Document · PDF

RU21.04.07BB Ruimtelijk afwegingskader De Peel 5-2-2021.pdf

Raadscommissie Ruimte 28 april 2021, gemeente AstenBij agendapunt: Stukken ter kennisneming aan de commissie12.589 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Ruimtelijk afwegingskader De Peel 5 februari 2021 www.must.nl

Ruimtelijk afwegingskader De Peel De waarden van het landschap als basis

Beekdalen

Oude zandontginningen

Het ruimtelijk afwegingskader De Peel is opgesteld door MUST stedenbouw in opdracht van Waterschap Aa en Maas en de samenwerkende gemeenten in de Peelregio: Asten, Deurne, Gemert-Bakel, Helmond, Laarbeek en Someren.

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Projectteam Susan Dingarten (Waterschap Aa en Maas) Martien van Heugten (Gemeente Laarbeek) Rob Jacobs (Gemeente Deurne) Jori Meulendijks (Gemeente Asten) Rene Miesen (Gemeente Helmond) Simone Salemans-Dusch (Gemeente Someren) Patrick de Wit (Gemeente Gemert-Bakel)

Vastgesteld op:

Ondertekend door:

MUST stedenbouw Sebastian van Berkel Ziega van den Berk Anne Nieuwenhuijs Bram Klatser Roelof Koudenburg Lutmastraat 191 G+H Postbus 16631 1001 RC Amsterdam T +31 (0)20 470 20 13 mail@must.nl www.must.n

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 2

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Inhoud RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER De Peel

1. Inleiding

1.1 Aanleiding 5 1.2 Toepassing 5 1.3 Ordening: vier onderscheidende delen van het landschap 7 1.4 Methodiek: afwegen op basis van de waarden van het landschap 7 1.5 Opgaven: er komt veel op de Peelregio af 9 1.6 Overzicht aanbevelingen en koppelkansen per landschap 13 1.7 Perspectief op de toekomst

2. Ruimtelijk afwegingskader 15 2.1 Handleiding ruimtelijk afwegingskader 16 2.2 Beekdalen 19 2.3 Oude zandontginningen 27 2.4 Jonge zandontginningen 35 2.5 Peelrandontginnningen & Peelkern 43

3. Inspiratie 51 Bijlage 57 Bronnen inventarisatie 68

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 3

1. Inleiding

Zoekt u naar ruimte voor een bepaalde ontwikkeling in de Peelregio? Bent u bezig met het opstellen van een gebieds- of omgevingsvisie in de Peelregio? Bekijk dit ruimtelijk afwegingskader en zie welke plek geschikt is voor welke opgave, welke koppelingen u kunt maken tussen verschillende opgaven en waar u rekening mee kan houden voor een goede inpassing. Op pagina 15 staat de handleiding. De Peel heeft een landelijk karakter Bron: MUST stedebouw

Beekdalen

Oude zandontginningen

De Peel heeft een sterke identiteit, zowel landschappelijk als cultureel. De Peel is een regio volop in beweging waar tegelijkertijd veel opgaven op af komen. De samenwerkende gemeenten en het Waterschap Aa en Maas hebben gezien dat een flink aantal ontwikkelingen de gemeentegrenzen zal overschrijden en dat onderlinge afstemming noodzakelijk is. 1.1 Aanleiding De Ruimtelijke Agenda De Peel (RAP, 2017) geldt als gezamenlijke strategische koers voor de Peelregio. De basis van het RAP, en daarmee ook het afwegingskader, is wat alle Peelgemeenten verbindt: het landschap. Het RAP is bestuurlijk vastgesteld in 2017 door gemeenten en het waterschap. In Zuidoost-Brabant en in De Peel lopen daarnaast nog andere beleidstrajecten met betrekking tot de fysieke leefomgeving. Bijvoorbeeld de Regionale Energiestrategie (RES), de Klimaatadaptatiestrategie, beleid voor de transitie van het

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

landelijk gebied en de Verstedelijkingsopgave Brainport. De gemeenten zijn bovendien bezig met het opstellen van eigen omgevingsvisies (GOVI’s). Al deze trajecten landen uiteindelijk in het omgevingsbeleid. En allemaal hebben ze invloed op het landschap van de Peelregio. Daarom is het belangrijk dat er een integrale afweging komt op regionaal niveau, die de ruimtelijke kwaliteit van het landschap behoudt en versterkt. In 2019 heeft het BO IGA (Bestuurlijk Overleg Intergemeentelijk Afstemmingsoverleg De Peel) opdracht gegeven om een ‘Afwegingskader Landschap Peel’ op te stellen.

RUIMTELIJKE AGENDA DE PEEL Een gezamenlijke ruimtelijke agenda met het landschap als basis conceptversie 31 juli 2017

Verbindend Landschap Raad voor Leefomgeving en Infrastructuur (RLI), 2016 “De raad richt zich in het advies ‘Verbindend landschap’ op de rol van landschap bij het realiseren van de grote ruimtelijke opgaven en positioneert landschap daarbij in het hart van het nieuwe omgevingsbeleid. De opgaven die voortvloeien uit de energietransitie, de klimaatadaptatie en de transformatie van het landelijk gebied zullen het landschap ingrijpend veranderen. Bewoners hechten aan hun landschap en als het landschap niet op een goede manier wordt be-

1.2 Toepassing Het ruimtelijke afwegingskader is een instrument voor het (onderling) afwegen, combineren en inpassen van ruimtelijke ontwikkelingen. Het valt uiteen in twee functies: • Als hulpmiddel voor het zoeken naar geschikte ruimte, koppelkansen en een goede inpassing van ruimtelijke ontwikke-

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 5

trokken bij de grote ruimtelijke opgaven zullen de benodigde veranderingen niet of moeilijker gerealiseerd kunnen worden. De transities kunnen alleen slagen als er waarde aan het landschap wordt toegevoegd. De raad bepleit in zijn advies om het landschap leidend te maken bij het realiseren van urgente maatschappelijke opgaven en burgers daarbij te betrekken.” Hoofdaanbeveling RLI: “Stel landschap centraal bij de ruimtelijke vormgeving van duurzaamheidstransities en verbind daarmee de samenleving met deze transities én met de kwaliteit van het veranderende landschap.”

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Jonge zandontginningen Beekdal

Oude zandontginningen

Beek

Kanaal

Peelrandontginningen & Peelkern Peelrandontginningen

Peelkern

Horst

Schematische doorsnede van de Peel

lingen; • Als onderlegger/bouwsteen bij (inter) gemeentelijke visievorming in de Peelregio (bijv. gebieds- en omgevingsvisies). Basis voor het afwegingskader zijn de vier (deel)landschappen van de Peelregio (zie §1.3 en bijlage 1) en de afweging op basis van waarden van het landschap (zie §1.4 en bijlage 2). Het ruimtelijk afwegingskader is geen afgewogen beleidsdocument waarin een concrete ruimtelijk-fysieke koers wordt aangegeven voor een gebied. Het geeft aan wat waar passend is (of niet), maar het

besluit hierover wordt genomen door de afzonderlijke Peelgemeenten zelf (bijvoorbeeld in het kader van de gemeentelijke omgevingsvisies). Daarnaast kan het ruimtelijk afwegingskader ook gebruikt worden voor andere trajecten, zoals de RES, regionale bedrijventerreinenstrategie of een verstedelijkingsstrategie. 1.3 Ordening: vier onderscheidende delen in het landschap Het ruimtelijk afwegingskader is een afwegingskader op regionaal schaalniveau. Dit is minder gedetailleerd dan bijvoorbeeld hoe een gemeentelijke visie op het buiten-

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 6

gebied het landschap beschrijft. Het ruimtelijk afwegegingskader is abstracter en onderscheidt vier delen in het landschap van de Peelregio: de beekdalen, de oude zandontginningen, de jonge zandontginningen met bos en heide en de peelrandontgingingen & peelkern. Korte kenschets van de Peelregio Het landschap van de Peelregio bestaat bij de gratie van oude breuklijnen in de bodem. ‘Het [oorspronkeljk] landschappelijke raamwerk van De Peel bestaat uit het beekdalsysteem van beken, bebouwing en het tussenliggende agrarische gebied, ten

