Bijlage 3.12 - Proefsleuvenonderzoek deelgebieden A en C

Bewoning uit de late prehistorie en Romeinse tijd op de flank van een dekzandrug Proefsleuvenonderzoek in plangebied Ommel-Noord deelgebieden A en C (Gemeente Asten) D. Cijntje & A.J. Tol

944

557

2

Colofon Archol Rapport 944 Bewoning uit de late prehistorie en Romeinse tijd op de flank van een dekzandrug. Proefsleuvenonderzoek in plangebied Ommel-Noord deelgebieden A en C (Gemeente Asten). Projectleiding:

drs. A.J. Tol

Auteur(s):

D. Cijntje MA & drs. A.J. Tol

Met bijdragen van:

drs. E. Heunks en P. Stet MA.

Tekstredactie:

drs. A.J. Tol

Beeldmateriaal:

N. Verstraaten & D. Cijntje

Datum: Versie: Status:

DD/MM/JJ 1.1 (goedgekeurd bevoegd gezag/definitief/concept) KNA 4.2: Geef aan of rapport is goedgekeurd door bevoegd gezag.

Autorisatie Sr archeoloog:

drs. A.J. Tol

Let op: datum/versie/goedkeuring etc. in administratieve gegevens

ISSN 1569-2396 © Archol, Leiden 2024 Einsteinweg 2 2333 CC Leiden info@archol.nl Tel. 085 2006492

Inhoud Colofon .............................................................................................................................................................................. 1 Inhoud ............................................................................................................................................................................... 2 Samenvatting .................................................................................................................................................................... 3 1 Inleiding.................................................................................................................................................................... 5 1.1 Aanleiding en doelstelling ................................................................................................................................ 5 1.2 Onderzoeksgebied .......................................................................................................................................... 5 1.3 Onderzoeksopzet en organisatie ..................................................................................................................... 6 2 Onderzoekskader .....................................................................................................................................................

9 2.1 Landschappelijk kader ..................................................................................................................................... 9 2.1.1 Laat-Pleistocene en Holocene ontwikkelingen .......................................................................................... 9 2.1.2 Landschappelijke kenmerken van het plangebied (naar Van der Klooster 2023, Kortlang & Van Luling 2024, Cijntje et al 2024) .................................................................................................................................................... 10 2.2 Archeologisch kader ...................................................................................................................................... 14 2.3 Historisch kader (overgenomen uit Van der Klooster 2023, Kortlang & Van Luling 2024, Cijntje et al.) .............17 2.4 Gespecificeerde archeologische verwachting ................................................................................................. 19 3 Vraagstellingen en methodiek ................................................................................................................................ 20 3.1 Doelstelling ...................................................................................................................................................

20 3.2 Onderzoeksvragen ........................................................................................................................................ 20 3.3 Strategie ....................................................................................................................................................... 21 3.4 Methodiek ..................................................................................................................................................... 22 4 Resultaten landschap en bodemopbouw ................................................................................................................. 26 4.1 Paleolandschappelijke en bodemkundige opbouw ......................................................................................... 26 4.2 Relatie landschap en archeologie ................................................................................................................... 31 5 Resultaten archeologie ........................................................................................................................................... 33 5.1 Sporen en structuren .....................................................................................................................................

33 5.1.1 Deelgebied A .......................................................................................................................................... 34 5.1.2 Deelgebied C .......................................................................................................................................... 44 5.2 Vondsten ....................................................................................................................................................... 46 5.2.1 Handgevormd aardewerk uit de late prehistorie en Romeinse tijd ........................................................... 47 5.2.2 Romeins import aardewerk ..................................................................................................................... 47 5.2.3 Aardewerk uit de middeleeuwen en Nieuwe tijd ...................................................................................... 47 6 Conclusie, waardering en advies ............................................................................................................................. 49 6.1 Conclusie .......................................................................................................................................................

49 6.2 Waardering ................................................................................................................................................... 49 6.2.1 Fysieke kwaliteit ...................................................................................................................................... 49 6.2.2 Inhoudelijke kwaliteit ............................................................................................................................... 50 6.2.3 Conclusie ................................................................................................................................................ 51 6.3 Selectieadvies ............................................................................................................................................... 51 6.4 Beantwoording onderzoeksvragen ................................................................................................................ 53 Literatuur......................................................................................................................................................................... 57 Lijst van figuren ...............................................................................................................................................................

59 Lijst van tabellen .............................................................................................................................................................. 59 Bijlage I Sporenlijst .......................................................................................................................................................... 60 Bijlage II Vondstenlijst ...................................................................................................................................................... 67 Bijlage III Profieldocumentatie ......................................................................................................................................... 69

2

Samenvatting In opdracht van de Gemeente Asten heeft Archol bv tussen 6 mei tot en 12 mei een archeologisch proefsleuvenonderzoek (IVO-p) uitgevoerd in deelgebieden A 1 en A2 (omvang samen 2,87 ha) en C (omvang 0, 744 ha) van het plangebied AstenOmmel Noord. Doel van het proefsleuvenonderzoek is het toetsen van de archeologische verwachting en het waarderen van eventueel aanwezige archeologische vindplaatsen. Het onderhavige rapport presenteert de resultaten van dit proefsleuvenonderzoek. Op basis van de vastgestelde paleolandschappelijke en bodemkundige kenmerken kan worden geconcludeerd dat plangebied Ommel-Noord in een goed geconserveerd, geaccidenteerd dekzandlandschap ligt. Het oosten van deelgebied A (A1) ligt op de flank van de dekzandrug, het westelijke deel (A2) ligt ter hoogte van een venachtige laagte. Deelgebied C in een zone met lager gelegen dekzandgronden. Op het oorspronkelijke hogere deel wijst de overal aangetroffen oude akkerlaag op een beperkte verstoring van het oorspronkelijke oppervlak. Het natuurlijke bodemprofiel (een compacte veldpodzol) is hier weliswaar (vrijwel) volledig opgenomen in het akkerdek, maar buiten enkele greppels zijn diepe verstoringen niet aangetroffen. De onderkant van de oude akkerlaag vormt het archeologisch vlak voor zowel sporen uit de prehistorie en Romeinse tijd, als middeleeuwen en Nieuwe tijd.

Het akkerdek bestaat vermoedelijk voor de helft uit aangevoerd materiaal en heeft geleid tot een goede conservering van onderliggende sporen en akkerlaag. In de venachtige laagte van deelgebied (A2) is eveneens sprake van een goede conservering als gevolg van antropogene ophoging met een akkerdek. Met name aan de randzone van het veen zijn goed geconserveerde sporen en vondsten te verwachten van off-site activiteiten waaronder artefacten van hout en ander organisch materiaal. Te denken valt aan waterputten, dumplocaties, rituele deposities en andere watergerelateerde vondsten. Voor het veenpakket in de uitblazingslaagte kan nog worden opgemerkt dat deze een mogelijk informatief archief vormt voor vegetatiereconstructies en reconstructies van agrarisch landgebruik, aan de hand van hier te verwachten goed geconserveerde botanische resten (pollen, macroresten). In de dekzandlaagte van deelgebied C ontbreken weliswaar het veen en de oude akkerlaag, maar zijn er geen aanwijzingen voor een hogere verstoringsgraad dan die in deelgebied A. Tijdens het veldwerk in deelgebied A zijn vier vindplaatsen aangetroffen: De noordelijke randzone van een reeds bekende Romeinse nederzetting (vindplaats 1). Hoewel hier geen huisstructuur kon worden geïdentificeerd, wijst de hoge dichtheid aan paalsporen in werkput 15 op de aanwezigheid van minstens één huisplaats.

