark met minimale druk op energienetwerk Zonnepark Spiesberg is een van de eerste zonneparken in Nederland die ter plekke de opgewekte elektriciteit gaat omzetten in groene waterstof en speelt op innovatieve wijze in op de huidige uitdagingen rondom netcongestie. Ook op de Peel zorgt te weinig ruimte op het elektriciteitsnetwerk, én onvoldoende hoogspanningsstations op de Peelhorst, voor een vertraging in de realisatie van zonne-energievelden. Dit project is een voorbeeld om toch duurzame energieopwekking te kunnen realiseren. De aanwezigheid van de toekomstige DeltaRhine Corridor, waardoor waterstof vervoerd gaat worden, maakt deze pionier extra interessant.
7.
Zonnepark Spiesberg energiecoöperatie Peel Energie
Proeftuin Elsendorp ‘Leegstand is ruimte voor ontwikkeling’. De Proeftuin Elsendorp is een initiatief dat bezig is om VAB (Vrijkomende Agrarische Bedrijven) locaties om te vormen tot nieuwe bedrijven. Dit zorgt ervoor dat het platteland leefbaar wordt gehouden. Er ontstaat zo een nieuwe economie op het platteland. Dit initiatief biedt boerenondernemers kansen en perspectief voor de toekomst.
11.
Proeftuin Elsendorp
Biobased ketens bouwen in de Peel In de Peel werken diverse partijen aan het stimuleren en toepassen van meer lokale en natuurlijke grondstoffen in de woningbouw, met name voor de MRE. De teelt van vezelhennep bij AgroProeftuin de Peel is een voorbeeld van duurzame grondstoffenteelt.
8.
Vezelhennep ‘Zuidoost-Brabant verbouwt samen’
Lancering label ‘Product van de Peel’ Met het label ‘Product uit Het Land van de Peel’ worden lokale producten op de kaart gezet bij zowel de toerist als de bewoner. Hierdoor trekken meer bezoekers naar de boerenerven, en wordt de verbondenheid tussen de agrariërs en inwoners versterkt.
12.
Streekproducten uit het land van de Peel
AgroProeftuin de Peel AgroProeftuin de Peel is een initiatief dat agrarische ondernemers en andere vernieuwers een plek geeft te innoveren. Op verschillende stukken grond in de Peel biedt de proeftuin experimenteerruimte aan ondernemers om hun ideeën uit te proberen of innovaties te testen. Er lopen verschillende pilots met nieuwe teelten en methodes zoals natte teelten, nieuwe mengteelten, voergewassen in strokenteelt en jaarrond voedergewassen telen op een perceel. Deze pilots stimuleert ondernemers in het gebied innovatieve duurzame landbouwtechnieken toe te passen. Uit deze proeftuin volgen mogelijke nieuwe economische dragers.
9.
Agroproeftuin de Peel
PIONIERS VOOR DE LEEFBAARHEID
Groei Hippische Sector; Peelbergen Equestrian Centre Peelbergen Equestrian Centre (PEC) is een moderne hippische zone met een cluster van topfaciliteiten voor de paardensport. Met de realisatie van PEC en Grandorse beschikt de Peel over hippische voorzieningen die wereldwijd aanzien genieten en van betekenis zijn voor sport, markt en maatschappij (Limburg Paardensport, 2021). De economische omvang van de paardensector wordt almaar groter, trekt aanverwante sectoren aan en zet zijn sporen in het landschap, onder andere door de aanleg van paardenroutes door het landschap.
13.
Horse Trials / Peelbergen Equestrian Centre
Verschillende mountainbikeroutes De weidse natuur van de Peel leent zich perfect voor een avontuurlijke mountainbike route. De toproute rond Horst aan Maas of de ronde Overloon-Venray zijn veel gebruikte routes. Het verbeteren en uitbreiden van deze routes draagt bij aan een gezonde leefomgeving.
10.
Stippelberg Mountainbikeroute
121
Bijzonder overnachten op de Peel Verblijfsrecreatie is een belangrijke economische drager van de Peelregio. Op meerdere plekken op de Peel kan je overnachten in bungalowparken of campings. Nieuwe vormen verblijfsrecreatie zijn echter steeds meer in trek. Denk hierbij aan bijzonder overnachten midden in de rust van het landschap, tiny houses of B&B’s bij de boer.
