7i. Transitievisie Warmte - Biomassa projectplan
Tekst van het document
3.5.4 Huidige toepassing In 2010 is het bedrijf Topell BV (nu Blackwood Technology) begonnen met de bouw van een torrefactie-installatie in Duiven. In deze installatie werd houtig groenafval uit de omgeving omgezet in biochar. Door het wegvallen van hun gehele afzetmarkt moest deze installatie worden gesloten. Deze installatie was de enige torrefactie-installatie waarvan de techniek op industriële schaal is bewezen.42 Een Nederlands bedrijf (Momentum Capital) heeft € 45.000.000 geïnvesteerd in een torrefactie-installatie in Estland. In deze fabriek moet jaarlijks 200.000 ton houtig bioafval verwerkt worden.43
40
Johan van Groenestijn et al “Biomassa voor de circulaire economie”, Groene Grondstoffen, Wageningen, 2019. Pagina 62. 41 Ibid 42 Biobased Economy, “Topell Energy verder als `doorstarter` Blackwood Technology, https://www.biobasedeconomy.nl/2017/03/30/topell-energy-verder-als-doorstarter-blackwood-technology/ . 43 Biomassa Magazine, ”Dutch firm invests 53 million om Estonia biocoal plant”, http://biomassmagazine.com/articles/14876/dutch-firm-invests-53-million-in-estonia-biocoal-plant.
- 18 -
3.5.5 Techno-economische overzicht Voor torrefactie is gerekend met een algemeen rendement van 80% en een elektrisch rendement van 30%. Er komt energie vrij in twee stromen namelijk vanuit het biochar, wat via verstoking in elektriciteit en warmte kan worden omgezet, en vanuit gas. Vanuit het gas komt ongeveer 24.300 kWh vrij voor intern gebruik. Vanuit biochar komt er 3.678.600 kWh vrij wat overeenkomt met 1.431 woningen. De bespaarde CO₂ emissies zijn 2.480.900 kg. Daarnaast is er nog een thermisch rendement van 22.100 GJ. Dit kan niet zonder warmtenet benut worden en is niet meegenomen in het economische overzicht. Dit thermische rendement zou 576 woningen van warmte kunnen voorzien. De investeringskosten (inclusief een 10% marge) voor een installatie op deze schaal ligt rond de € 18.076.700. Net als voor Pyrolyse is er nog geen aparte SDE++ subsidie en is daarom niet meegenomen in het overzicht. Kosten Afschrijvingskosten Proceskosten
Totaal
Balans 40 € 660.808 jaar
Elektriciteitsverkoop Besparing externe verwerkingskosten
€ 723.069
€ 1.383.877
Baten € 331.070 € 169.932
Besparing transportkosten
€ 93.041
Besparing containerhuur
€ 12.548
€ -777.286 Totaal
€ 606.591
Tabel 7 kosten- en baten analyse torrefactie
In het bijlagerapport, hoofdstuk 7 pagina 18-20, vindt u de bijbehorende berekeningen.
3.5.6 Conclusie Gelijk aan pyrolyse, is het aandeel houtige bioafval te laag om een rendabel project op te zetten. De vraag is of torrefactie in Nederland een toekomst heeft. Het biochar wordt meestal meegestookt in een stookcentrale, maar met de ontmoediging van verbranding en het afschalen van kolencentrales kan het zijn dat de biochar moeilijk is af te zetten binnen Nederland. De Universiteit van Twente en het bedrijf Twence hebben een mobiele torrefactie machine ontwikkeld waardoor ook torrefactie nog een kleinschalige mogelijkheid kan zijn voor de gemeente.
