CConstaterende datAssen
Koppel je AI →
Document · PDF

7i. Transitievisie Warmte - Biomassa projectplan

Raadsvergadering 18 maart 2021, gemeente AssenBij agendapunt: Transitievisie Warmte12.545 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

6-11-2020

Energie uit bioafval Energiepotentie uit organische afval- en reststromen binnen de gemeente Assen

Gerbrand Eefting STAGIAIR TEAM REINIGING ENVIRONMENT & RESOURCE MANAGEMENT, ZUIDDEENSE UNIVERSITEIT, ESBJERG.

Voorwoord Dit rapport inventariseert de bestaande organische afval- en reststromen binnen de gemeente Assen. Er is onder andere in kaart gebracht hoe deze stromen het beste kunnen worden omgezet naar energie. Deze stageopdracht is naar aanleiding van de gemeentelijke doelen omtrent de energietransitie en CO2 -neutraliteit geformuleerd om te kijken hoe team Reiniging met de organische afval- en reststromen kan bijdragen aan de vergroening van de Asser energiemix en het stimuleren van een circulaire economie. Als geboren en getogen Assenaar met een interesse voor milieu en klimaat werd ik meteen enthousiast toen ik de stageopdracht las. Ondanks de Covid-19 crisis, waardoor ik vrijwel uitsluitend vanuit huis heb gewerkt, heb ik het werken bij de gemeente Assen als plezierig ervaren. Zowel het interessante onderwerp, als het enthousiasme van mijn collega’s hebben hier veel aan bijgedragen. Ik wil graag van de mogelijkheid gebruik maken om de mensen te bedanken die mij met dit rapport hebben geholpen. Op de eerste plek mijn stagebegeleider Petra Medendorp. Petra heeft mij gedurende de stageperiode voorzien van coaching, informatie, feedback en inzage over de gemeentelijke organisatie. Dankzij haar heb ik een beter beeld gekregen hoe het er precies aan toe gaat bij de gemeente omtrent het maken van beleid en afvalverwerking in het algemeen.

Ook wil ik Koeno Oosterhuis graag bedanken voor zijn enthousiasme over dit project en de feedback die ik vanuit hem heb gekregen om dit project succesvol af te ronden. Verder wil ik alle collega’s van zowel team Reiniging als van andere teams bedanken voor hun enthousiasme en welwillendheid om mij te helpen met eventuele vragen en het wegwijs maken binnen de gemeente. Buiten de gemeentelijke organisatie zou ik graag dr. Tanmay Chaturvedi willen bedanken voor zijn begeleiding vanuit de universiteit met o.a. het verifiëren van de formules en het geven van adviezen/ informatie.

Gerbrand Eefting Assen, 6 november 2020

Samenvatting In het klimaatakkoord van Parijs zijn in 2015 doelen vastgesteld om er voor te zorgen dat de opwarming van de aarde wordt beperkt tot maximaal 2 graden. Dit houdt in dat we onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen moeten verminderen en moeten inzetten op een circulaire economie. Assen is net als veel andere gemeenten druk bezig met het verduurzamen, met als visie om in 2050 CO2 neutraal te zijn. Door de beperkte oppervlakte en groeiende bevolking is er geen ruimte voor grote windmolens en veel zonneweides wat de energietransitie negatief beïnvloedt. Hierdoor moet er worden gezocht naar alternatieven. Veel van de organische afval- en reststromen die binnen de gemeente worden geproduceerd worden momenteel door externe bedrijven omgezet naar groen gas en energie. Voor deze verwerking betaalt de gemeente rond de € 1.000.000 per jaar, maar van de energieopbrengst ziet het niets terug. Hierdoor rijst de vraag of dit organische afval niet beter binnen de gemeente kan worden verwerkt. Dit zal de kosten van externe verwerking verminderen en een bijdrage leveren aan de energietransitie van Assen en CO2 besparen. Het doel van dit onderzoek is om te kijken welke conversietechnieken beschikbaar zijn voor de gemeente en in hoeverre dit haalbaar is met het beschikbare organisch afval.