14.
Bijzonder overnachten in de Peel.
8. CONCLUDEREND
Aandachtspunten voor het overleg tussen rijk en regio Met dit Ontwikkelperspectief 2050 geven we richting aan een meerkleurige toekomst van de Peel. Behoud van de eigenheid van de Peel - de groene omgeving, de Peeldorpen met hun bewoners en ondernemers en cultuurhistorische waarden – herstel van het natuurlijke systeem én van brede welvaart staan voorop. De hervorming van de Peel moet in onze ogen resulteren in een streek waarin iedereen zich thuis kan blijven voelen en een goede boterham verdient. Met agrarisch grondgebruik maar ook met nieuwe economische verdienmodellen. De transitie van de Peel is een enorme opgave en gaat stap voor stap: wat gaan we eerst doen en wat komt daarna? Dat is de essentie van adaptief programmeren zoals beoogd met de Regionale InvesteringsAgenda (RIA). Met het OP2050 wordt ook inkleuring geven aan de grote nationale transities. De Natuurlijke Peel geeft allereerst invulling aan de transitie landelijk gebied – in het bijzonder het herstel van Natura2000-gebieden en hoogveennatuur – en aan klimaatopgaven. Dat neemt niet weg dat landbouw, voedselproductie en ondernemen met grond straks belangrijke verdienmodellen voor de Peelbewoners blijven. Het NPLG en de provinciale programma’s landelijk gebied zijn kaders voor de uitvoering richting 2030.
Met de Ondernemende Peel dragen we bij aan de energietransitie en het omschakelen naar kringlooplandbouw, duurzame voedselproductie en biobased productie. Voor de uitvoering van de energietransitie vormen de Regionale Energiestrategieën(RES) belangrijke kaders voor de middellange termijn. De uitbouw van kringlooplandbouw is onderdeel van het landbouwbeleid van de beide provincies. Maar in het kader van NOVEX-De Peel is ook al gestart met een verdieping van nieuwe economische dragers, waaronder circulaire vormen van landbouw, productie biobased materialen en andere kansrijke stuwende bedrijvigheid voor de Peel die verbonden is met de economie van omliggende stedelijke regio’s zoals de Brainport. De Peel speelt ook een rol in de opvang van verstedelijkings- en woningbouwopgaven van deze omliggende regio’s. Beleidsmatige kaders hiervoor vormen de verstedelijkingsvisies van provincies en regio’s en eventuele verstedelijkingsafspraken.
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
124
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
125
AANDACHTSPUNTEN VOOR HET OVERLEG TUSSEN RIJK EN REGIO Voor het overleg tussen rijk en regio wordt in dit OP2050 een aantal bestuurlijke aandachtspunten meegeven. In een aantal gevallen zijn dat ‘schuurpunten’: kwesties waar partijen het nog over eens moeten worden. Andere aandachtspunten gaan over de gevolgen van de ingrijpende herinrichting van de Peel: hoe gaan we om met bedreigingen en kansen? En hoe kunnen we kansrijke ontwikkelingen stimuleren of de pijn van ingrepen zoals vernatting verzachten. Bestuurlijke aandachtspunten kunnen aanleiding vormen voor verdieping van dit NOVEX-perspectief of voor nadere besluitvorming. Dit is het lijstje: 1. Stikstof en natuur: de depositie van stikstof op kwetsbare Natura2000-gebieden en het herstel van natuur is overal in Nederland een grote uitdaging, maar in gebieden met een hoge veedichtheid zoals de Peel is die uitdaging gigantisch. Toch is deze toekomstvisie op de Peel alleen te realiseren als er (stikstof)ruimte ontstaat voor de blijvers, voor nieuwe vormen van ondernemen met grond en ook voor nieuwe economie. Ook de Peel moet van het slot, dat is het eerste aandachtspunt. Rijk en regio staan daarvoor aan de lat via het NPLG en de programma’s landelijk gebied van Brabant en Limburg. 2. Heropenen militair vliegveld: eventuele heropening van Vliegbasis De Peel is een vraagstuk uit het NOVEX-startpakket.
