GR22.07.10B Plan van aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten.pdf

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

Titel: Versie: Datum: Auteur(s):

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten 1.0 juni 2022 Bart van Houts

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

Inhoudsopgave 1. Inleiding .................................................................................................................. 2 1.1 Aanleiding .................................................................................................................. 2 1.2 Proces Nafase binnen crisisbeheersing ........................................................................... 2 1.3 Doelstelling Plan van Aanpak Nafase ............................................................................. 2 1.4 Proces ....................................................................................................................... 3 1.5 Leeswijzer .................................................................................................................. 3 2. Analyse........................................................................................................................ 4 2.1 Foto van de gemeente Asten ........................................................................................ 4 2.2 Interne Analyse .......................................................................................................... 7 3. Conclusies onderzoek ............................................................................................

16 3.1 Doelstelling ............................................................................................................... 16 3.2 Algemene conclusies .................................................................................................. 16 3.3 Conclusies per doelgroep en thema .............................................................................. 16 4. Aanbevelingen ....................................................................................................... 20 4.1 Huidige visie en de toekomst ....................................................................................... 20 4.2 Aanbevelingen voor de korte termijn ............................................................................ 20 4.3 Aanbevelingen voor de lange termijn ............................................................................ 21 4.4 Algemene Conclusie ................................................................................................... 23 Bijlagen .......................................................................................................................... 24 Bijlage 1 Methodiek proces Nafase ..................................................................................... 24 Bijlage 2 DESTEP .............................................................................................................

26 Bijlage 3 Gespreksverslagen dialoog .................................................................................. 28 Bijlage 4 Rapportage TIP Asten ......................................................................................... 47

1

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

1.

Inleiding

1.1 Aanleiding Covid-19 vormt een van de grootste naoorlogse (nationale) crises in Nederland. Na de eerste besmettingen in China eind 2019, testte op 27 februari 2020 in Nederland voor de eerste keer een patiënt positief op het coronavirus. Vanaf dat moment werd gestart om vanuit de overheid de crisis te beteugelen. Zowel op nationaal, regionaal en lokaal niveau is er vanuit een crisisstructuur gewerkt om zo goed als mogelijk in te spelen op de complexiteit en grote dynamiek van deze crisis. De rol van ons, de lokale overheid, is in die periode ook aan verandering onderhevig geweest; zoals de stap van noodverordening naar de Tijdelijke Regeling Maatregelen (TRM). Net zoals andere crises, zijn we gedurende de crisis begonnen met het opmaken van de balans om de gevolgen voor onze gemeente in kaart te kunnen brengen. De coronacrisis begon als een gezondheidscrisis; maar ontwikkelde zich al snel tot een economische en breed maatschappelijke crisis. In het Plan van Aanpak Nafase onderzoeken we wat de gevolgen zijn van de gezondheidscrisis, de economische crisis en de sociaal-maatschappelijke crisis op de Astense gemeenschap.

Wanneer we kijken naar de gezondheidscrisis in Asten; kunnen we de volgende cijfers overleggen over de periode 27 februari 2020 tot 20 juni 2022 (bron: coronadashboard VRBZO): Cijfers Gezondheidscrisis gemeente Asten Aantal geregistreerde besmettingen: 8.103 Ziekenhuisopnamen: 117 Overlijdens: 21 Voor het volledige beeld vindt u in onderstaande tabel een overzicht van het aantal overledenen in de afgelopen vijf jaar (dus ook voor de coronapandemie). Het totaal aantal overleden personen in Asten 2017: 153 2018: 180 2019: 150 2020: 171 2021: 177 2022: 82 (aantal tot en met 22-06-2022) Om diverse redenen (zoals effecten van lockdowns; verschil in registratie over de periode) is het moeilijk om conclusies te trekken uit bovenstaande cijfers. Bovendien geeft het geen beeld over de economische crisis, de sociaal maatschappelijke crisis en aspecten van de gezondheidscrisis die niet geregistreerd zijn (zoals Long-Covid). In dit rapport proberen we iets meer bloot te leggen over het ‘verhaal’ achter de cijfers.

1.2 Proces Nafase binnen crisisbeheersing

Gemeenten hebben als onderdeel van het openbaar bestuur een algemene zorgplicht voor hun inwoners en vervullen daarmee een essentiële rol in de crisisbeheersing. Naast de verschillende hulpverleningsdiensten zijn gemeenten vanaf het eerste moment in een crisis uitvoerend betrokken. Nadat de hulpverleningsdiensten klaar zijn met hun werkzaamheden liggen er voor gemeenten vaak nog taken in het verschiet. Binnen bevolkingszorg (de gemeentelijke kolom binnen de rampenbestrijding) is hiervoor het proces ‘Preparatie Nafase’ ingericht. Tijdens de crisis wordt een overdrachtsdocument gemaakt met aanbevelingen voor de getroffen gemeente die hier vervolgens een doorvertaling van maakt voor de eigen organisatie (in de vorm van een plan van aanpak). ‘Preparatie Nafase’ wordt dan ‘Nafase’. Na een centrale crisisaanpak breekt nu de fase aan waarin we als gemeente aan de lat staan voor lokale verbetering en vernieuwingsaanpakken.

1.3 Doelstelling Plan van Aanpak Nafase

De algemene doelstelling van het proces Nafase luidt: Het zo snel mogelijk terugkeren naar een geaccepteerde situatie en het zoveel als mogelijk in reguliere structuren (samen)werken om doelstellingen te halen. We hanteren een bredere interpretatie voor dit voorliggende plan. Enerzijds vanwege de aard en omvang van de crisis en anderzijds omdat we gebruik willen maken van de bevindingen uit de analyse, ongeacht of ze een direct gevolg zijn van deze coronacrisis. 2

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

1.4 Proces

Gedurende de crisis zijn we constant op de hoogte gebracht van het actuele beeld. Door fluctuering in besmettingen, ziekenhuisopnamen en de daaruit volgende maatregelen was het noodzakelijk om in scenario’s te denken. Ook voor de toekomst blijft het raadzaam om rekening te houden met een veranderend beeld. Vanuit die gedachte hebben we informatie ingewonnen. We zijn gestart in onze organisatie en hebben daarna beelden opgehaald bij de gemeenteraad en het college. Extern hebben we gebruik gemaakt van onze contactambtenaren. Er is aansluiting gezocht bij reguliere overleggen om een beeld te vormen van de diverse doelgroepen binnen de Astense gemeenschap. Tot slot is via TIP-asten een beeld opgehaald bij onze inwoners; waarbij de uitkomsten van de eerdere gesprekken zijn gebruikt om tot een concrete vraagstelling te komen. Met dit plan van aanpak is de nafase niet afgerond; integendeel. Het is gebruikelijk dat de nafase nog lange tijd doorloopt; al zal dit zoveel mogelijk binnen de reguliere processen worden ondergebracht. Bovendien heeft het coronavirus de eigenschap om ons te verrassen, dit is een gegeven waar we blijvend rekening mee zullen moeten houden. Van de Astense organisatie (en gemeenschap) wordt dan ook grote mate van flexibiliteit gevraagd. We zullen gezamenlijk moeten leren omgaan met veranderingen.

1.5 Leeswijzer

In hoofdstuk 2 wordt allereerst ingegaan op de uitgangssituatie. Hoe staat de gemeente Asten er voor op basis van de analyse? We kijken hierbij ook naar externe factoren waar we zelf geen invloed op hebben, maar waar we lokaal mee moeten omgaan. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de resultaten van de analyse in hoofdstuk 2. We proberen onze bevindingen te wegen en de implicaties op diverse niveaus te concretiseren. In Hoofdstuk 4 gaan we deze weging omzetten in mogelijke acties. Welke aanbevelingen kunnen onze organisatie en onze gemeenschap helpen om op korte of lange termijn uitdagingen het hoofd te bieden, of juist kansen te benutten?

