Bijlage 3.13 - Proefsleuvenonderzoek deelgebied B

D. Cijntje, P. Stet & A.J. Tol

817

Archol Rapport 817 Een inheems-Romeinse nederzetting op de flank van een dekzandrug Proefsleuvenonderzoek in plangebied Ommel-Noord (Gemeente Asten) Projectleiding:

drs. A.J. Tol

Auteur(s):

D. Cijntje MA, P. Stet MA & drs. A.J. Tol

Met bijdragen van:

drs. E. Heunks & R. Geerts MA (ADC)

Tekstredactie:

drs. A.J. Tol

Beeldmateriaal:

N. Verstraaten & D. Cijntje

Datum: Versie: Status:

19-6-2024 1.2 goedgekeurd bevoegd gezag/definitief

Autorisatie Sr archeoloog:

drs. A.J. Tol

ISSN 1569-2396 © Archol, Leiden 2024 Einsteinweg 2 2333 CC Leiden info@archol.nl Tel. 085 2006492

Colofon .............................................................................................................................................................................. 1 Inhoud ............................................................................................................................................................................... 2 Samenvatting .................................................................................................................................................................... 3 1 Inleiding.................................................................................................................................................................... 5 1.1 Aanleiding en doelstelling ................................................................................................................................ 5 1.2 Onderzoeksgebied .......................................................................................................................................... 5 1.3 Onderzoeksopzet en organisatie ..................................................................................................................... 6 2 Onderzoekskader .....................................................................................................................................................

9 2.1 Landschappelijk kader ..................................................................................................................................... 9 2.1.1 Laat-Pleistocene en Holocene ontwikkelingen .......................................................................................... 9 2.1.2 Landschappelijke kenmerken van het plangebied (naar Van der Klooster 2023, Kortlang & Van Luling 2024) 10 2.2 Archeologisch kader ...................................................................................................................................... 13 2.3 Historisch kader (overgenomen uit Van der Klooster 2023, Kortlang & Van Luling 2024) ................................ 15 2.4 Gespecificeerde archeologische verwachting ..................................................................................................17 3 Vraagstellingen en methodiek ................................................................................................................................ 18 3.1 Doelstelling ................................................................................................................................................... 18 3.2 Onderzoeksvragen ........................................................................................................................................

18 3.3 Strategie ....................................................................................................................................................... 19 3.4 Methodiek ..................................................................................................................................................... 19 3.5 Vondsten ....................................................................................................................................................... 20 4 Resultaten landschap en bodemopbouw ................................................................................................................. 22 5 Resultaten archeologie ........................................................................................................................................... 26 5.1 Sporen en structuren ..................................................................................................................................... 26 5.1.1 De nederzettingssporen uit de ijzertijd en Romeinse tijd ......................................................................... 26 5.1.2 Sporen uit de middeleeuwen en Nieuwe tijd ............................................................................................

30 5.2 Vondsten ....................................................................................................................................................... 32 5.2.1 Handgevormd aardewerk uit de late prehistorie en Romeinse tijd ........................................................... 32 5.2.2 Romeins import aardewerk ..................................................................................................................... 33 5.2.3 Aardewerk uit de middeleeuwen en Nieuwe tijd ...................................................................................... 34 5.2.4 Overige vondsten.................................................................................................................................... 34 6 Conclusie, waardering en advies ............................................................................................................................. 35 6.1 Conclusie ....................................................................................................................................................... 35 6.2 Waardering ...................................................................................................................................................

36 6.2.1 Belevingswaarde ..................................................................................................................................... 36 6.2.2 Fysieke kwaliteit ..................................................................................................................................... 36 6.2.3 Inhoudelijke kwaliteit ...............................................................................................................................37 6.2.4 Conclusie ................................................................................................................................................ 38 6.3 Selectieadvies ............................................................................................................................................... 38 6.4 Beantwoording onderzoeksvragen ................................................................................................................ 39 Literatuur......................................................................................................................................................................... 43 Lijst van figuren ...............................................................................................................................................................

45 Lijst van tabellen .............................................................................................................................................................. 45 Bijlage I Sporenlijst .......................................................................................................................................................... 46 Bijlage II Vondstenlijst ...................................................................................................................................................... 47 Bijlage III Sporenkaart met spoornummers ....................................................................................................................... 48 Bijlage IV Overzicht sporen uit de middeleeuwen en Nieuwe tijd ...................................................................................... 49 Bijlage V Determinatietabel handgemaakt aardewerk ...................................................................................................... 50 Bijlage VI Determinatietabel Romeins aardewerk ............................................................................................................. 51

2

In opdracht van de gemeente Asten heeft Archol bv tussen 25 en 27 maart een archeologisch proefsleuvenonderzoek (IVOp) uitgevoerd in het plangebied Ommel Noord in de gemeente Asten (omvang ca. 2,76 ha). Doel van het proefsleuvenonderzoek is het toetsen van de archeologische verwachting en het waarderen van eventueel aanwezige archeologische vindplaatsen. Plangebied Ommel-Noord ligt in het westen en zuiden op de flank van een dekzandrug en in het noordoosten in een lager gelegen zone met dekzandwelvingen. Oorspronkelijk heeft zich in het verleden in de top van het dekzand een veldpodzol ontwikkeld. Veldpodzolen worden veel aangetroffen in de relatief wat lagere delen van het landschap, met relatief hoge grondwaterstanden. Van de veldpodzol resteert thans op veel plaatsen in het plangebied alleen nog maar een BC- of Chorizont. De bovenliggende A-, E-, en B-horizonten zijn in latere tijden opgenomen in een door verploeging ontstane akker. Deze oude akker, die vermoedelijk uit de middeleeuwen dateert met mogelijk een oorsprong in de ijzertijd of Romeinse tijd, is in het grootste deel van het plangebied nog redelijk tot goed intact gebleven. Vanaf de late middeleeuwen is door plaggenbemesting een maximaal 140 cm dik plaggendek tot ontwikkeling gekomen dat eveneens nog goed bewaard is. In het plaggendek, op ca.

0,9 m -mv, zijn karrensporen en een bermgreppel aangetroffen die waarschijnlijk samenhangen met een landweg die op de kadastrale minuut van 1811-1832 is afgebeeld. Op stratigrafische gronden lijken de resten van de landweg niet ouder dan Nieuwe tijd of heel misschien einde late middeleeuwen. Resten van een voorloper van de weg uit de volle middeleeuwen, de tijd voor de plaggenbemesting, zijn niet aangetroffen. Het proefsleuvenonderzoek heeft drie vindplaatsen opgeleverd, die gezamenlijk bijna 70% van het plangebied omvatten en die gekoppeld zijn aan de oude akkerlaag in top van het dekzandlandschap. Vindplaats 1 betreft een nederzettingsterrein uit de Romeinse tijd, met mogelijk een oorsprong op het eind van de late ijzertijd. Vindplaats 2 is in het oosten van het plangebied gesitueerd en omvat mogelijk de resten van een gebouw uit de late prehistorie of Romeinse tijd. Doordat wateroverlast het onderzoek van deze zone bemoeilijkte, kunnen bij deze interpretatie de nodige vraagtekens worden gezet. Vindplaats 3 ligt in het westen van het plangebied en bestaat mogelijk uit de resten van een erf uit de volle middeleeuwen. Alle vindplaatsen kennen een hoge fysieke kwaliteit. Op basis van een bovengemiddelde inhoudelijke kwaliteit (8 punten) zijn vindplaats 1 en 3 als behoudenswaardig gewaardeerd. Van vindplaats 2 kan de behoudenswaardigheid niet worden vastgesteld.