Vanuit voorliggend OP2050 en de ruimtelijke opgaven die te realiseren zijn in de Peel is het echter lastig voorstelbaar dat er ook plek is voor reactivering van het vliegveld en daarbij behorende vliegbewegingen. In geen van de scenario’s wordt dat gezien als een wenkend perspectief. Het is in de huidige ambitiekaarten voor 2050 dus ook niet opgenomen. Daar staat tegenover dat Defensie meer ruimte nodig heeft voor de inzet van de F35 en dat Vliegbasis de Peel daarbij nadrukkelijk in beeld is als mogelijke optie. In de twee helft van 2024 wordt naar verwachting, als onderdeel van de beleidsvisie Ruimte voor Defensie, meer duidelijk over reactivering van vliegbasis de Peel. Op dit moment is reactivering van de vliegbasis enkel mogelijk binnen de kaders van het vigerende ruimtelijk beleid. 3. Opvangen verstedelijkingdruk Brainport: de Metropoolregio Eindhoven wil de grote verstedelijkingsopgave van de regio primair opvangen in Eindhoven en stedelijke centra. Deze verstedelijkingsopgave betreft o.a. opgaven voor wonen, werken en mobiliteit en bereikbaarheid. De opgave is echter van een omvang dat een deel van de verstedelijkingsdruk ook een weg kan gaan zoeken in de Peel. Verstedelijkte kernen aan de westzijde van de Peel zijn daarbij in beeld. Maar ook Midden-Limburg ziet mogelijkheden.
Tegelijk is de bestuurlijke vraag – met name voor gemeenten - hoeveel druk je in de Peel moet willen opvangen onder welke voorwaarden en welke groepen je bedient. 4. Andere landbouw en nieuwe economische dragers: de vernatting en noodzakelijke herinrichting van de Peel raakt primair de landbouw. Er blijft uiteraard ruimte voor circulaire voedselproductie. Maar daarnaast wordt veel verwacht van anders ondernemen met grond: teelt van biobased materialen en dubbeldoelgewassen, eiwitproductie, energieopwekking enzovoorts. Ook kan de Peel op gunstige locaties op andere manieren een boterham gaan verdienen, bijvoorbeeld via hightech maakindustrie, ICT-dienstverlening of natuurbewuste vormen van toerisme en recreatie. Parallel aan dit OP2050 is een studie naar nieuwe economische dragers gestart. De Peel kan binnen Nederland gaan fungeren als toonkamer voor transitie naar nieuwe verdienmodellen.
5. De gevolgen van extensivering rondom natuurgebieden: met het oog op behoud en herstel van de Natura2000-gebieden (hoogveenrestanten en waardevolle natte natuur) zullen de grondwaterpeilen fors omhoog moeten gaan. Dat vermindert gelukkig ook de kwetsbaarheid van natuur voor stikstof. Rondom natuurgebieden hebben biologische landbouw (akkerbouw èn veeteelt), agrarisch natuurbeheer en landbouw met verbrede doelen toekomst. Het opvangen van of compenseren voor de gevolgen van noodzakelijke extensivering is een belangrijk aandachtspunt. 6. Houdbaarheid van hoogveennatuur en nieuwe ecologische dragers: ofschoon de Peelreservaten in de Nederlandse context zeer waardevol zijn (met allerlei rode lijstsoorten) en het behoud ervan een plicht is in Europees verband, zal het veel inspanningen vragen om te behouden wat er nu is en maakt de klimaatverandering dat naar verwachting nog moeilijker. Net zoals we bij de economie naar nieuwe dragers op zoek gaan, zou in de Peel ook gezocht kunnen worden naar nieuwe ecologische dragers. Naar wilde natuur die tegen een stootje kan en nieuwe vormen van biodiversiteit en ecologische milieus toevoegt. Ook als alternatief voor de arme (naald)bossen op de dekzandgronden. In dit verband speelt ook de vraag over het behoud en de uitbreiding van Nationaal Park De Groote Peel. 7.