3

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

2. Analyse Om een zo compleet mogelijk beeld van de (huidige) toestand in onze gemeente, maar ook organisatie te krijgen hebben we gebruik gemaakt van een ‘praatplaat’. Deze methodiek is opgenomen in bijlage I en heeft de basis gelegd voor een gestructureerde aanpak van de nafase.

2.1 Foto van de gemeente Asten (externe analyse)

In dit hoofdstuk gaan we kijken welke invloed de coronacrisis speelt, of heeft gespeeld in onze gemeente. Daarnaast kijken we ook naar andere factoren die invloed hebben op het functioneren of welbevinden van onze inwoners, verenigingen en het bedrijfsleven. Middels bijeenkomsten, dialogen (met de ‘praatplaat-methodiek), onderzoek (tip-asten) en informatie van onze ambtenaren, hebben we getracht een zo compleet mogelijk beeld van de ‘buitenwereld’ te krijgen. Na de foto (want het blijft een momentopname), kijken we ook naar onze eigen organisatie. 2.1.1 Analyse per deelthema De focus van dit plan van aanpak ligt op de gemeente Asten; maar om tot een goede vraagstelling binnen de dialogen en bijeenkomsten te komen is ook kennis nodig van (algemene) externe invloedsfactoren. Hiervoor is de DESTEP-methode gebruikt. Deze uitkomsten kunt u raadplegen in bijlage 2. In deze paragraaf worden de conclusies van de diverse bijeenkomsten en dialogen gedeeld. De complete uitwerking van al deze gesprekken zijn integraal opgenomen in bijlage 3. 2.1.2 Dialoog doelgroep vertegenwoordiging Om de uitkomsten van de interne analyse te staven (paragraaf 2.2.), maar ook om een actueel beeld te krijgen (interne analyse vond eerder plaats), zijn we ook de dialoog aangegaan met vertegenwoordigers van een aantal doelgroepen.

Horecaondernemers en KHN Asten Deze doelgroep maakt zich zorgen over de toekomst. Na het opheffen van de coronamaatregelen, is de omzet (gemiddeld genomen) nog niet op het niveau wat het hoort te zijn. Uitgestelde betalingen zullen gevorderd worden en kunnen voor financiële moeilijkheden zorgen. Daarbij komt nog dat er problemen zijn met het vinden van (goed) personeel, dit is een voorwaarde om tot de noodzakelijke omzet te komen. De sector is blij met de aandacht (stimuleren en meedenken) vanuit de lokale overheid en willen deze goede samenwerking graag voortzetten. Wel is er een concrete behoefte aan duidelijkheid vanuit de gemeente Asten: • In rekening brengen huur van gemeentegrond (terrasbelasting) • Verruiming opstelling terassen (zoals in 2020 en 2021) en dit structureel opnemen in beleid • Behoefte aan bestuurlijk overleg tussen KHN Asten en nieuwe portefeuillehouder Ondernemersverenigingen (OVA, ICAS en CMA) Er zijn grote, individuele verschillen: waar sommige bedrijven floreerden hadden andere bedrijven het moeilijk. Sommige bedrijven hebben het nog steeds moeilijk en zullen het mogelijk nog jaren moeilijk hebben, doordat al het investeringskapitaal en alle reserves (zowel zakelijk als privé) zijn ingezet. Er zijn zover bekend geen bedrijven die als gevolg van de coronacrisis zijn gestopt dan wel failliet zijn gegaan.

Personeelstekorten en materiaaltekorten waren voor corona al gaande, maar zijn versneld en versterkt door de coronacrisis. De gevolgen hiervan blijven naar verwachting nog lang voelbaar. Er zijn ook hier grote zorgen over de afrekening die mogelijk later dit jaar nog gaat komen. Dat leidt er onherroepelijk toe dat sommige bedrijven alsnog omvallen. Daar moet een oplossing voor gevonden worden. Er zijn reële zorgen over andere potentiële crises met grote (financiële) gevolgen, zoals de negatieve ontwikkelingen rondom energie, materialen en personeel. Tijdens de crisis was het lastig omdat alles op nationaal niveau werd bepaald en er lokaal geen/weinig speelruimte was om pragmatisch met zaken om te gaan. Toch was er het gevoel dat de gemeente meer had kunnen doen om ondernemers te helpen. Voorbeeld is het niet kunnen bijspringen bij de OZB of de Reclamebelasting (in de communicatie werd niet altijd duidelijk waarom iets wel of niet werd gedaan). Er zijn ook positieve punten te benoemen. Zo was en is veel direct en laagdrempelig overleg met het ambtelijk apparaat en dat is zeer waardevol. De toenadering naar elkaar en solidariteit onder elkaar was groot en dat is mede te danken aan de gezamenlijke inzet van ondernemers en gemeente. De crisis heeft qua creativiteit soms ook weer het beste in ondernemers naar boven gehaald.

4

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

Aandachtspunten voor de gemeente Asten: • • • • •

Wees soepel en geef ondernemers de ruimte om te ondernemen. Houd de extra ruimte die tijdens de coronacrisis is gekomen in stand (bijv. ruime terrassen). Doe datgene dat je communiceert, maar ben ook helder in wat je niet kunt doen. Een goede verstandhouding begint met begrip en een open houding richting ondernemers. Blijf aandacht geven aan lokale solidariteitsacties (o.a. Koop Lokaal). Er zullen ook oplossingen moeten komen voor de andere crises (energie, personeel, materiaal), al ligt dat vooral ook op nationaal niveau.

KBO/Seniorenvereniging Er is een negatieve trend ingezet op het gebied van participatie en lidmaatschap. Deze ontwikkeling is al eerder ingezet en dus niet per definitie te wijten aan de coronacrisis. Vrijwilligers zijn er op dit moment voldoende. De meeste ouderen pakken de draad weer op en gaan ervanuit dat de crisis nu voorbij is; maar een kleine groep is nog wat angstig na het afschalen van de maatregelen (is het te vroeg?). Het KBO geeft aan geen signalen over vereenzaming te ontvangen maar het is ook de vraag of die bij het KBO terecht komen. Nader onderzoek is hiervoor nodig en daarvoor gebruiken we de enquête van TIP-Asten. Er worden ook kansen gezien op het vlak van digitalisering en afstemming met Onis (en wellicht het Sociaal Team Asten). Ook is er de hoop dat het nieuwe gemeenschapshuis een aantrekkende werking zal hebben. ZLTO Asten De dialoog met deze doelgroep laat zien dat corona voor problemen heeft gezorgd, maar dat daarnaast nog andere factoren een rol spelen en een versterkend effect kunnen hebben in bepaalde sectoren. Het gros van de agrarische bedrijven heeft het eigen vermogen in deze 2 jaar zien slinken. Op het gebied van corona zien we sectorbreed een tegenvallende opbrengstprijs en onzekerheid over het al dan niet terugbetalen van de Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL).

Tegenover de dalende inkomsten, staat een toename aan personeelskosten (doorbetaling van zieken en een coronatoeslag bij uitzendbureaus). Naast de coronacrisis heeft de sector te maken met grote opgaven; die voor extra kosten zorgen. Kort samengevat: • Emissiereducerende maatregelen in stallen voor 01-01-2024 (tussen € 200.000 en € 300.000 per bedrijf). Daarbij komt dat de bouwkosten enorm gestegen zijn. • Stijging van energiekosten; dit werkt door op hogere prijzen voor o.a. voer en kunstmest. De prijzen met supermarkten liggen voor lange tijd vast en om niet in problemen te komen zijn tussentijdse afspraken nodig. Ook kan het doorwerken op het onderwerp duurzaamheid omdat er goedkopere (minder duurzame) alternatieve gekozen kunnen worden om kosten te besparen. • Stikstof/Gebiedsgerichte aanpak: in Asten ligt de Groote Peel dat is aangemerkt als Natura 2000 gebied. In de zones om Natura 2000 gebieden ligt landelijk een opgave om de stikstofuitstoot fors terug te dringen omwille van natuur, woningbouw, bedrijventerreinen. • In 2022 komen weer nieuwe opkoopregelingen vanuit het rijk waar bedrijven aan zullen meedoen en hun bedrijf beëindigen. • In de glastuinbouw is een positief effect te zien; gezond leven (glasgroente) en huis gezellig maken (bloementeelt).