4.0 Biologische verwerkingstechnieken 4.1 Vergisting 4.1.1 Techniek Vergisten is het afbreken van organische materialen door bacteriën onder zuurstofloze omstandigheden. Vergisting is een van de meest ontwikkelde technieken beschikbaar en wordt daarom vaker op commerciële schaal aangeboden dan andere technieken. Wanneer er voor vergisten gekozen wordt zijn er een aantal keuzemogelijkheden met betrekking tot de conversieomstandigheden zoals de toevoer van het bioafval of temperatuur. Ongeacht de keuzes die gemaakt worden vindt vergisting plaats in vier stappen: - Hydrolyse: is de eerste en langzaamste stap van het proces. In deze stap worden complexe materialen zoals koolhydraten, eiwitten en vetten omgezet tot eenvoudiger op te nemen monomeren zoals suikers, aminozuren en glycerol. - Fermentatie: hier worden de monomeren omgezet tot verschillende soorten vetzuren en alcoholen, maar ook gassen als ammoniak en koolstofdioxide. - 19 -
-
-
Acetogenese: de vetzuren van de vorige stap worden omgezet in azijnzuur, koolstofdioxide en waterstof. Methanogenese: in de laatste stap worden de organische stoffen afgebroken in koolstofdioxide en methaan.44
4.1.2 Geschikte bioafvalstromen Voor vergisting geldt dat de nattere bioafvalstromen de voorkeur hebben. Houtachtige reststromen zijn niet geschikt. Binnen de gemeente zijn GFT, bermmaaisel, mest, frituurvet, vloeibaar zuiveringsslib en bladafval geschikt om te vergisten.
4.1.3 Eindproducten Biogas: biogas is het hoofdproduct dat voorkomt uit het vergistingsproces. Het is een gasmengsel dat voornamelijk bestaat uit methaan (gemiddeld 60%) en koolstofdioxide (gemiddeld 35%) . - Het biogas kan worden omgezet in elektriciteit en warmte via een warmtekrachtkoppelingsinstallatie. Voor alleen het opwekken van uitsluitend warmte kan het beter in een ketel worden gestookt . Ook kan het biogas opgewerkt worden naar aardgaskwaliteit. Door het verhogen van het methaangehalte voldoet het aan dezelfde eisen als aardgas en mag het geïnjecteerd worden in het aardgasnetwerk. Als alternatief zou dit groene gas als transportbrandstof (bioLNG) gebruikt kunnen worden.45 - Digestaat: digestaat is het bijproduct van vergisting dat kan worden gebruikt als bodemverbeteraar in de landbouw.
4.1.4 Huidige toepassing In Nederland is vergisting een goed ontwikkelde technologie. Zo bestaan er enkele bioafval vergisters onder andere bij Attero in Wijster, kleinere mestvergisters bij boerderijen, slibvergisters bij waterzuiveringsinstallaties en allesvergisters. Ook in het buitenland is dit een goed ontwikkelde technologie met installaties in bijvoorbeeld Duitsland en Denemarken. Er wordt uiteraard nog steeds onderzoek gedaan naar het efficiënter maken van het proces en het vergisten van andere organische producten.
4.1.5 Techno-economische overzicht In het vergistingsscenario kun je uitgaan van twee verschillende routes voor het biogas. Over het algemeen wordt ervoor gekozen om met de volgende rendementen te werken: vergistingsrendement 60%, interne warmtevraag 5%, WKK-rendement voor energie 35% en een WKK- rendement voor warmte van 50%. Door deze parameters aan te houden heeft een installatie in Assen een opbrengst van 1.593.100 kWh energie. Dit komt neer op een stroomvoorziening van 620 woningen in Assen. Daarnaast is de thermische opbrengst 8.200 GJ. Theoretisch gezien zou dit 214 woningen van warmte kunnen voorzien. Het RVO bevestigd ook dat een WKK alleen optimaal is als er voldoende lokale warmtevraag is.46
44
Yvonne Vögeli et al, “Anaerobic Digestion of biowaste in Developing Countries – Practical Information and Casr Studies”, 2014 45 RVO, “toepassingen biogas”, https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/duurzame-energieopwekken/biogas/toepassingen-biogas . 46 Ibid