Ruimte voor zon en wind: met de turfwinning heeft de Peel een geschiedenis als ‘energiek landschap’ dat zowel in de eigen behoeften voorziet als exporteert. Anno 2023 is de Peel is zoekgebied voor windenergie en vooral zonnevelden (RES-en). Binnen dit OP2050 geven wij aan dat verdienen aan energieopwekking één van de routes is voor de ondernemende Peel, zowel in het grootse productielandschap (noordelijke horst) als op de dekzanden. De visies van beide provincies op zonnevelden verschillen echter waardoor een samenhangende ontwikkeling nog lastig is. Ook heropening van vliegbasis de Peel kan tot beperkingen leiden. Aandachtspunt is een nadere (kwantitatieve) uitwerking van deze toekomstvisie op het realiseren van ruimte voor opwekking, koppeling van vraag en aanbod en de benodigde infrastructuur daarvoor. 8. Leefbaarheid Peeldorpen en omgaan met vrijkomende agrarische bebouwing (VABs): niet alleen de natuur van de Peel is goud, maar ook de charme van het kleinschalige landschap rond de Peelvenen, rond oude kernen op de flanken en bij de Peeldorpen. Tegelijk staan daar de leefbaarheid en het voorzieningenniveau onder druk. Bovendien zal ook hier agrarische bebouwing vrij komen die leiden tot nieuwe gebruikers maar ook nieuwe (en soms ondermijnende) bedrijvigheid. Brede welvaart van de Peel gaat voor een belangrijk deel over het behoud van vitale dorpen en dorpse eigenheid.
Het versterken daarvan is een aandachtspunt op weg naar 2030 en verder. Waarbij ruimte voor kwalitatieve functies, passend bij de hoofdkoers (kwaliteit en opgaven) van het gebied een hefboom kunnen zijn. 9. Waterbeschikbaarheid en verhogen waterpeil: hogere grondwaterstanden zijn nodig voor het herstel van het natuurlijk systeem, maar door de klimaatverandering is er hiervoor in droge periodes weinig zoet water beschikbaar en staat de kwaliteit daarvan onder druk. Water uit de Maas kan maar één keer worden ingezet en is niet alleen voor de Peel van belang, maar ook voor drinkwater, de landbouw, proceswater voor industrie, de binnenscheepvaart en tegen de verzilting in west Brabant. Dit vraagt afstemming en afweging van belangen.
9. EPILOOG Hoe nu verder? De eerste versie (aug 2023) was bedoeld om de bestuurlijke (en eventueel ambtelijke) achterbannen mee te nemen in het denken en eerste reacties op te vangen. De hoeveelheid ‘eerste reacties’ was aanzienlijk en in de beschikbare tijd slechts deels verwerkbaar. Onjuistheden en belangrijke verbeteringen zijn opgepakt, details en discussiepunten nog even geparkeerd. Daarna is een tweede versie (sept 2023) gemaakt waarin een groot deel van de nog openstaande punten is verwerkt. Dat 2e concept is voorgelegd aan de NOVEXstuurgroep op 4 oktober. In de stuurgroep is, gehoord de reacties, besloten nog een verbeterronde in te lassen gericht op een aantal specifieke thema’s en aandachtspunten, te weten mobiliteit, verstedelijking, duurzame energie en circulaire economie, en enkele (recente) regionale beleidsafspraken. In de versie van november 2023 zijn deze thema’s en aandachtspunten verwerkt. Ook heeft de stuurgroep op 4 oktober aangegeven om voorafgaand aan het besluit om het Ontwikkelperspectief voor bredere consultatie vrij te geven (op 14 december 2024) dit eerst binnen colleges en dagelijkse besturen te kunnen bespreken. Ook is er behoefte aan (betere) afstemming met andere trajecten zoals de ruimtelijk voorstellen van Brabant en Limburg, BPLG en LPLG.
In de voorliggende versie van december 2023 zijn de opmerkingen uit de bestuurlijke besprekingen verwerkt. Daarmee is een versie ontstaan die bestuurlijk breed gedragen wordt. Dat neemt niet weg dat er voor sommige gemeenten nog steeds lastige, maar hanteerbare punten in staan en zich voortdurend nieuwe ontwikkelingen en verschuivende inzichten voordoen. Daarom is het ook een ontwikkelend perspectief. Ontwikkelend ook omdat de groep die erbij betrokken wordt steeds groter wordt. Gezamenlijke overheden hebben het initiatief genomen tot dit perspectief, maar de betrokkenheid wordt stapsgewijs uitgebreid. Verdere consultatie (na de jaarwisseling) richt zich met name op gemeenteraden, waterschapsbesturen, Provinciale Staten, bewoners, ondernemers en andere maatschappelijk en bestuurlijk betrokken partijen. Idee is dat daarvoor komend voorjaar tenminste een Marktplaats (‘Café de Peel’) wordt georganiseerd en wellicht een webinar. Het is van groot belang dat we ook vanuit dit NOVEX-ontwikkelperspectief tijdig toe werken naar een eerste proeve van een RIA (regionale investeringsagenda) en andere samenwerkings- en uitvoeringsafspraken voor de Peel. Juist daar ligt de kans om te laten zien dat we met dit ontwikkelperspectief serieus veranderingen in gang gaan zetten en het niet blijft bij wensdenken.