Beekdalen

Oude zandontginningen

westen daarvan een nagenoeg aaneengesloten dekzandrug met natuur- en bosgebieden en ten oosten het veengebied op de Peelhorst.’(LOP, 2007) De Peel is een hoogveengebied en grootschalig ontginningslandschap dat zich verder uitstrekt dan de grenzen van de samenwerkende gemeenten. In Nationaal Park De Groote Peel is nog te zien hoe het vroegere hoogveen- en heidegebied er ooit uitzag. Ter bevordering van de ontginning is o.a. de Middenpeelweg aangelegd. Dit heeft geleid tot de stichting van een reeks nieuwe kernen (zoals De Rips en Elsendorp). Een bijzonder fenomeen in De Peel is de Peelrandbreuk. Op een aantal plekken is de breuk zelfs zichtbaar aan de oppervlakte. Langs de breuklijn zijn gebieden met wijst ontstaan: ijzerrijke kwelgronden op de hoger gelegen gedeelten. Langs de breuklijn ligt een reeks van kastelen als verdedigingswerk. Parallel aan de Peelrandbreuk ligt het stroomdal van de Aa. Dit is een grotendeels gekanaliseerde beek die in noordelijke richting

Jonge zandontginningen

stroomt. Het watersysteem van de Aa kent vele toevoerende beken en waterlopen, zoals de Astense Aa. Het westelijk deel van De Peel watert af op het watersysteem van de Aa. Nederzettingen zijn ontstaan op de akkercomplexen tussen de lagere natte beekdalen. Tussen de verschillende beken liggen ontginningsgronden. Op de hogere, drogere voormalige heideterreinen zijn productiebossen aangeplant. Op een aantal plekken is de beek inmiddels ‘gerenaturaliseerd’. Daar heeft hij ruimte gekregen om weer te meanderen. De Aa en de parrallel gegraven Zuid-Willemsvaart zijn van belang voor de toevoer en afvoer van zoetwater voor de agrarische bedrijvigheid en industrie. De Peelraamstelling is een andere bijzondere structuur in het landschap, maar gemaakt door mensen: een oude verdedigingslinie. 1.4 Methodiek: afwegen op basis van waarden van het landschap Door het toepassen van het afwegingskader wordt uiteindelijk de ruimtelijke kwaliteit in de Peelregio behouden en

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 7

Peelrandontginningen & Peelkern

versterkt. Ruimtelijke kwaliteit lijkt op het eerste gezicht een subjectief begrip. Om hier toch houvast aan te geven, maakt het ruimtelijk afwegingskader gebruik van de klassieke trits om kwaliteit of schoonheid te duiden: toekomstwaarde, gebruikswaarde en belevingswaarde. In bijlage 2 wordt de methodiek verder toegelicht. Hieronder volgt een korte samenvatting: Toekomstwaarde Het landschap van de Peelregio heeft toekomstwaarde als het in balans is en in staat is te reageren op veranderingen die op de regio afkomen. Voor het afwegingskader is gekeken voor welke opgaven het landschap zich leent en wat dat van het landschap vraagt. Zie ook §1.5 en bijlage 3. Gebruikswaarde Het landschap en de natuur in de Peelregio hebben een gebruikswaarde; ze vormen ons natuurlijk kapitaal. Het natuurlijk kapitaal bestaat uit diensten en voorraden die de natuur ons levert. Deze ecosysteemdiensten en voorraden hebben ver-

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

schillende functies, zoals voedselproductie of verkoeling in de stad. Niet alle ecosysteemdiensten zijn even relevant, omdat ze niet voorkomen in de Peelregio, juist te generiek zijn of niet relevant op regionaal schaalniveau. Voor het afwegingskader is gekeken welke ecosysteemdiensten het landschap levert, welke onder druk staan en wat opgaven zijn. Hier liggen koppelkansen. Kijk voor een toelichting in bijlage 2. Belevingswaarde Het landschap heeft voor de mens een bepaalde belevingswaarde. Dit is meer dan alleen ‘mooi’ of ‘lelijk’. Voor het afwegingskader is gekeken naar : • beleving van het historisch karakter; • beleving van de natuurlijkheid; • beleving van de ruimtelijkheid; volgens “Een meetinstrument voor de belevingswaarde van landschappen” (J.F.Coeterier, 1995). De verschillende aspecten van belevingswaarde geven handvatten voor een goede inpassing. De drie waarden van het ruimtelijk afwegingskader (bron icoontjes bij gebruikswaarde: PBL, WUR, CICES 2014, bewerking MUST)

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 8

Beekdalen

Oude zandontginningen

1.5 Opgaven Er komt veel op de Peelregio af. Denk bijvoorbeeld aan de verstedelijkingsopgaven, energietransitie, klimaatadaptatie en de landbouwtransitie. Het is goed om weet te hebben van wat er allemaal speelt. Met het afwegingskader kan gekeken worden naar de meest passende plek en wordt multifunctioneel ruimtegebruik gestimuleerd door op zoek te gaan naar koppelkansen.

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

landbouwtransitie mobiliteitsopgaven energietransitie biodiversiteit leefbaarheidsopgaven

opgaven stedelijk netwerk stikstofbeleid landschappelijke kwaliteit bodemkwaliteit RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 9

klimaatadaptatie milieuopgaven

Beekdalen

Oude zandontginningen

Voor het ruimtelijk afwegingskader worden de onderstaande categorieën opgaven onderscheiden: 1. Bodem, natuur en landschap: vergroten biodiversiteit, verbinden en robuust maken; 2. Klimaatadaptatie: klimaatrobuuste leefomgeving creëren; 3. Energietransitie: produceren, transporteren en opslaan van duurzame energie t.b.v. de energietransitie; 4. Landbouwtransitie: faciliteren omschakeling naar kringlooplandbouw; 5. Mobiliteit: transitie naar een duurzaam, robuust, veilig en slim systeem; 6. Vrijetijdseconomie: spreiden en verleiden naar draagkracht gebied; 7. Verstedelijking: accommoderen van de woningbouwopgave en ruimte voor bedrijvigheid. Zie bijlage 3 voor een tijdlijn van de geïnventariseerde opgaven. In de volgende kolommen is per opgave aangeven wat er momenteel speelt.

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Bodem, natuur & landschap

Klimaatadaptatie

Vergroten biodiversiteit, verbinden en robuust maken. • Het versneld realiseren van Natuurnetwerk Brabant middels kavelruil en stads- en dorpsrandprojecten. • Het uitvoeren van een gebiedsgerichte aanpak in de schil rondom Natura 2000-gebieden. • Het vergroten van het bosareaal (13.000 ha in geheel Noord-Brabant, 2030). • De verbetering van de groen-blauwe dooradering in het agrarisch landschap. • De ontwikkeling van een gezond en natuurlijk watersysteem met meer ruimte voor waterlopen. • De vergroting van de sponswerking van de grond en door het verhogen van het aandeel organische stof in de bodem.

Klimaatrobuuste leefomgeving creëren. • Het creëren van klimaatrobuuste beekdallandschappen met dynamische beekdalen (lees: overstroombaar beekdal) met daarbij waterbergingsgebieden. • Het inrichten van een optimaal stuurbaar watersysteem door te conserveren als het kan en snelle afvoer als het moet (om wateroverlast te voorkomen). • Het vergroten van de sponswerking van grond. • Het tegengaan van verdroging in het landschap. • Het voorkomen van hittestress in bebouwd gebied.

Mogelijke maatregelen: • Het bestemmen van de laagste delen van de horst voor natuur door deze delen te transformeren in natuurlijke vennen (met leem/löss laag als bodem). De tussenliggende zone van de horst kan gebruikt worden voor (natuurinclusieve natte) landbouw. • Het ontwikkelen van de omstandigheden waarbinnen zich (meer) moeras en (hoog)veen kan ontwikkelen (vergelijkbaar met de bestaande hoogveen in de Peel). • Sponswerking verbeteren door bijvoorbeeld wijstgronden/breuklijn te herstellen. • Het verhogen van de investeringen in aanleg shelterbelts, houtwallen, slootjes, poelen, hagen en hoogwaardige agrarische landschappen. • De transformatie van droge bossen wegens veranderende grondwaterstand. Daarnaast moeten sommige naaldbossen kunnen worden getransformeerd tot open natuur met loofbossen zodat minder water verdampt.