De randzone van een historisch erf uit de late middeleeuwen en/of Nieuwe tijd met waterputten, kuilen en paalsporen. Waarschijnlijk is het erf omgreppeld (vindplaats 4), Vanwege de hoge verwachting op het aantreffen van waterputten en sporen van bijzondere activiteiten is de randzone van de venlaagte als afzonderlijke vindplaats afgebakend (vindplaats 5). Twee clusters met paalsporen, gelegen ten noorden van de inheems-Romeinse nederzetting van vindplaats 1. Mogelijk betreft het geïsoleerd gelegen erven uit de ijzertijd of Romeinse tijd (vindplaats 6). In deelgebied C zijn uitsluitend sporen van agrarisch gebruik in de late middeleeuwen en Nieuwe tijd aangetroffen. Deze sporen zijn niet tot een vindplaats gerekend. Alle vindplaatsen kennen een hoge fysieke kwaliteit. Op basis van een bovengemiddelde inhoudelijke kwaliteit (8 of 9 punten) zijn de in deelgebied A gelegen (delen van) vindplaats 1 en 4-6 als behoudenswaardig gewaardeerd. Vindplaats 1 4 5 6

Complextype Inheemse nederzetting Erf Off-site Erven

Datering Late ijzertijd-Romeinse tijd Late middeleeuwen-Nieuwe tijd Late prehistorie-Romeinse tijd Late prehistorie-Romeinse tijd

Omvang (ca.) 22.500 m² 3.200 m² 2.000 m² 5.400 m²

Selectieadvies Archol acht de in deelgebied A gelegen (delen van) vindplaatsen 1 en 4-6 behoudenswaardig (Figuur 2-4). Voor alle vier de vindplaatsen wordt in situ behoud geadviseerd. In situ behoud betekent dat de vindplaats in de bodem fysiek beschermd wordt door het nemen van inrichtings-en beheermaatregelen die (verdere) aantasting van de vindplaats voorkomen.

3

Indien in situ behoud niet mogelijk is, dienen de genoemde vindplaatsen ex situ behouden te worden. Ex situ behoud betekent het middels een opgraving documenteren van de archeologische informatie van een vindplaats. In deelgebied C zijn geen behoudenswaardige resten aangetroffen. Dit deelgebied kan wat Archol betreft in principe worden vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen. Verder wordt geadviseerd om met de vrijgave te wachten totdat een eventuele opgraving van de vindplaatsen is uitgevoerd. In deelgebied A2 (venachtige laagte) zijn geen bodemingrepen voorzien. Wel wordt geadviseerd om ter hoogte van de venachtige laagte) een gericht onderzoek uit te voeren naar de aanwezigheid van deposities in of onder het veen omdat niet is uit te sluiten dat deze ter plaatse aanwezig zijn (zie paragraaf 4.2). Gedacht kan worden aan en non-destructief geofysisch onderzoek naar deposities van metalen voorwerpen. Op basis van de bevindingen van het onderzoek neemt de gemeente Asten een formeel besluit.

Advieskaart (inclusief deelgebied B)

4

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en doelstelling

In opdracht van de Gemeente Asten heeft Archol bv tussen 6 mei tot en 12 mei een archeologisch proefsleuvenonderzoek (IVO-p) uitgevoerd in het plangebied Asten-Ommel Noord (Figuur 1-1). Het plangebied omvat de kadastrale percelen Asten M 486, 488, 643, 644, 959 en 2451. Ten behoeve van archeologisch onderzoek werd het plangebied onderverdeeld in deelgebieden: A 1 en A2 (omvang samen 2,87 ha), B (omvang 2,76 ha) en C (omvang 0, 744 ha; zie figuur 1). Aanleiding voor het onderzoek vormde het voornemen van de gemeente om in het plangebied woningen te realiseren. Volgens het vigerend bestemmingsplan en de beleidskaart van de gemeente Asten (2011) ligt het plangebied in een zone met een hoge archeologische verwachtingswaarde ligt (categorie 4 op de beleidskaart). Hoewel er met betrekking tot de ontwikkeling nog geen concrete plannen bekend zijn, is het aannemelijk dat deze de bij de verwachtingszone behorende vrijstellingsgrenzen (oppervlakte tot 250 m² en diepte tot 40 cm -Mv) zullen overschrijden.

Om die reden geldt voor de ontwikkeling een plicht tot het uitvoeren van een archeologisch vooronderzoek (zie paragraaf 1.3) In 2023 is voor het plangebied door KSP een bureauonderzoek opgesteld door KSP waaruit blijkt dat op de locatie archeologische waarden uit het laat-paleolithicum tot en met de volle middeleeuwen (tot in de 13e eeuw) zijn te verwachten.1 In maart 2024 zijn door Kragten-ArchAeO enkele referentie boringen gezet in het plangebied, waarbij een onverstoord akkerdek is vastgesteld van ca. 135-150 cm dik. Dit is een indicatie dat eventueel aanwezige archeologische resten waarschijnlijk goed geconserveerd zijn. Volgend op het bureauonderzoek is in maart 2024 deelgebied B (percelen 488, 643 en 644) door Archol B.V. middels een proefsleuvenonderzoek onderzocht. Dit onderzoek heeft geleid tot de ontdekking van drie vindplaatsen, daterend uit de late prehistorie, de Romeinse tijd en volle middeleeuwen. De resultaten van dit onderzoek en de vergelijkbare landschappelijke ligging van de deelgebieden A1 en C geven aanleiding tot verder archeologisch onderzoek in deze zone. In 2025 werden de aangrenzende deelgebieden A en C daarom ook onderzocht middels proefsleuven. In het westen van deelgebied A, aangeduid als A2, ligt een relatief lage, natte zone.

Binnen de scope van dit onderzoek zijn op deze locatie zes verkennende boringen gezet, gevolgd door de aanleg van een landschapssleuf. Doel van het proefsleuvenonderzoek is het toetsen van de archeologische verwachting en het waarderen van eventueel aanwezige archeologische vindplaatsen. Het onderhavige rapport presenteert de resultaten van dit proefsleuvenonderzoek.

1.2

Onderzoeksgebied

Het onderzoeksgebied bevindt zich in ten noorden van de bebouwde kom van Ommel. Deelgebied A ligt ten westen van een perceel met een boerderij en schuren, gelegen aan de Kloosterstraat 35, met ten noorden de N279 en ten zuiden enkele landbouwpercelen. Deelgebied A bestond ten tijde van het onderzoek uit akkerland. Deelgebied C betreft een perceel akkerland ten oosten van de Kloosterstraat. Op basis van de maaiveldhoogtes op het Actueel Hoogtebestand van Nederland ligt deelgebied A1 op een dekzandrug en deelgebied A2 ter hoogte van een laagte. Deelgebied C heft een gemiddelde hoogte.

1 Van der Klooster 2023.

5

Figuur 1-1 Ligging plangebied en onderzoeksgebied.

1.3

Onderzoeksopzet en organisatie

Al sinds 1961 kent Nederland een monumentenwet. In 1988 werd deze wet vervangen door de Monumentenwet, die op zijn beurt per 1 juli 2016 is komen te vervallen en deels is overgegaan naar de Erfgoedwet. Een ander gedeelte is in 2024 opgegaan in de Omgevingswet. Deze wet regelt de omgang met het archeologisch erfgoed in de fysieke leefomgeving. De bevoegde overheid kan iedere initiatiefnemer van projecten met bodemverstoringen verplichten een rapport te overleggen, waaruit de archeologische waarde van het te verstoren terrein (het plangebied) blijkt. Voor een dergelijk rapport is archeologisch onderzoek vereist: het archeologisch vooronderzoek. Dit onderzoek heeft tot doel vast te stellen of in het plangebied waardevolle vindplaatsen voorkomen. Het vooronderzoek is opgebouwd uit twee onderdelen: het bureauonderzoek (BO) en eventueel een inventariserend veldonderzoek (IVO), elk met bijbehorende standaardrapportages. Het doel van een bureauonderzoek is het vaststellen of, en zo ja, welke typen archeologische vindplaatsen precies in het plangebied zijn te verwachten (“gespecificeerde archeologische verwachting”). Het IVO dient ertoe deze vindplaatsen daadwerkelijk op te sporen (karterende fase) en de omvang en waarde in kaart te brengen (waarderende fase). Proefsleuvenonderzoek is één van de methoden die kan worden toegepast bij een IVO.