Relevant is verder de economische verdieping (nieuwe economische dragers) die in opdracht van het DB van de NOVEX-stuurgroep is gestart en een rol gaat spelen bij de nadere uitwerking van de lijnen naar de toekomst.
128
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
129
Peelreuzen: In het dorp Sint Anthonis. Peelreuzen: In het dorp Sint Anthonis, vertelden duizend jaar geleden de ouderen verhalen over “de stam der Peelreuzen” of “Paludi”. Deze waren sterk en groot maar niet slecht. Ze gluurden naar de Oelbroeckers, de Deurnenaren en naar Venray en hebben met hun handen de Maas gegraven.
De Klok van Horst: Een van de klokken was niet geldig gedoopt. Bij bet doopen werd er een woordje overgeslagen. Alleen de duivel had iets ervan vernomen. Hij sleurde de klok naar de Peel en slingerde ze daar in een van de moerassen. De kerkklokken luiden alleen nog met kerst, diegene die op haar geluid afgaat, verdwaalt in het moeras.
Soemeer entree naar de hel: Daar was de ingang van de hel, zei men, want waar kon de duivel zich beter thuis voelen dan in de Peel? of was het water van Soemeer zo zwart omdat de moeder van Satan zijn werkkleren erin waste?
74
Peelhelm gevonden bij Helenaveen De Dolende Peelridder: Op weg van Meijel naar Sevenum kon je de noodkreet van de dolende ridder horen. Wanneer je op dat geluid afging, dan klonk de roep steeds verder weg. Voor je het wist werd je het diepe Veen ingetrokken. “De dolende ridder heeft niet voor niets geroepen,” zeiden de dorpelingen dan tot elkaar, “er komt geen einde aan zijn wraak.”
Heksensabbat op de Bloksberg (bij Gennep) De Peellandse heksenjacht: in juni 1595 op gang gekomen in Cranendonck, werd in de loop van september het gesprek van de dag in dit deel van de Spaanse Nederlanden. De vaart waarmee Erasmus van Grevenbroeck de ‘heksen’ in Mierlo en Lierop op de brandstapel bracht was ongekend– vijftien vrouwen in niet meer dan twee weken tijd!
Gloeiige: Dwaallichten in moeras. Gloeiige: Dat de gloeiïge een overleden buitenlandse huurling was, komt vaak terug in verhalen. Volgens de de verhalen was het een Engelse of Spaanse huurling die een andere soldaat had vermoord, welke van Vlaanderen onderweg naar huis was. Als straf moest de moordenaar over de heide blijven spoken als gloeiende gedaante.
Schema transitieproces. Bewerking schema van Drift, 2019.
SAMEN WERKEN AAN EEN ONTWIKKELEND PERSPECTIEF Maar het allerbelangrijkste is misschien wel dat de bal van onderaf gaat rollen: dat de veranderingen naar de Meerkleurige Peel van morgen in gang worden gezet en dat de betrokken gemeenten, waterschappen, provincies en departementen als één overheid samen de schouders zetten onder één Peel, samen met de partners in de streek. Daarbij horen uiteraard allerlei uitvoeringsen regievraagstukken. Maar het begint met verlangen naar de toekomst: daar willen we met dit NOVEX-perspectief aan bijdragen. Het is daarbij goed te bedenken dat de transities waarover we praten grote veranderingen zijn die diep ingrijpen in de samenleving. Het vraagt veranderingen in het handelen van ons allemaal. Het vraagt oude manieren van werken en leven overboord te gooien en nieuwe manieren aan en op te pakken. Dat betekent ook dat we door een periode van onduidelijkheid heen zullen gaan waar het oude en met nieuwe door elkaar lopen. Deze twee bewegingen: het afbouwen van het oude en het opkomen van het nieuwe is weergegeven in de figuur hierboven. Het laat ook zien dat we de nieuwe manier eerst moeten ontdekken. Dat betekent experimenten en innoveren, goede resultaten opschalen en verspreiden, van mindere resultaten leren. Daarom
zijn instellingen als AgroProeftuin de Peel en Proeftuin Elsendorp bijvoorbeeld waardevol en zijn ondernemende pioniers belangrijk. Zij verkennen de wegen naar de toekomst. En het oppakken en versterken van deze ontwikkelingen verruimt de wegen naar de toekomst en biedt nieuwe perspectieven en kleurschakeringen. Dit ontwikkelperspectief is dan ook zeker geen blauwdruk, maar een zich ontwikkelend perspectief.