Omdat niet uitgesloten is dat het om een geïsoleerd gelegen gebouw uit de late prehistorie of de Romeinse tijd met een gemiddeld tot hoge inhoudelijke kwaliteit gaat, wordt voorlopig uitgegaan van een in potentie behoudenwaardige vindplaats. Vindplaats 1 2 3

Complextype Inheemse nederzetting Bewoning? Erf

Datering Late ijzertijd-Romeinse tijd Late prehistorie-Romeinse tijd Volle middeleeuwen

Omvang (ca.) 16.100 m² 2.500 m² 1.000 m²

Selectieadvies Archol acht vindplaatsen 1 en 3 behoudenswaardig en vindplaats 2 in potentie behoudenwaardig. Het totale oppervlakte van vindplaatsen 1-3 bedraagt 1,86 ha. Voor alle drie de vindplaatsen wordt in situ behoud geadviseerd. In situ behoud betekent dat de vindplaats in de bodem fysiek beschermt wordt door het nemen van inrichtings-en beheermaatregelen die (verdere) aantasting van de vindplaats voorkomen. Indien in situ behoud niet mogelijk is, dienen vindplaatsen 1 en 3 ex situ behouden te worden. Ex situ behoud betekent het middels een opgraving documenteren van de archeologische informatie van een vindplaats. Voor vindplaats 2 wordt in dat geval eerst een nadere waardering geadviseerd. De nadere waardering dient te bestaan uit het opnieuw open leggen van proefsleuf 5 en het aan beide zijden verbreden ervan met 4 m. De in de verbrede sleuf aangetroffen grondsporen dienen gecoupeerd en geïnterpreteerd te worden. Indien hieruit blijkt dat inderdaad sprake is van een behoudenswaardige vindplaats dan dient deze zo compleet mogelijk opgegraven te worden. Indien vindplaats 2 geen behoudenswaardige vindplaats blijkt te zijn, is hier geen verder onderzoek meer nodig.

3

De historische landweg wordt als niet behoudenswaardig beschouwd omdat deze op de kadastrale minuut van 1811-1832 is afgebeeld, op grond van zijn stratigrafische positie (midden van het plaggendek) van relatief jonge datum is, er geen aanwijzingen zijn voor een vol-middeleeuwse voorloper onder het plaggendek, en vanwege het feit dat met het documenteren van de karrensporen en bermgreppel er voldoende informatie over verzameld is. De zone buiten vindplaatsen 1 en 2 kan wat Archol betreft in principe worden vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen. Wel wordt geadviseerd om met deze vrijgave te wachten totdat een eventuele opgraving van de vindplaatsen is uitgevoerd. Op basis van de bevindingen van het onderzoek neemt de gemeente Asten een formeel besluit.

Advieskaart

4

In opdracht van de gemeente Asten heeft Archol bv tussen 25 en 27 maart een archeologisch proefsleuvenonderzoek (IVOp) uitgevoerd in het plangebied Ommel Noord in de gemeente Asten (Figuur 1-1). Het plangebied omvat de kadastrale percelen Asten M 488, 643 en 644, en heeft een omvang van ca. 2,76 ha. Aanleiding voor het onderzoek vormde het voornemen van de gemeente om in het plangebied woningen te realiseren. Omdat volgens het vigerend bestemmingsplan en de beleidskaart van de gemeente Asten (2011) het plangebied in een zone met een hoge archeologische verwachtingswaarde ligt (categorie 4 op de beleidskaart) en de omvang van het plangebied de bij de verwachtingszone behorende vrijstellingsgrenzen (oppervlakte tot 250 m² en diepte tot 40 cm -Mv) overschrijdt, geldt voor de ontwikkeling een plicht tot het uitvoeren van een archeologisch vooronderzoek (zie paragraaf 1.3). In 2023 is voor het plangebied door KSP een bureauonderzoek opgesteld door KSP waaruit blijkt dat op de locatie archeologische waarden uit het laat-paleolithicum tot en met de volle middeleeuwen (tot in de 13e eeuw) zijn te verwachten.1 In maart 2024 zijn door Kragten-ArchAeO enkele referentie boringen gezet in het plangebied, waarbij een onverstoord akkerdek is vastgesteld van ca. 135-150 cm dik. Dit is een indicatie dat eventueel aanwezige archeologische resten waarschijnlijk goed geconserveerd zijn.

Omdat de planontwikkeling kan leiden tot de verstoring van de bodem en de hierin potentieel aanwezige archeologische resten (vondsten en sporen), heeft de gemeente in haar rol als bevoegd gezag besloten om voorafgaand aan de ontwikkeling een archeologisch onderzoek te laten uitvoeren in de vorm van een proefsleuvenonderzoek. In totaal zijn er 22 proefsleuven verspreid over het terrein aangelegd (2.429 m²). Doel van het proefsleuvenonderzoek is het toetsen van de archeologische verwachting en het waarderen van eventueel aanwezige archeologische vindplaatsen. Het onderhavige rapport presenteert de resultaten van dit proefsleuvenonderzoek.

Het onderzoeksgebied bevindt zich in ten noorden van de bebouwde kom van Ommel. Aan de oostkant wordt het plangebied begrensd door de Kloosterstraat, in het zuidwesten door de Hogeweg en in het westen door een landweg. In het noordwesten grenst het plangebied aan een perceel met een boerderij en schuren. Het onderzoeksgebied bestond oorspronkelijk uit de percelen Asten M 488 en 643. Tijdens een overleg op 27 maart in het veld heeft de gemeente opdracht gegeven om ook perceel Asten M 644, in het zuiden grenzend aan perceel M643, bij het onderzoek te betrekken. De totale omvang van het onderzoeksgebied bedraagt daarmee 27.565 m². Percelen M 488 en 643 bestonden uit braakliggende akkers waarop in het verleden mais werd verbouwd. Perceel M644 was tijdens het onderzoek in gebruik als paardenweide (Figuur 1-2). Op basis van de maaiveldhoogtes op het Actueel Hoogtebestand van Nederland ligt ten westen van het plangebied een dekzandrug en ligt het westen van het plangebied op een uitloper hiervan. De centrale en oostelijke delen van het plangebied liggen zijn lager gelegen. De gemeente heeft plannen om in het gebied Ommel-Noord een nieuwe woonwijk te ontwikkelen. Op dit moment zijn er nog geen concrete plannen bekend omtrent deze ontwikkeling.

1 Van der Klooster 2023.

5

Figuur 1-1 Plangebied Asten – Ommel Noord.

Al sinds 1961 kent Nederland een monumentenwet. In 1988 werd deze wet vervangen door de Monumentenwet, die op zijn beurt per 1 juli 2016 is komen te vervallen en deels is overgegaan naar de Erfgoedwet. Een ander gedeelte is per 1 januari 2024 opgaan in de Omgevingswet. Deze wet regelt de omgang met het archeologisch erfgoed in de fysieke leefomgeving. De bevoegde overheid kan iedere initiatiefnemer van projecten met bodemverstoringen verplichten een rapport te overleggen, waaruit de archeologische waarde van het te verstoren terrein (het plangebied) blijkt. Voor een dergelijk rapport is archeologisch onderzoek vereist: het archeologisch vooronderzoek. Dit onderzoek heeft tot doel vast te stellen of in het plangebied waardevolle vindplaatsen voorkomen. Het vooronderzoek is opgebouwd uit twee onderdelen: het bureauonderzoek (BO) en eventueel een inventariserend veldonderzoek (IVO), elk met bijbehorende standaardrapportages. Het doel van een bureauonderzoek is het vaststellen of, en zo ja, welke typen archeologische vindplaatsen precies in het plangebied zijn te verwachten (“gespecificeerde archeologische verwachting”). Het IVO dient ertoe deze vindplaatsen daadwerkelijk op te sporen (karterende fase) en de omvang en waarde in kaart te brengen (waarderende fase). Proefsleuvenonderzoek is één van de methoden die kan worden toegepast bij een IVO.