- 20 -
Doordat de warmte niet gebruikt kan worden, heeft opwerking naar groen gas de voorkeur. De groen gas opbrengst na conversie zou neerkomen op 531.000m³. Dit zou genoeg zijn voor 396 Assense woningen. De bespaarde CO2 uitstoot komt op 1.067.400 kg voor het elektriciteitsscenario en 949.000 kg CO2 voor het groen gas scenario. Uit een eerder rapport van het bedrijf DWA (transitievisie warmte) voor de gemeente Assen, kwam het getal 115.000 GJ aan energie uit biogas voort. Deze cijfers zijn gebaseerd op cijfers van het nationaal Georegister (gecorrigeerd met 50% voor realisme), en zou genoeg zijn om 3.000 woningequivalenten van warmte kunnen voorzien (via verbranding in een ketel). De 115.000 GJ wordt door DWA geïnterpreteerd als de potentie van het gas wat je in de ketel gaat verbranden en wat overeenkomt met de primaire energie. In de berekeningen van dit onderzoek zijn de eerdergenoemde rendementen toegepast op de primaire energie wat dus het verschil tussen de twee onderzoeken kan verklaren. Mocht dit onderzoek dezelfde formule toepassen dan komt dit erop neer dat 2.034 woningen kunnen worden voorzien van warmte. De investeringskosten lopen uiteen maar komen gemiddeld rond de € 2.718.000 te liggen voor een installatie die elektriciteit en warmte opwekt.
Voor een installatie die het biogas opwerkt naar groen gas ligt dit op € 2.802.400 Beide scenario’s zijn rendabel mede dankzij de besparingen op externe kosten en SDE++ subsidies. Scenario elektriciteit: Kosten Afschrijvingskosten Proceskosten
Balans € 305.751 10 jaar € 129.734
Baten Opbrengst elektriciteit kWhₑ
€ 143.381
SDE++ subsidie
€ 106.740
Besparing externe verwerking
€ 481.782
Besparing transportkosten
€ 184.998
Besparing containerhuur Totaal
€ 435.485
€ 481.417 Totaal
€ 600 € 916.902
Tabel 8 kosten- en baten analyse vergisting, scenario elektriciteit
Scenario groen gas: Kosten Afschrijvingskosten Proceskosten
Balans € 315.251 10 jaar € 129.734
Baten Groengas opbrengst
€ 152.409
SDE++ subsidie
€ 101.960
Besparing externe verwerking
€ 481.782
Besparing transportkosten
€ 184.998
Besparing containerhuur Totaal
€ 444.985
€ 476.165 Totaal
€ 600 € 921.150
Tabel 9 kosten- en baten analyse vergisting, scenario groen gas
In het bijlagerapport, hoofdstuk 8 pagina 20-23, vindt u de bijbehorende berekeningen.
- 21 -
4.1.6 Conclusie Vergisting is een bewezen techniek die alleen maar efficiënter en beter wordt. De gemeente beschikt over genoeg bioafval binnen de gemeentelijke grenzen om een kleinschalig project op te zetten. Zolang er geen warmtenet aanwezig is heeft het opwerken naar groen gas de voorkeur, anders is het stoken via een ketel voor alleen warmte het meest rendabel.
4.2 Compostering 4.2.1 Techniek Composteren is het biologisch afbreken van organisch materiaal door micro-organismen. Dit kan spontaan gebeuren bij bijvoorbeeld achtergelaten bermmaaisel en bladafval, maar ook als het verzameld is in een hal of in de open lucht. De openlucht optie is vrij low-tech en bestaat voornamelijk uit het mechanische verkleinen van de bioafvalstromen, het omzetten van het compost en het vochtig houden van de composthoop. Door zuurstof en vocht wordt het organische materiaal afgebroken. Door dit proces loopt de temperatuur op tot 65 C° waardoor ziektekiemen en onkruid afsterven. Afhankelijk van de manier van composteren kan het proces tussen de 2 tot 6 maanden duren.47
4.2.2 Geschikte bioafvalstromen Voor compostering geldt dat de gebruikte grondstoffen vochtig moeten zijn maar wel poreus en steekvast. Voor Assen geldt dat GFT, bermmaaisel, snoeiafval, bladafval, houtsnippers en plantsoenafval allemaal geschikt zijn voor compostering.