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 10

Mogelijke maatregelen: • Het herstellen van beken of hergebruik van oude meanders met natuurvriendelijke oevers, waarbij sedimentatie en erosieprocessen de ruimte krijgen. • Natuur als waterbuffer inzetten, beekdalen benutten als natuurlijke verbindingszone en natuurlijke processen de ruimte geven. • Sloten verondiepen, afdammen of dempen en het herstellen van breuklijnen. • Het ontmoedigen van grondwaterontrekkingen door agrarische bedrijven. • Inzetten van watermolenlandschappen (inclusief verdwenen watermolen) en de aanleg van lokale waterbuffers (vijvers, poelen, rabatbossen en moerassen). • Verminderen van verharding en het toevoegen van opgaand groen en meer ruimte voor water. • De verhoging van de infiltratiecapaciteit van de Peel- en Maashorst om zo de kwelstroom naar flank en beekdal te voeden.

Beekdalen

Oude zandontginningen

Energietransitie

Jonge zandontginningen

Landbouwtransitie

Produceren, transporteren en opslaan van duurzame energie t.b.v. de energietransitie. • Het tijdig bereiken van de doelstelling om in 2050 100% duurzame energie te gebruiken naast de totale afkoppeling van aardgas in 2050. • Het inrichten van een energieneutrale gebouwde omgeving in 2050. Mogelijke maatregelen: • Het verduurzamen van de bestaande bedrijventerreinen. • Het plaatsen van zonneparken en windturbines zonder afbraak aanwezige natuurwaarden (standstill principe). • Het stimuleren van energieopslag bij agrarische bedrijven. Koppeling met meer verstedelijkte omgeving maken langs energienetwerken. • Het benutten van geothermische potentie rondom Someren- Asten (10 Mw/7,5 Mw potentieel vermogen).

. Faciliteren omschakeling naar kringlooplandbouw. • Het verminderen van geur, fijnstof, stikstof, ammoniak, ziekte kiemen en uitspoeling van bestrijdingsmiddelen. • Het voorbereiden van de landbouw op het hogere inundatierisico, toekomstige reserveringen waterberging en een hogere grondwaterstand. • Het introduceren van kringlooplandbouw waar energie-, water en koolstofbeheer een rol spelen. Mogelijke maatregelen: • Het inrichten van zeer laaggelegen gebieden als natuurgebied, zodat de omringende grondwaterstand relatief hoog kan blijven. • Het ontwikkelen van een strategie voor vrijkomende agrarische bebouwing. • Het ontwikkelen van robuust landbouwgebied vrijwel alle vormen van landbouw mogelijk door o.a. snel stuurbaar watersysteem. Van belang is daarbij wel een balans in de waterontrekking uit de bodem en de infiltratie van water in de bodem. • Het ontwikkelen van duurzame natte, natuurinclusieve landbouw nabij en op de breuklijnen.

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 11

Peelrandontginningen & Peelkern

Vrijetijdseconomie Spreiden en verleiden naar draagkracht gebied. • Het spreiden en verleiden van toeristen zodat toerisme naar draagkracht per gebied wordt verdeeld. • Het beter verbinden van stads- en dorpsranden met het omliggende landschap - toegang tot natuur en landschap vergroten. Mogelijke maatregelen: • Aanhaken bij de ontwikkeling van belevingsroutes in/naar het Van Gogh Nationaal (voornamelijk in Laarbeek en Helmond). • Het bevorderen van agrotoerisme in het buitengebied.

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Mobiliteit

Verstedelijking

Transitie naar een duurzaam, robuust, veilig en slim systeem. • Het garanderen van frequenter en sneller vervoer naar economische kernregio’s. • Het omschakelen van het OV naar zero-emissie in 2025.

Accommoderen van de woningbouwopgave en ruimte voor bedrijvigheid. • Het toevoegen van nieuwe woningen tot 2040. Sommige delen van de regio kennen juist een stabilisatie. • Het voorkomen van het ongewilde aan elkaar groeien van dorpen en steden waardoor de laatste onbebouwde groene corridors dichtslibben. • Het verder ontwikkelen van regio-gerelateerde logistiek (dienstverlening aan eigen industrie, High-Tech, Maintenance, Agrofood, Life Science & Health).

Mogelijke maatregelen: • Het ontwikkelen van een Clean Energy Hub (bijv. in Asten) en goede laadinfrastructuur in de gemeenten. • Een 2x3-baans autosnelweg (A67) richting Asten en het optimaal benutten van de Smartways/Smart Mobility projecten zoals N279-Veghel Asten, A67 Leenderheide-Zaarderheiken). • Snelle fietsroutes tussen grote steden en dorpen (zoals Asten-Helmond en Helmond-Eindhoven).

Mogelijke maatregelen: • Het garanderen van zuinig en multifunctioneel ruimtegebruik binnen bestaande stedelijke gebied waarbij inbreiding voor uitbreiding gaat. Versterken van grondgebonden functies binnen de onbebouwde zones, zodat deze niet verstedelijken. • Het reserveren van open gebieden om te benutten voor klimaatadaptatie, extensieve recreatie of grondgebonden landbouw. • Het ontwikkelen van waterrobuust en klimaatbestendige nieuwbouwlocaties nabij beekdalen. • Het inpassen en plaatsen van een regionaal bedrijventerrein. • Het inpassen en plaatsen van nieuwe reguliere bedrijventerreinen.

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 12

Peelrandontginningen & Peelkern

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

1.6 Overzicht aanbevelingen en koppelkansen per landschap

Beekdalen

Jonge zandontginningen

Het ingevulde waarderings-

Het ingevulde kompas voor de

kompas voor het beekdal geeft

jonge zandontginningen geeft

een beeld welke opgaven

gecombineerd aangepakt

kunnen worden: bodem-na-

tuur-landschap met klimaat-

tuur-landschap met energie-

adaptatie en vrijetijdseco-

transitie en landbouwtransitie

nomie is daarbij het meest

is daarbij het meest kansrijk.

kansrijk.

Oude zandontginningen

Peelrandontginningen en

Het ingevulde kompas voor de

Peelkern

oude zandontginningen geeft

Het ingevulde kompas voor

een beeld dat niet één bepaal-

de Peelrand en Peelkern geeft

de combinatie aan opgaven er

een beeld welke opgaven

uit springt. De combi tussen

gecombineerd aangepakt

bodem-natuur-landschap,

kunnen worden: bodem-na-

klimaatadaptatie, energie-

tuur-landschap met energie-

transitie, landbouwtransitie,

transitie, vrijetijdseconomie

vrijteijdseconomie, mobiliteit

en landbouwtransitie is daarbij

en verstedelijking zou bij

het meest kansrijk.

voorkeur altijd in wisselende combinaties opgepakt dienen te worden.

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 13

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

1.7 Perspectief op de toekomst Hoe zou de Peelregio er uit zien in de toekomst als

Peelrand: focus op wijstgronden, natte

ontwikkelingen op een passende plek zouden landen,

landbouw, landbouw passend en aansluitend

gekoppeld worden aan andere opgaven en goed inge-

bij landschap (bijv. shelterbelts), fietspaden,

past? Het ruimtelijk afwegingskader is een instrument

vennen

Peelrand: grootschalige energieopwekking i.c.m. paludicultuur en natuurontwikkeling

om dit te stimuleren en met elkaar aan de voorkant

(natte bossen)

van het proces het gesprek te hebben over ruimte-

Oude zandontginning: focus op dorpsuit-

lijke kwaliteit. En een manier om de waarden van het

breiding langs randen, type ‘als om een

landschap de basis te laten zijn voor de ontwikkeling

brink’ (niet te rechtlijnig) en bij OV-knooppunten (hogere dichtheid), ruimte voor

van de Peelregio.

herstel beken, ecologische verbindingen

Beekdalen: focus op vloeivelden/overstroombaar beekdal, natuurvriendelijke oevers en/of broekbossen (=smalle zone van bos langs de beek), natte landbouw

Jonge zandontginning: focus op bosbouw i.c.m. natuurontwikkeling (vennen), fietspaden, losse windmolens

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 14

Gebruik sw RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 15

Bel ev

aarde gsw in

2. Ruimtelijk afwegingskader

rde aa

m s t w aard

Het afwegingskader werkt als een kompas. Welke belevings-, gebruiks- en toekomstwaarden van het landschap zijn belangrijk? Het geeft sturing aan de wijze waarop opgaven en initiatieven geaccommodeerd of ingepast kunnen worden in het landschap van De Peel. In het ruimtelijk afwegingskader worden voor ieder van de vier onderscheidende delen van het landschap in de Peelregio de waarden geduid.