6

Het hier gepresenteerde onderzoek betreft een IVO-p (proefsleuvenonderzoek), karterende en waarderende fase. Na afronding van dit onderzoek dient de bevoegde overheid, op basis van het advies van Archol bv, een besluit te nemen over het vervolgtraject. Als geen archeologische waarden worden aangetroffen, kan het besluit inhouden dat het archeologisch onderzoek is afgerond. Als echter blijkt dat in het plangebied behoudenswaardige archeologische vindplaatsen aanwezig zijn, dan kan de initiatiefnemer verplicht worden tot een aanpassing van de plannen (de vindplaats blijft in de grond behouden), of tot een archeologische opgraving. Het project Ommel-Noord is uitgevoerd door een onderzoeksteam bestaande uit drie archeologen (Tabel 1-1). De gemeente werd als opdrachtgever en bevoegd gezag vertegenwoordig door F.P. Kortlang (Kragten-ArchAeO). Naam Functie Adrie Tol Projectleider Daudi Cijntje Veldwerkleider Pepijn Stet Jr.-Veldarcheoloog Tabel 1-1 Samenstelling onderzoeksteam.

Bedrijf Archol bv Archol bv Archol bv

Figuur 1-2 Overzicht van het plangebied vanuit het oosten in westelijke richting.

7

Soort onderzoek: Projectnaam: Archol-projectcode: Archis-zaaknummer:

Proefsleuvenonderzoek (IVO-p) Asten – Ommel Noord 2401 5544283100

Opdrachtgever: Directievoering: Bevoegd gezag: Adviseur bevoegd gezag:

Gemeente Asten; Contactpersoon: P. Claassen F.P. Kortlang (Kragten-ArchAeO) Gemeente Asten Contactpersoon: K. van Dooren F.P. Kortlang (Kragten-ArchAeO)

Uitvoerder: Periode van uitvoering veldwerk: Rapport gereed: Versie: Goedkeuring bevoegd gezag:

Archeologisch Onderzoek Leiden bv 25 – 27 maart 2024 19 juni 2024 1.2 (definitief) Ja

Provincie: Gemeente: Plaats: Toponiem: Coördinaten gebied: Oppervlakte plan- of onderzoeksgebied: Huidig grondgebruik:

Noord-Brabant Asten Ommel Ommel-Noord Centrumcoördinaat 180079 / 381899 2,76 ha. Voormalige maïsakker en paardenweide

Beheer en plaats van documentatie en vondsten: Deponering gereed: Tabel 1-2 Administratieve gegevens.

Provinciaal Depot voor Bodemvondsten Provincie Noord-Brabant 27 maart 2026

8

Laat-Pleistocene en Holocene ontwikkelingen2 Asten ligt in het zuidelijk zandgebied van Nederland. Het is een relatief vlak gebied, dat nooit door het landijs bedekt is geweest. De ondergrond wordt doorsneden door een aantal zuidoost-noordwest georiënteerde breuken, die de Roerdalslenk en Peelhorst begrenzen. De Peelrandbreuk, die de zuidwestrand van het stijgingsgebied de Peelhorst begrenst, ligt ten noordoosten van het plangebied (ter hoogte van Liessel en Neerkant). Het plangebied ligt dus in het dalingsgebied de Roerdalslenk. Het dekzandlandschap waar het onderzoeksgebied deel van uitmaakt, is gevormd gedurende de laatste grootschalige koude periode van het Pleistoceen; het Weichselien (ca. 115.000 tot 11.700 jaar geleden). In deze periode werd tijdens de langdurige koude perioden (de stadialen) onder periglaciale toendra- en poolomstandigheden een dik pakket fijnzandige sedimenten afgezet. Deze dekzanden vormen het bovenste deel van de Midden en Laat-Pleistocene Formatie van Boxtel (vanaf 600.000 jaar geleden). Behalve zuiver eolische afzettingen waarbij fijn zand en löss door de wind werd verplaatst en opgestoven tot ruggen, werd tevens op grote schaal door smeltwater en neerslag fijn sediment opgenomen, verplaatst en in de vorm van gelaagde leemrijke sequenties weer afgezet (de zogenaamde fluvioperiglaciale afzettingen).

Leemlagen konden ook ontstaan door een combinatie van wind en neerslag, waarbij löss-achtig materiaal uit de atmosfeer neer kon slaan. Hoewel er gedurende de laatste ijstijd voornamelijk een toendra- en poolklimaat heerste, waren er onderbrekingen met hogere temperaturen. Tijdens deze interstadialen stabiliseerde de dekzandsedimentatie, ontwikkelde zich een vegetatie en kon bodemvorming plaatsvinden. De Usselobodem is een markant voorbeeld van een dergelijke bodem en is gevormd gedurende het Allerød-interstadiaal (ca. 14.000 -13.000 jaar geleden). Deze paleobodem is alleen herkenbaar indien deze door jongere dekzandafzettingen afgedekt is geraakt. Het huidige oppervlaktereliëf is in hoge mate het resultaat van geleidelijke fluvioperiglaciale erosie van het dekzandlandschap. Als gevolg van een permanent bevroren bovengrond (permaforst) kon hemel- en smeltwater gedurende koude perioden niet via de bodem worden afgevoerd. Hierdoor ontstonden lokale beekjes die het oppervlak erodeerden en zich steeds dieper insneden in het dekzandpakket. De zones buiten deze smeltwaterdalen werden relatieve hoogten en zijn als plateau’s of ruggen bewaard gebleven. Als gevolg hiervan kunnen op veel plaatsen zeer siltrijke zanden en zelfs lemige Pleniglaciale ‘Oude Dekzanden’ dagzomen. De top van de Pleniglaciale afzettingen worden gekenmerkt door sterke vormen van kryoturbatie.

Kryoturbatie is een proces waarbij als gevolg van een afwisseling van vorst en dooien, sedimentlagen worden vervormd en vermengd. Gedurende de laatste koude perioden van het Laat-Glaciaal (15.000 – 11.700 jaar geleden), is het Pleniglaciale reliëf verder geaccentueerd. Tijdens deze laatste grootschalige verstuivingsfasen (Oude en Jonge Dryas) zijn door lokale uitstuiving van vlakten, de hogere delen verder opgestoven met een dun eolisch dek (Laagpakket van Wierden: ook wel aangeduid met de term ‘Jong Dekzand’). In veel gevallen betreft het relatief kleine opduikingen met een dikte tot circa 1,0 meter. Maar in deze periode ontstonden ook enkele grote, zuidwest-noordoost georiënteerde dekzandruggen, waaronder die van de Drunense Duinen en de Midden-Brabantse dekzandrug. Vanaf het begin van het Holoceen (ca. 11.700 jaar geleden) trad een definitieve klimaatsverbetering op. Door het mildere klimaat ontstond al snel een gesloten vegetatiedek, waardoor het grootschalige proces van dekzanderosie en sedimentatie stagneerde en bodemvorming kon optreden. Gedurende het Holoceen veranderde hier weinig in, waardoor het LaatGlaciale oppervlaktereliëf het landschappelijke uitgangspunt vormt voor alle archeologische perioden vanaf het laatpaleolithicum.

Op de hogere delen van het dekzandlandschap konden in de eerste fase van het Holoceen in relatief korte tijd dikke humuspodzolen tot ontwikkeling komen. Onder invloed van een lage grondwaterstand en een zuur milieu (naaldbos) waren de omstandigheden ideaal voor een sterke uitspoeling van humus, ijzer en aluminium. Hierdoor kon een soms decimeters dikke E-uitspoelingshorizont ontstaan, kenmerkend voor de droge haarpodzolen (xeropodzol). In de iets lager gelegen delen van het dekzandlandschap ontstonden veldpodzolen. Deze hydropodzolen worden vooral gekenmerkt door een dikke Bh-inspoelingshorizont. Op de flanken van dekzandruggen en opduikingen neemt de dikte van de B-horizont vaak toe als gevolg van grondwaterfluctuaties in deze zones. In de laagste delen, vooral in zones met lemige afzettingen en

2 Deze paragraaf is opgesteld door E. Heunks (Archol). Daarbij is gebruik gemaakt van de volgende literatuur: Bakker. de & Schelling 1989;

Mulder e.a. 2003; Schokker 2003; Schokker e.a. 2007; Stouthamer e.a. 2015; Westerhoff e.a. 2003.