In de glastuinbouw was tijdens Corona een positief effect te zien: gezond leven (glasgroente) en huis gezellig maken (bloementeelt). Inmiddels heeft deze sector te maken met de gestegen gasprijs, waardoor een deel van de ondernemers de kassen (een deel van het jaar) leeg laat staan.

Rol overheid Een ondersteunde rol in bovenstaande kwesties ligt vooral op een hoger overheidsniveau. We hebben het hier dan over het openbreken van contracten tussen bedrijven (tussenhandel) en supermarkten; het gemakkelijker geld verstrekken door de banken, de herinvestering voor de stalaanpassingen voor 1 januari 2024 en herwaardering op het gebied van voedselproductie. Voor wat betreft de lokale overheid wordt het onderwerp huisvesting arbeidsmigranten aangehaald. Het blijkt moeilijk om draagvlak in een omgeving te krijgen voor de huisvesting van arbeidsmigranten. De verplichte dialoog met de buurt maakt het er niet gemakkelijker op.

5

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

Er wordt geconcludeerd dat er een bijzonder moeilijke tijd voor de agrarische sector is aangebroken met veel veranderingen en veel onzekerheden voor de individuele bedrijven die zijn effect zal hebben in het buitengebied. Kinderopvang Binnen de kinderopvang hebben de meeste zorgen een directe relatie met de destijds geldende coronaregels en verdwenen dan ook na versoepelingen. Deze problemen hebben een sterk sociaalmaatschappelijk karakter, zoals de ‘korte lontjes’ bij ouders, en het (te) makkelijk gebruik maken van noodopvang. Moeilijker te vatten, is het effect op de ontwikkeling van de jongste kinderen. Op jonge leeftijd zijn ze bezig geweest met zaken als mondkapjes en quarantaine, dit moeten we niet onderschatten. Tot slot is er vanuit de kinderopvang aangegeven dat reeds kwetsbare kinderen, tijdens de coronamaatregelen nog kwetsbaarder zijn geworden. Onduidelijk is of dit afneemt na de versoepelingen. De afgelopen periode heeft ook een aantal positieve kanten laten zien. Zo is het contact met (anderstalige) ouders versterkt en betrokkenheid hierdoor vergroot. De lockdown gaf veel saamhorigheid; partners die nauw met elkaar optrokken om problemen en ‘erge gevallen’ aan te pakken en op te lossen. Naast de korte lontjes is er ook een andere kan die net zo veel aanwezig is (of misschien wel meer).

Er heerst nog steeds een groot ‘wij-gevoel’ en mensen hebben iets voor elkaar over. Primair onderwijs Binnen het primair onderwijs zijn grote zorgen over het personeel. Enerzijds de hoge werkdruk en anderzijds de krapte op de arbeidsmarkt. Het gebrek aan personeel leidt er soms toe dat gelden die beschikbaar worden gesteld (om mogelijkheden voor kinderen te creëren) niet benut kunnen worden. Het werken op afstand geeft minder verbondenheid met de organisatie (zaken zijn minder zichtbaar). Zorgen zitten hem ook in het sociale aspect. Kinderen hebben noodgedwongen andere vormen van contact en vrije tijdsbesteding, minder buiten spelen, meer achter schermen. En dit heeft ook invloed op schoolse zaken. Er zijn veel raakvlakken met de kinderopvang, zoals de korte lontjes bij ouders, kwetsbare gezinnen die kwetsbaarder worden. Maar wat ook opvalt zijn dat er juist ook problemen in de gezinnen ontstaan waar voorheen nooit problemen waren (sterke relatie met lockdown en verandering van thuisdynamiek). Ook in het primair onderwijs zijn positieve kanten van de coronacrisis te belichten; zoals de kracht van het digitale onderwijs. Dit kan een doorvertaling krijgen te ontwikkelen onderwijsmethodes. Er kan op deze manier veel meer behoefte gestuurd worden gewerkt. Duidelijk zichtbaar is het besef van hygiëne, dit heeft een grote boost gekregen.

Kansen liggen er ook in de krapte op de arbeidsmarkt. Hierbij wordt aangehaald hoe bijvoorbeeld ziekenhuizen gebruik maken van vrijwilligers en gepensioneerden. Ook demografische ontwikkelingen (zie ook DESTEP in bijlage 1) dwingen het onderwijs om na te denken in nieuwe mogelijkheden. Onis Welzijnswerk Een versterking van een trend die al in gang gezet is, is de complexiteit en individualisering van de inzet van het jongerenwerk (zoals psychische problematiek). Onis is in de crisisperiode heel zichtbaar geweest, mede doordat er steeds meer naar het welzijnswerk gaat (o.a. door tekorten in de zorg). Op het gebied van ouderen constateert Onis (net als de KBO) dat er nog een kleine groep bang is om weer te participeren. Bij deze groep is en blijft eenzaamheid een belangrijk thema. Een ontwikkeling die geheel te wijten is aan de coronacrisis, is de vertraging de is ontstaan bij het vluchtelingenwerk. Bij de schulddienstverlening lijkt een toename te zijn. Dit wordt niet alleen door corona veroorzaakt, maar is ook terug ter herleiden naar andere ontwikkelingen (prijsstijgingen etc.). Kansen worden ook door Onis gezien in het digitaal werken; steeds meer mensen worden hier vaardig in. Er zijn voldoende vrijwilligers en Onis geeft aan dat er veel jonge vrijwilligers zijn. De organisatie is ‘plat’ en toegankelijk, maar heeft op alle terreinen last van een hoge werkdruk.

In 2022 staan een aantal ontwikkelingen te wachten zoals veranderingen in wetgeving (kostendelersnorm), inzet tijdens de Oekraine-crisis en het nieuwe gemeenschapshuis. Tot slot: Bij Onis is ook een verzoek gekomen om ‘iets’ te doen met de problematiek rondom longcovid.

6

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

2.2

Interne Analyse

De interne analyse richt zich op de ambtelijke organisatie, gemeenteraad, College van B&W en de verschillende beleidsterreinen (die natuurlijk ook extern gericht zijn). 2.2.2 beleidsterreinen/thema’s Het college, de gemeenteraad en beleidsambtenaren zijn gevraagd om mee te denken over de aanpak van de nafase. Deze input is meegenomen in het onderzoek onder onze inwoner (TIPAsten). De onderstaande antwoorden zijn gebaseerd op de persoonlijke ervaringen, maar ook die van de externe contacten van de ondervraagden. De overlap in thema’s in vergelijking met de vorige paragraaf geeft een bevestiging dat we tijdens de crisis ons vizier ook naar de buitenwereld gericht hebben. De complete gespreksverslagen kunt u vinden in de bijlagen; in dit verslag beperken we ons tot de conclusies. De gesprekken vonden plaats tíjdens de coronacrisis (september 2021). Gesprekken met Gemeenteraad en College B&W Er zijn zorgen over de jongeren binnen onze gemeente; wat is het échte beeld? Jongeren hebben achterstanden opgelopen op diverse vlakken (sociaal, onderwijs, arbeidsmarkt etc.). Mogelijk dat we hier in de toekomst last van krijgen. De ‘waardering’ van contacten is na deze crisis wel duidelijk geworden. Jongeren worden als kwetsbare groep gedefinieerd; daarnaast komen tijdens de gesprekken nog de volgende groepen naar voren: • • •

Ouderen (thema’s zoals eenzaamheid, waar overigens ook buiten de crisis al in wordt geïnvesteerd) Arbeidsmigranten: een grote groep binnen onze gemeenschap (lagere vaccinatiegraad?). We moeten ervoor zorgen dat ze begrijpen wat er gebeurt en wat de eigen verantwoordelijkheid is. Laaggeletterden en anderstaligen: veel moeite om op de hoogte te zijn van alle regels en maatregelen en deze vervolgens te begrijpen.