BRONNEN
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
130
Arcadis & PosadMaxwan. (2022). Panorama Zuid-Limburg: Drie mogelijke toekomsperspectieven. Projectgroep Panorama Zuid-Limburg. Balen, R. van, e.a. (2022). Breuken in het land van Peel en Maas. Utrecht: Matrijs. BMC. (2021). Ontwikkelstrategie Zuidoost-Brabant: een evenwichtige schaalsprong. [Online]. Available at: https://www.google.com/ url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwi7n9PnxrGCAxWy3AIHHWLqBPQQFnoECA4QAQ&url=https [Accessed 7 November 2023]. Bont, de C. (1993). Al het merkwaardige in bonte afwisseling. ‘s Hertogenbosch: Stichting Brabants Heem. Boosten, M., Lerink, B., Lokin, V. & Schelhaas, M. J., (2022). Praktische handreiking voor effectief klimaatslim bos- en natuurbeheer en toepassing van hout. [Online]. WUR. Available at: https://edepot.wur.nl/513649 [Accessed 7 November 2023].
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
Verdonschot, P. (2009). Het brede beekdal als klimaatbestendige buffer in de veranderende leefomgeving. [Online]. WUR. Available at: https://edepot. wur.nl/51779 [Accessed 7 November 2023]. Waterschap Aa en Maas. (2021). Waterbeheerplan 2022-2027. [Online]. Available at: https://www.aaenmaas.nl/overons/waterbeheerplan-2022-2027/ bekijk-wbp/ [Accessed 7 November 2023]. ZKA Leisure Consultants. (2019). Economische betekenis vrijetijds-economie regio Noord-Limburg. [Online]. Available at: https://www. visitnoordlimburg.nl/sites/default/files/2020-04/Definitief%20rapport%20Economische%20Betekenis%20VTE%20Noord-Limburg%20%283%29. pdf [Accessed 7 November 2023].
Dona Stedenbouw, Strategy Unit & Studio Bereikbaar. (2020). Een veilig, bereikbaar en leefbaar Brainport. [Online]. XXX. Last Updated: XXX. Available at: https://www.strategyunit.nl/clients/een-veilig-bereikbaar-en-leefbaar-brainport/ [Accessed 7 November 2023]. Hack-ten Broeke, M.J.D., Rietra, R.P.J.J., Römkens, P.F.A.M. & De Vries, F., (2008). Geschikte of vruchtbare landbouwgronden in Nederland en Europa. [Online]. Alterra WUR. Available at: https://edepot.wur.nl/42722 [Accessed 7 November 2023]. Heuvel, J. van den, e.a. (2019). AgriFood Capital in beweging. [Online]. XXX. Available at: google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&sour ce=web&cd=&ved=2ahUKEwiD2--rgrKCAxVDs6QKHT8OD0YQFnoECBAQAQ&url=https%3A%2F%2Fmeierijstad.bestuurlijkeinformatie. nl%2FDocument%2FView%2F4a609b15-fe0a-41ce-9de5-838ff1f73cbd&usg=AOvVaw1gpQSXO7QWHcV5EoEL-YKP&opi=89978449 [Accessed 7 November 2023]. HAS, Metropool Regio Eindhoven, 2021. Hand-out 2021: Bestuurlijke en ruimtelijke aanbevelingen om het Natuurnetwerk Brabant te realiseren. Metropoolregio Eindhoven. (2021). Regionale Energie Strategie 1.0. [Online]. Available at: https://energieregiomre.nl/res/documenten+res+10/ handlerdownloadfiles.ashx?idnv=2053730 [Accessed 7 November 2023]. Ministerie van LNV. (2018). Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden. [Online]. xxx.