4.2.3 Eindproducten - Compost: compost is het hoofdproduct van het composteringsproces. Het is een donkerbruine/zwarte kruimelige substantie die bestaat uit materialen die niet zijn omgezet in het composteringsproces. Deze substantie bestaat onder andere uit stukjes moeilijk afbreekbare materialen, mineralen en humuszuren die tijdens het composteringsproces zijn geproduceerd. Het compost kan gebruikt worden als bodemverbeteraar. - Warmte: de warmte die wordt veroorzaakt door het composteren zou eventueel gebruikt kunnen worden voor het verwarmen van gebouwen in de omgeving. Dit wordt echter op kleine schaal toegepast. Upcycling Gemert gebruikt de warmte uit hun champost (compost uit champignons) om hun bedrijf mee te verwarmen.48 - Water: hoewel het vrijwel niet wordt toegepast zou eventueel water dat vrijkomt door het condenseren kunnen worden opgevangen en hergebruikt tijdens het composteren.
4.2.4 Huidige toepassing Composteren is een eenvoudige en lang gebruikte techniek die goed is doorontwikkeld. In Nederland zijn er circa 60 grote installaties die elk ongeveer 40.000 ton aan organisch afval kunnen verwerken.
47
Johan van Groenestijn et al “Biomassa voor de circulaire economie”, Groene Grondstoffen, Wageningen, 2019. Pagina 54. 48 Topsectorenenergie, “Upcycling Gemert maakt duurzame warmte uit champost”, https://www.topsectorenergie.nl/nieuws/upcycling-gemert-maakt-duurzame-warmte-uit-champost .
- 22 -
4.2.5 Techno-economische overzicht Het exploiteren van een composthoop (bij een akkerbedrijf) ligt op € 7,50 per ton/ organisch afval voor een grootschalige composthoop en € 20 per ton/organisch afval voor een kleinschalige composthoop.49 Volgens een composteerbedrijf ligt dit tussen de € 15 tot € 20. Dit is per geproduceerde ton compost, voor het hele proces (vanaf het ophalen van het bioafval tot afvoer van het compost). Voor de casus Assen gaat dit onderzoek uit van € 20. Ongeveer 40% van het organische afval wordt omgezet tot compost wat neerkomt op circa 8.600 ton compost. Dit zou neerkomen op een jaarlijkse kostenpost van € 171.300. De 8.600 ton compost kan verkocht worden van €18 per ton/compost50. De opbrengst komt dan op € 154.200 wat niet genoeg is om de kosten te dekken. Een businesscase kan worden verantwoord door de besparingen op de externe verwerkingskosten.
4.2.6 Conclusie Composteren is een hoogwaardige manier van bioafvalverwerking. Het enige nadeel is dat er geen energie mee kan worden opgewekt. Composteren is een optie, maar in het kader van energietransitie heeft dat geen toegevoegde waarde. Omdat zand geen rol speelt bij het verwerken kan het interessant zijn om compostering verder te onderzoeken in het kader van de bestrijding van invasieve exoten zoals de Japanse Duizendknoop.
4.3 Fermentatie 4.3.1 Techniek Fermentatie is een techniek waarbij met behulp van micro-organismen, zuurstofloos, het glucose in organisch afval omgezet wordt naar ethanol en melkzuur. De suikers worden omgezet d.m.v. een serie van chemische reacties in deze alcohol en zuren. De micro-organismen produceren op hun beurt ook CO2. 51 Wat overblijft is biomassapulp.