Het is niet duidelijk of bestaande problemen (voor de crisis) zijn verergerd en deze toename structureel is; als voorbeeld geldt de verslavingsproblematiek. Is deze toename structureel? Concluderend wordt gesteld dat voor de kwetsbare groepen gebruik gemaakt moet worden van de bestaande sociale netwerken/ welzijnsinstanties, met een bijzondere focus op degenen die tussen de wal en het schip terecht zijn gekomen (ongeacht tot welke groep ze behoren). Verenigingsleven Verenigingen hebben moeite met opstarten. Dit zit hem in de terugloop van leden, maar zeker ook in de leden die wegblijven omdat er angst is. Destijds speelde ook de onduidelijkheid over de vaccinatiegraad bij andere leden (mogelijke tweedeling), die ook in algemene zin dreigt voor de hele maatschappij). Neem je als gemeente het initiatief om hier iets aan te doen, of past een afwachtende houding? Centrumontwikkeling Het is onduidelijk hoe de horeca er voor staat. In zijn algemeenheid heeft de Horeca moeite om personeel te vinden/terug te krijgen. Aanwezigheid van horeca is belangrijk voor een vitaal centrum, dus gevolgen van wegvallen zijn hierin aanzienlijk. Als gemeente moeten we waakzaam zijn op maatregelen die moeilijk terug te draaien zijn (zoals de omzetting van detailhandel naar woonruimte). Het is belangrijk om het aantal m2 detailhandel op peil te houden alsook de variatie in aanbod.

Dit heeft invloed op de aantrekkingskracht. Het is niet aan de gemeente om financiële problemen van bedrijven op te lossen, buiten de uitvoering van sociale wetten. Wel meedenken en kijken naar faciliterende mogelijkheden en koop lokaal blijvend stimuleren. Hetzelfde principe geldt voor de evenementen (faciliteren). Rol/taak van de gemeente als lokale overheid Waar heb je invloed op en waar niet? Dat is best ingewikkeld maar duidelijk is dat het aan onszelf is om dit te bepalen. Vooral stimuleren, ondersteunen (op gang helpen). We hebben als lokale overheid vooral een aanjagende functie. Inwoners ruimte en vrijheid geven. Verantwoordelijkheden daar laten liggen waar ze horen; aan ons de taak om duidelijke kaders te scheppen. Van belang is te beoordelen of bestaande doelstellingen (toekomstagenda) aanpassing behoeven of, om ze te bereiken, anders moeten worden aangevlogen. Met betrekking tot de nafase bepalen we graag zelf met onze inwoners wat er moet gebeuren en hoe. We stemmen af binnen de regio en maken gebruik van aangeboden

7

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

instrumenten en data, best practices en adviezen van bijv. de Veiligheidsregio en de VNG. De gemeente heeft een cruciale rol als het gaat om Communicatie. Laten we vooral ook kijken en gebruik maken van de positieve effecten van Corona (versnellers, kansen, data zoals minder echtscheidingen, minder geweld, meer zelfwerkzaamheid, minder inbraken). We moeten kritisch zijn op aannames, zoals ‘grote achterstand in het onderwijs’ (indruk van minister Slob). Focussen op (onderbouwde) feiten. Zorg voor een zichtbare overheid; laat zien wat je doet en wat je gedaan hebt. Geldt niet alleen in de handhaving, maar bijvoorbeeld ook voor de aanpak van de nafase. Een actieve en heldere communicatie is belangrijk. Corona heeft niet alleen maar negatieve kanten. Het kan ook werken als versneller van kansen en ontwikkelingen, zoals t.a.v. de digitalisering en het thuiswerken. Dit soort positieve effecten moeten ook zichtbaar worden om er gebruik van te kunnen maken, juist ook in de herstelfase. Conclusie Zo snel als mogelijk terugkeren naar de situatie van vóór de Coronacrisis. Op dezelfde voet doorgaan als vóór de coronacrisis, ook al komen de accenten anders te liggen en kunnen we (versnellings)kansen benutten. Bovenstaande met de nadruk/focus op het stimuleren van gemeenschapszin.

Dialoog programmamanagers en Teamleiders De programmamanagers en teamleiders is gevraagd om de invloed van de coronacrisis op hun beleidsveld te beoordelen, maar ook om een inschatting te maken van de effecten op de ‘buitenwereld’. Veel informatie komt uit het ‘veld’ vanuit de contacten van de betrokken ambtenaren. Thema: Centrumontwikkeling / economie Over het algemeen gaat het goed en worden geen hele grote problemen voorzien. Een sector die het wel lastiger heeft, is de horeca. Men wil gewoon weer ondernemen. Meeste vragen vanuit economie hebben betrekking op het tekort aan personeel (ook arbeidsmigranten) en ruimtegebrek Tijdens de crisis hebben versnellingen plaatsgevonden op bijvoorbeeld digitalisatie/online (een tendens die al gaande was). Er zijn ook andere fenomenen (zoals blurring) waarbij de regels van de overheid tegen kunnen werken in het innovatief ondernemen. Onze rol is faciliteren en op sommige punten initiëren (samen doen). De uitdaging is om zoveel mogelijk mensen naar het centrum te krijgen en te houden. Het programma met het thema Centrumontwikkeling is nog belangrijker geworden richting de toekomst. Thema: Financiën De gemeente Asten is door het Rijk goed gecompenseerd en heeft maximaal inzet gepleegd op rijksmiddelen die beschikbaar zijn gesteld.

Vanuit financiën is er geen indicatie van achterstalligheid in betaling belastingen of portefeuille debiteuren. Thema: Vitale kernen Vraag naar woningen is gigantisch, mede door lage rente. Daarbij komt dat de inkomensverschillen groter zijn geworden, voor lagere categorie inkomen is het erg lastig om aan een woning te komen. Wat gebeurt er als de rente weer gaat stijgen? Dit is een uitdaging voor de langere termijn. Woonomgeving en faciliteiten zijn nog belangrijker geworden (gemiddeld genomen brengen inwoners meer tijd thuis en in de nabije woonomgeving door). De Huisvesting arbeidsmigranten is een uitdaging; zaak om hier meer regie op te pakken als gemeente (versterking gedachte vitale kern). De vraag is of de genoemde ontwikkelingen verband houden met corona omdat ze voorheen ook al speelden. Thema: Transformatie buitengebied Weinig schade of bedreiging door Corona in zijn algemeenheid (op individueel niveau wel zorgen). Punten die niet direct een relatie met de coronacrisis hebben, maar wel van belang zijn om te benoemen zijn de Piekbelasting regeling, de geringe omschakeling naar natuurinclusieve landbouw (hier is wel behoefte aan) en de behoefte aan meer natuur, betere natuur én beter toegankelijke natuur. Tot slot liggen er ook kansen om ‘nieuwe economie’ in het buitengebied te stimuleren.

8

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

Thema: Klimaat/energie Er lijkt een tweedeling maatschappij aanstaande tussen enerzijds (particuliere) huurders (vermogen daalt, huur stijgt) en anderzijds de huiseigenaren (hebben gemiddeld een goed energielabel). Andere issues dan corona hebben meer impact; denk aan wateroverlast, maar ook ‘energie armoede’ doet zijn intrede (energieprijzen liggen zo hoog, dat mensen het niet meer kunnen betalen en daardoor letterlijk in de kou zitten). Tijdens de crisis is er meer ontdekt in digitale mogelijkheden en die kansen blijven we benutten (zoals de digitale vormen van overleg). Thema: Vitale democratie Op dit onderdeel is terughoudendheid geweest tijdens de Coronaperiode; minder fysieke contacten geen bijeenkomst etc. Separaat met de nafase wordt er onderzocht hoe we ervoor staan. Thema: Omgevingswet Er is vertraging opgelopen in diverse sporen, maar minder door Corona, vooral ook door onduidelijkheid Rijk, door te weinig capaciteit etc. Tendens: steeds meer bij de inwoners zelf leggen, maar daarop moet wel eerst op geregisseerd en gestuurd worden door de gemeente. Omgevingsvisie en -plan kunnen als instrument van initiatieven van inwoners worden gebruikt, bijv. bij huisvesting arbeidsmigranten. Thema: Sociaal Domein Het is moeilijk om het thema corona te plaatsen binnen de rest van de problematiek omdat er een grote mate van verwevenheid is.