Aan de hand van een literatuuronderzoek en data vanuit de gemeente en derden geeft dit rapport antwoord op de vraag of dit afval niet beter binnen de gemeente kan worden verwerkt. Uit een inventarisatie van de gemeentelijke organische afval- en reststromen, komt naar voren dat de gemeente jaarlijks in totaal over circa 87.300 ton aan bioafval beschikt. Hiervan is 20% daadwerkelijk in handen van de gemeente en 80% in handen van boeren, aannemers of de waterschappen. Dit is genoeg bioafval voor een kleine verwerkingsinstallatie. Van de negen besproken verwerkingstechnieken zijn uiteindelijk de technieken vergassing, superkritische watervergassing, vergisting en compostering die in aanmerking komen voor een vervolgonderzoek. De andere technieken lijken o.a. op grond van milieuredenen en techno-economische overwegingen onrendabel. De conclusie en advies van dit rapport is dat ondanks dat de gemeente Assen met één van de eerdergenoemde technieken een gedeelte van zijn energiebehoefte kan opwekken. Het toch raadzaam is om eventuele buurgemeentes of waterschappen te betrekken bij het verder onderzoeken van de mogelijkheden. Hierdoor kan het bioafval gebundeld worden en dus schaalvoordeel gehaald worden. Hieronder vindt u een tabel van de belangrijkste bevindingen.

De elektriciteitspotentie en warmtepotentie zijn uitgedrukt in het aantal woningen dat kan worden voorzien van energie door verwerking van bioafval van de gemeente Assen.

Vergassing

ElektriciteitsWarmte Investeringskosten per kWh/m³ potentie potentie* Investeringskosten woning 7.443.912 2.896 430 € 11.729.240 € 4.050

Pyrolyse

5.237.167

2.038

441

€ 27.042.610

€ 13.270

Verbranding

4.087.287

1.590

640

€ 2.875.651

€ 1.808

3.678.559 1.431 576 Torrefactie Vergisting 1.593.127 620 214 (kWh) Vergisting 531.042 396 (m³) * Voor het benutten van de warmte is een warmtenet nodig.

€ 18.076.729

€ 12.629

€ 2.717.919

€ 4.384

€ 2.802.361

€ 7.071

Techniek

Inhoudsopgave Afkortingen en begrippenlijst .............................................................................................................. - 1 Eenheids- en conversietabellen .......................................................................................................... - 2 1.0 Inleiding ......................................................................................................................................... - 3 2.0 Bioafval inventarisatie gemeente Assen ....................................................................................... - 3 2.1 Bermmaaisel .............................................................................................................................. - 4 2.2 Groente-, fruit- en tuinafval ...................................................................................................... - 4 2.3 Zuiveringsslib ............................................................................................................................. - 5 2.4 Houtsnippers ............................................................................................................................. - 5 2.5 Frituurvet ...................................................................................................................................

- 5 2.6 Dakriet ....................................................................................................................................... - 6 2.7 Plantsoen- en bladafval ............................................................................................................. - 6 2.8 Snoeiafval .................................................................................................................................. - 6 2.9 Mest........................................................................................................................................... - 6 2.10 Afvalhout ................................................................................................................................. - 7 2.11 Landbouwresiduen .................................................................................................................. - 7 2.12 Energiepotentie geïnventariseerde Bioafvalstromen ............................................................. - 8 2.13 Economisch overzicht .................................................................................................................. - 9 3.0 Thermochemische verwerkingstechnieken ..................................................................................

- 9 3.1 Verbranding ............................................................................................................................... - 9 3.2 Reguliere vergassing ................................................................................................................ - 11 3.3 Superkritische watervergassing................................................................................................... - 14 3.4 Pyrolyse ................................................................................................................................... - 15 3.5 Torrefactie ............................................................................................................................... - 18 4.0 Biologische verwerkingstechnieken ............................................................................................ - 19 4.1 Vergisting ................................................................................................................................. - 19 4.2 Compostering .......................................................................................................................... - 22 4.3 Fermentatie .............................................................................................................................