4.3.2 Geschikte bioafvalstromen Voor fermentatie zijn bioafvalstromen die veel koolhydraten bevatten het meest geschikt. Deze stoffen worden voornamelijk gevonden in biomassa die voor menselijke consumptie geschikt zijn zoals mais en suikerbiet. Daarnaast kunnen deze stoffen ook uit bladeren, gras, en hout gewonnen worden doormiddel van hydrolyse. Dit maakt het proces significant duurder.52
49
Annemarie van Dam, “Akkerbouw & Vollegrondsgroente”, Biokennis, Wageningen, 2007. Pagina 4. Johan van Groenestijn et al “Biomassa voor de circulaire economie”, Groene Grondstoffen, Wageningen, 2019. Pagina 55. 51 Eubia, “Fermentation”, https://www.eubia.org/cms/wiki-biomass/fermentation/ 52 Johan van Groenestijn et al “Biomassa voor de circulaire economie”, Groene Grondstoffen, Wageningen, 2019. Pagina 51. 50
- 23 -
4.3.3 Eindproducten Bij fermentatie kun je energie opwekken of grondstoffen voor de chemische industrie produceren. - Ethanol: de ethanol moet eerst gedistilleerd en gedroogd worden voordat het gebruikt kan worden als brandstof voor auto’s. - Biomassapulp: kan ingezet worden als veevoeder. - Waterstof: Het waterstof zou gebruikt kunnen worden voor het opwekken van warmte en elektriciteit of als brandstof voor waterstofvoertuigen. - Melkzuur: is toepasbaar voor de productie van bioplastics of in de chemische industrie.
4.3.4 Huidige toepassing Momenteel staan er in Nederland drie fabrieken die biomassa fermenteren. In Rotterdam wordt mais omgezet tot bio-ethanol. De pulp die daarbij vrijkomt wordt ingezet als veevoer en de CO2 wordt geleverd aan kassen als voedingsstof.53 De productie van bio-ethanol uit mais is winstgevend al zij het met een kleine marge. Het voorbewerken van bij/reststromen als gras en hout om zo koolhydraten te verkrijgen is niet winstgevend.
4.3.5 Techno-economische overzicht In het kader van dit onderzoek is het niet mogelijk geweest om de opbrengst te berekenen aangezien de reststromen die de gemeente Assen beheert (nog) niet geschikt zijn voor fermentatie. Economisch gezien is fermentatie voor de gemeente Assen niet kostendekkend.
4.3.6 Conclusie Fermentatie valt met de huidige techniek niet te overwegen door de proceskosten. Mocht de techniek, en dan met name de kosten ervan, zich positief ontwikkelen dan kan fermentatie worden overwogen aangezien het een van de meest hoogwaardige manieren is van bioafvalverwerking.
4.4 Bokashi Bokashi is een Japans concept dat staat voor “goed gefermenteerd organisch afval”. Bij dit proces wordt vers organisch afval vermengd met een mengsel van micro-organismen, zeeschelpkalk en Edasil kleimineralen waarna het voor acht weken zuurstofloos wordt opgeslagen.54 Bokashi kan als bodemverbeteraar worden gebruikt. Tot op heden is Bokashi in strijd met de Wet Milieubeheer en de meststoffenwet waardoor het niet als compost wordt beschouwd en dus niet mag worden toegepast .55 Dit komt voornamelijk omdat er wetenschappelijk onderzoek ontbreekt naar de werking van het product. Dit onderzoek wordt nu uitgevoerd aan de Universiteit van Wageningen en zal nog enkele jaren vergen. Ondanks dat het een goeie techniek is voor de verwerking van bioafval levert het geen bijdrage aan de energietransitie.
53
Port of Rotterdam, “Autorijden op bio-ethanol uit Rotterdam”, https://www.portofrotterdam.com/nl/nieuws-en-persberichten/autorijden-op-bio-ethanol-uit-rotterdam . 54 Bokashi.nl, “Bokashi grootschalig”, https://www.bokashi.nl/bokashi-grootschalig/. 55 De Gelderlander, “Japanse Mest `prima spul`, maar toch doet Berg en Dal Bokashi in de ban”, https://www.gelderlander.nl/berg-en-dal/japanse-mest-prima-spul-maar-toch-doet-berg-en-dal-bokashi-in-deban~a9259370/ .