Een aantal zaken keren na afschaling snel terug naar het oude niveau. Desondanks moeten we alert blijven op de effecten van de crisis op langere termijn: extra toestroom budgetbeheer en schuldhulpverlening, groter beroep op bijzondere bijstand etc. Dit geldt ook voor WMO (mogelijke nasleep en extra/hogere zorgkosten). Dit liep vóór Corona al op. Er is een toename van angststoornissen bij de jeugd; waarbij er lange wachttijden zijn (maar we kunnen niet concluderen dat dit door corona komt). Daar waar er al iets aan de hand was, komt problematiek sterker naar voren. Dit geldt ook voor het onderwijs: kinderen die al achterstand hadden, hebben soms meer problemen. Van belang is om in te zetten op jongerenwerk om druk op professionele zorg weg te halen. De werk druk binnen het sociaal domein is hoog (hoge uitstroom jeugdbeschermers); dit heeft te maken met het ‘karakter’ van het werk. Een positieve ontwikkeling is dat het flexibeler werken (en thuiswerken) zijn intrede heeft gedaan. Werknemers kunnen hier nu ook de voordelen van zien. Corona heeft voor meer focus op eenzaamheid gezorgd en voor positieve initiatieven die er anders niet waren geweest. Kijkend naar de toekomst is de wens om in te zetten op het verbeteren van bestaande structuren, in tegensteling tot kortstondige initiatieven (die houden op wanneer de geldstroom stopt).

Corona heeft ook een directe invloed gehad op het instorten van het collectief vervoer. Thema: Leefbaarheid, Handhaving en Veiligheid. De ontwikkeling om nog meer aan de voorkant te komen (richten op preventie) heeft een sterke samenwerking veroorzaakt. Verder heeft de crisis een behoorlijke wissel getrokken op het team. De problemen die er al waren, zijn door de coronacrisis alleen maar duidelijk geworden (agressie en houding t.a.v. de overheid). Die heeft een grote weerslag op het personeel en benadrukt het belang aanpak Veilige Publieke Taak. Het team LHV heeft het druk gehad tijdens de coronacrisis terwijl er op regulier vlak ook veel speelde en de rest van de organisatie al met de orde van de dag bezig kon zijn. Dit in combinatie met de hoge betrokkenheid veroorzaakt dreigende werkstress. Conclusies Bovenstaande informatie bevestigt dat we naast een gezondheidscrisis te maken hebben met een economische en sociaal maatschappelijke crisis. Een aantal problemen hangen nauw samen met de coronamaatregelen en verdwijnen nadat deze regels zijn opgeheven (mede dankzij de veerkrachtige maatschappij). Daarnaast is het voor veel ontwikkelingen moeilijk te zeggen wat de invloed van corona is geweest; maar het benoemen van problematiek (en zoeken naar oplossingen) is in veel gevallen belangrijker dan de oorzaak. Dit past binnen de scope van dit plan van aanpak.

Bovenstaande uitkomsten laten ook veel positieve ontwikkelingen zien; zoals versnellingen op digitaal vlak en bewustwording op het gebied van gezondheid en klimaat. Het lijkt er op dat de effecten van de coronacrisis voor meer focus hebben gezorgd. Voor wat betreft de werkdruk: kijk goed naar (over)belasting van onze teams die langere tijd een zware extra takenpakket Corona hebben gehad. We kunnen niet “even” terugkeren naar het ‘normaal’. We moeten goed kijken hoe we dit inplannen en hoe we iedereen daarvan bewust maken.

9

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

2.2.1 Organisatie Tijdens de coronacrisis is op twee momenten onderzoek uitgevoerd naar het welbevinden van onze medewerkers. Het eerste onderzoek vond plaats in het najaar van 2020, het tweede onderzoek in het najaar van 2021. De crisis bevond zich in 2021 in een andere fase (meer perspectief en versoepelingen) en dit laat zich doorvertalen in een positievere beantwoording van de vragen. Een goede indicator voor het welbevinden in relatie tot het werk is de mate van werkplezier en saamhorigheid. In 2020 reageert 58% van de medewerkers neutraal m.b.t. de stelling dat de situatie met corona de saamhorigheid in de organisatie heeft versterkt. Deze groep geeft aan dit niet te kunnen beoordelen, hier niks van merken of weten. 29% geeft aan dat de saamhorigheid niet is versterkt omdat je elkaar minder ziet en spreekt. 13% vindt wel dat de saamhorigheid is versterkt en heeft het dan vooral over de saamhorigheid binnen het eigen team. Binnen het gemeentehuis gaf een meerderheid (58%) aan minstens zoveel werkplezier te hebben als voorheen. Op de externe locaties (de Schop en Udas) was dat 47%. In 2021 is hier een toename te zien wanneer wordt gevraagd om het werkplezier te vergelijken met de situatie in 2020; ruim 30% geeft aan meer werkplezier te ervaren; voor de externe locaties ligt dat percentage op 16%.

Wanneer we kijken naar de productiviteit van onze werknemers geeft het grootste gedeelte aan dat dit ongewijzigd is (67% en 75% voor extern); meer werknemers geven aan een hogere productiviteit te hebben in vergelijking tot de werknemers die een lagere productiviteit ervaren. Verder valt op dat in 2021 de meeste werknemers aangeven een goede balans tussen werk/privé te hebben; voor minder dan 10% is die op het gemeentehuis matig tot slecht. Voor UDAS is dat 12,5%. Ondanks de toename op een aantal vlakken is het algehele gezondheid- en welzijnsniveau gedaald: • •

Gemeentehuis 7.1 (was 7,55) UDAS en de Schop 7.2 (was 7,5)

Deze crisis heeft in grote mate gezorgd voor een versnelde digitalisering; het op afstand werken; inclusief vergaderen, is inmiddels gemeengoed geworden. Werknemers zijn tevreden over de aangeboden faciliteiten (zowel arbo als ict krijgen 4,3/5 als waardering). Er is nog wel een groep die behoefte heeft aan meer instructies en uitleg over het gebruik hiervan. Verder is er nog ruimte om het digitale werken verder te integreren in de fysieke werkomgeving (overlegruimtes aanpassen etc.). Meer dan 75% van de ondervraagden kan goed vooruit op de manier zoals het eind 2021 was ingericht; voor UDAS en de Schop lag dat percentage op 92% (de digitalisering is daar natuurlijk in mindere mate van toepassing). De meeste ondervraagden vinden dat de organisatie ‘beter af’ is met deze ontwikkeling. Op het gebied van thuiswerken geeft bijna 80% aan dit ook na deze crisis te willen blijven doen. Voor de meerderheid gaat het om gemiddeld 2 dagen per week. De meeste werknemers (64% gemeentehuis en 73% UDAS/de Schop) vindt dat het aantal thuiswerkdagen beperkt zou moeten worden tot maximaal 50% per week. Hiermee ondervang je de problemen waar werknemers tijdens de crisis het meest tegenaan liepen als nadelen van thuiswerken: • •

Sociale isolatie 30% (was 71%) Moeilijker communiceren met collega’s 53% (was 68%)

In een jaar tijd is hier dus wel een flinke stap gezet, dit geldt ook voor de eigen werkruimte thuis waar 19% nu nog tegen aanloopt (was 37%). De uitkomsten van dit onderzoek worden niet alleen meegenomen in dit plan van aanpak nafase, maar wordt uitgewerkt door team advies en ondersteuning in een separaat plan van aanpak (spoor 1). 2.1.3 TIP Asten Met alle opgedane informatie in het achterhoofd zijn we ‘naar buiten’ gegaan om bovenstaande conclusies te staven c.q. aan te vullen. Om er achter te komen hoe het er nu voorstaat met de verschillende doelgroepen, hebben we middels TIP-Asten een online onderzoek uitgevoerd. Liefst 523 respondenten hebben de moeite genomen om een vragenlijst in te vullen. De rapportage kunt u vinden in de bijlage; in deze paragraaf lichten we de belangrijkste conclusies uit. We maken hierbij onderscheid tussen inwoners en/of ondernemers en/of vertegenwoordigers van 10

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

maatschappelijke organisaties, verenigingen en stichtingen. Omdat in juni 2020 een onderzoek is uitgevoerd met een aantal raakvlakken, kunnen we op een aantal punten een vergelijking maken. Inwoners gemeente Asten Wanneer we kijken op welke manier(en) corona een invloed heeft (gehad) op onze inwoners; dan springt het sociale aspect er met 65% bovenuit. Slechts 15% van de respondenten geeft aan dat corona geen invloed heeft gehad.