- 23 4.4 Bokashi .................................................................................................................................... - 24 4.5 Samenvatting hoofdstuk 3 & 4 ................................................................................................ - 25 7.0 Conclusie en vervolgstappen ....................................................................................................... - 26 8.0 Bronnenlijst ................................................................................................................................. - 27 -

Tabellenlijst Tabel 1 Primaire energiepotentie bioafvalstromen Assen ................................................................. - 8 Tabel 2 kostenoverzicht externe afvalverwerking .............................................................................. - 9 Tabel 3 kosten- en baten analyse verbranding ................................................................................. - 11 Tabel 4 kosten- en baten analyse vergassing .................................................................................... - 13 Tabel 5 kosten- en baten analyse pyrolyse, scenario elektriciteit .................................................... - 17 Tabel 6 kosten- en baten analyse pyrolyse, scenario pyrolyseverkoop ............................................ - 17 Tabel 7 kosten- en baten analyse torrefactie.................................................................................... - 19 Tabel 8 kosten- en baten analyse vergisting, scenario elektriciteit .................................................. - 21 Tabel 9 kosten- en baten analyse vergisting, scenario groen gas ..................................................... - 21 Tabel 10 Verwerkingscapaciteit technieken .....................................................................................

- 25 Tabel 11 Opbrengstenoverzicht ........................................................................................................ - 25 Tabel 12 Investeringsoverzicht .......................................................................................................... - 26 -

Afkortingen en begrippenlijst Afkorting BG

Begrip Bevoegd gezag

Uitleg Burgemeester en wethouder van de desbetreffende gemeente waar een project gerealiseerd wordt. In sommige gevallen treden de Gedeputeerde Staten in plaats van burgemeester en wethouders waaronder ook in het geval van een energiecentrale.

Biochar

Is vergelijkbaar met actieve kool. Kan worden gebruikt als bodemverbeteraar of voor het opwekken van energie. Biochar wordt voornamelijk geproduceerd uit houtachtig bioafval. Een biobrandstof verkregen uit microbiële fermentatie. Kan worden gebruikt als alternatief voor andere fossiele brandstoffen. Een mix van voornamelijk methaan en koolstofdioxide. Komt voort uit vergisting en kan worden gebruikt voor het opwekken van energie of worden opgewerkt tot groen gas. Bijproduct van het vergistingsproces. Digestaat kan worden toegepast als bodemverbeteraar in de landbouw. Is het gehalte dat de basis vormt voor het uitrekenen van de energiepotentie. Het droge stofgehalte wordt bepaald door de bioafval thermisch te drogen voor een bepaalde tijd. Bioafval – verdampte water = droge stof gehalte. Verwijst naar het organische gedeelte van het huishoudelijke afval. Opgewerkt biogas met een hoger methaangehalte. Hierdoor heeft het dezelfde eigenschappen als aardgas. Een chemische reactie die het synthesegas omzet in vloeibare koolstoffen. Een anorganische verbinding van zuurstof en koolstof die in de aardse atmosfeer voorkomt. Een koolwaterstof die het voornaamste bestandsdeel is van aardgas. Als broeikasgas is het 25 keer sterker dan koolstofdioxide. Het proces om het methaangehalte in het biogas te vergroten waardoor het opgewerkt wordt tot groen gas.

Wordt gerekend in percentages van het droge stofgehalte. Het verschil is dat er bij het organische

Bioethanol

Biogas

Digestaat

DS

Droge stofgehalte

GFT

Groente-, fruit- en tuinafval Groen gas Fischer-Tropsch

CO₂

Koolstofdioxide

CH4

Methaan

Methanisatie

ODS

Organische droge stofgehalte

-1-

O&M kosten

Onderhouds- en beheerkosten

PH

Zuurgraad

Primaire energie

Pyrolyseolie

Synthesegas

Vollast-uren H2

Waterstof(gas)

WKK-installatie

Warmtekrachtkoppelingsinstallatie

droge stofgehalte de niet-organische stoffen (bijv. zand) niet zijn meegerekend. Vaste en variabele kostenposten van het exploiteren van een bioafvalcentrale. Denk o.a. vergunningen, onderhoud, personeel etc. Geeft de zuurgraad van een substantie aan. De pH waarde van een neutrale waterige oplossing is op 7. Een pH waarde lager dan 7 geeft een hoge zuurgraad aan en een pH waarde hoger dan 7 een lage zuurgraad. Refereert aan de energie-inhoud van de bioafvalstromen voor verwerking. Door verwerking gaat een deel van de energie verloren. Biobrandstof die voortkomt uit pyrolyse. Kan worden gebruikt voor het opwekken van energie of toepassing in de chemische industrie. Een mix van methaan, waterstofgas en koolstofdioxide die kan worden opgewerkt en/of toegepast voor energieopwekking. Het aantal uren dat een installatie op vol vermogen energie produceert. Gas dat voorkomt uit vergassingstechnieken of fermentatie. Kan o.a. worden gebruikt als brandstof voor vervoermiddelen of voor het opwekken van warmte/ elektriciteit. Een WKK is een generator die wordt aangedreven door bijvoorbeeld een gasturbine op biogas waarmee zowel elektriciteit als warmte kan worden opgewekt.