Beekdalen

Oude zandontginningen

2.1 Handleiding ruimtelijk afwegingskader

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 16

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Inventarisatiekaart In welk deel van het landschap bent u op zoek naar ruimte? Klik op de bovenstaande tab om naar dat deel te gaan. Bekijk ook de kaart op de volgende pagina als check vooraf wat het huidig gebruik is in relatie tot de zeven opgaven van de Peelregio.

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 17

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Huidig gebruik i.r.t. opgaven Een check vooraf: is de plek waar u naar ruimte aan het zoeken bent al in gebruik voor een van de zeven opgaven van de Peelregio?

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 18

Beekdalen

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 19

Beekdalen

Oude zandontginningen

Korte kenschets Het beekdallandschap kent vele verschijningsvormen in de Peelregio. In de loop der tijd zijn beeklopen genormaliseerd of rechtgetrokken. Een aantal beekdalen heeft hierdoor nog een open karakter (weinig opgaande begroeiing) en is ingericht op de afvoer van landbouwwater (rechte loop en steile, onbegroeide oevers). Andere beekdalen hebben hun natuurlijke loop teruggekregen door meer ruimte te geven en de waterloop weer te laten meanderen.

Kijk voor een uitgebreidere beschrijving in het LOP (2007), Gebiedspaspoorten (2011) en de verschillende gemeentelijke visies voor het buitengebied.

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 20

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Impressie beekdal 1) Zicht op de Aa 2)Klein Kasteel te Deurne 3)Hellingvispassage bij de Goorloop 4) Kasteel van Helmond Bron: Waterschap Aa en Maas

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 21

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Waar leent het landschap zich voor

Aanpassing: Maak meer ruimte voor natuur en

rend) die voorwaardelijk zijn voor

water in beekdalen, geef ruimte voor morfolo-

deze opgaven staan onder druk of

gische processen en ecologie en verbind stad

zijn onvoldoende aanwezig.

en landschap/natuur intensief.

Beekdalen vervullen door hun

Aanpassing: Ruimte geven aan dynamiek en

gebruikswaarde een sleutelrol in de

vertraagde afvoer, water sturend voor andere

Klimaat-

klimaatrobuuste ontwikkeling van

ontwikkelingen - meekoppelen anderen opga-

adaptatie

de Peelregio, ook in de toekomst.

ven onderzoeken.

Omvang van de energietransitie

Inpassing: Warmtewinning uit oppervlaktewa-

matcht niet met de belevings- en

ter en zonne-energie op gebouwen.

& landschap

1. Voor welke opgave leent dit landschap zich (intrinsieke toekomstwaarde) en vraagt de opgave hierdoor om inpassing, aanpassing of transformatie van het landschap? • •

•

Inpassing betreft kleine schaal met behoud van het huidige landschap. Aanpassing gaat over de koppeling met andere opgaves om zo de landschappelijke structuur te versterken. Transformatie stelt een (ver)nieuw(d)e identiteit en landschapsstructuur voor geënt op de kwaliteiten die de opgaven met zich mee kunnen brengen. Check ook de kaart op pagina 17: huidig gebruik i.r.t. de opgaven = leent zich vanuit huidige situatie = leent zich nog niet

Vraagt om

Veel ecosysteemdiensten (reguleBodem, natuur Toekomstwaarde

Peelrandontginningen & Peelkern

Energie-

gebruikswaarde van beekdalen om

transitie

deze grootschalig te laten landen.

Landbouwtransitie

Vrijetijdseconomie

Veel ecosysteemdiensten (regule-

Transformatie: Stem landgebruik en landbouw

rend) die voorwaardelijk zijn voor

af op het ruimte geven aan water(opvang),

deze opgaven staan onder druk of

voorkom kapitaalintensieve investeringen,

zijn onvoldoende aanwezig.

verminderen uit- en afspoelen van nutriënten.

Gezien de huidige gebruikswaarde

Inpassing: Koppel recreatie aan stads- en

van beekdalen voor groene recrea-

dorpsranden, beekdalen worden opengesteld

tie kan deze opgave in de toekomst

voor wandelroutes (extensieve recreatie) en

verder worden versterkt als kwali-

educatie (bijv. informatieborden).

teit. De opgave zelf is niet gegrond in het Inpassing: Niet de plek voor hubs of grote OV/

Mobiliteit

landschap en vraagt daarom altijd

autonetwerken, focus op de fiets- en wandel-

om een zorgvuldige inpassing.

routes.

De opgave zelf is niet gegrond in het Inpassing : Bouw enkel in zeer kleinschalige

Verstedelijking

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 22

landschap en vraagt daarom altijd

vormen en doe dat klimaatadaptief, daarbij

om een zorgvuldige inpassing.

risico’s afwegend met oog op belevingswaarde beekdal. Voorkom kapitaalintensieve investeringen.

Beekdalen

Oude zandontginningen

Abiotische bronnen

Hernieuwbare energiebronnen

Jonge zandontginningen

Productiediensten

Biomassa voor energie

Peelrandontginningen & Peelkern

Regulerende diensten

Absorptie geluid, wind en visuele verstoring

Gebruikswaarde

2. Met welke ecosysteemdiensten heb ik rekening te houden of kan ik als opgave koppelen aan mijn eigen opgave/project in of nabij beekdalen? Dit betreft een eerste inventarisatie van de ecosysteemdiensten in de beekdalen. Met name regulerende diensten zijn van belang voor een gezond ecosysteem en zijn voorwaardelijk voor het evenwichting laten landen van andere opgaven. Om deze waarde zo volledig mogelijk in beeld te krijgen, zouden bijvoorbeeld de regulerende diensten gemonitord kunnen worden. Zie bijlage voor een uitgebreide beschrijving van de verschillende ecosysteemdiensten.

Minerale bronnen

Drinkwater

Bestuiving

Niet-hernieuwbare

Hout, vezels en

energiebronnen

genetische bronnen

Tegengaan bodemerosie

Culturele diensten

Voedsel

Vruchtbare bodem

Groene recreatie

Water voor overig gebruik

Koolstofvastlegging

Natuurlijk erfgoed

Levencyclusbescherming

Symbolische waarde

Plaagonderdrukking

Wetenschap & educatie

Reinigend vermogen bodem, water & lucht

Verkoeling in de stad

Waterberging

= levert ecosysteemdienst = levert, maar onder druk = opgave

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 23

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Toelichting

Peelrandontginningen & Peelkern

Voorbeelden van fysieke kenmerken om in acht te nemen bij inpassing in beekdalen

Hierbij gaat het niet alleen om oude dingen

Belevingswaarde

Historisch

hooilanden met broekbosjes en houtsin-

evenwicht tussen behoud van oude waarde

gels langs percelen en beekdalen

en vernieuwing.

•

Kastelen, losse kerktorens, buitenplaatsen, kloostercomplexen en landgoederen

Dit is niet alleen flora en fauna, maar vooral of een omgeving op een natuurlijke wijze gegroeid Natuurlijkheid

Oorspronkelijk bestaand uit vochtige

maar om het hele tijdsbeeld, met name het

karakter

3. Met welke fysieke kenmerken heb ik rekening te houden of kan ik versterken bij de inpassing van mijn opgave/project in of nabij beekdalen? Dit betreft een eerste inventarisatie van fysieke kenmerken die de (verwachte) belevingswaarde van de beekdalen. Belevingswaarde is aan verandering onderhevig. Om een actueel beeld van deze waarde te krijgen, kunnen bijvoorbeeld diepte-interviews of een andere vorm van kwalitatief onderzoek uitgevoerd worden. Dit kan bijv. gebeuren als in een gebied veranderingen worden gepland (meting vooraf), of een sterke achteruitgang in belevingswaarde wordt geconstateerd (meting achteraf).