Het hier gepresenteerde onderzoek betreft een IVO, karterende en waarderende fase. Na afronding van dit onderzoek dient de bevoegde overheid, op basis van het advies van Archol bv, een besluit te nemen over het vervolgtraject. Als geen archeologische waarden worden aangetroffen, kan het besluit inhouden dat het archeologisch onderzoek is afgerond. Als echter blijkt dat in het plangebied behoudenswaardige archeologische vindplaatsen aanwezig zijn, dan kan de initiatiefnemer verplicht worden tot een aanpassing van de plannen (de vindplaats blijft in de grond behouden), of tot een archeologische opgraving.

Soort onderzoek: Projectnaam: Archol-projectcode: Archis-zaaknummer:

Proefsleuvenonderzoek (IVO-p) Asten-Ommel Noord deelgebieden A en C AOM2538 5787487001 6

Opdrachtgever: Directievoering: Bevoegd gezag: Adviseur bevoegd gezag:

Gemeente Asten; Contactpersoon: P. Claassen F.P. Kortlang (Kragten) Gemeente Asten Contactpersoon: L. Vijverberg F.P. Kortlang (Kragten)

Uitvoerder: Periode van uitvoering veldwerk: Rapport gereed: Versie: Goedkeuring bevoegd gezag:

Archeologisch Onderzoek Leiden bv 6 tot en met 12 mei 2025 12 mei 2027 1.0 (concept) / 1.0 (definitief) .. 2.1 (concept) / 2.1 (definitief) etc Ja / Nee, nog te beoordelen

Provincie: Gemeente: Plaats: Toponiem: Coördinaten gebied: Oppervlakte plan- of onderzoeksgebied:

Noord-Brabant Asten Ommel Ommel-Noord Centrumcoördinaat deelgebied A (180.107 / 382.070) deelgebied C (180.234 / 180.234) Deelgebied A 2,87 ha; deelgebied C 7,44 ha.

Huidig grondgebruik:

Akker

Beheer en plaats van documentatie en vondsten:

Provinciaal Depot voor Bodemvondsten Provincie Noord-Brabant

Deponering gereed: Tabel 1.1 Administratieve gegevens.

12 mei 2027

Het project Ommel-Noord is uitgevoerd door een onderzoeksteam bestaande uit vier archeologen (Tabel 1-1). De gemeente werd als opdrachtgever en bevoegd gezag vertegenwoordigd door F.P. Kortlang (Kragten-ArchAeO).

Naam Functie Adrie Tol Projectleider Daudi Cijntje Veldwerkleider Marijn Manniën Jr.-Veldarcheoloog Pepijn Stet Jr.-Veldarcheoloog Tabel 1.2 Samenstelling onderzoeksteam.

7

Bedrijf Archol bv Archol bv Archol bv Archol bv

Figuur 1-2 Overzicht van het deelgebied A vanuit het zuidwesten richting het noordoosten.

8

2

Onderzoekskader

2.1

Landschappelijk kader

2.1.1

Laat-Pleistocene en Holocene ontwikkelingen2

Asten ligt in het zuidelijk zandgebied van Nederland. Het is een relatief vlak gebied, dat nooit door het landijs bedekt is geweest. De ondergrond wordt doorsneden door een aantal zuidoost-noordwest georiënteerde breuken, die de Roerdalslenk en Peelhorst begrenzen. De Peelrandbreuk, die de zuidwestrand van het stijgingsgebied de Peelhorst begrenst, ligt ten noordoosten van het plangebied (ter hoogte van Liessel en Neerkant). Het plangebied ligt dus in het dalingsgebied de Roerdalslenk. Het dekzandlandschap waar het onderzoeksgebied deel van uitmaakt, is gevormd gedurende de laatste grootschalige koude periode van het Pleistoceen; het Weichselien (ca. 115.000 tot 11.700 jaar geleden). In deze periode werd tijdens de langdurige koude perioden (de stadialen) onder periglaciale toendra- en poolomstandigheden een dik pakket fijnzandige sedimenten afgezet. Deze dekzanden vormen het bovenste deel van de Midden en Laat-Pleistocene Formatie van Boxtel (vanaf 600.000 jaar geleden). Behalve zuiver eolische afzettingen waarbij fijn zand en löss door de wind werd verplaatst en opgestoven tot ruggen, werd tevens op grote schaal door smeltwater en neerslag fijn sediment opgenomen, verplaatst en in de vorm van gelaagde leemrijke sequenties weer afgezet (de zogenaamde fluvioperiglaciale afzettingen).

Leemlagen konden ook ontstaan door een combinatie van wind en neerslag, waarbij löss-achtig materiaal uit de atmosfeer neer kon slaan. Hoewel er gedurende de laatste ijstijd voornamelijk een toendra- en poolklimaat heerste, waren er onderbrekingen met hogere temperaturen. Tijdens deze interstadialen stabiliseerde de dekzandsedimentatie, ontwikkelde zich een vegetatie en kon bodemvorming plaatsvinden. De Usselobodem is een markant voorbeeld van een dergelijke bodem en is gevormd gedurende het Allerød-interstadiaal (ca. 14.000 -13.000 jaar geleden). Deze paleobodem is alleen herkenbaar indien deze door jongere dekzandafzettingen afgedekt is geraakt. Het huidige oppervlaktereliëf is in hoge mate het resultaat van geleidelijke fluvioperiglaciale erosie van het dekzandlandschap. Als gevolg van een permanent bevroren bovengrond (permaforst) kon hemel- en smeltwater gedurende koude perioden niet via de bodem worden afgevoerd. Hierdoor ontstonden lokale beekjes die het oppervlak erodeerden en zich steeds dieper insneden in het dekzandpakket. De zones buiten deze smeltwaterdalen werden relatieve hoogten en zijn als plateau’s of ruggen bewaard gebleven. Als gevolg hiervan kunnen op veel plaatsen zeer siltrijke zanden en zelfs lemige Pleniglaciale ‘Oude Dekzanden’ dagzomen. De top van de Pleniglaciale afzettingen worden gekenmerkt door sterke vormen van kryoturbatie.

Kryoturbatie is een proces waarbij als gevolg van een afwisseling van vorst en dooien, sedimentlagen worden vervormd en vermengd. Gedurende de laatste koude perioden van het Laat-Glaciaal (15.000 – 11.700 jaar geleden), is het Pleniglaciale reliëf verder geaccentueerd. Tijdens deze laatste grootschalige verstuivingsfasen (Oude en Jonge Dryas) zijn door lokale uitstuiving van vlakten, de hogere delen verder opgestoven met een dun eolisch dek (Laagpakket van Wierden: ook wel aangeduid met de term ‘Jong Dekzand’). In veel gevallen betreft het relatief kleine opduikingen met een dikte tot circa 1,0 meter. Maar in deze periode ontstonden ook enkele grote, zuidwest-noordoost georiënteerde dekzandruggen, waaronder die van de Drunense Duinen en de Midden-Brabantse dekzandrug. Vanaf het begin van het Holoceen (ca. 11.700 jaar geleden) trad een definitieve klimaatsverbetering op. Door het mildere klimaat ontstond al snel een gesloten vegetatiedek, waardoor het grootschalige proces van dekzanderosie en sedimentatie stagneerde en bodemvorming kon optreden. Gedurende het Holoceen veranderde hier weinig in, waardoor het LaatGlaciale oppervlaktereliëf het landschappelijke uitgangspunt vormt voor alle archeologische perioden vanaf het laatpaleolithicum.

Op de hogere delen van het dekzandlandschap konden in de eerste fase van het Holoceen in relatief korte tijd dikke humuspodzolen tot ontwikkeling komen. Onder invloed van een lage grondwaterstand en een zuur milieu (naaldbos) waren de omstandigheden ideaal voor een sterke uitspoeling van humus, ijzer en aluminium. Hierdoor kon een soms decimeters dikke E-uitspoelingshorizont ontstaan, kenmerkend voor de droge haarpodzolen (xeropodzol). In de iets lager gelegen delen van het dekzandlandschap ontstonden veldpodzolen. Deze hydropodzolen worden vooral gekenmerkt door een dikke Bh-inspoelingshorizont. Op de flanken van dekzandruggen en opduikingen neemt de dikte van de B-horizont vaak toe als gevolg van grondwaterfluctuaties in deze zones. In de laagste delen, vooral in zones met lemige afzettingen en

2 Deze paragraaf is opgesteld door E. Heunks (Archol). Daarbij is gebruik gemaakt van de volgende literatuur: Bakker. de & Schelling 1989;

Mulder e.a. 2003; Schokker 2003; Schokker e.a. 2007; Stouthamer e.a. 2015; Westerhoff e.a. 2003.