9

een permanent hoge grondwaterstand, kon geen uitspoeling optreden en beperkte de bodemvorming zich tot opeenhoping van organisch materiaal en humus (beek- en gooreerdgronden). Door verschillende factoren werd het dekzandlandschap vanaf het Atlanticum (ca. 9000 – 6000 jaar geleden) geleidelijk natter. Het bos veranderde van naaldbos in loofbos met een lagere verdampingsfactor en in het algemeen nam het neerslagoverschot toe als gevolg van de hogere jaartemperatuur en de verandering naar een zeeklimaat.3 Daarnaast slibden als gevolg van de voortdurende zeespiegelstijging riviervlakten en beekdalen geleidelijk steeds verder op wat leidde tot een stagnatie van de waterafvoer. Al deze factoren samen leidden tot een stijging van het grondwaterpeil waardoor in de lagere delen veengroei kon optreden. De veengroei veroorzaakte een verdere stagnatie van het grondwater en vernatting van het dekzandlandschap. De toenemende ontbossing van de hogere delen van het dekzandlandschap in de late prehistorie leidde tot een afname van de verdampingsfactor en een lagere opnamecapaciteit van de bodem. Hierdoor werd meer hemelwater boven- en ondergronds naar de lagere delen van het landschap afgevoerd.4 Als gevolg hiervan trad een verdere vernatting en veenvorming op in de lagere delen, met op den duur tevens een vernattend effect voor de hogere delen.

Het veenoppervlak bereikte haar grootste omvang in de late prehistorie.5 Vanaf de late middeleeuwen kreeg de mens steeds meer invloed op de ontwikkeling van het landschap. Bevolkingsdruk en technologische ontwikkelingen maakten dat een steeds groter oppervlak van het totale landschap deel ging uitmaken van het cultuurlandschap. Beekdalen en andere lagere terreindelen gingen allengs meer een rol spelen in het agrarische systeem. Met de introductie van het potstalsysteem werd het landbouwsysteem geleidelijk verder genuanceerd, waarbij zowel werd geïnvesteerd in verbetering en uitbreiding van het landbouwareaal, als in de exploitatie van de minder geschikte gronden (de woeste gronden). Zo werden vanaf de 16e eeuw op grote schaal waterlopen gegraven om de lagere gronden beter en het jaar rond toegankelijk te maken. Ontwatering, ontbossing en algehele overexploitatie leidde al vanaf het begin van de late middeleeuwen tot uitputting van de grond en het ontstaan van grote stuifzandgebieden.6 Op kleinere schaal zijn er overigens reeds verstuivingen in de Romeinse tijd, late prehistorie en soms nog eerder, waarbij het altijd gaat om periodes met bevolkingsgroei en hogere mate van ontbossing. De intensivering van de bemesting met potstalmateriaal leidde tot de vorming van dikke enkeerdgronden (es- of plaggendekken).

De vorming van plaggendekken moet vooral in de Nieuwe tijd geplaatst worden met het accent op de 17e – 19e eeuw. De oude enkeerdgronden zijn te vinden op de van oorsprong hoogst gelegen en in landbouwkundig opzicht meest gunstige gronden. Als gevolg van de ophoging kunnen onder enkeerdgronden goed geconserveerde bewoningssporen uit vroegere perioden bewaard zijn gebleven. Enkeerdgronden zijn ook gekarteerd in de lagere delen van het landschap maar hier gaat het veelal om zeer jonge akkeruitbreidingen waarbij in korte tijd de grond is opgehoogd ten behoeve van een voor de akkerbouw gunstigere grondwaterhuishouding.

2.1.2

Landschappelijke kenmerken van het plangebied (naar Van der Klooster 2023, Kortlang & Van Luling 2024)

Volgens de geomorfologische kaart ligt het westen en zuiden van het plangebied grotendeels op een dekzandrug (Figuur 2-1: code B53) en het noordoosten van het plangebied in een zone met dekzandwelvingen (code L51). Op basis van het Actueel Nederland ligt ten westen van het plangebied een dekzandrug en ligt het westen van het plangebied op een uitloper hiervan. De centrale en oostelijke delen zijn lager gelegen (Figuur 2-2). Ca. 1 km ten noordoosten van het plangebied ligt het dal van de Astense Aa. Vanaf 50 m ten noordoosten van het plangebied is een laagte aanwezig met centraal daarin een ZZW-NNO georiënteerde sloot. Mogelijk is dit een gekanaliseerde zijtak van de Astense Aa. Op de bodemkaart ligt het plangebied in een zone met hoge zwarte enkeerdgronden (Figuur 2-3). Zoals eerder beschreven bevindt zich aan de top van een enkeerdgrond een es- of plaggendek. Bij de hoge zwarte enkeergronden is er in de top van de bodem een dikke zwarte humus en mineraalrijke laag aanwezig die bestaat uit leemarm of zwak lemig zand. Deze gronden hebben een hoge ligging ten opzichte van de grondwaterstand, getuige de grondwatertrappen VII en VI die in het plangebied zijn vastgesteld. Uit de boringen die in maart 2024 binnen het plangebied zijn gezet blijkt dat het plaggendek een dikte heeft die varieert van ca. 1,35 tot 1,50 meter.

3 Ball & Jansen 2018. 4 Ball & Jansen 2018. 5 Vos et al 2018. https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/bronnen-en-kaarten/overzicht/paleografische-kaarten. 6 Pierik 2017.

10

Figuur 2-1 Geomorfologische kaart (naar Van der Klooster 2023, bijlage 1).

11

Figuur 2-2 Het plangebied op het Actueel Hoogtebestand Nederland (naar Kortlang & Van Luling 2024, bijlage 7).

12

Figuur 2-3 Bodemkaart (naar Van der Klooster 2023, bijlage 2).

Binnen het plangebied zijn geen archeologische monumenten (AMK-terreinen), onderzoeksmeldingen en vondstmeldingen aanwezig. Rondom het plangebied zijn geen AMK-terreinen, maar wel elf onderzoeksmeldingen en twee vondstmeldingen

13

bekend. Het betreffen grotendeels bureau-en verkennend booronderzoeken, die slechts in twee gevallen tot een vervolgonderzoek hebben geleid. Ca. 150 m ten zuidwesten van het plangebied zijn bij een proefsleuvenonderzoek op locatie De Loo 2 diepe verstoringen, twee recente dierbegravingen en mogelijk ploegsporen aangetroffen (Onderzoeksmelding 2435770100, Vondstmelding 2293689100). Van een tweede proefsleuvenonderzoek op de locatie Kloosterstraat 8, 175 m ten zuidoosten van het plangebied, zijn nog geen resultaten bekend. Als laatste staat er in Archis nog vondstmelding 3243250100 geregistreerd, gelegen op zo’n 300 meter ten noordoosten van het onderzoeksgebied, die betrekking heeft op de vondst van o.m. aardewerk uit de ijzertijd en late middeleeuwen tijdens civiele graafwerkzaamheden.

Figuur 2-4. Verspreidingskaart Archeologische waarnemingen (Archis, amateur-meldingen etc) met uitsnede.

14

Ommel behoort cultuurhistorisch tot de regio de Peel, maar ligt landschappelijk in de Centrale Slenk. De hoger gelegen Peelhorst heeft een slechte afwatering waardoor hier grootschalige veenvorming heeft plaatsgevonden. Rondom de Peel ligt een ring van dorpen, waaronder Asten en Heusden, die al in de middeleeuwen zijn ontstaan. Het waren agrarische dorpen, met grote akkercomplexen en weinig weilanden. Daar omheen lagen uitgestrekte heidevelden. De boeren gebruikten de randen van de Peel om hun vee te weiden, om strooisel te winnen voor de potstallen en om, op bescheiden schaal, turf te steken. Op de Cultuurhistorische Waardenkaart van de provincie Noord-Brabant ligt het plangebied binnen de Regio Peelrand (Figuur 2-5. De Peelrand bestaat uit een ring van middeleeuwse dorpen op enige afstand van het voormalige veengebied van De Peel. Deze oude dorpen worden gekenmerkt door akkercomplexen, schaarse groenlanden en voormalige heidevelden. De heidevelden zijn in de negentiende en twintigste eeuw ontgonnen en grotendeels omgezet in landbouwgrond, waardoor er een waardevol mozaïek is ontstaan van oude en jonge ontginningen. Enkele kastelen, diverse kloosters en de Peel-Raamstelling verlenen het gebied extra cultuurhistorische betekenis. De met geel aangegeven lijnen zijn aangemerkt als ‘Lijn van redelijk hoge waarde”. Het gaat hier om historische wegen.