•

• •

Enkele houtsingels Bestaande natuurwaarden in de vorm van

is, met als contra-indicaties de afname van de

waardevol struweel langs waterlopen en

vrije bewegingsruimte en de dingen die het

enkele broekbosjes (Aa)

landschap steeds kunstmatiger maken. Dit is de hele ruimtelijke indruk van een land-

•

aantal vierkante meters open ruimte,maar ook Ruimtelijkheid

• • •

indrukken

voelen van wind of regen op je huid of mul zand onder je voeten horen hierbij. Vooral belangrijk onder normale omstandigheden zijn kleuren, onder abnormale omstandigheden stank, lawaai, kunstlicht ‘s nachts. Een deel van deze indrukken is tijdelijk, zoals lichtval.

Bron en extra informatie: LOP De Peel (2007), Gebiedspaspoorten Provincie Noord-Brabant (2011), concept RES Metropoolregio Eindhoven (2020), workshop waarderingskader 7 juli en 26 augustus 2020. RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 24

Dynamisch en steeds anders (dagelijks en per seizoen)

beeldaspecten. Ook geuren, geluiden, het Zintuigelijke

Akkercomplexen met aanliggende buurtschappen en groenstructuren

verschillen gedurende de seizoenen. Het gaat hierbij om alle zintuigen, niet alleen

Meanderende beeklopen waar zicht telkens wordt gebroken

door aspecten zoals ruimtelijk patroon, aard van de begrenzing, hoogteverschillen en ruimtelijke

Smalle, soms open en soms besloten gebieden aan weerszijden van beken

schap. Deze wordt niet alleen bepaald door het

• • •

Zandpaden Stromend water Beslotenheid, geborgenheid

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Aanbeveling en koppelkansen Het ingevulde kompas voor het beekdal geeft een beeld welke opgaven gecombineerd aangepakt kunnen worden: bodem-natuur-landschap met klimaatadaptatie en vrijetijdseconomie is daarbij het meest kansrijk. Bekijk welke ecosysteemdiensten onder druk staan (gebruikswaarde) en verken mogelijke koppelingen. Houd met de inpassing rekening met de huidige gebiedskarakteristieken en -kwaliteiten (belevingswaarde).

Samenvattend

to kapitaaalextensief

overstroombaar beekdal

broekbos

meanderende beek Bron icoontjes bij gebruikswaarde: PBL, WUR, CICES 2014, bewerking MUST.

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 25

o ek

m st p er s p ect

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Inspiratie: Duurzame bosbouw Tungelroyse Beek & Het Leudal

Duurzame bosbouw

- bosbouw in aan te leggen broekbossen langs beken - biodiversiteit- en natuurontwikkeling - klimaatadpatiever gebied door hoger grondwaterpeil

De Peel - een gebiedsnarratief

Bron: ‘De Peel - een narratief van een gebied in transitie (Studio Marco Vermeulen)

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 26

52/52

Oude zandontginningen

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 27

Beekdalen

Oude zandontginningen

Korte kenschets De dragers van dit landschap zijn essen, kampen, oude erven (al dan niet geclusterd) en weidegronden langs beken. De kleinschalige grillige verkaveling (behalve op de essen) worden deels omzoomd door houtwallen. Zowel beken als wegen kronkelen door dit landschap. (Agrarisch) bouwland is hogerop gelegen terwijl de weilanden juist bij de beken liggen. Daarnaast is er een afwisseling van coulissen (houtwal, bosjes en lanen) en open ruimtes (o.a essen) aanwezig. Tenslotte, wordt het landschap gekenmerkt door een een microreliëf van essen en kampen, soms in de vorm van een steilrand.

Kijk voor een uitgebreidere beschrijving in het LOP (2007), Gebiedspaspoorten (2011) en de verschillende gemeentelijke visies voor het buitengebied. RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 28

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Impressie oude zandontginningen 1) Fijnmazig en gevarieerd landschap 2) Zicht op houtwallen 3) Karakteristieke bebouwing 4) Akkervelden omzoomd door bos RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 29

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Waar leent het landschap zich voor

Bodem, natuur & landschap

Toekomstwaarde

1. Voor welke opgave leent dit landschap zich (intrinsieke toekomstwaarde) en vraagt de opgave hierdoor om inpassing, aanpassing of transformatie van het landschap? • •

•

Inpassing betreft kleine schaal met behoud van het huidige landschap. Aanpassing gaat over de koppeling met andere opgaves en zo de landschappelijke structuur te versterken. Transformatie stelt een (ver)nieuw(d)e identiteit en landschapsstructuur voor geënt op de kwaliteiten die de opgaven met zich mee kunnen brengen. Check ook de kaart op pagina 17: huidig gebruik i.r.t. de opgaven

Peelrandontginningen & Peelkern

Vraagt om

Veel ecosysteemdiensten (regule-

Aanpassing: Maak de bodem weer levend en

rend) die voorwaardelijk zijn voor

zelfregulerend, maak ruimte voor de beken,

deze opgaven staan onder druk of

houtwallen, poeltjes, etc.

zijn onvoldoende aanwezig. Veel ecosysteemdiensten (regule-

Aanpassing: Zet in op meer waterbuffering en

rend) die voorwaardelijk zijn voor

infiltratie, in balans met de waterontrekking.

deze opgave staan onder druk of zijn Ga actief hittestress, wateroverlast en droogte Klimaat-

onvoldoende aanwezig.

adaptatie

tegen door ontharding en vergroening stadsen dorpsranden

Maat en schaal van van duurzame

Inpassing: Benut kansen voor implementatie

opwek kan in lijn worden gebracht

van zonne-energie op bedrijventerreinen,

Energie-

met de belevings- en gebruikswaar-

en op kleine schaal naast andere functies als

transitie

de van oude zandontginningen

landbouw, natuur en recreatie.

Veel ecosysteemdiensten (regule-

Aanpassing (inpassing): Breng een betere

rend) die voorwaardelijk zijn voor

balans aan in land- en watergebruik, zet in op

deze opgaven staan onder druk of

de koppeling met natuur en stads- en dorps-

zijn onvoldoende aanwezig.

randen en vlak schaalvergroting af.

Gezien de huidige gebruikswaarde

Aanpassing: Koppel recreatie aan de omvor-

m.b.t. recreatie vraagt dit om een

ming van stads- en dorpsranden

Landbouwtransitie

Vrijetijds-

aanpassing, aangezien potentie er

economie

is. De opgave zelf is niet gegrond in het Inpassing: Kies gericht plekken voor OV-hubs

Mobiliteit

landschap en vraagt daarom altijd

en prioriteer fietsgebruik bij de aanleg van

om een zorgvuldige inpassing.

nieuwe infrastructuur.

De opgave zelf is niet gegrond in het Inpassing: Plaats uitbreiding bij stads- en

Verstedelijking

= leent zich vanuit huidige situatie = leent zich nog niet

landschap en vraagt daarom altijd

dorpsranden en maak hiervan natuurinclusie-

om een zorgvuldige inpassing.

ve, klimaatadaptieve buurten of werklocaties in nauwe relatie met het omliggende buitengebied (landbouw-, natuur- of recreatiegebied).

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 30

Beekdalen

Oude zandontginningen

Abiotische bronnen

Hernieuwbare energiebronnen

Jonge zandontginningen

Productiediensten

Biomassa voor energie

Peelrandontginningen & Peelkern

Regulerende diensten Absorptie geluid, wind en visuele verstoring

Gebruikswaarde

2. Met welke ecosysteemdiensten heb ik rekening te houden of kan ik als opgave koppelen aan mijn eigen opgave/project in of nabij oude zandontginningen? Dit betreft een eerste inventarisatie van de ecosysteemdiensten in oude zandontginningen. Met name regulerende diensten zijn van belang voor een gezond ecosysteem en zijn voorwaardelijk voor het evenwichting laten landen van andere opgaven. Om deze waarde zo volledig mogelijk in beeld te krijgen, zouden bijvoorbeeld de regulerende diensten gemonitord kunnen worden. Zie bijlage voor een uitgebreide beschrijving van de verschillende ecosysteemdiensten.