Eenheids- en conversietabellen Eenheid Joule

Watt

Massa

Uitleg Joule is een eenheid die aangeeft hoeveel energie er nodig is om een object te verplaatsen met een kracht van 1 newton over een afstand van 1 meter. Watt geeft het vermogen aan en is opgebouwd uit een eenheid van tijd en energie. Een Watt is 1 joule per seconde. Dus 1 kilowattuur is 3.600 joule of 3,6 MJ. Een natuurkundige eenheid die de eigenschap van materie aanduidt in gewicht.

Basis 1 joule (J)

X1000 1 megajoule (MJ)

X1000 1 gigajoule (GJ)

1 watt (W)

1 kilowatt (KW)

1 megawatt (MW)

1 kilo (kg)

1 ton (ton)

1 kiloton (Kton)

-2-

1.0 Inleiding Net als veel andere gemeenten is Assen druk bezig met de energietransitie. En dat is hard nodig, gezien een van de doelstellingen van het klimaatakkoord van Parijs om de opwarming van de aarde met maximaal 2 Celsius te beperken. Om dit doel te halen moet iedereen zich extra inspannen, ook de gemeenten. Assen heeft het ambitieuze doel gesteld om in 2050 CO2 neutraal te zijn, maar voordat het zover is moet nog veel gebeuren. De gemeente doet al veel maar we moeten onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen en zoveel mogelijk inzetten op een circulaire economie. In dit onderzoek is gekeken naar de energiepotentie van het organische deel van het afval binnen de gemeente. Momenteel wordt dit afval extern verwerkt met als opbrengst onder andere groen gas en energie, maar hier ziet de gemeente energie technisch niets van terug. Hierdoor rijst de vraag of dit organische afval niet beter binnen de gemeente kan worden verwerkt. Hierdoor zullen de kosten van externe verwerking verminderen en kan een bijdrage worden geleverd aan de energie- en circulaire economie doelstellingen van de gemeente. Tevens besparen we op CO2. Dit rapport poogt de gestelde vraag te beantwoorden met als doel een idee te geven over de mogelijkheden van energiewinning uit de organische afval- en reststromen binnen de gemeente.

Op basis van dit onderzoek kan worden gekeken of de gemeente verder wil gaan met een bepaalde techniek en een haalbaarheidsonderzoek wil laten uitvoeren. Het onderzoek kent twee delen. Het primaire deel, dit rapport, bevat de bevindingen van de bioafvalinventarisatie binnen de gemeente (hoofdstuk 2) en bevat de inventarisatie van beschikbare technieken (hoofdstuk 3 en 4). In het secundaire rapport, de bijlage, wordt verder ingegaan op weten regelgeving en subsidies. Daarnaast zijn de berekeningen en visuele overzichten van de technieken terug te vinden.

2.0 Bioafval inventarisatie gemeente Assen Onder biomassa wordt verstaan “de biologische afbreekbare fractie van producten, afvalstoffen en residuen van de landbouw (met inbegrip van plantaardige en dierlijke stoffen), de bosbouw en aanverwante bedrijfstakken, alsmede de biologische afbreekbare fractie van industrieel een huishoudelijk afval”.1 In dit onderzoek is ervoor gekozen om de term bioafval te gebruiken i.p.v. van biomassa. De term biomassa is tegenwoordig een beladen concept door verhalen van gekapte bossen in Estland en Canada. Om de duurzaamheid van dit project te waarborgen is er puur gekeken naar afval- en reststromen die momenteel extern worden verwerkt en die, in energetisch opzicht, de gemeente Assen niets opleveren. Producten als mais en suikerbiet die nog kunnen worden geconsumeerd zijn niet meegenomen in dit onderzoek. In relatie tot wet- en regelgeving wordt wel verwezen naar de term biomassa.