9

een permanent hoge grondwaterstand, kon geen uitspoeling optreden en beperkte de bodemvorming zich tot opeenhoping van organisch materiaal en humus (beek- en gooreerdgronden). Door verschillende factoren werd het dekzandlandschap vanaf het Atlanticum (ca. 9000 – 6000 jaar geleden) geleidelijk natter. Het bos veranderde van naaldbos in loofbos met een lagere verdampingsfactor en in het algemeen nam het neerslagoverschot toe als gevolg van de hogere jaartemperatuur en de verandering naar een zeeklimaat.3 Daarnaast slibden als gevolg van de voortdurende zeespiegelstijging riviervlakten en beekdalen geleidelijk steeds verder op wat leidde tot een stagnatie van de waterafvoer. Al deze factoren samen leidden tot een stijging van het grondwaterpeil waardoor in de lagere delen veengroei kon optreden. De veengroei veroorzaakte een verdere stagnatie van het grondwater en vernatting van het dekzandlandschap. De toenemende ontbossing van de hogere delen van het dekzandlandschap in de late prehistorie leidde tot een afname van de verdampingsfactor en een lagere opnamecapaciteit van de bodem. Hierdoor werd meer hemelwater boven- en ondergronds naar de lagere delen van het landschap afgevoerd.4 Als gevolg hiervan trad een verdere vernatting en veenvorming op in de lagere delen, met op den duur tevens een vernattend effect voor de hogere delen.

Het veenoppervlak bereikte haar grootste omvang in de late prehistorie.5 Vanaf de late middeleeuwen kreeg de mens steeds meer invloed op de ontwikkeling van het landschap. Bevolkingsdruk en technologische ontwikkelingen maakten dat een steeds groter oppervlak van het totale landschap deel ging uitmaken van het cultuurlandschap. Beekdalen en andere lagere terreindelen gingen allengs meer een rol spelen in het agrarische systeem. Met de introductie van het potstalsysteem werd het landbouwsysteem geleidelijk verder genuanceerd, waarbij zowel werd geïnvesteerd in verbetering en uitbreiding van het landbouwareaal, als in de exploitatie van de minder geschikte gronden (de woeste gronden). Zo werden vanaf de 16e eeuw op grote schaal waterlopen gegraven om de lagere gronden beter en het jaar rond toegankelijk te maken. Ontwatering, ontbossing en algehele overexploitatie leidde al vanaf het begin van de late middeleeuwen tot uitputting van de grond en het ontstaan van grote stuifzandgebieden.6 Op kleinere schaal zijn er overigens reeds verstuivingen in de Romeinse tijd, late prehistorie en soms nog eerder, waarbij het altijd gaat om periodes met bevolkingsgroei en hogere mate van ontbossing. De intensivering van de bemesting met potstalmateriaal leidde tot de vorming van dikke enkeerdgronden (es- of plaggendekken).

De vorming van plaggendekken moet vooral in de Nieuwe tijd geplaatst worden met het accent op de 17e – 19e eeuw. De oude enkeerdgronden zijn te vinden op de van oorsprong hoogst gelegen en in landbouwkundig opzicht meest gunstige gronden. Als gevolg van de ophoging kunnen onder enkeerdgronden goed geconserveerde bewoningssporen uit vroegere perioden bewaard zijn gebleven. Enkeerdgronden zijn ook gekarteerd in de lagere delen van het landschap maar hier gaat het veelal om zeer jonge akkeruitbreidingen waarbij in korte tijd de grond is opgehoogd ten behoeve van een voor de akkerbouw gunstigere grondwaterhuishouding.

2.1.2

Landschappelijke kenmerken van het plangebied (naar Van der Klooster 2023, Kortlang & Van Luling 2024, Cijntje et al 2024)7

Volgens de geomorfologische kaart liggen deelgebieden A en C grotendeels op een dekzandrug (Figuur 2-1Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.: code B53). Alleen het uiterste oosten van deelgebied A en het noorden van deelgebied C zouden in een zone met dekzandwelvingen liggen (code L51). Op basis van het AHN liggen deelgebieden A1 en het oosten van A2 op een min of meer ZW-NO georiënteerde dekzandrug waarop ook het westen van deelgebied B ligt. Deelgebied A2 ligt grotendeels ter hoogte van een laagte met centraal daarin een ZZW-NNO georiënteerde sloot. Mogelijk is dit een gekanaliseerde zijtak van de Astense Aa. Deelgebied C ligt op een meer oostelijker gelegen dekzandrug met een O-W oriëntatie. Ca. 1 km ten noordoosten van het plangebied ligt het dal van de Astense Aa. Op de bodemkaart ligt het plangebied in een zone met hoge zwarte enkeerdgronden (Figuur 2-2 & Figuur 2-3). Zoals eerder beschreven bevindt zich aan de top van een enkeerdgrond een es- of plaggendek. Bij de hoge zwarte enkeergronden is er in de top van de bodem een dikke zwarte humus en mineraalrijke laag aanwezig die bestaat uit leemarm of zwak lemig zand.

3 Ball & Jansen 2018. 4 Ball & Jansen 2018. 5 Vos et al 2018. https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/bronnen-en-kaarten/overzicht/paleografische-kaarten. 6 Pierik 2017. 7 Deze paragraaf is opgesteld door E. Heunks (Archol). Daarbij is gebruik gemaakt van de volgende literatuur: Bakker. de & Schelling 1989;

Mulder e.a. 2003; Schokker 2003; Schokker e.a. 2007; Stouthamer e.a. 2015; Westerhoff e.a. 2003.

10

Deze gronden hebben een hoge ligging ten opzichte van de grondwaterstand, getuige de grondwatertrappen VII en VI die in het plangebied zijn vastgesteld. Uit het proefsleuvenonderzoek dat in 2024 is uitgevoerd, blijkt dat de bodemopbouw van deelgebied B als volgt is: de oorspronkelijke bodem wordt in het grootste deel van het plangebied afgedekt door een ca. 5 tot 20 cm dikke laag sterk gebioturbeerd lichtgrijs tot grijs zand die als oude akkerlaag is geïnterpreteerd. Op grond van het vondstmateriaal en de stratigrafische positie (afgedekt door het plaggendek) dateert de oude akkerlaag uit de middeleeuwen, met mogelijk een oorsprong in de ijzertijd of Romeinse tijd. De bovenste helft van de bodem bestaat uit een plaggendek waarvan de dikte varieert van 80 tot 100 cm op de hogere delen in het noordwesten en zuiden, tot maximaal 140 cm in de overige delen van deelgebied B. Het plaggendek bestaat uit bruin- tot donker bruingrijs, zwak humeus, matig fijn zand en zal in de late middeleeuwen en Nieuwe tijd in drie fasen tot stand zijn gekomen. De exacte ouderdom van het plaggendek kon tijdens het proefsleuvenonderzoek in deelgebied B niet worden bepaald, vanwege het beperkte aantal vondsten eruit. De top van het plaggendek bestaat uit de 30 cm dikke moderne bouwvoor en een circa 20 cm dikke begraven bouwvoor die vanwege de aanwezigheid van plastic niet oud zal zijn.

11

Figuur 2-1 Geomorfologische kaart (bron: Alterra).

12

Figuur 2-2 Het plangebied op het Actueel Hoogtebestand Nederland (naar Kortlang & Van Luling 2024, bijlage 7AHN.

13

Figuur 2-3 Bodemkaart (bron: Alterra).