- 24 -
4.5 Samenvatting hoofdstuk 3 & 4 Het onderstaande overzicht vindt u de verwerkingscapaciteit van de bovenstaande beschreven technieken uitgedrukt in het theoretisch beschikbare bioafval binnen de gemeentelijk grenzen. Bioafval Bermmaaisel
Verbran Vergas Superkritisch den sen vergassen Pyrolyse Torrefactie 3.750 3.750
Vergisting Composteren Bokashi 3.750 3.750 3.750
Houtsnippers
490
490
490
490
490
490
490
Snoeiafval
2.459
2.459
2.459
2.459
2.459
2.459
2.459
7.904
7.904
1.000
1.000
3.338
3.338
18.941
18.941
Zuiveringsslib
1.921
Grof riool afval
40 7.904
GFT Dakriet
1.921
173
173
173
7.904 173
173
Frituurvet
7
7
Bladafval
1.000
1.000
Plantsoenafval 1.793
1.793
1.793
1.793
1.793
316
316
316
316
316
Natte mest
61.000
61.000
61.000
Vaste mest Verwerkingscapaciteit
3.000
3.000
3.000
69.231
83.853
A & B-Hout C-Hout
5.231
8.981
5.231
78.582
Tabel 10 Verwerkingscapaciteit technieken
Het tweede overzicht geeft inzicht in hoeveel de respectievelijke energieopbrengst is per berekende techniek en vergelijkt dit met andere energieprojecten. De vergelijking is gebaseerd op het aantal kWh aan elektriciteit dat de respectievelijke projecten opleveren. Vergassing wekt dus bijvoorbeeld de helft minder op dan een windmolen in de Drentse Monden. Het aantal woningen is berekend aan de hand van het gemiddelde elektriciteitsverbruik van 2.570 kWh per jaar en gasverbruik van 1.340 m³. 56 Windmolen Elektriciteits- Warmte Zonneweide Drentse Bespaarde Techniek kWh/m³ potentie potentie Assen-Zuid Monden CO₂ Vergassing Pyrolyse Verbranding Torrefactie Vergisting (kWh) Vergisting (m³)
7.443.912
2.896
430
1,45
0,50
4.987.421
5.237.167
2.038
441
1,02
0,35
3.508.902
4.087.287
1.590
640
0,80
0,27
2.738.483
3.678.559
1.431
576
0,72
0,25
2.464.634
1.593.127
620
214
0,31
0,11
1.067.395
531.042
N.v.t.
396
N.v.t.
N.v.t.
947.911
Tabel 11 Opbrengstenoverzicht
56
Gemeente Assen, assen.incijfers.nl,
- 25 -
Het laatste overzicht geeft inzicht in wat de geschatte investeringskosten zijn en wat de investeringskosten per woning zijn, gebaseerd op het aantal woningen dat van elektriciteit kan worden voorzien. Techniek Vergassing
KWh/m³ Assense Woningen Investeringskosten Investeringskosten per woning 7.443.912 2.896 € 11.729.240 € 4.050
Pyrolyse
5.237.167
2.038
€ 27.042.610
€ 13.270
Verbranding
4.087.287
1.590
€ 2.875.651
€ 1.808
Torrefactie
3.678.559
1.431
€ 18.076.729
€12.629
Vergisting (kWh)
1.593.127
620
€ 2.717.919
€ 4.384
Vergisting (m³)
531.042
396
€ 2.802.361
€ 7.071
Tabel 12 Investeringsoverzicht
7.0 Conclusie en vervolgstappen In dit rapport is er getracht te onderzoeken of het mogelijk is om het bioafval binnen de gemeente te verwerken ten behoeve van de energietransitie en circulaire economie. Op basis van dit onderzoek kunnen een paar conclusies worden getrokken. Door middel van de inventarisatie in hoofdstuk 2, is duidelijk geworden dat de gemeente over verschillende afval- en reststromen beschikt die kunnen worden gebruikt voor het opwekken van energie of groen gas. Verder is er inzicht gegeven over dat de huidige verwerking van deze bioafvalstromen kostbaar is, met de verwachting dat deze alleen maar verder zullen stijgen. Via een literatuuronderzoek en berekeningen geeft hoofdstuk 3 en 4 een indicatie welke techniek theoretisch gezien haalbaar is en hoe deze techniek nu wordt toegepast. Hier is uit voortgekomen dat binnen de gemeente de technieken vergassing, superkritische vergassing, vergisting en compostering in aanmerking komen voor verdere overweging. Voor deze technieken is voldoende bioafval beschikbaar voor een goede businesscase. Wat kan de gemeente met deze conclusie en hoe nu verder? Ondanks dat het mogelijk is om met eigen bioafval een kleinschalige installatie te realiseren, kan het raadzaam zijn om samenwerking te zoeken met buurgemeentes en/of het waterschap Hunze en Aa’s.