Ten zuidoosten van het plangebied is met een blauwe stip een bouwhistorisch object aangegeven (Kloosterstraat 30). Volgens de beschikbare informatie is dit een voormalige parochiekerk, die oorspronkelijk, rond 1935, is gebouwd als pakhuis van de Boerenbond nabij de molen van Ommel. Het gebouw was door de bevrijdingsgevechten in september 1944 zo beschadigd, dat ze onbruikbaar was voor de diensten. Het pakhuis is toen verbouwd tot noodkerk .

Figuur 2-5. Het plangebied (rood) op de Cultuurhistorische Waardenkaart van de Provincie Noord-Brabant. Voor de historische ontwikkeling is historisch kaartmateriaal geraadpleegd. Op het minuutplan (Figuur 2-6) uit het begin van de 19e eeuw is het plangebied onbebouwd. Het plangebied werd begin 19e eeuw van het zuidwesten naar het noorden doorsneden door een weg. Ten westen van deze weg lagen ‘De Heer-Akkers’ en die percelen waren georiënteerd op de inmiddels verdwenen weg. Volgens de Oorspronkelijke Aanwijzende Tafels waren percelen 222 t/m 226 in gebruik als bouwland. De bredere percelen in het oosten van het plangebied (het gebied de Pad Akkers) waren georiënteerd op de huidige Hogeweg. Percelen 306, 308 t/m 310 waren in gebruik als bouwland, perceel 311 als weiland. De Kloosterstraat (grenzend aan de oostzijde van het plangebied) is begin 19e eeuw niet aanwezig, deze weg is wel aanwezig op kaarten vanaf 1900 (Figuur 2-7). De Hogeweg is begin 19e eeuw aangeduid als de ‘dijk van Asten naar Vlierden’. Bij de aanleg van de N279 aan het eind van de 20e eeuw is de Hogeweg een doodlopende weg geworden. Volgens de 15

cultuurhistorische kaart van de gemeente Asten zijn de huidige wegvakken van de Hogeweg en Kloosterstaat waaraan het plangebied ligt, historisch-geografisch lijnelementen van redelijk hoge waarde. Op de kaart uit de 19e eeuw is een weg te zien dat het plangebied in tweeën snijdt. Dit pad verbond het gehucht Ommelsche Bosch met de huidige Hogeweg en liep als een smaller pad richting het zuidwesten naar het klooster ‘De Kluis’ (Figuur 2-7, kaart 1955). De route van ‘De Kluis’ naar ‘De Ommelsche Bosch’ is tussen 1955 en 1973 verdwenen, vermoedelijk door ruilverkaveling. Op het minuutplan is in het noordoosten van het plangebied nog een pad zichtbaar. Voor de historische ontwikkeling is ook gekeken naar archeologische resten als gevolg van conflict. Op basis van de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (www.ikme.nl) en de militaire landschappenkaart van de RCE zijn deze niet bekend in het plangebied.

Figuur 2-6 Het plangebied (rood) geprojecteerd op de Kadastrale Minuut 1811-1832 (uit: Van der Klooster 2023).

16

Figuur 2-7. Het plangebied op de (historisch-)topografische kaarten (uit: Van der Klooster 2023).

Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek geldt voor het plangebied een hoge verwachting voor archeologische resten uit het laat-paleolithicum en het mesolithicum (jagers-verzamelaars), en een middelhoge verwachting voor nederzettingsresten van landbouwsamenlevingen uit het neolithicum tot en met de Volle middeleeuwen (tot in de 13e eeuw). Bij de hoge verwachting voor steentijdvindplaatsen van jager-verzamelaars kan een kanttekening worden geplaatst omdat het plangebied weliswaar op de flank van een dekzandrug ligt, maar niet in een gradiëntzone richting open water of moeras (criterium voor een hoge verwachtingswaarde). Daarnaast geldt dat eventuele vindplaatsen door postdepositionele processen flink zullen zijn aangetast. Om die redenen is de verwachtingswaarde voor vindplaatsen van jagers-verzamelaars bijgesteld naar middelhoog. Per periode kunnen de volgend vindplaatsen worden verwacht: Jagers-verzamelaars (laat-paleolithicum – mesolithicum) • Tijdelijke kampementen. Hiervan zijn op de zandgronden meestal geen grondsporen meer behouden gebleven, op af en toe een haardplaats en okervlekken na. De vindplaatsen kenmerken zich vooral door zones met een doorsnede van enkele tot tientallen vierkante meters waarbinnen zich concentraties vuurstenen artefacten bevinden.

Landbouwsamenlevingen (neolithicum – volle middeleeuwen) • Vanaf het neolithicum is sprake van meer permanente bewoning. Vanaf dit tijdvak tot en met de volle middeleeuwen geldt een verwachting van sporen van bewoning en begraving. Naast huisstructuren en graven kan een diversiteit aan kuilen (afvalkuilen, waterkuilen), waterputten, greppels, hekwerken, bijgebouwen (zoals opslagstructuren) en aanverwante sporen worden aangetroffen. Landbouwsamenlevingen (late middeleeuwen – Nieuwe tijd) • Voor de late middeleeuwen en Nieuwe tijd geld dat het plangebied naar alle waarschijnlijkheid niet bewoond was maar agrarisch werd benut. De te verwachten sporen betreffen resten van het historische wegenpatroon (karrensporen met/zonder begeleidende greppel(s)) en verkavelingssysteem (kavelstenen, houtwallen (enkele/dubbele greppel waartussen oorspronkelijk een aarden wal heeft gelegen), perceelsgreppels, akkerlagen/cultuurlagen e.d.).

17

Het doel van het Inventariserend Veldonderzoek Proefsleuven (IVO-P) is het toetsen van de gespecificeerde archeologische verwachting van het plangebied en het in kaart brengen en waarderen van de aanwezige archeologische vindplaatsen. Hiertoe dient het in dit PvE opgenomen gespecificeerde verwachtingsmodel. Het onderzoek dient te resulteren in een waardering van de vindplaats(en) conform KNA 4.1 specificatie VS06. Hierbij geldt als uitgangspunt dat de aangetroffen resten een zinvolle bijdrage kunnen leveren aan de kennis over en de reconstructie van de bewoningsgeschiedenis en het cultuurlandschap van de gemeente Asten en meer specifiek van het plangebied.

De proefsleuven hebben een karterend en waarderend karakter. Hiertoe is de volgende centrale vraag van belang: Wat is de aard, omvang, datering, kwaliteit en behoudenswaardigheid van de aan te treffen archeologische resten? Om de aard en kwaliteit van de te verwachten resten te bepalen, zijn in het PvE de volgende generieke onderzoeksvragen geformuleerd: Algemeen: 1. Zijn er archeologische resten (sporen, structuren, vondsten) in de bodem aanwezig, of zijn er aanwijzingen dat deze hier verwacht mogen worden? 2. Indien het onderzoek geen archeologische resten of beperkte archeologische fenomenen (bijvoorbeeld alleen losse vondsten) oplevert, welke verklaring is hiervoor dan te geven? 3. Is er een verwachting dat buiten het plangebied nog resten van de aangetroffen sites aanwezig zijn en wat is de verwachting omtrent de fysische en inhoudelijke kwaliteit daarvan? Gaafheid en conservering van de vindplaatsen: 4. In welke lagen of zones bevinden zich gave en goed geconserveerde archeologische resten of waar zijn ze te verwachten? 5. Wat is de mate van conservering en gaafheid van de archeologische resten? Perioden en sites: 6. Indien er archeologische resten aanwezig zijn, kunnen er binnen de vindplaats aparte sites onderscheiden worden, en zo ja, op welke gronden? 7.