2.2

Archeologisch kader

Binnen het plangebied zijn geen archeologische monumenten (AMK-terreinen), onderzoeksmeldingen en vondstmeldingen aanwezig. Rondom het plangebied zijn geen AMK-terreinen, maar wel elf onderzoeksmeldingen en twee vondstmeldingen bekend. Het betreffen grotendeels bureau-en verkennend booronderzoeken, die slechts in twee gevallen tot een vervolgonderzoek hebben geleid. Ca. 150 m ten zuidwesten van het plangebied zijn bij een proefsleuvenonderzoek op locatie De Loo 2 diepe verstoringen, twee recente dierbegravingen en mogelijk ploegsporen aangetroffen (Onderzoeksmelding 2435770100, Vondstmelding 2293689100). Van een tweede proefsleuvenonderzoek op de locatie Kloosterstraat 8, 175 m ten zuidoosten van het plangebied, zijn nog geen resultaten bekend. Als laatste staat er in Archis

14

nog vondstmelding 3243250100 geregistreerd, gelegen op zo’n 300 meter ten noordoosten van het onderzoeksgebied, die betrekking heeft op de vondst van o.m. aardewerk uit de ijzertijd en late middeleeuwen tijdens civiele graafwerkzaamheden. Binnen het plangebied is in maart 2024 een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd in deelgebied B. Het proefsleuvenonderzoek heeft drie vindplaatsen opgeleverd, die gezamenlijk bijna 70% van het plangebied omvatten en die gekoppeld zijn aan de oude akkerlaag in top van het dekzandlandschap. Vindplaats 1 betreft een nederzettingsterrein uit de Romeinse tijd, met mogelijk een oorsprong op het eind van de late ijzertijd. Vindplaats 2 is in het oosten van het plangebied gesitueerd en omvat mogelijk de resten van een gebouw uit de late prehistorie of Romeinse tijd. Doordat wateroverlast het onderzoek van deze zone bemoeilijkte, kunnen bij deze interpretatie de nodige vraagtekens worden gezet. Vindplaats 3 ligt in het westen van het plangebied en bestaat mogelijk uit de resten van een erf uit de volle middeleeuwen.

Figuur 2-4 Plangebied met de behoudenswaardige vindplaatsen 1 en 3, de in potentie behoudenswaardige vindplaats 2 en het in principe vrij te geven terreindeel.

15

Figuur 2-5 Verspreidingskaart Archeologische waarnemingen (Archis, amateur-meldingen etc) met uitsnede.

16

2.3

Historisch kader (overgenomen uit Van der Klooster 2023 , Kortlang & Van Luling 2024, Cijntje et al.)

Ommel behoort cultuurhistorisch tot de regio de Peel, maar ligt landschappelijk in de Roeldalslenk. De hoger gelegen Peelhorst heeft een slechte afwatering waardoor hier grootschalige veenvorming heeft plaatsgevonden. Rondom de Peel ligt een ring van dorpen, waaronder Asten en Heusden, die al in de middeleeuwen zijn ontstaan. Het waren agrarische dorpen, met grote akkercomplexen en weinig weilanden. Daaromheen lagen uitgestrekte heidevelden. De boeren gebruikten de randen van de Peel om hun vee te weiden, om strooisel te winnen voor de potstallen en om, op bescheiden schaal, turf te steken.8 Op de Cultuurhistorische Waardenkaart van de provincie Noord-Brabant ligt het plangebied binnen de Regio Peelrand. De Peelrand bestaat uit een ring van middeleeuwse dorpen op enige afstand van het voormalige veengebied van De Peel. Deze oude dorpen worden gekenmerkt door akkercomplexen, schaarse groenlanden en voormalige heidevelden. De heidevelden zijn in de negentiende en twintigste eeuw ontgonnen en grotendeels omgezet in landbouwgrond, waardoor er een waardevol mozaïek is ontstaan van oude en jonge ontginningen. Enkele kastelen, diverse kloosters en de Peel-Raamstelling verlenen het gebied extra cultuurhistorische betekenis. Ten zuiden van het plangebied (Kloosterstraat 30) is een bouwhistorisch object aangegeven.

Volgens de beschikbare informatie is dit een voormalige parochiekerk, die oorspronkelijk rond 1935 is gebouwd als pakhuis van de Boerenbond nabij de molen van Ommel. Dit gebouw is echter niet weergegeven op de historisch-topografische kaarten. Het gebouw was door de bevrijdingsgevechten in september 1944 zo beschadigd, dat ze onbruikbaar was voor de diensten. Het pakhuis is toen verbouwd tot noodkerk. Voor de historische ontwikkeling is (historisch-)topografisch kaartmateriaal geraadpleegd (Figuur 6). Op het minuutplan van 1811-1832 is het plangebied onbebouwd en wordt doorkruist door twee wegen. De percelen binnen het plangebied zijn in gebruik als akkerland, met als uitzondering de lagergelegen percelen in het westen van deelgebied A2. Deze relatief natte percelen waren hoogstwaarschijnlijk ongeschikt voor de landbouw en daarom in gebruik als weiland. Omdat deze laagte al op de oudste historische kaarten is ingetekend, blijkt dat het hier niet gaat om een 19e of 20e-eeuwse ontgronding, maar een aanzienlijk oudere laagte (mogelijk een ven) aan de rand van een dekzandrug. De situatie binnen het plangebied blijft in de 20e eeuw grotendeels gelijk. Alleen op de woonwijk ten zuiden van het plangebied gerealiseerd.

8 Haartsen 2009.

17

Figuur 2-6 Historische kaart(en).

18

2.4

Gespecificeerde archeologische

verwachting

Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek en het reeds uitgevoerde proefsleuvenonderzoek geldt voor het plangebied een hoge verwachting voor archeologische resten uit het laat-paleolithicum en mesolithicum (jagerverzamelaars), evenals voor nederzettingsresten van landbouwsamenlevingen uit het neolithicum tot en met de Volle Middeleeuwen (tot in de 13e eeuw). Per periode kunnen de volgend vindplaatsen worden verwacht: Jagers-verzamelaars (laat-paleolithicum – mesolithicum) • Tijdelijke kampementen. Hiervan zijn op de zandgronden meestal geen grondsporen meer behouden gebleven, op af en toe een haardplaats en okervlekken na. De vindplaatsen kenmerken zich vooral door zones met een doorsnede van enkele tot tientallen vierkante meters waarbinnen zich concentraties vuurstenen artefacten bevinden. Landbouwsamenlevingen (neolithicum – volle middeleeuwen) • Vanaf het neolithicum is sprake van meer permanente bewoning. Vanaf dit tijdvak tot en met de volle middeleeuwen geldt een verwachting van sporen van bewoning en begraving. Naast huisstructuren en graven kan een diversiteit aan kuilen (afvalkuilen, waterkuilen), waterputten, greppels, hekwerken, bijgebouwen (zoals opslagstructuren) en aanverwante sporen worden aangetroffen.

Landbouwsamenlevingen (late middeleeuwen – Nieuwe tijd) • Voor de late middeleeuwen en Nieuwe tijd geld dat het plangebied naar alle waarschijnlijkheid niet bewoond was maar agrarisch werd benut. De te verwachten sporen betreffen resten van het historische wegenpatroon (karrensporen met/zonder begeleidende greppel(s)) en verkavelingssysteem (kavelstenen, houtwallen (enkele/dubbele greppel waartussen oorspronkelijk een aarden wal heeft gelegen), perceelsgreppels, akkerlagen/cultuurlagen e.d.). Met name het eerder uitgevoerde proefsleuvenonderzoek in de directe omgeving heeft aangetoond dat vindplaatsen uit de ijzertijd tot en met de volle middeleeuwen in het plangebied aanwezig zijn. Het betreft nederzettingssporen, bestaande uit onder meer resten van erven en boerderijen (met verdiept stalgedeelte), (berm)greppels en karresporen. Het is aannemelijk dat de archeologische sporen en vondsten van vindplaats 1 (nederzetting Romeinse tijd, mogelijk aanvang in late ijzertijd) en vindplaats 3 (nederzetting volle middeleeuwen) die in deelgebied B zijn aangetroffen, zullen doorlopen in het onderzoeksgebied A1 en het oosten van A2. Het is onbekend of de vindplaatsen doorlopen in deelgebied C, maar dit kan niet worden uitgesloten. Tevens is het mogelijk dat er archeologische sporen en vondsten aanwezig zijn van een andere aard en datering dan de vindplaatsen van deelgebied B.