Figuur 1 Invloed van corona op inwoners gemeente Asten Wanneer we inzoomen op invloed van corona op de financiële situatie van de Astenaren geeft een ruime meerderheid aan dat die situatie is verslechterd; binnen deze groep wordt door 96% van de respondenten aangegeven dat deze verslechtering is ontstaan tijdens de coronacrisis. Dit heeft geleid tot gedragsveranderingen (zuiniger aan doen, meer werken etc.). Vorig jaar gaf 56% van onze inwoners aan, "Zeer weinig tot geen gevolgen” op financieel vlak te ondervinden. Hoewel de vraagstelling iets anders is, kunnen we concluderen dat dit aantal is toegenomen. Het is niet uit te sluiten dat dit ook te maken heeft met de hoge inflatie en stijgende energieprijzen.

Figuur 2 Invloed van corona op financiële positie inwoners gemeente Asten Ruim een derde van onze inwoners heeft aangegeven dat corona bij hen (ook) een emotionele effect heeft gehad. Hierbij geldt dat dit voor 72% is ontstaan tijdens de coronacrisis. Een groot gedeelte (43%) van deze klachten zijn inmiddels opgelost, maar liefst 57% heeft hier in meer of minder mate nog last van. 16% van de ondervraagden heeft nog regelmatig last van de gevolgen op emotioneel vlak. Vaak genoemde klachten zijn: Eenzaamheid, sombere gedachten, kortere lontjes, stress en gevoelens van onveiligheid.

Figuur 3 Invloed van corona op emotioneel vlak inwoners gemeente Asten Uit het onderzoek blijkt dat 22% van de respondenten fysieke effecten hebben ondervonden van de coronacrisis. Voor het grootste gedeelte was dit te wijten aan het ondernemen van minder activiteiten (68%) en minder sporten (63%). Maar er is ook een groep die door een coronainfectie fysieke klachten heeft gekregen. Zowel kort als langdurig (long-covid). Die laatste groep lijkt ook naar voren te komen in onderstaande tabel, waar 26% aangeeft (zeer) regelmatig klachten te hebben; 78% van de respondenten uit die groep geeft namelijk aan dat de klachten te relateren zijn aan de coronacrisis. Gelukkig neemt de fysieke hinder voor het grootste gedeelte van deze groep wel af.

11

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

Figuur 4 Invloed van corona op fysieke gesteldheid inwoners gemeente Asten In de voorgaande vragen zijn voornamelijk negatieve kanten van de coronacrisis belicht; middels het onderzoek is getracht om naast de negatieve invloeden, ook op zoek te gaan naar positieve effecten. Duidelijk zichtbaar is dat ‘tijd voor mezelf’ en de ‘verbinding met het gezin’ in zijn algemeenheid is toegenomen (ook in vergelijking met 2020). In negatieve zin valt op dat 27% van de respondenten meer angst heeft gekregen om ziek te worden. In 2020 lag dit aantal op 28% en is nu dus ongeveer op het niveau van tijdens de crisis gebleven. Wanneer we kijken naar bewegen/sporten en balans werk/privé, is te zien dat de positieve en negatieve effecten bijna even groot zijn.

Figuur 5 Positieve en negatieve invloeden coronacrisis op inwoners gemeente Asten Invloed op kinderen Omdat de doelgroep jongeren en (kwetsbare) ouderen moeilijk op een directe manier te bereiken is, hebben we aan de respondenten gevraagd om te kijken naar deze doelgroep in hun directe omgeving. Voor kinderen van alle leeftijden geldt dat corona vooral een invloed heeft gehad op het sociale aspect, maar ook op het emotionele vlak wordt hoog gescoord. Studerende kinderen hebben het meest hinder ondervonden op het gebied van opleiding (71%) maar ook bij de middelbare scholieren (49%) en kinderen uit het primair onderwijs (61%) is dit effect groot geweest. De invloed op de thuissituatie is het grootst geweest voor kinderen uit het basisonderwijs (34%). Wanneer we kijken naar het herstel valt te zien dat bij alle leeftijdsgroepen kinderen, ongeveer de helft geen klachten meer ondervind. Voor het merendeel komen de nog bestaande klachten nog af en toe voor. De groep kinderen die nog regelmatig klachten heeft bevindt zich voornamelijk onder studerende kinderen (17%). Recentelijk verscheen ook de Corona Gezondheidsmonitor Jeugd 2021 van de GGD waarmee het bovenstaande beeld kan worden aangevuld. De doelgroep bestaat uit leerlingen van leerjaar 2 en 4 uit het voortgezet onderwijs.

Regionaal worden de volgende conclusies getrokken: Ongeveer een derde van de jongeren heeft het online onderwijs, het niet naar school kunnen en de coronatijd in het algemeen als (heel) vervelend ervaren. Ruim twee derde van de jongeren heeft tijdens de coronacrisis iets meegemaakt, zoals in quarantaine moeten of een naaste die corona gehad heeft. Bijna één op de zes van deze jongeren geeft aan hier nog last van te hebben. 12

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

-

Het merendeel van de jongeren voelt zich gelukkig, ervaart de eigen gezondheid als (zeer) goed en is voldoende weerbaar. Toch kampt bijna één op de vier jongeren met psychische klachten, voelde één op de tien jongeren zich afgelopen jaar vaak eenzaam en heeft één op de zes jongeren er de afgelopen 12 maanden wel eens serieus over nagedacht een einde aan het leven te maken.

Aanvullend is belangrijk om te vermelden dat leerlingen woonachtig in Deurne, Asten of Someren over het algemeen de corona-tijd minder vervelend hebben ervaren in vergelijking met de regio. Invloed op kwetsbare ouderen Van de respondenten met kwetsbare ouderen in hun omgeving geeft 69% te kennen dat de coronacrisis invloed had op het sociaal en emotioneel vlak (zoals eenzaamheid). 37% van de kwetsbare ouderen heeft fysieke effecten ondervonden, terwijl op een kleine groep (9%) de crisis geen invloed heeft gehad. Voor 82% van de respondenten geldt dat deze klachten tijdens de coronacrisis zijn ontstaan. 15% geeft aan nog regelmatig klachten te hebben, waarbij voor 2% geldt dat de klachten zelfs toenemen. Aanbevelingen, goed en slecht Een klein aantal van de ondervraagden heeft punten aangedragen over de aanpak van de gemeente Asten tijdens de coronacrisis. Hieronder een bloemlezing van de letterlijke antwoorden:

Figuur 6 beoordeling aanpak gemeente Asten tijdens coronacrisis door inwoners Ondernemers De meerderheid van de respondenten met een eigen bedrijf geeft aan dat de coronacrisis een negatieve invloed heeft gehad op hun bedrijfsvoering. De oorzaken van deze negatieve invloeden zijn grofweg herleiden tot: sluiting door lockdown (31%); vraaguitval (18%), wegvallen afzetmarkt (16%) en personeelstekort (13%). Bij kleine groep 7-8% waren deze effecten juist positief.