Door een samenwerkingsverband aan te gaan kan een schaalvoordeel worden behaald. Ongeacht of eventuele partners een samenwerking willen aangaan zou de volgende stap, bij eventuele interesse in een techniek, een haalbaarheidsonderzoek kunnen zijn.
- 26 -
8.0 Bronnenlijst Biobased Economy, “Topell Energy verder als `doorstarter` Blackwood Technology”, https://www.biobasedeconomy.nl/2017/03/30/topell-energy-verder-als-doorstarter-blackwoodtechnology/ Biomassa Magazine, ”Dutch firm invests 53 million om Estonia biocoal plant”, http://biomassmagazine.com/articles/14876/dutch-firm-invests-53-million-in-estonia-biocoal-plant Bisschops Iemke, Eekert van, Miriam, Hobo, Anna, Kujawa-Roeleveld, Katarzyna, “Kleinschalige verwerkingsmethoden voor gft en swill – bijdragen aan de circulaire economie binnen bestaande regelgeving en beleid”, LeAF, Wageningen, 2020. Bokashi.nl, “Bokashi grootschalig”, https://www.bokashi.nl/bokashi-grootschalig/ Centraal Bureau voor de Statistiek, https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/70072ned/table?searchKeywords=dierlijke%20mest Corbey, Dorette, Asselt van, Bert, “Routekaart Nationale Biogrondstoffen. Naar een groter aanbod en betere benutting.”, klimaatakkoord.nl, 2020, Pagina 41. Dam van , Annemarie “Akkerbouw & Vollegrondsgroente”, Biokennis, Wageningen, 2007. Pagina 14. De Gelderlander, “Japanse Mest `prima spul`, maar toch doet Berg en Dal Bokashi in de ban”, https://www.gelderlander.nl/berg-en-dal/japanse-mest-prima-spul-maar-toch-doet-berg-en-dalbokashi-in-de-ban~a9259370/
De Ingenieur, “Bouw houtvergasser van start”, https://www.deingenieur.nl/artikel/bouwhoutvergasser-van-start Energy Conversion Parks, “verbranding”, https://ecp-biomass.eu/sites/ecpbiomass.eu/files/books/ECP%20TF%20Verbranding_LG_HP_2nd.pdf Eubia, “Fermentation”, https://www.eubia.org/cms/wiki-biomass/fermentation/ Europees Parlement, “Betreffende de bevordering van elektriciteitsopwekking uit hernieuwbare energiebronnen op de interne elektriciteitsmarkt”, publicatieblad van de Europese gemeenschappen, Brussel, 2001, https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32001L0077&from=RO Friesch dagblad, “Nieuwe Fabriek verwerkt Kunststof tot Olie in Heerenveen”, https://frieschdagblad.nl/2020/8/28/nieuwe-fabriek-verwerkt-kunststof-tot-olie-in-heerenveen Gemeente Assen, assen.incijfers.nl, Greeve, J, “Haalbaarheid van kleinschalige vergassing van biomassa tot groengas in het kader van transitiepad GroenGas”, E kwadraat advies BV, Arnhem, 2009. Groenestijn van, Johan, Harmsen Paulien, Bos Harriette, “Biomassa voor de circulaire economie”, Groene Grondstoffen, Wageningen, 2019. - 27 -