Wat is de begrenzing en de ruimtelijke spreiding, zowel in horizontale als verticale zin, van de sites en wat is de onderlinge samenhang? 8. Wat is per archeologische site in het plangebied: a. b. c. d. e. f. g. h. 9. 10. 11. 12.

de ligging (inclusief diepteligging) en begrenzing de geologische en/of bodemkundige eenheid de omvang (inclusief verticale dimensies) aard /complextype / functie de samenstelling van de archeologische resten (grondsporen en mobilia) de vondst- en spoordichtheid de stratigrafie de ouderdom, periodisering, typo-chronologische classificatie Zijn er aanwijzingen voor landgebruik (off-site-patronen) in de zin van wegen, perceelsindeling, akkers, grondstofwinning, vennen, et cetera? Zijn er aanwijzingen voor agrarische en/of ambachtelijke activiteiten? Zo ja, waaruit blijkt dat en welke kenmerken zijn hieraan naar analogie van vraag 9 te geven? Kunnen meerdere bewoningsfasen (relatief en absoluut) onderscheiden worden? Wanneer en waarom zijn de sites en de vindplaats in zijn geheel verlaten of in onbruik geraakt?

18

Landschap en bodem: 13. Wat is de fysiek-landschappelijke ligging van de sites (geologie, bodemkunde, geomorfologie, afstand tot water, reliëf)? 14. Hoe is de opbouw van het profiel in bodemkundige zin? Wat zijn de kenmerken van de stratigrafische eenheden? Is er sprake van loopvlakken, begraven bodems, ophogingslagen of cultuurlagen? 15.

Wat is het paleo-ecologische potentieel van het plangebied? Zijn er locaties die voor analyse bemonsterd kunnen worden?

16.

Kan aan de hand van archeologisch vondstmateriaal uit het akkerdek een uitspraak worden gedaan over de ouderdom en/of de vorming van dit akkerdek?

17.

Welke postdepositionele processen hebben zich afgespeeld en wat is het effect daarvan op de archeologische resten?

Tijdens het proefsleuvenonderzoek is zoveel mogelijk het puttenplan uit het PvE als richtlijn aangehouden. In de praktijk is tijdens het veldwerk wel iets van het oorspronkelijke puttenplan afgeweken. Zo zijn binnen het oorspronkelijke plangebied (percelen Asten M 488 en 643) in plaats van 21 proefsleuven van 25x4 twintig proefsleuven met deels afwijkende maten aangelegd. Deze aanpassing was noodzakelijk doordat In het zuidoosten proefsleuf 17 per abuis verkeerd georiënteerd en met een grotere lengte was aangelegd (134 m²). Om toch een voldoende dekking te hebben zijn de sleuven 18-20 iets verlengd (117, 115 en 111 m²) en is de oorspronkelijk 21e proefsleuf komen te vervallen. Verder is proefsleuf 7 iets verlengd om een beter beeld te krijgen van een onduidelijk spoor op het einde van de sleuf (128 m²). Daarnaast zij in de uitbreiding van het plangebied (perceel M 644) in overleg met opdrachtgever en bevoegd gezag twee doorlopende sleuven aangelegd (sleuf 21: 219 m² en sleuf 22: 116 m²). Uiteindelijk zijn in totaal 22 proefsleuven aangelegd, met een gezamenlijke omvang van 2429 m2, wat overeenkomt met 8,8% van het onderzoeksgebied (Figuur 3-2). In het plangebied bleek de grondwaterstand met name in het centrale en oostelijke deel zich net boven het sporenvlak te bevinden, waardoor de werkputten zich in rap tempo vulden met water.

Met het bevoegd gezag is afgestemd om deze werkputten direct na documentatie weer dicht te gooien. De rest van de werkputten zijn wel open blijven liggen voor de bespreking met het bevoegd gezag en daarna gedicht.

Aanleg sporenvlak Het onderzoek is uitgevoerd conform het Programma van Eisen7 en de Kwaliteitsnorm Archeologie (KNA) versie 4.1. De proefsleuven zijn aangelegd met een graafmachine, voorzien van een gladde bak. In elke werkput zijn twee profielkolommen gegraven om inzicht te krijgen in de stratigrafische opbouw van de bodem. Bij het verdiepen is in de basis van het plaggendek (circa 20-30 cm boven het sporenvlak) een tussenvlak (vlak 0) aangelegd met het oog op de eerste sporen en eventuele (vuursteen)vondsten. Op dit tussenvlak zijn alleen in werkputten 9 en 13 sporen waargenomen, in de vorm van karrensporen. Vervolgens is verdiept tot op het eerst zichtbare sporenniveau in de top van de C-horizont (vlak 1). Aangetroffen sporen zijn met de schep opgeschaafd en ingekrast. Het sporenvlak is gefotografeerd en ingetekend met behulp van de GPS. Het sporenvlak is steeds aangelegd onder begeleiding van de senior KNA-archeoloog. NAP-waardes van vlakken zijn ingemeten om de vijf meter in twee raaien, met een onderlinge afstand van 2 m en 1 m uit de profielwanden. De NAP-waarden het maaiveld zijn in een raai langs beide lange zijden van een proefsleuf ingemeten. In werkputten 18, 19 en 20 was sprake van een vondstrijke cultuurlaag (S5020) met een zeer hoge dichtheid aan paalsporen.

Om onnodige “aantasting” van sporen en vondstlaag te voorkomen, is besloten om hier het vlak iets hoger aan te legen. Het gevolg was wel dat de sporen minder duidelijk waren. Documentatie sporen, vondsten en monsters Elke proefsleuf is laagsgewijs verdiept tot op het sporenvlak, waarbij het tussenvlak steeds visueel en met de metaaldetector is gecontroleerd op vondsten. Aanlegvondsten zijn per vak van 4 x 5 m en per stratigrafisch niveau verzameld. Van enkele bijzondere objecten (o.a. metaal) zijn de x-, y- en z-coördinaten ingemeten. Bijlage I geeft een overzicht van alle sporen. Vanwege de hoge grondwaterstand zijn grondsporen in werkputten met een hoge dichtheid aan duidelijke 7 Kortlang & Van Luling 2023.

19

nederzettingssporen alleen selectief gecoupeerd en niet afgewerkt (Figuur 3-1 . Van omvangrijke sporen is de diepte en opbouw bepaald door middel van boringen. In de “spoorarme” proefsleuven 15 – 17, 21 en 22 zijn alle sporen gecoupeerd en afgewerkt. In de proefsleuven 5-7 konden door wateroverlast slechts enkele sporen gecoupeerd worden. Gecoupeerde sporen zijn analoog getekend (schaal 1:20) en in de Archol-database beschreven. Vondsten zijn per spoor of bodemlaag verzameld. Bijlage II geeft een overzicht van alle vondsten en hun context. In het Programma van Eisen is rekening gehouden met inzet van grondmonsters ten behoeve van onder andere dateringsonderzoek en botanische onderzoek van verwachte behoudenswaardige archeologische sporen. Omdat al in het begin van het onderzoek duidelijk was dat sprake was van een behoudenswaardige vindplaats die met behulp van vondstmateriaal goed kan worden gedateerd, is in overleg met het bevoegd gezag afgezien van monstername.

Figuur 3-1. Coupe van greppelspoor 62. Direct na couperen stroomt de coupe vol met grondwater. Documentatie bodemopbouw Om de bodemopbouw van het terrein in kaart te brengen, zijn in elke proefsleuf twee 1 m brede profielkolommen aangelegd. De profielen zijn verdiept tot ten minste 30 cm onder het archeologisch niveau in de top van de C-horizont van de Pleistocene zandbodem. De profielnummers bestaan uit een samentrekking van het nummer van de proefsleuf en het profiel binnen deze sleuf (bv: het tweede profiel in proefsleuf 4 is profiel 402). De profielen zijn gefotografeerd en beschreven in het programma Deborah 3. Figuur 3-2 toont de ligging van de gedocumenteerde profielen.

Tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn in totaal 143 vondsten verzameld. Het vondstmateriaal is goed geconserveerd en bestaat voornamelijk uit keramiek (bouwmateriaal en vooral aardewerk), maar ook brons, metaal, steen, steen en verbrande klei zijn aangetroffen. Het materiaal is zowel uit de grondsporen als de afdekkende bodemlagen verzameld. Al het aardewerk en bouwmateriaal is geanalyseerd (zie paragraaf 5.2).. Het overige vondstmateriaal is alleen gescand, met uitzondering van de verbrande klei; dit is niet nader bekeken.

Aantal

Gewicht (gr)

25

255

Romeins aardewerk

70

2072

bouwmateriaal

16

1036

aardewerk ME-NT

6

26

brons

1

7

ijzer

2

15

Categorie handgemaakt aardewerk

lood

1

4

steen

17

1345

verbrande klei

5

21

Totaal 143 4781 Tabel 3-1 Overzicht aantallen vondsten per categorie. 20

Figuur 3-2. Puttenkaart met ligging van profielkolommen.

21

De lithostratigrafische opbouw van het onderzoeksgebied komt overeen met de verwachting op basis van het bureauonderzoek en booronderzoek. De ondergrond bestaat uit matig fijn zwak siltige zanden met roestvlekken. Deze dekzanden kennen een eolische oorsprong en worden gerekend tot de Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden. 8 Er is sprake van een reliëfrijk landschap, met hoge delen in het noordwesten, zuidwesten en zuiden van het plangebied en een lager deel in het midden en oosten. De top van de C-horizont ligt op de hoogste delen op 24,95 m +NAP in het noordwesten (1,25 m -Mv; sleuf 1), 24,25 m in het zuidwesten (1,1 m -Mv; sleuf 20) en 24,40 m in het zuiden (0,95 m -Mv; sleuf 21) (Figuur 4-1). In het relatief laag gelegen centrale deel van het plangebied ligt de top van de C-horizont rond de 23,20 m +NAP (1,4 m -Mv; sleuf 4). In het gebied komen veldpodzolen voor, maar deze zijn in grote delen van het onderzoeksgebied niet meer intact. De oorspronkelijke A-horizont is opgenomen in de afdekkende oude akkerlaag of plaggendek, wat in veel gevallen ook geldt voor de EB-horizont (uit- en inspoelingshorizont). In de regel is alleen een restant van een BC- of C-horizont bewaard, die vaak gebioturbeerd is.

In proefsleuven 5, 12, 13, 15 en 17 komen deels bewaarde veldpodzolen voor (B-horizont) en alleen in proefsleuf 8 zijn geheel intacte veldpodzolen aangetroffen (A-E-B horizonten; Figuur 4-3). Veldpodzolen worden veel aangetroffen in de relatief wat lagere delen van het landschap, met relatief hoge grondwaterstanden. De roestvlekken in de top van de C-horizont (gley) zijn ook veroorzaakt door de hoge grondwaterstanden en fluctuatie hierin. In sleuven 2-4 zijn drie kleine depressies aangetroffen. De depressies zijn zeer beperkt in omvang en relatief ondiep, waardoor er geen venige opvulling is vastgesteld. De oorspronkelijke bodem wordt in het grootste deel van het plangebied afgedekt door een ca. 5 tot 20 cm dikke laag sterk gebioturbeerd lichtgrijs tot grijs zand die als oude akkerlaag is geïnterpreteerd (S5020, Figuur 4-2 & 4-3). In de laag zijn regelmatig vondsten aangetroffen: 13 fragmenten van aardewerk en bouwmateriaal uit de ijzertijd en Romeinse tijd, één mogelijk middeleeuwse scherf en een bronzen knop (misschien versiering van een riem) met een onzekere datering. Op grond van het vondstmateriaal en de stratigrafische positie (afgedekt door het plaggendek) dateert de oude akkerlaag uit de middeleeuwen, met mogelijk een oorsprong in de ijzertijd of Romeinse tijd.

De bovenste helft van de bodem bestaat uit een plaggendek waarvan de dikte varieert van 80 tot 100 cm op de hogere delen in het noordwesten en zuiden, tot maximaal 140 cm in de overige delen van het plangebied. Het plaggendek bestaat uit bruin- tot donker bruingrijs, zwak humeus, matig fijn zand en zal in de late middeleeuwen en Nieuwe tijd tot stand zijn gekomen. Uit de profielkolommen blijk dat de vorming van het plaggendek in drie verschillende fasen heeft plaatsgevonden (S5010, S5015 en S5017). In totaal zijn uit het plaggendek zes scherven verzameld, waarvan vier met een Romeinse datering (v.23, v.28) als “opspit” zijn te beschouwen, en twee mogelijk wel gelijktijdig zijn met de gebruiksfase van het plaggendek maar niet scherper dan middeleeuwen of Nieuwe tijd (v.2, v.3) zijn te dateren. De ouderdom van het esdek is hierdoor niet exact vast te stellen. De top van het plaggendek bestaat uit de 30 cm dikke moderne bouwvoor (S5000) en een circa 20 cm dikke begraven bouwvoor (S5005) die vanwege de aanwezigheid van plastic niet oud zal zijn. Over het algemeen is de bodemopbouw in het plangebied nog goed intact. Alleen in het zuidoosten van werkput 21 is de bodem tot circa 1 m in het dekzand (C-horizont) grootschalige verstoord.

8 Weerts 2006.

22

Figuur 4-1. Vlakhoogtekaart.

23

Figuur 4-2. Profiel 5.01 met onder de recente en begraven sub recente bouwvoor (S5000, S5005), het driefasige plaggendek (S5010, S5015, S5017), de oude akkerlaag (S5020) en de C-horizont met B-vlekken (S5030).

24

Figuur 4-3. Profiel 8.01 met onder de A-, E, B- en C-horizonten van een veldpodzol (S5021, S5025, S5029 en S5030), afgedekt door de oude akkerlaag (S5020), het driefasige plaggendek (S5010, S5015 en S5017) en de huidige en begraven subrecente bouwvoor (S5000, S5005).

25

Het proefsleuvenonderzoek heeft in totaal 385 sporen opgeleverd, waarvan er 342 als archeologisch worden beschouwd (Tabel 5-1). Op basis van vondstmateriaal en uiterlijke kenmerken zijn de archeologische sporen op te splitsen in relatief oude sporen (ijzertijd-Romeinse tijd) en jonge sporen (middeleeuwen-Nieuwe tijd). De sporen uit de ijzertijd en Romeinse tijd tekenden zich af in de top van de C-horizont en soms al in de afdekkende oude akkerlaag. De jongere sporen waren soms al in het plaggendek te herkennen. De sporen worden per periode besproken. Een totaalkaart van alle sporen is te vinden in bijlage III. Categorie Archeologisch

Natuurlijk

Type Wandgreppel Greppel Karrespoor Haardkuil Kuil Paalspoor Verdiept stalgedeelte Vlek Depressie Natuurlijke verstoring Recente verstoring

Recent Totaal Tabel 5-1 Sporen per categorie en type.

Totaal 4 5 1 1 35 287 4 4 3 32 9 385

IJZ-ROM

ME-NT 4 4

1 1

1 35 284 4 4

3

336

5

In het plangebied zijn in totaal 336 sporen uit de ijzertijd en Romeinse tijd gedocumenteerd die aan twee vindplaatsen toebehoren. Het merendeel van de sporen is toe te schrijven aan vindplaats 1, een inheemse nederzetting uit de ijzertijd en Romeinse tijd. De sporen van deze vindplaats concentreren zich in het westelijke en centrale deel van het plangebied. Hier is in een belangrijk deel van de proefsleuven sprake van een bijzonder hoge dichtheid aan grondsporen.9 In proefsleuven 2, 8, 10 en 13 zijn verdiepte stallen aangesneden die vermoedelijke deel uitmaakten van grotere boerderijen uit de Romeinse tijd. In sleuf 10 is een van de lange zijden van zo’n boerderij aangetroffen (Figuur 5-2 & Figuur 5-3). Smalle rechthoekige greppels in de sleuven 3 en 9, vermoedelijk resten van wandgreppels, duiden erop dat hier eveneens boerderijen hebben gelegen. Binnen de wandgreppels van sleuf 9 is een kuil (S105) aangetroffen gevuld met houtskool en verbrande leemresten.10 Mogelijk gaat het om een haardkuil en betreft het blootgelegde deel van de boerderij het woongedeelte (Figuur 5-4 & Figuur 5-5). In figuur 5.1 is de mogelijke ligging van de veronderstelde boerderijen met een arcering aangegeven. Ook in sleuven 1, 14, 18 en 19 doet de hoge sporendichtheid en op lijn gelegen paalsporen de aanwezigheid van boerderijen vermoeden (Figuur 5.1: streepjeslijn).