Figuur 7 Invloed van corona op bedrijfsvoering ondernemers gemeente Asten Ondernemers is ook gevraagd wat de geleerde lessen zijn, die opgedaan zijn tijdens de coronacrisis. De meeste respondenten geven aan de balans tussen werk en privé te willen verbeteren (22%). De mogelijkheid om nieuwe markten te ontwikkelen is een ander vaak genoemd leerpunt. De ander genoemde lessen kunt u raadplegen in de bijlagen. Wanneer we dit vergelijken met het onderzoek uit 2020, dan kunnen we concluderen dat de financiële gevolgen voor ondernemers zijn toegenomen. Destijds gaven 28% van de respondenten aan dat de coronacrisis veel invloed had op de financiële situatie. Hoewel anders gemeten, geeft dit wel een indicatie. Net als bij de inwoners moeten we niet uitsluiten dat in de beantwoording van deze vraag óók de

13

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

financiële gevolgen van andere crises (Oekraïne, energie etc.) zijn meegenomen. Dan verandert niets aan de problematiek. De coronacrisis heeft er wel voor gezorgd dat het principe ‘koop lokaal’ is toegenomen. In 2020 gaf 29% van de ondervraagden aan meer lokaal te zijn gaan kopen.

Aanbevelingen, goed en slecht Er worden zowel goede als slechte punten naar voren gebracht t.a.v. de inzet van de gemeente Asten tijdens de Coronacrisis. Hieronder een bloemlezing van de letterlijke antwoorden vanuit de ondernemers:

Figuur 8 beoordeling aanpak gemeente Asten tijdens coronacrisis door ondernemers Maatschappelijke organisaties, verenigingen en stichtingen De respondenten met een bestuursfunctie bij een maatschappelijke organisatie, vereniging of stichting geven aan veel negatieve invloed te hebben ervaren van de coronacrisis, slechts een enkeling meldt een positief effect. De respondenten is gevraagd naar hun belangrijkste uitdagingen. Uitdagingen die vaker terugkomen zijn: contact houden met leden, leden en vrijwilligers betrokken houden en financiën op orde houden (zie bijlagen voor de complete lijst).

Figuur 9 Invloed van corona op maatschappelijke organisatie, vereniging of stichtingen gemeente Asten 14

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

In 2020 is specifiek gevraagd naar de financiële situatie van deze doelgroep; de groep die aangeeft negatieve gevolgen te ervaren is bijna even groot als de groep die geen gevolgen (denkt) te ervaren.

Figuur 10 invloed van coronacrisis op financiële situatie (onderzoek 2020) Aanbevelingen, goed en slecht Er worden zowel goede als slechte punten naar voren gebracht t.a.v. de inzet van de gemeente Asten tijdens de Coronacrisis. Hieronder een bloemlezing van de letterlijke antwoorden vanuit de bestuursleden:

Figuur 11 beoordeling aanpak gemeente Asten tijdens coronacrisis door bestuursleden

15

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

3.

Conclusies onderzoek

3.1 Doelstelling In dit hoofdstuk worden de belangrijkste bevindingen uit de diverse onderzoeken gedestilleerd.

3.2. Algemene conclusies

In het voorgaande onderzoek is getracht een zo scherp mogelijke foto te krijgen van de gemeente Asten. Deze opname laat zien dat we te maken hebben met een veerkrachtige maatschappij; veel problemen die tijdens de coronacrisis naar voren kwamen, verdwenen ook weer net zo snel na de versoepelingen. Hetzelfde geldt voor de ambtelijke organisatie. Ook veerkracht heeft zijn grenzen, dus bij een nieuwe opleving van de crisis kan ook deze conclusie aan verandering onderhevig zijn. Een andere bevinding die op alle facetten van ons onderzoek terugkomt is dat veel problemen niet direct te wijten zijn aan de coronacrisis; maar dat deze crisis wel een versterkend effect heeft op bestaande problematiek. De kwetsbaren worden nog kwetsbaarder. Op basis van landelijk onderzoek (VNG-commissie Sociale impact COVID-19) wordt eenzelfde conclusie getrokken: door de crisis zijn sommige maatschappelijke kwetsbaarheden die al voor de crisis bekend waren, uitvergroot, zoals de precaire positie van vooral jonge flexwerkers en de grote sociaaleconomische gezondheidsverschillen tussen hoger en lager opgeleiden. De groep kwetsbaren lijkt ook groter te zijn geworden. Inwoners, maatschappelijk middenveld en ondernemers die nog bestaande problemen hebben, zijn namelijk extra kwetsbaar bij een opleving van de coronacrisis.

In het vorige hoofdstuk kunnen we zien dat dit onder inwoners een aanzienlijke groep is; tussen de 16% (emotioneel) en 26% (fysiek) ervaart in meer of mindere mate nog de nadelige effecten van de crisis. In positieve zin zie je dat innovaties op digitaal vlak in een versnelling terecht zijn gekomen. Thuiswerken, digitaal overleggen, is vanzelfsprekend geworden. Dit lijkt een permanente ontwikkeling. Tot slot is te zien dat communicatie een belangrijke rol heeft gespeeld m.b.t. het gepercipieerd handelen van de gemeente tijdens de crisis. Hierbij dient opgemerkt te worden dat de gemeente in grofweg twee fases heeft moeten opereren. De eerste fase waarin de crisis onoverzichtelijk is en de gemeente de handen vol heeft aan het doorvertalen van de opgelegde maatregelen naar de lokale situatie. Om regionaal geen verschillen te krijgen, zijn zeker in de eerste fase de regels strikt toegepast. In de tweede fase, waarin we als organisatie (maar ook landelijk) een leerproces hadden doorlopen, werd er gebruik gemaakt van de ervaringen en konden al verbeteringen aangebracht worden. Maar misschien nog belangrijker: het Rijk liet weer meer ruimte toe op lokaal niveau, die we ook hebben gebruikt. Dit duidelijke verschil is achteraf gezien niet goed genoeg gecommuniceerd. De inzet van communicatie kon wat dat betreft ook ‘warmer’.

3.3 Conclusies per doelgroep en thema

Naast de algemene conclusies is het belangrijk om kort in te zoomen op de verschillende thema’s en doelgroepen. Hiermee kan in het volgend hoofdstuk een aanbeveling ook gemakkelijker aan een beleidsveld gekoppeld worden. 3.3.1. Jongeren Aanvullend op de dialogen en ons onderzoek blijkt ook uit diverse landelijke onderzoeken (CBS, RIVM, SCP) dat vooral de mentale gezondheid van jongvolwassenen sinds de crisis en gedurende het verloop daarvan achteruit is gegaan. Dit in vergelijking met andere doelgroepen. Veerkracht is ook terug te zien bij de jongeren in onze gemeente, maar we kunnen er niet omheen dat een grote meerderheid van onze jongeren het heel moeilijk heeft gehad; met name op sociaal en emotioneel vlak. Omdat ongeveer de helft van deze jongeren in meer of mindere mate nog klachten ondervindt, zit in deze groep een groot risico op verergering van problematiek. Dit in combinatie met lange wachttijden (en reeds bestaande toename van psychische problemen) vormt een knelpunt voor de toekomst; ook wanneer het rustig blijft op het gebied van corona. Een groep waar (nog) geen onderzoek naar is gedaan, zijn de jongste kinderen. Vanuit het maatschappelijk middenveld is er het signaal om dit in gaten te houden.