19

3

Vraagstellingen en methodiek

3.1

Doelstelling

Het doel van het Inventariserend Veldonderzoek Proefsleuven (IVO-P) in deelgebieden A en C van het onderzoek is het toetsen van de gespecificeerde archeologische verwachting uit het vooronderzoek en het in 2024 uitgevoerde proefsleuvenonderzoek in het aangrenzende deelgebied B, en het in kaart brengen en waarderen van de aanwezige archeologische vindplaatsen. Hiertoe dient het in dit PvE opgenomen gespecificeerde verwachtingsmodel. Het onderzoek dient te resulteren in een waardering van de vindplaats(en) conform KNA 4.2 specificatie VS06. Hierbij geldt als uitgangspunt dat de aangetroffen resten een zinvolle bijdrage kunnen leveren aan de kennis over en de reconstructie van de bewoningsgeschiedenis en het cultuurlandschap van de gemeente Asten en meer specifiek van het plangebied.

3.2

Onderzoeksvragen

Omdat de aard en kwaliteit van de te verwachten resten vooralsnog onbekend is, is het niet zinvol in dit PvE al een uitputtende reeks gedetailleerde onderzoeksvragen te formuleren. De volgende meer algemene onderzoeksvragen vormen mede het kader van het onderzoek. Bij het aantreffen van archeologische resten kunnen zo nodig aanvullende onderzoeksvragen worden toegevoegd, al dan niet tijdens de veldwerk- of evaluatiefase.

Algemeen: 1. Zijn er, aanwijzingen voor, archeologische resten (sporen, structuren, vondsten) binnen het onderzoeksgebied aanwezig? 2. In welke mate houden de archeologische sporen en vondsten, indien aanwezig, verband met de aangetroffen vindplaatsen in deelgebied B? 3. Is er een verwachting dat buiten het plangebied nog resten van de aangetroffen sites aanwezig zijn en wat is de verwachting omtrent de fysische en inhoudelijke kwaliteit daarvan? 4. Indien het onderzoek geen archeologische resten of beperkte archeologische fenomenen (bijvoorbeeld alleen losse vondsten) oplevert, welke verklaring is hiervoor dan te geven? Gaafheid en conservering van de vindplaatsen: 5. In welke lagen en/of zones bevinden zich gave en goed geconserveerde archeologische resten of waar zijn ze te verwachten? 6. Wat is de mate van conservering en gaafheid van de archeologische resten? Perioden en sites: 7. Indien er archeologische resten aanwezig zijn, kunnen er aparte vindplaatsen onderscheiden worden, en zo ja, op welke gronden? 8. Wat is de begrenzing en de ruimtelijke spreiding, zowel in horizontale als verticale zin, van de vindplaatsen en wat is de onderlinge samenhang? 9. Wat is per vindplaats in het plangebied: a. De ligging (inclusief diepteligging) en begrenzing b. De geologische en/of bodemkundige eenheid c. De stratigrafie d. De omvang (inclusief verticale dimensies) e.

Aard /complextype / functie f. De samenstelling van de archeologische resten (grondsporen en mobilia) g. De vondst- en spoordichtheid

20

h. De ouderdom, periodisering, typo-chronologische classificatie 10. Zijn er aanwijzingen voor landgebruik (off-site-patronen) in de zin van onder andere wegen, perceelsindeling, akkers, grondstofwinning, vennen, et cetera? 11.Zijn er aanwijzingen voor agrarische en/of ambachtelijke activiteiten? Zo ja, waaruit blijkt dat en welke kenmerken zijn hieraan naar analogie van vraag 9 te geven? 12.Kunnen meerdere bewoningsfasen (relatief en absoluut) onderscheiden worden? 13.Wanneer en waarom zijn de sites en de vindplaats in zijn geheel verlaten of in onbruik geraakt? Landschap en bodem: 14.Wat is de fysiek-landschappelijke ligging van de vindplaatsen (o.a. geologie, bodemkunde, geomorfologie, afstand tot water, reliëf)? 15.Hoe is de opbouw van het profiel in bodemkundige zin? Wat zijn de kenmerken van de stratigrafische eenheden? Is er sprake van loopvlakken, begraven bodems, ophogingslagen of cultuurlagen? 16.Wat is de aard en bodemgesteldheid van de laagte in deelgebied A2? 17.Wat is het paleo-ecologische potentieel van het plangebied? Zijn er locaties die voor analyse bemonsterd kunnen worden? 18.Kan aan de hand van archeologisch vondstmateriaal uit het akkerdek een uitspraak worden gedaan over de ouderdom en/of de vorming van dit akkerdek? 19.Welke postdepositionele processen hebben zich afgespeeld en wat is het effect daarvan op de archeologische resten?

3.3

Strategie

Tijdens het proefsleuvenonderzoek is zoveel mogelijk het puttenplan uit het PvE als richtlijn aangehouden. In de praktijk is tijdens het veldwerk wel iets van het oorspronkelijke puttenplan afgeweken. In deelgebied A zijn 17 proefsleuven aangelegd waarvan het merendeel met een omvang van 25x4 m. Twee proefsleuven zijn echter met afwijkende maten aangelegd. Proefsleuf 4 (149 m²) is per abuis te lang aangelegd, waardoor deze te dicht bij proefsleuf 3 kwam te liggen. Proefsleuf 3 is daarom ingekort (70 m²). Verder is de landschapssleuf (oorspronkelijke omvang 50x4 m) vanwege de aanwezigheid van een in gebruik zijnde pad opgedeeld in twee kleinere sleuven (putten 1 en 2) van 25 × 4 meter. Met deze sleuven werd getoetst of er archeologische sporen en vondsten aanwezig zijn richting de ovaalvormige laagte in het westen. In het verlegde sleuven 1 en 2 is in deelgebied A2 conform het PvE een verkennend booronderzoek uitgevoerd, in de vorm van een ZO–NWgeoriënteerde boorraai met acht boringen. Hiermee werd de bodemopbouw in beeld gebracht en de aard en ontstaansgeschiedenis van de laagte onderzocht. De resultaten hiervan lieten zien dat vanwege de uniforme bodemopbouw en de beperkte dikte van het veen, nader onderzoek in de vorm van een proefsleuf in dit gedeelte niet nodig was. Binnen deelgebied C zijn acht proefsleuven in overeenstemming met het puttenplan uit het PvE aangelegd.

Daarnaast zij proefsleuven 21, 22 en 24 zijn, in overleg met het bevoegd gezag, lokaal uitgebreid om de aard van specifieke sporen/spoorconfiguratie nader te onderzoeken. Verder is in deelgebied C een extra proefsleuf (put 25) aangelegd om het verloop van een greppel beter in kaart te brengen. Uiteindelijk zijn in totaal 25 proefsleuven aangelegd, met een gezamenlijke omvang van 2721 m2 onderzocht, wat overeenkomt met 7,5% van het onderzoeksgebied (Figuur 3-2).

21

3.4

Methodiek

Aanleg sporenvlak Het onderzoek is uitgevoerd conform het Programma van Eisen (PvE)9 en de Kwaliteitsnorm Archeologie (KNA) versie 4.2. De proefsleuven zijn aangelegd met een graafmachine, voorzien van een gladde bak. In elke werkput zijn twee profielkolommen aangebracht om inzicht te verkrijgen in de stratigrafische opbouw van de bodem. Bij het verdiepen is in de basis van het plaggendek (circa 20-30 cm boven het sporenvlak) een tussenvlak (vlak 0) aangelegd met het oog op de eerste sporen en eventuele (vuursteen)vondsten. Op dit tussenvlak zijn geen archeologische sporen waargenomen. Vervolgens is verdiept tot op het eerst zichtbare sporenniveau in de top van de C-horizont (vlak 1). Aangetroffen sporen zijn met de schep opgeschaafd en ingekrast. Het sporenvlak is gefotografeerd en ingetekend met behulp van de GPS. Het sporenvlak is steeds aangelegd onder begeleiding van de senior KNA-archeoloog. NAP-waardes van vlakken zijn ingemeten om de vijf meter in twee raaien, met een onderlinge afstand van 2 m en 1 m uit de profielwanden. De NAP-waarden het maaiveld zijn in een raai langs beide lange zijden van een proefsleuf ingemeten.