Minerale bronnen

Drinkwater

Bestuiving

Niet-hernieuwbare

Hout, vezels en

energiebronnen

genetische bronnen

Tegengaan bodemerosie

Culturele diensten

Voedsel

Vruchtbare bodem

Groene recreatie

Water voor overig gebruik

Koolstofvastlegging

Natuurlijk erfgoed

Levencyclusbescherming

Symbolische waarde

Plaagonderdrukking

Wetenschap & educatie

Reinigend vermogen bodem, water & lucht

Verkoeling in de stad

Waterberging

= levert ecosysteemdienst = levert, maar onder druk = opgave

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 31

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Toelichting

Peelrandontginningen & Peelkern

Voorbeelden van fysieke kenmerken om in acht te nemen bij inpassing in of bij oude zandontginningen

Hierbij gaat het niet alleen om oude dingen

•

Belevingswaarde

evenwicht tussen behoud van oude waarde Historisch

3. Met welke fysieke kenmerken heb ik rekening te houden of kan ik versterken bij de inpassing van mijn opgave/project in of nabij oude zandontginningen? Dit betreft een eerste inventarisatie van fysieke kenmerken die de (verwachte) belevingswaarde van oude zandontginningen kenmerken. Belevingswaarde is aan verandering onderhevig. Om een actueel beeld van deze waarde te krijgen, kunnen bijvoorbeeld diepte-interviews of een andere vorm van kwalitatief onderzoek uitgevoerd worden. Dit kan bijv. gebeuren als in een gebied veranderingen worden gepland (meting vooraf), of een sterke achteruitgang in belevingswaarde wordt geconstateerd (meting achteraf).

en vernieuwing.

karakter

• • • • •

is, met als contra-indicaties de afname van de

Solitaire, oude bomen Kleinschalige grillige verkaveling (behalve

•

Deels omzoomd door houtwallen

•

Microreliëf door essen en kampen, soms

landschap steeds kunstmatiger maken. schap. Deze wordt niet alleen bepaald door het aantal vierkante meters open ruimte,maar ook door aspecten zoals ruimtelijk patroon, aard van

in de vorm van een steilrand

• •

Het gaat hierbij om alle zintuigen, niet alleen

• • •

onder je voeten horen hierbij. Vooral belangrijk

• •

lawaai, kunstlicht ‘s nachts. Een deel van deze indrukken is tijdelijk, zoals lichtval.

Verspreid liggende bebouwing Beek kronkelend door het landschap Verschillende lichtinval door kleinschaligTrage dynamiek en afwisselend Prikkelend beeld door afwisseling, veranderende lichtinval

onder normale omstandigheden zijn kleuren, onder abnormale omstandigheden stank,

Grillige wegenstructuur met onregelmati-

heid en afwisseling landschap

beeldaspecten. Ook geuren, geluiden, het voelen van wind of regen op je huid of mul zand

Kleinere akkers ge verkaveling

de begrenzing, hoogteverschillen en ruimtelijke verschillen gedurende de seizoenen.

indrukken

Linten van oorspronkelijke losse boerde-

vrije bewegingsruimte en de dingen die het Dit is de hele ruimtelijke indruk van een land-

Zintuigelijke

Bolle akkers

op de essen)

een omgeving op een natuurlijke wijze gegroeid

Ruimtelijkheid

Weidegronden langs beken

rijen Dit is niet alleen flora en fauna, maar vooral of

Natuurlijkheid

Oude essen en kampen met oude erven (al dan niet geclusterd)

maar om het hele tijdsbeeld, met name het

•

Beslotenheid, geborgenheid

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Aanbeveling en koppelkansen Het ingevulde kompas voor de oude zandontginningen geeft een beeld dat niet één bepaalde combinatie aan opgaven er uit springt. De combi tussen bodem-natuur-landschap, klimaatadaptatie, energietransitie, landbouwtransitie, vrijteijdseconomie, mobiliteit en verstedelijking zou bij voorkeur altijd in wisselende combinaties opgepakt dienen te worden. Bekijk welke ecosysteemdiensten onder druk staan (gebruikswaarde) en verken mogelijke koppelingen. Houd met de inpassing rekening met de huidige gebiedskarakteristieken en -kwaliteiten (belevingswaarde).

Samenvattend

nabij OV-knooppunt

to e

ko m s t p e r s p

ecologische verbinding

herenboerderijen natuurinclusieve dorpsuitbreiding Bron icoontjes bij gebruikswaarde: PBL, WUR, CICES 2014, bewerking MUST.

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 33

herstel van beek

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Inspiratie StadsBuiten - Nederland Stadsbuiten staat voor wonen in kleine clusters aan de randen van de stad, met aandacht voor ontwikkeling van een sterke gemeenschap en natuur met een grote biodiversiteit.

Bron: Stadsbuiten (DELVA landscape architecture)

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 34

Jonge zandontginningen

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 35

Beekdalen

Oude zandontginningen

Korte kenschets Jonge zandontginningen krijgen hun huidige karakteristieken van ontwikkelingen vanaf 1850. Ze zijn grootschaliger en minder karakteristiek dan de oude zandontginning. De grote percelen hebben rationele strokenverkaveling met rechte waterwegen, boomrijen en boerenerven met hier en daar grootschalige functies zoals kassen. Daarbij wordt het landschap gekenmerkt door een grote mate van openheid. De bebouwing is vaak, niet altijd, voorzien van erfbeplanting. Wegen met laanbeplanting vormen het grofmazige raamwerk van het landschap. De heide- en bosontginninglandschappen liggen op hoge zandruggen en zijn dus droog met stukken natuur van heide en dennen.

Kijk voor een uitgebreidere beschrijving in het LOP (2007), Gebiedspaspoorten (2011) en de verschillende gemeentelijke visies voor het buitengebied of omgevingsvisies. RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 36

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Impressie jonge zandontginningen 1) Openheid 2)Meerven nabij Mariahout 3) Witvenroute nabij Someren 4) Strabrechtse heide in volle glorie Bron: VVV Someren RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 37

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Waar leent het landschap zich voor

Bodem, natuur & landschap

Toekomstwaarde

1. Voor welke opgave leent dit landschap zich (intrinsieke toekomstwaarde) en vraagt de opgave hierdoor om inpassing, aanpassing of transformatie van het landschap? • •

•

Klimaatadaptatie

Energietransitie

Landbouwtransitie

Vrijetijds-

Peelrandontginningen & Peelkern

Vraagt om

Veel ecosysteemdiensten (regule-

Transformatie: Transformeer bos naar klimaat-

rend) die voorwaardelijk zijn voor

adaptief, meer inheems bos. Zet in op natuur-

deze opgaven staan onder druk of

versterking en omvorming van de landbouw

zijn onvoldoende aanwezig.

t.b.v zelfregulatie

Veel ecosysteemdiensten (regule-

Aanpassing: Zet in op meer waterbuffering en

rend) die voorwaardelijk zijn voor

infiltratie, in balans met de waterontrekking.

deze opgave staan onder druk of zijn Ga actief hittestress tegen door ontharding en onvoldoende aanwezig.

vergroening stads- en dorpsranden

Maat en schaal van van duurza-

Aanpassing: Benut de maat van het landschap

me opwek past bij belevings- en

voor grootschalige zonne-energieopwekking

gebruikswaarde van jonge zandont-

en pas aan voor het combineren met natuur-

ginningen

versterking en wateropvang.

Veel ecosysteemdiensten (regule-

Transformatie: Breng een betere balans aan

rend) die voorwaardelijk zijn voor

in land- en watergebruik, zet ook in op ander

deze opgaven staan onder druk of

typen landbouw (of bosbouw)

zijn onvoldoende aanwezig. Gezien de huidige gebruikswaarde

Aanpassing: Koppel nieuwe recreatie aan de

m.b.t. recreatie vraagt dit om een

transformatie van bossen en stads- en dorps-

aanpassing

randen.

economie De opgave zelf is niet gegrond in het Inpassing: Kies gericht plekken voor OV-hubs

Mobiliteit

landschap en vraagt daarom altijd

en/of clean energy hubs. Zorg voor comfort bij

om een zorgvuldige inpassing.

fietsroutes i.v.m. maat/schaal landschap.