16

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

Corona heeft ook effect gehad op de kinderopvang en onderwijsinstellingen. Negatieve effecten (zoals kortere lontjes bij ouders) doen zich vooral voor tijdens crisistijd. De positieve effecten zoals digitale innovaties en meer verbondenheid met ouders zijn voor de langere termijn. Tot slot: we moeten ervoor waken om alle jongeren over één kam te scheren. Jongeren gaan allemaal anders met de crisis om en zullen er ook verschillend uitkomen. 3.3.2. (Kwetsbare) ouderen Uit de gesprekken met de belangenvereniging en welzijnsorganisatie komt naar voren dat veel ouderen weer participeren, weinig meldingen van eenzaamheid zijn binnengekomen; maar dat een kleine groep nog angst heeft om de draad weer op te pakken. Het onderzoek onder de inwoners van Asten laat wél zien dat er tijdens de coronatijd sprake is geweest van aanzienlijke effecten op emotioneel en sociaal vlak (zoals eenzaamheid). Voor het merendeel van de ouderen is dit effect verdwenen, maar een kleine groep (15%) ondervindt nog altijd klachten. Hiervoor geldt dezelfde conclusie: deze groep is extra kwetsbaar bij nieuwe maatregelen. 3.3.3. Ondernemers De effecten die ondernemers ondervinden van een (gedeeltelijke) lockdown zijn voor de hand liggend. Het bedrijfsproces komt stil te liggen wanneer er geen digitaal alternatief voor handen is. Steunmaatregelen helpen om die periode door te komen.

Het is echter te makkelijk om te denken dat er direct herstel optreedt; in veel sectoren (m.n. horeca) is het personeelstekort een groot probleem waardoor de veronderstelde inhaalslag vaak niet kan plaatsvinden. Er zijn zorgen over de uitgestelde betalingsverplichtingen die dit jaar voldaan moeten worden, zoals de belastingdienst. Dit kan er alsnog voor zorgen dat bedrijven richting faillissement gaan. Voor bedrijfstakken in de agrarische sector komen daar nog aanvullende investeringen (verplicht van rijkswege) bovenop. Het verdwijnen van ondernemingen (m.n. in het centrumgebied) heeft een direct effect op de aantrekkelijkheid van onze gemeente in brede zin. Een positieve bijkomstigheid is dat er ook ondernemers zijn, die dankzij de coronacrisis op innovatief vlak een doorontwikkeling hebben gemaakt of juist in een markt opereerde die baat heeft gehad van de crisistijd. Sinds 2021 is schuldhulpverlening aan ondernemers een wettelijke taak van de gemeenten. De gemeenten in de arbeidsmarktregio Helmond-De Peel hebben deze taak sinds 1 juni 2021 ondergebracht bij werkbedrijf Senzer. Na driekwart jaar, tot en met maart 2022, hebben er al 85 ondernemers zich gemeld in de gehele arbeidsmarktregio. Dit is meer dan van te voren werd ingeschat. De coronacrisis speelt hierin een belangrijke rol.

Verwacht wordt dat het aantal hulpverzoeken ook in 2023 hoog zal blijven (ook in combinatie met andere negatieve factoren zoals inflatie en krappe arbeidsmarkt). Tabel 1 Overzicht trajecten schuldhulp en heroriëntatie ondernemers t/m 1e kwartaal 2022 (gemeente Asten) Heroriëntatie

Schuldhulp

1

2

Heroriëntatie & Schuldhulp 1

Totaal 4

3.3.4. Gemeentelijke organisatie Voor veel mensen was (en is) het niet duidelijk wat de rol van de gemeente is geweest binnen de coronacrisis. Respondenten die hier wel een uitgesproken mening over hebben geven aan dat de regelmaat van communicatie vanuit de gemeente gewaardeerd werd. Voor verenigingen waren de regels op deze manier ook goed uitlegbaar richting leden en door onze werkwijze stonden ze er niet alleen voor. Ook de steun aan lokale ondernemers is gewaardeerd (zoals het principe ‘koop lokaal’). Hoewel er begrip is voor de uitvoering van de maatregelen vanuit het Rijk, is er ook onvrede en onbegrip over het te rigide toepassen van deze maatregelen. Aan de andere kant zijn er ook inwoners die de handhaving juist nog meer hadden willen zien. Specifiek vanuit de ondernemers komt naar voren dat de communicatie in het eerste jaar niet goed is geweest; maar dit in het tweede jaar verbeterd is. Een duidelijk punt vanuit verenigingen is dat de communicatie na elke persconferentie (te) lang op zich liet wachten, maar dat de gemeente goed benaderbaar is geweest voor vragen en tegemoet is gekomen in de verloren inkomsten. Daar staat tegenover dat de gemeente ook verweten wordt onzichtbaar te zijn geweest. Wanneer we kijken naar onze ambtelijke organisatie komen een paar duidelijke conclusies naar boven drijven.

Allereerst in positieve zin; het digitale werken is in een stroomversnelling gekomen 17

Plan van Aanpak Nafase Coronacrisis gemeente Asten

en heeft er ook voor gezorgd dat de bedrijfscontinuïteit bij deze crisis (en toekomstige crises) robuuster is geworden; zonder het belang van fysieke contacten te onderschatten. Onze medewerkers hebben hier een groei in doorgemaakt en geven aan ook in de toekomst naar een hybride situatie toe te willen (zowel thuiswerken als op kantoor). Voor een aantal werknemers is dit niet mogelijk; denk hierbij aan de externe locaties UDAS, De Schop en medewerkers op het gebied handhaving en burgerzaken. Blijvend investeren in voorlichting in de omgang met de nieuwe manier van werken is hierbij een randvoorwaarde. Sociale isolatie en moeilijker communiceren met collega’s waren de grootste knelpunten tijdens de crisis; dit betekent dat in het thuiswerken wel een goede balans gevonden moet worden met duidelijke werkafspraken voor werknemers onderling. Op financieel gebied is de gemeente Asten goed gecompenseerd en zijn er geen knelpunten die direct het gevolg zijn van de coronacrisis. Eerder genoemde risico’s kunnen wel léiden tot extra uitgaven in de uitvoering van sociale wetgeving; bijvoorbeeld het gebied van jeugd, maar ook (bijzondere) bijstand. De algemene conclusie dat kwetsbare groepen een verhoogd risico op klachten lopen bij opleving van het virus, geldt ook voor een gedeelte van onze werknemers.

Een aantal werknemers (zoals LHV) zijn na het afschalen van de inzet op corona, geconfronteerd met een werkachterstand op de reguliere thema’s, waardoor werkdruk hoog blijft en nieuwe maatregelen i.c.m. met en verharding van de maatschappij een (te) grote wissel trekken. 3.3.5. Thematische conclusies Om een overlap met de voorgaande doelgroepen te voorkomen halen we in deze paragraaf alleen de bevindingen aan die nog niet genoemd zijn, maar wel belangrijk zijn in relatie tot onze toekomstvisie en gerelateerde programma’s. Centrumontwikkeling en economie Dit thema is richting de toekomst alleen nog maar belangrijker geworden. Diversiteit in retail en aanwezigheid van horeca is een belangrijke randvoorwaarde voor een vitaal centrum. Onze rol is daarin voornamelijk faciliterend en in beperkte mate initiërend. Vitale kernen Uitdagingen op dit vlak speelden ook voor corona, maar zijn in deze periode niet minder geworden. Hier springt het huizentekort en huisvesting van arbeidsmigranten bovenuit. Aan de ene kant vormen arbeidsmigranten een sleutel in het probleem van werkgelegenheid, aan de andere kant liggen er grote uitdagingen op het gebied van huisvesting.

Figuur 12 Ontwikkeling woningmarkt gemeente Asten (Bron: waarstaatjegemeente.nl) Transformatie buitengebied Uitdagingen vloeien niet voort uit de coronacrisis (los van individuele ondernemers met problemen). Stimuleren van nieuwe economie en beter benutten van natuurinclusieve landbouw zijn uitdagingen voor de nabije toekomst. Dit past binnen de behoefte aan meer en betere natuur. Klimaat en energie Ook hier staan de grootste uitdagingen los van de coronacrisis. Als gemeente moeten we waken voor de mogelijke tweedeling in onze maatschappij. Deze tweedeling bestaat uit huiseigenaren en de (particuliere) huurders. Naast het economische aspect, uit zich dit ook in de mate van verduurzaming. Energiearmoede heeft tijdens de coronacrisis zijn intrede gedaan en is door het Oekraïne-conflict een nóg grotere bedreiging geworden.