De profielen zijn gefotografeerd en beschreven in het programma Deborah 3 (Bijlage III) Documentatie sporen, vondsten en monsters Elke proefsleuf is laagsgewijs verdiept tot op het sporenvlak, waarbij het tussenvlak steeds visueel en met de metaaldetector is gecontroleerd op vondsten. Aanlegvondsten zijn per vak van 4 x 5 m en per stratigrafisch niveau verzameld. Bijlage I geeft een overzicht van alle sporen. In werkputten met een hoge dichtheid aan duidelijke nederzettingssporen (putten 3, 4, 7 en 15) zijn de sporen alleen selectief gecoupeerd en niet afgewerkt (Figuur 3-1). In de overige proefsleuven zijn de alle grondsporen gecoupeerd. Paalsporen zijn hier tevens afgewerkt, greppels en kuilen zijn selectief afgewerkt. Gecoupeerde sporen zijn analoog getekend (schaal 1:20) en in de Archol-database beschreven. Vondsten zijn per spoor of bodemlaag verzameld. Bijlage II geeft een overzicht van alle vondsten en hun context. Documentatie bodemopbouw proefsleuven Om de bodemopbouw van het terrein in kaart te brengen, zijn in elke proefsleuf twee 1 m brede profielkolommen aangelegd. De profielen zijn verdiept tot ten minste 30 cm onder het archeologisch niveau in de top van de C-horizont van de Pleistocene zandbodem.

De profielnummers bestaan uit een samentrekking van het nummer van de proefsleuf en het profiel binnen deze sleuf (bv: het tweede profiel in proefsleuf 4 is profiel 402). De profielen zijn gefotografeerd en beschreven in het programma Deborah 3. Figuur 3-2 toont de ligging van de gedocumenteerde profielen. Ter hoogte van profiel 1.02 is een pollenbak geslagen t.b.v. dateringsonderzoek (ouderdom start veengroei / afdekking Ah) en eventueel vegetatie onderzoek (pollen uit Ah en veenpakket). Documentatie bodemopbouw verkennend booronderzoek In het westen van deelgebied A2 is een booronderzoek verkennende fase van het IVO-Overig uitgevoerd. Het onderzoek is uitgevoerd conform Protocol 4003: Specificatie Inventariserend Veldonderzoek VS03 van de KNA 4.2 en conform het voor deze locatie opgestelde PvE.10 Tijdens de verkennende fase zijn in totaal 8 boringen gezet op een NW-ZO georiënteerde raai in het verlengde van proefsleuven 1 en 2 (Figuur 3-1). De onderlinge afstand tussen de boringen bedraagt 15 m. Doel van het verkennend booronderzoek was het in kaart brengen van de bodemopbouw in de laagte ter plaatse en het vaststellen van de aard en ontstaansgeschiedenis ervan. De boringen zijn doorgevoerd tot een diepte van tenminste 30 cm in de C-horizont. De boringen zijn uitgevoerd met een Edelmanboor met een diameter van 7 cm.

De boringen zijn in het veld beschreven volgens de Archeologische Standaard Boorbeschrijving (ASB) welke voldoet aan de NEN5104 norm. Alle grond is door het snijden en verkruimelen van de boorkern met het blote oog onderzocht op archeologische indicatoren. De boorprofielen zijn verwerkt in het schematische profiel van figuur 4.4. De locatie en de hoogteligging van de boringen is vastgelegd met behulp van het Differential Global Positioning System (DGPS).

9 Luling 2025. 10 Luling 2025.

22

Figuur 3-1 Sleuvenkaart met nummers en beschreven profielen. In het westen van deelgebied A de landschappelijke boringen met nummers.

23

Figuur 3-2 Deelgebied A. Sleuvenkaart met nummers en beschreven profielen. In het westen de landschappelijke boringen met nummers.

24

Figuur 3-3 Deelgebied C. Sleuvenkaart met nummers en beschreven profielen.

25

4

Resultaten landschap en bodemopbouw

Eckhart Heunks

4.1

Paleolandschappelijke en bodemkundige opbouw

Het plangebied maakt deel uit van een vrij smalle geaccidenteerde dekzandopduiking ( Figuur 4-1). Aan de westzijde van het plangebied is binnen deze opduiking sprake van een geïsoleerde venachtige depressie die meest waarschijnlijk als laat-glaciale uitblazingslaagte kan worden verklaard. Het meest oostelijk gelegen deelgebied C ligt ook wat lager maar nog steeds iets hoger ten opzichte van zuidelijker en noordelijker gelegen zones. De hoogteligging van het sporenvlak van de proefsleuven, dat veelal in de top van de C-horizont is aangelegd, stemt in grote lijnen overeen met het oppervlaktereliëf ( Figuur 4-2). Alleen ter hoogte van deelgebied C ligt het aangelegde vlak beduidend lager dan op basis van het oppervlaktereliëf werd verwacht. Dit hangt samen met het bijzonder dikke akkerpakket dat op deze locatie is vastgesteld.

Figuur 4-1 Oppervlaktereliëf ter hoogte van de verschillende deelgebieden.

26

Figuur 4-2 Vlakhoogtereliëf van de proefsleuven in de verschillende deelgebieden.

Venachtige depressie (deelgebied A2) Put 1 ligt in de uitblazingslaagte. Hier wordt het bodemprofiel gekenmerkt door een doorlopend veenpakket met een dikte van 5 tot 15 cm (Figuur 4-3). Het veenpakket is afgedekt door een (subrecent) opgebracht akkerpakket van ca. 50 cm. De top van het veen is vermengd met de basis van het akkerdek. Onder het veen is sprake van een intact veldpodzolprofiel. Aan de hand van een serie handboringen zijn de kenmerken van het centrale deel van de depressie nader onderzocht (Figuur 4-4). Hieruit blijkt dat de depressie een platte bodem heeft zonder een hier eventueel te verwachten dieper centraler deel. De dikte van het veenpakket blijft in het centrale deel ook vergelijkbaar. De top van het bodemprofiel onder het veenpakket bestaat uit uiterst siltrijk zeer fijn zand (Zs4). Dit lemige deel beslaat de oorspronkelijke zeer humeuze tot venige Ah-horizont, met daaronder de B-inspoelingshorizont van een veldpodzolprofiel en de BC-overgangshorizont. Pas in de top van de C-horizont is sprake van siltarm matig

27

fijn zand (Zs1), met lokaal ook zeer fijn zand. De lemige/siltrijke top van het dekzand heeft enerzijds geleid tot een matig ontwikkelde veldpodzolen als gevolg van beperkte uitspoeling. De B-horizont heeft een dikte van 10 tot 15 cm. De grens met bovenliggende Ah-horizont is deels onduidelijk als gevolg van sterke humusaanrijking van de top van de B-horizont samenhangend met de veenvorming. Hierdoor is ook de E-uitspoelingshorizont alleen aan de hand van wat gebleekte zandkorrels herkenbaar maar niet als laag te onderscheiden. De lemige top heeft daarnaast geleid tot een slecht doorlatende bodem en relatief natte omstandigheden, leidend tot veenvorming. Het hoge siltgehalte ontbreekt op de hogere dekzanddelen ten oosten van het buiten het ven, ook niet dieper in het bodemprofiel (>2,0 m -mv, Figuur 4-4). Vermoedelijk is het siltrijke sediment na het ontstaan van de uitblazingslaagte hierin terecht gekomen door lokale verspoeling en verwaaiing van het fijnste materiaal uit de directe omgeving.

Figuur 4-3 Put 1, zuidprofiel. Lithogenetische en bodemkundige opbouw van de uitblazingslaagte.

28

Figuur 4-4 Lithogenetisch/ bodemkundig profiel ter hoogte van venachtige laagte (put 1) en oostelijke aangrenzende rand van het dekzandplateau (put 2). Voor ligging profiel zie figuur 6.2.