Mede omdat de grondsporen hier minder duidelijk in beeld zijn gekomen door hoger aangelegde sporenvlakken (zie paragraaf 3.4), is de ligging van deze plattegronden niet goed te reconstrueren. De paalsporen hebben een diameter van 14-120 cm in het vlak; de gecoupeerde exemplaren zijn 5 tot 32 cm diep. De verdiepte stallen en wandgreppels zijn niet gecoupeerd. De diepte van de stallen is met boringen bepaald en bedraagt 25 – 80 cm (. Binnen vindplaats 1 zijn buiten de paalsporen, wandgreppels en verdiepte stalgedeelten, nog een dertigtal kuilen en vier greppels aangetroffen. De functie van de kuilen is onzeker omdat geen ervan door de hoge grondwaterstand kon worden gecoupeerd. Van enkele grote, slechts deels blootgelegde exemplaren, is het niet uitgesloten dat het om de aanzet van waterputten of verdiepte stallen gaat. De greppels (diepte 8 – 14 cm) komen voornamelijk aan de noordzijde van vindplaats 1 voor. Greppelsporen 62 en 92 lijken deel te zijn van een langere NNO-ZZW georiënteerde greppel. Mogelijk bakent de greppel het nederzettingsterrein aan de oostzijde af. 9 Voor de gehele vindplaats geldt een gemiddelde sporendichtheid van ruim 1 spoor per 5 m². 10 De mogelijke haardkuil is niet gecoupeerd en niet bemonsterd. Voor onderbouwing van deze keuze, zie pag. 19.

26

Op grond van de boerderijen met een verdiept stalgedeelte en het aangetroffen aardewerk (70% Romeins, 25% handgemaakt, zie paragraaf 5.2) kan vindplaats 1 gedateerd worden in de Romeinse tijd, met mogelijk een oorsprong in de late ijzertijd. Omdat veel van het handgemaakte aardewerk niet scherper te dateren is dan ijzertijd of Romeinse tijd, valt niet uit te sluiten dat tussen de nederzettingsresten ook resten van bewoning uit eerdere perioden van de ijzertijd aanwezig zijn. Een met grind gemagerde scherf wijst hier mogelijk op (v.17). De tweede vindplaats ligt in het oosten. In sleuf 5 zijn hier zeven paalsporen en een kuil aangetroffen (vindplaats 2; Figuur 5-5). Paalspoor 79 is gecoupeerd en bleek 32 cm diep. De andere sporen konden door wateroverlast niet gecoupeerd worden, zodat geen zekerheid over hun interpretatie is verkregen. Het uiterlijk van de sporen maakt dat ze in de ijzertijd en Romeinse tijd zijn geplaatst. Vondsten die deze datering kunnen onderbouwen zijn echter niet aangetroffen. Vooralsnog wordt de vindplaats geïnterpreteerd als resten van een gebouw uit de late prehistorie of Romeinse tijd.

Figuur 5-1. Sporenkaart ijzertijd-Romeinse tijd.

27

Figuur 5-2 Detailoverzicht van proefsleuf 10 met een deel van een boerderijstructuur voorzien van een verdiept stalgedeelte. Het grijs gekleurd spoor betreft S129 uit de volle middeleeuwen (zie paragraaf 5.1.2).

Figuur 5-3 Veldfoto van proefsleuf 10 met links paalsporen van de lange zijde van een boerderijstructuur met een verdiept stalgedeelte. 28

Figuur 5.3 Detailoverzicht van proefsleuf 9 met een deel van een boerderijstructuur voorzien van wandgreppels en een haard.

Figuur 5-4. Veldfoto van proefsleuf 9 met een deel van een boerderijstructuur voorzien van wandgreppels en een haard. 29

Figuur 5-5. Detailoverzicht van proefsleuf 5 met een cluster paalsporen uit mogelijk de late prehistorie of Romeinse tijd.

Een vijftal sporen lijkt uit de middeleeuwen of Nieuwe tijd te dateren (Figuur 5-6 & Bijlage IV). Voor twee sporen is deze datering gebaseerd op hun (ten opzichte van de ijzertijd-Romeinse sporen) afwijkend uiterlijk en stratigrafische positie. Het gaat allereerst om karrensporen (S190) en een deel van een bermgreppel (S59) die waarschijnlijk samenhangen met de landweg die op de kadastrale minuut van 1811-1832 van het zuidwesten naar het noorden door het plangebied loopt. De karrensporen zijn aangetroffen in het westen van sleuf 13, op circa 0,9 m -Mv, op de overgang van de middelste naar de bovenste plaggendekfase (Figuur 5-7). De karrensporen zullen ook ter hoogte van sleuven 3, 8 en mogelijk ook 19 hebben gelegen maar zijn daar niet herkend. Een tweede middeleeuws element betreft vindplaats 3: een zone ter hoogte van sleuven 10 en 11 in het noorden van het plangebied. Hier blijken drie, op uiterlijke kenmerken in het veld als Romeins geïnterpreteerd sporen (S157 en S161; S129, zie Figuur 5-2), op basis van het aangetroffen aardewerk een volmiddeleeuwse datering te hebben (grofweg 11e -12e eeuw). Uit de oude akkerlaag in deze zone komt eveneens een scherf uit dit tijdvak (v.16). Mogelijk bevindt zich hier tussen de Romeinse nederzettingsresten een middeleeuws erf.

30

Figuur 5-6. Sporenkaart middeleeuwen - Nieuwe tijd (zie ook Bijlage IV). 1 kuilen S157 en 161; 2 kuil S129; 3 karrenspoor S190; 4 bermgreppel S95.

31

Figuur 5-7. Sleuf 13, vlak 0. Karrensporen in het plaggendek.

Pepijn Stet & Daudi Cijntje Van de 143 vondsten zijn er zes afkomstig uit het plaggendek, 26 uit de oude akkerlaag en 111 uit grondsporen. Hieronder worden de vondsten per categorie besproken. Doel van het onderzoek van het vondstmateriaal was het bepalen van de ouderdom van de aangetroffen archeologische resten.

Het proefsleuvenonderzoek heeft een kleine hoeveelheid handgevormd aardewerk opgeleverd (N= 25). Hiervan zijn 21 stuks afkomstig uit sporen en vier uit de oude akkerlaag (S5020). Het aardewerk is op scherfniveau bekeken. Omdat het scherfmateriaal slechts een klein complex betreft en alleen bestaat uit kleine fragmenten, is een scherpe datering ervan onmogelijk. Om die reden zijn alleen enkele technische kenmerken die relevant zijn voor een globale ouderdomsbepaling zoals magering (type), wandafwerking (binnen- en buitenzijde), wanddikte en bakwijze (bakomstandigheden) beschreven en in een database opgenomen (determinatielijst als bijlage V bijgevoegd). Voor de beschrijving van deze kenmerken en de bijbehorende daterende aspecten is gebruik gemaakt van de publicatie van Van den Broeke (2012).11 Het verzamelde handgemaakte aardewerk bestaat hoofdzakelijk uit wandfragmenten (N=21) en voor een klein deel uit 4 randfragmenten. Geen van de fragmenten aardewerk heeft decoratie. Wat betreft de afwerking van de buitenzijde hebben 12 scherven een ruw oppervlak, 8 een glad oppervlak, 4 zijn gepolijst en van één scherf is de afwerking onduidelijk. Vanwege het gefragmenteerde karakter van de scherven speelt de magering een belangrijke rol bij de bepaling van de ouderdom.