De opgave zelf is niet gegrond in het Inpassing: Benut de verstedelijkingsopgave

Check ook de kaart op pagina 17: huidig gebruik i.r.t. de opgaven

landschap en vraagt daarom altijd om een zorgvuldige inpassing. Verstedelijking

= leent zich vanuit huidige situatie = leent zich nog niet

(wonen en werken) hier als katalysator om een ecologisch waardevol en klimaatadaptiever landschap te maken. Pas op met solitaire uitbreiding ver af van gemeenschappen en voorzieningen.

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 38

Beekdalen

Oude zandontginningen

Abiotische bronnen

Hernieuwbare energiebronnen

Jonge zandontginningen

Productiediensten

Biomassa voor energie

Peelrandontginningen & Peelkern

Regulerende diensten

Absorptie geluid, wind en visuele verstoring

Gebruikswaarde

2. Met welke ecosysteemdiensten heb ik rekening te houden of kan ik als opgave koppelen aan mijn eigen opgave/project in of nabij jonge zandontginningen? Dit betreft een eerste inventarisatie van de ecosysteemdiensten in jonge zandontginningen. Met name regulerende diensten zijn van belang voor een gezond ecosysteem en zijn voorwaardelijk voor het evenwichting laten landen van andere opgaven. Om deze waarde zo volledig mogelijk in beeld te krijgen, zouden bijvoorbeeld de regulerende diensten gemonitord kunnen worden. Zie bijlage voor een uitgebreide beschrijving van de verschillende ecosysteemdiensten.

Minerale bronnen

Drinkwater

Bestuiving

Niet-hernieuwbare

Hout, vezels en

energiebronnen

genetische bronnen

Tegengaan bodemerosie

Culturele diensten

Voedsel

Vruchtbare bodem

Groene recreatie

Water voor overig gebruik

Koolstofvastlegging

Natuurlijk erfgoed

Levencyclusbescherming

Symbolische waarde

Plaagonderdrukking

Wetenschap & educatie

Reinigend vermogen bodem, water & lucht

= levert ecosysteemdienst = levert, maar onder druk = opgave

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 39

Verkoeling in de stad

Waterberging

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Toelichting

Peelrandontginningen & Peelkern

Voorbeelden van fysieke kenmerken om in acht te nemen bij inpassing in of bij jonge zandontginningen

Hierbij gaat het niet alleen om oude dingen maar om het hele tijdsbeeld, met name het

Belevingswaarde

3. Met welke fysieke kenmerken heb ik rekening te houden of kan ik versterken bij de inpassing van mijn opgave/project in of nabij jonge zandontginningen? Dit betreft een eerste inventarisatie van fysieke kenmerken die de (verwachte) belevingswaarde van jonge zandontginningen kenmerken. Belevingswaarde is aan verandering onderhevig. Om een actueel beeld van deze waarde te krijgen, kunnen bijvoorbeeld diepte-interviews of een andere vorm van kwalitatief onderzoek uitgevoerd worden. Dit kan bijv. gebeuren als in een gebied veranderingen worden gepland (meting vooraf), of een sterke achteruitgang in belevingswaarde wordt geconstateerd (meting achteraf).

• •

Ontwikkeling vanaf 1850 Minder karakteristieke elementen dan

evenwicht tussen behoud van oude waarde

oude zandontginingen, ruimte voor ver-

Historisch

en vernieuwing.

nieuwing

karakter

Dit is niet alleen flora en fauna, maar vooral of

•

is, met als contra-indicaties de afname van de

•

landschap steeds kunstmatiger maken. Dit is de hele ruimtelijke indruk van een land-

• •

door aspecten zoals ruimtelijk patroon, aard van Ruimtelijkheid

Heidegebieden Rationeel van aard. bijv. te herkennen in rechte wegen en percelen

schap. Deze wordt niet alleen bepaald door het aantal vierkante meters open ruimte,maar ook

Verschillend in ondergrond (droog of nat) minder goed zichtbaar

vrije bewegingsruimte en de dingen die het Natuurlijkheid

Rationeel van aard, bijv. te herkennen in boomrijen en rechte sloten

een omgeving op een natuurlijke wijze gegroeid

• •

Grote mate van openheid Grote percelen met rationele stroken-

de begrenzing, hoogteverschillen en ruimtelijke

verkaveling en rechte waterwegen met

verschillen gedurende de seizoenen.

bomenrijen;

•

Boerenerven zijn vaak voorzien van erfbeplanting

Het gaat hierbij om alle zintuigen, niet alleen beeldaspecten. Ook geuren, geluiden, het voelen van wind of regen op je huid of mul zand Zintuigelijke indrukken

onder je voeten horen hierbij. Vooral belangrijk onder normale omstandigheden zijn kleuren, onder abnormale omstandigheden stank, lawaai, kunstlicht ‘s nachts. Een deel van deze indrukken is tijdelijk, zoals lichtval.

• • • •

Niet afwisselend Dynamiek door menselijk gebruik Lange zichtlijnen Wind

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Aanbeveling en koppelkansen Het ingevulde kompas voor de jonge zandontginningen geeft een beeld welke opgaven gecombineerd aangepakt kunnen worden: bodem-natuur-landschap met energietransitie en landbouwtransitie is daarbij het meest kansrijk. Bekijk welke ecosysteemdiensten onder druk staan (gebruikswaarde) en verken mogelijke koppelingen. Houd met de inpassing rekening met de huidige gebiedskarakteristieken en -kwaliteiten (belevingswaarde).

Samenvattend

In het toekomstbeeld hieronder staat de voorgestelde koppeling verbeeld: to e

bodemregeneratie

bosbouw

Bron icoontjes bij gebruikswaarde: PBL, WUR, CICES 2014, bewerking MUST.

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 41

uitbreiding recreatief netwerk

energielandschap

ko m s t p e r s p

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Inspiratie Het bedrijventerrein van de toekomst

Businesspark Amsterdam Osdorp

- gesloten grondbalans - regenereren bodem - kringlopen sluiten - circulair - natuurinclusief - regenereren van de bodem - waterretentie - educatie - nieuwe ecologische verbindingen

Bron: MUST i.o.v. SADC

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 42

Peelrandontginning & Peelkern

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 43

Beekdalen

Oude zandontginningen

Korte kenschets Het gebied heeft een rationele verkavelings-, ontwaterings- en wegenstructuur. Langs doorgaande wegen staan forse wegbeplantingen (met name Amerikaanse eiken). De niet voor landbouw geschikte heidegronden zijn later ingeplant met bos en hebben zich tot landgoederen ontwikkeld of tot uitgestrekte bossen. Deze bossen kennen een geometrische ontsluitingsstructuur. Slechts enkele heidegebieden zijn overgebleven. In het zuiden zijn de Bult, de Groote Peel, Deurnsche (vervolg op volgende pagina)

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Peel en Mariapeel restanten van de hoogveengebieden en belangrijke natuurgebieden. Naast het natuurschoon heeft de defensielinie van de Peel-Raamstelling, gekoppeld aan het Peelkanaal, een bijzondere cultuurhistorische betekenis. Het westelijk gedeelte van het gebied wordt begrensd door het open Aa-beeklandschap en is na de Tweede Wereldoorlog sterk verstedelijkt. Met cultivatie kwam meer waterregulatie. Hiervoor werden bestaande beken rechtgetrokken, stroomopwaarts verlengd en zijn er tal van nieuwe waterlopen gegraven. De kenmerkende landschapselementen van dit gebied zijn de lanen, de kanalen, de landgoederen, de plantages en de ontginningsdorpen met dorpsbosjes.

Impressie peelrandontginning en peelkern 1) Akkerbouw nabij de Rips 2)Beschermd dorpsgezicht Helenaveen 3) Deurnsche Peel en Mariapeel 4) Wijstgebied van Peelrandbreuk Bron: VVV (NL) en VVV de Peel, Prov. N-B.