Dekzandplateau (deelgebieden A1 en A2) Ter hoogte van het dekzandplateau stemt de lithologische en bodemkundige profielopbouw goed overeen met de opbouw zoals deze tijdens het eerder uitgevoerde proefsleuvenonderzoek in het direct aangrenzende deelgebied B is vastgesteld. Er kan geen duidelijk onderscheid gemaakt worden in een eventueel aanwezig Jong Dekzanddek en onderliggend Oud Dekzand. Het dekzand is hier vanaf de top tot een diepte van tenminste 2,0 m -mv siltarm zonder sedimentaire onderscheiden. Ook ontbreken duidelijke kryoturbate structuren. Wel toont de top van het dekzand lokaal sterke roest/- gley-verschijnselen. Gelet op het plateau-achtige reliëf en het ontbreken van textuurverschillen binnen de bovenste twee meter is het meest waarschijnlijk dat het hier om een dagzomend leemarm Oud Dekzandlandschap gaat. Het bodemprofiel wordt ter hoogte van het dekzandplateau gedomineerd door een ca. 1 meter dik akkerpakket (Figuur 4-5). Onder de actuele bouwvoor (S5000) zijn hierin zijn op basis van kleine kleurverschillen tenminste drie sublagen te onderscheiden. Deze worden alle gekenmerkt dooreen fijne bijmenging van houtskool. Het dek is verder vrij vondstarm. Aan de basis van het akkerdek is op basis van de vaal bruingrijze kleur en vondstmateriaal een dunne oude akkerlaag te onderscheiden (5-10 cm). In deze laag is handgevormd aardewerk aangetroffen.

De oude akkerlaag is in vrijwel alle proefsleuven van de deelgebieden A1 en A2 aangetroffen. De laag is ook herkenbaar in de A-C mollenlaag daaronder en in de vulling van de sporen. Een natuurlijke bodem ontbreekt vrijwel volledig en moet zijn opgenomen in het akkerpakket. Alleen in put 8 is de onderzijde van een B-C overgangshorizont herkend, verwijzend naar een oorspronkelijke veldpodzol. De natuurlijke dikte van een

29

veldpodzol bedraagt in de hoger delen van het dekzandlandschap gemiddeld 40-50 (A-E-B), op basis waarvan mag worden aangenomen dat ca. 50 cm van het akkerdek moet zijn aangevoerd.

Figuur 4-5 Put 4.01, zuidprofiel: representatief bodemprofiel ter hoogte van het dekzandplateau.

Dekzandlaagte (deelgebied C) Ter hoogte van het meest oostelijke deelgebied C heeft het akkerdek een gemiddelde dikte van 1,5 meter. Daaronder ontbreken aanwijzingen voor een oude akkerlaag en gaat het akkerdek abrupt over in een C-horizont dan wel de restanten van een veldpodzolprofiel. Plaatselijk is sprake van een min of meer intacte veldpodzol met een moerige toplaag. Zowel de veldpodzol als onderliggende C-horizont tonen sterke roestvorming. Mede gelet op de diepe ligging van het aanlegvlak wijst de vastgestelde profielopbouw op de aanwezigheid van een laagte in het dekzandlandschap. Deze wordt, veel meer dan de westelijke uitblazingslaagte ter hoogte van deelgebied A1, in het actuele reliëf gemaskeerd door een dik akkerpakket.

30

Figuur 4-6 Put 23.01 noordprofiel. Representatief profiel deelgebied C met een dik antropogeen opgebracht akkerdek en (restanten) van een veldpodzolbodem daaronder.

4.2

Relatie landschap en archeologie

Op basis van vastgestelde paleolandschappelijke en bodemkundige kenmerken kan worden geconcludeerd dat sprake is van een goed geconserveerd geaccidenteerd dekzandlandschap. Op het oorspronkelijke hogere deel wijst de overal aangetroffen oude akkerlaag op een beperkte verstoring van het oorspronkelijke oppervlak. Het natuurlijke bodemprofiel (een compacte veldpodzol) is hier weliswaar (vrijwel) volledig opgenomen in het akkerdek, maar bezijden enkele greppels zijn diepe verstoringen niet aangetroffen. De onderkant van de oude akkerlaag vormt het archeologisch vlak voor zowel sporen uit de prehistorie en Romeinse tijd, als middeleeuwen en Nieuwe tijd. Het akkerdek bestaat vermoedelijk voor de helft uit aangevoerd materiaal en heeft geleid tot een goed conservering van onderliggende sporen en akkerlaag. In de lagere delen is eveneens sprake van een goede conservering als gevolg van antropogene ophoging met een akkerdek. Hier zijn goed geconserveerde sporen en vondsten te verwachten van off-site activiteiten waaronder artefacten van hout en ander organisch materiaal. Te denken valt aan waterputten, dumplocaties, rituele deposities en andere watergerelateerde vondsten. Dit geldt met name voor de venige uitblazingslaagte aan de westzijde van het plangebied (deelgebied A2). In de dekzandlaagte van deelgebied C ontbreekt het veen.

Voor het veenpakket in de uitblazingslaagte kan nog worden 31

opgemerkt dat deze een mogelijk informatief archief vormt voor vegetatiereconstructies en reconstructies van agrarisch landgebruik, aan de hand van hier te verwachten goed geconserveerde botanische resten (pollen, macroresten).

32

5

Resultaten archeologie

5.1

Sporen en structuren

Het proefsleuvenonderzoek heeft in totaal 198 sporen opgeleverd, waarvan er 110 als archeologisch worden beschouwd ((

Figuur 5-1 & Tabel 5.1). Op basis van vondstmateriaal en uiterlijke kenmerken zijn de archeologische sporen op te splitsen in relatief oude sporen (ijzertijd-Romeinse tijd) en jonge sporen (middeleeuwen-Nieuwe tijd). De sporen uit de ijzertijd en Romeinse tijd tekenden zich af in de top van de C-horizont en soms al in de afdekkende oude akkerlaag. De jongere sporen waren soms al in het plaggendek te herkennen. De sporen worden hieronder per deelgebied en per periode besproken. Categorie Archeologisch

Type

Totaal

IJZ-ROM

ME-NT

Greppel

16

16

Houtskoolmeiler

1

1

Karrespoor

5

Kuil

17 33

5 2

15

Natuurlijk

Recent

Paalspoor

66

Spitspoor

4

5

Waterput

1

1

Natuurlijke verstoring

81

Vlek

5

Dierlijke verstoring

1

Recente verstoring

1

Totaal Tabel 5.1 Sporen per categorie en type.

5.1.1

198

57

59

9

52

Deelgebied A

Vindplaats 1 Tijdens het veldwerk in deelgebied B in 2024 werd een Romeinse nederzetting (vindplaats 1) aangetroffen. Tijdens het onderhavige onderzoek is in deelgebied A de noordelijke randzone van deze nederzetting aangetroffen (Figuur 5-2. In werkput 15, en in mindere mate in werkput 17, zijn paalsporen en kuilen aangetroffen die waarschijnlijk tot deze noordelijke randzone behoren. Ten noorden van vindplaats 1 ligt vindplaats 6 (bewoning ijzertijd en/of Romeinse tijd). De grens tussen beide vindplaatsen is moeilijk exact te bepalen en daarom in Figuur 6.1 globaal weergegeven. In zowel werkput 15 als 17 is geen duidelijke huisplattegrond herkend. De complexe spreiding van paalsporen in werkput 15 wijst er echter op dat dit deel van het terrein onderdeel is geweest van een woonerf, waarin waarschijnlijk meerdere fasen van bebouwing hebben plaatsgevonden (Figuur 5-3). In werkput 17 zijn drie paalsporen aangetroffen die vermoedelijk deel uitmaakten van een kleine constructie, mogelijk een vierpalige spieker. De sporen waren in het vlak slechts beperkt zichtbaar, maar kwamen in de coupe op een dieper niveau scherper naar voren. Dit duidt erop dat de bovenste delen van de Romeinse sporen op de hogere delen van het dekzandplateau sterker zijn geërodeerd of uitgevaagd dan op de flanken, zoals in werkput 15.