Leeuwarder Courant (A) , “Het verwerken van gft-afval wordt voor gemeenten flink duurder (en dus gaat de afvalstofheffing omhoog)”, https://www.lc.nl/friesland/Het-verwerken-van-gft-afval-wordtvoor-gemeenten-flink-duurder-en-dus-gaat-de-afvalstoffenheffing-omhoog-25830458.html Leeuwarder Courant (B), “Wetterskip vertilt zich aan duurzame slibverwerking”, https://www.lc.nl/friesland/Wetterskip-vertilt-zich-aan-duurzame-slibverwerking-26014169.html NVRD, “spoorboekje biomassa: voor realisatie van biomassaprojecten door gemeenten en publieke afvalbedrijven”, Arnhem, 2009. Port of Rotterdam, “Autorijden op bio-ethanol uit Rotterdam”, https://www.portofrotterdam.com/nl/nieuws-en-persberichten/autorijden-op-bio-ethanol-uitrotterdam Recyclingplatform, “Hout”. https://www.recyclingplatform.nl/recyclingprocessen/hout#:~:text=Als%20C%2Dhout%20niet%20behandeld,mag%20als%20brandstof%20word en%20ingezet
Rijksdienst voor ondernemend Nederland, “Demonstratie Vergassing van Zuiveringsslib in Superkritisch Water” Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, “Gras benutten als substraat voor vergisting”, RVO, Utrecht, 2015, https://www.rvo.nl/sites/default/files/RVO-Publ-Grasvergisting-webdocmei15_1_def.pdf Rijksdienst voor ondernemend Nederland, “Soorten biomassa voor verbranding” https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/duurzame-energie-opwekken/bioenergie/verbranding-ketels-en-kachels/soorten-biomassa-voor-verbranding Rijksdienst voor ondernemend Nederland, “Superkritisch Water Vergassen Alkmaar”, https://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/projecten/superkritisch-water-vergassen-alkmaar Rijksdienst voor ondernemend Nederland, “toepassingen biogas”, https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/duurzame-energieopwekken/biogas/toepassingen-biogas Rijkswaterstaat, “Artikel 10.1a Wet Milieubeheer”, https://www.afvalcirculair.nl/onderwerpen/afvalregelgeving/groenafval/artikel-10-1a-wetmilieubeheer/ RTV Drenthe, “Milieudefensie stapt naar rechter: bouw van mestvergasser Emmen uitgesteld”, https://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/161618/Milieudefensie-stapt-naar-rechter-bouw-vanmestvergasser-Emmen-uitgesteld Schulze, Paula, Holstein, Johan, Vlap, Harm, “Biomassapotentieel in Nederland”, DNV-GL, 2017.
SCW systems, “technologie”, http://www.scwsystems.com/Technologie.html Tijmensen, Michiel, De vos, Rolf “Bio-energie van eigen bodem”, Ecofys BV, Utrecht, 2005. - 28 -
Topsectorenenergie, “Upcycling Gemert maakt duurzame warmte uit champost”, https://www.topsectorenergie.nl/nieuws/upcycling-gemert-maakt-duurzame-warmte-uit-champost Veen van der, Reinier, Naber, Nanda, Leguijt, Cor, “Potentieel van lokale biomassa en invloedlocaties van groengas” CE Delft, Delft, 2020. Veldpost, “Eerste mestvergasser komt in Emmen”, https://www.veld-post.nl/artikel/236362-eerstemestvergasser-komt-in-emmen/ Vögeli, Y., Riu Lohri, C., Gallardo, A., Diener, S., & Zurbrüg, C., Anaerobic digestion of biowaste in developing countries : practical information and case studies. (S. Mercer, Ed.). Dübendorf, Switzerland: Swiss Federal Institute of Aquatic Science and Technology (Eawag), 2014
- 29 -