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 45

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Waar leent het landschap zich voor

Bodem, natuur & landschap

Toekomstwaarde

1. Voor welke opgave leent dit landschap zich (intrinsieke toekomstwaarde) en vraagt de opgave hierdoor om inpassing, aanpassing of transformatie van het landschap? • •

•

Klimaatadaptatie

Energietransitie

Landbouwtransitie

Vrijetijds-

Vraagt om

Veel ecosysteemdiensten (regule-

Aanpassing : Herstel de wijstgronden. Zet in

rend) die voorwaardelijk zijn voor

op natuurversterking en omvorming van de

deze opgaven staan onder druk of

landbouw t.b.v zelfregulatie.

zijn onvoldoende aanwezig. Veel ecosysteemdiensten (regule-

Transformatie: Geef op grote schaal ruimte

rend) die voorwaardelijk zijn voor

aan meer waterbuffering en infiltratie, in balans

deze opgave staan onder druk of zijn met de waterontrekking. Sturend voor andere onvoldoende aanwezig.

ontwikkelingen.

Maat en schaal van van duurza-

Inpassing: Benut kansen voor implementa-

me opwek past bij belevings- en

tie van zonne-energie op grote (agrarische)

gebruikswaarde van Peelrandont-

bebouwing, en op kleine schaal naast andere

ginningen.

functies als natuur en recreatie.

Veel ecosysteemdiensten (regule-

Aanpassing : Breng een betere balans aan in

rend) die voorwaardelijk zijn voor

land- en watergebruik, zet in op de koppeling

deze opgaven staan onder druk of

met natuur en stads- en dorpsranden en vlak

zijn onvoldoende aanwezig.

schaalvergroting af.

In delen van het landschap is de re-

Aanpassing : Bouw aan een vernieuwd recre-

reatieve gebruikswaarde aanwezig

atief netwerk en toeristische plekken i.c.m.

maar niet overal en niet verbonden.

het herstel van de wijstgronden, verbrede landbouw, nieuwe natuur en nabij dorpen en

economie

grotere infra. De opgave zelf is niet gegrond in het Inpassing: Kies gericht plekken voor OV-hubs

Mobiliteit

Check ook de kaart op pagina 17: huidig gebruik i.r.t. de opgaven = leent zich vanuit huidige situatie = leent zich nog niet

Peelrandontginningen & Peelkern

landschap en vraagt daarom altijd

en/of clean energy hubs. Zorg voor comfort bij

om een zorgvuldige inpassing.

fietsroutes i.v.m. maat/schaal landschap.

De opgave zelf is niet gegrond in het Inpassing: In- of uitbreiding op natuurincluVerstedelijking

landschap en vraagt daarom altijd

sieve, klimaatadaptieve wijze, passend bij de

om een zorgvuldige inpassing.

overwegend grote maat en schaal van het landschap. Clustervorming langs ontginningslijnen om openheid te bewaken.

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 46

Beekdalen

Oude zandontginningen

Abiotische bronnen

Hernieuwbare energiebronnen

Jonge zandontginningen

Productiediensten

Biomassa voor energie

Peelrandontginningen & Peelkern

Regulerende diensten

Absorptie geluid, wind en visuele verstoring

Gebruikswaarde

2. Met welke ecosysteemdiensten heb ik rekening te houden of kan ik als opgave koppelen aan mijn eigen opgave/project in of nabij Peelrandontginningen en Peelkern? Dit betreft een eerste inventarisatie van de ecosysteemdiensten in dit landschap. Met name regulerende diensten zijn van belang voor een gezond ecosysteem en zijn voorwaardelijk voor het evenwichting laten landen van andere opgaven. Om deze waarde zo volledig mogelijk in beeld te krijgen, zouden bijvoorbeeld de regulerende diensten gemonitord kunnen worden. Zie bijlage voor een uitgebreide beschrijving van de verschillende ecosysteemdiensten.

Minerale bronnen

Drinkwater

Bestuiving

Niet-hernieuwbare

Hout, vezels en

energiebronnen

genetische bronnen

Tegengaan bodemerosie

Culturele diensten

Voedsel

Vruchtbare bodem

Groene recreatie

Water voor overig gebruik

Koolstofvastlegging

Natuurlijk erfgoed

Levencyclusbescherming

Symbolische waarde

Plaagonderdrukking

Wetenschap & educatie

Reinigend vermogen bodem, water & lucht

= levert ecosysteemdienst = levert, maar onder druk = opgave

RUIMTELIJK AFWEGINGSKADER DE PEEL 47

Verkoeling in de stad

Waterberging

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Toelichting

Peelrandontginningen & Peelkern

Voorbeelden van fysieke kenmerken om in acht te nemen bij inpassing in of bij Peelkernontginningen en de Peelkern

Hierbij gaat het niet alleen om oude dingen

•

Belevingswaarde

evenwicht tussen behoud van oude waarde

3. Met welke fysieke kenmerken heb ik rekening te houden of kan ik versterken bij de inpassing van mijn opgave/project in of nabij Peelrandontginningen en Peelkern? Dit betreft een eerste inventarisatie van fysieke kenmerken die de (verwachte) belevingswaarde van Peelrandontginningen en Peelkern kenmerken. Belevingswaarde is aan verandering onderhevig. Om een actueel beeld van deze waarde te krijgen, kunnen bijvoorbeeld diepte-interviews of een andere vorm van kwalitatief onderzoek uitgevoerd worden. Dit kan bijv. gebeuren als in een gebied veranderingen worden gepland (meting vooraf), of een sterke achteruitgang in belevingswaarde wordt geconstateerd (meting achteraf).

Historisch

en vernieuwing.

karakter

Dit is niet alleen flora en fauna, maar vooral of een omgeving op een natuurlijke wijze gegroeid

•

Natuurlijkheid

Met delen waar ‘tijd heeft stilgestaan’ (Peelkern)

• •

Wijstgronden Gedeeltelijk verveende hoogveenrestanten en natte en droge heidegebieden

is, met als contra-indicaties de afname van de vrije bewegingsruimte en de dingen die het

Planmatige landbouwontginningen vanuit een min of meer gridpatroon van wegen

maar om het hele tijdsbeeld, met name het

•

Structuurrijk half open vegetatie van open water, moeras, schrale graslanden, heide-

landschap steeds kunstmatiger maken.

struweel en (berken)bos Dit is de hele ruimtelijke indruk van een landschap. Deze wordt niet alleen bepaald door het

• • •

Ruimtelijkheid

de begrenzing, hoogteverschillen en ruimtelijke verschillen gedurende de seizoenen. Het gaat hierbij om alle zintuigen, niet alleen beeldaspecten. Ook geuren, geluiden, het voelen van wind of regen op je huid of mul zand onder je voeten horen hierbij. Vooral belangrijk

Zintuigelijke

onder normale omstandigheden zijn kleuren,

indrukken

onder abnormale omstandigheden stank, lawaai, kunstlicht ‘s nachts. Een deel van deze indrukken is tijdelijk, zoals lichtval.

Open en grootschalig Open gebieden met grote blokvormige percelen

aantal vierkante meters open ruimte,maar ook door aspecten zoals ruimtelijk patroon, aard van

Grote boscomplexen

• • • • • • •

Rationeel stelsel van lanen Verspreide bebouwing Hoogteverschil Peelrandbreuk Open zicht Wind, elementen beter te ervaren Weinig beschutting Roodbruine kleur van het (wijst)water

Beekdalen

Oude zandontginningen

Jonge zandontginningen

Peelrandontginningen & Peelkern

Aanbeveling en koppelkansen Het ingevulde kompas voor de Peelrandontginningen en Peelkern geeft een beeld welke opgaven gecombineerd aangepakt kunnen worden: bodem-natuur-landschap met energietransitie, vrijetijdseconomie en landbouwtransitie is daarbij het meest kansrijk. Bekijk welke ecosysteemdiensten onder druk staan (gebruikswaarde) en verken mogelijke koppelingen. Houd met de inpassing rekening met de huidige gebiedskarakteristieken en -kwaliteiten (belevingswaarde).

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Asten&id=2901725b-664d-4265-ba64-3708643ae203