1

Europees Parlement, “Betreffende de bevordering van elektriciteitsopwekking uit hernieuwbare energiebronnen op de interne elektriciteitsmarkt”, publicatieblad van de Europese gemeenschappen, Brussel, 2001, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32001L0077&from=RO

-3-

Om de hoofdvraag van dit onderzoek te beantwoorden, of het organische afval niet beter binnen de gemeente verwerkt kan worden, moet eerst een inventarisatie worden gemaakt van de huidige bioafvalstromen. Dit hoofdstuk bevat een opsomming van de bestaande bioafvalstromen binnen de gemeente Assen en hoe deze momenteel worden verwerkt. Vervolgens worden deze bioafvalstromen vertaalt naar de energiepotentie die ze bezitten en worden de economische aspecten van de huidige verwerking weergegeven in tabelvorm.

2.1 Bermmaaisel De afvalstroom bermmaaisel bestaat uit verschillende onderdelen zoals gras, riet en verschillende plantensoorten. Bermmaaisel heeft als bioafval een grote energiepotentie voor bijvoorbeeld vergisting en compostering, al is er verschil in voorjaars- en najaarsgras.2 Afbraaktesten in laboratoria kunnen een nauwkeurig inzicht geven over het biogaspotentieel van het bermmaaisel. Omdat voorjaarsgras meer biogaspotentieel heeft dan dat uit andere seizoenen zou kunnen worden overwogen het maaibeheer aan te passen om zo meer goed vergistbaar maaisel te produceren. Op dit moment wordt het bermmaaisel door een aannemer gedeeltelijk aangeboden aan een vergistingsinstallatie in Tynaarlo. Ook wordt bermmaaisel achtergelaten op het perceel voor spontane compostering. De hoeveelheid geproduceerde bermmaaisel in Assen staat momenteel op 3.750 ton (2019). Artikel 10.1a van de Wet Milieubeheer schrijft voor dat een aantal artikelen van hoofdstuk 10 “Afvalstoffen” voor groenafval niet gelden voor onder andere de productie van energie uit die biomassa door middel van processen of methoden die onschadelijk voor het milieu en die de menselijke gezondheid niet in gevaar brengen”.3 Bermmaaisel heeft dus een afvalstatus, maar er is geen vergunningsplicht om dit toe te passen in een bioafvalcentrale.

2.2 Groente-, fruit- en tuinafval Groente-, fruit- en tuinafval is het organische deel van het huishoudelijke afval. Op jaarbasis komt er circa 7.900 (2019) ton aan GFT vrij binnen de gemeente Assen dat verwerkt wordt tot compost en biogas. In de Wet Milieubeheer is voor gemeenten vastgelegd dat composteren, met oog op recycling, of vergisting de minimum verwerking voor GFT is.4 GFT is een afvalstroom die gevoelig is voor contaminatie met andere afvalstromen. Gemeenten kunnen contaminatie voorkomen door heldere ‘wel/niet lijsten’ naar hun burgers met te communiceren en het gebruik van papieren afvalzakken voor het verzamelen van GFT te bevorderen. Jaarlijks kost de verwerking van GFT Assen circa €310.000. Als het huidige contract voor verwerking van GFT afloopt zal de prijs per ton stijgen naar minimaal € 65, dit heeft een negatief effect op de afvalstoffenheffing.5 De hoeveelheid GFT zal in de toekomst stijgen omdat bewoners van appartementen volgend jaar ook de gelegenheid krijgen GFT gescheiden aan te bieden. Daarnaast groeit het aantal inwoners. 2

RVO, “Gras benutten als substraat voor vergisting”, RVO, Utrecht, 2015, https://www.rvo.nl/sites/default/files/RVO-Publ-Grasvergisting-webdoc-mei15_1_def.pdf 3 Rijkswaterstaat, “Artikel 10.1a Wet Milieubeheer”, https://www.afvalcirculair.nl/onderwerpen/afvalregelgeving/groenafval/artikel-10-1a-wet-milieubeheer/ 4 Iemke Bisschops et al, “Kleinschalige verwerkingsmethoden voor gft en swill – bijdragen aan de circulaire economie binnen bestaande regelgeving en beleid”, LeAF, Wageningen, 2020. 5 Leeuwarder Courant, “Het verwerken van gft-afval wordt voor gemeenten flink duurder (en dus gaat de afvalstofheffing omhoog)”, https://www.lc.nl/friesland/Het-verwerken-van-gft-afval-wordt-voor-gemeentenflink-duurder-en-dus-gaat-de-afvalstoffenheffing-omhoog-25830458.html

-4-

2.3 Zuiveringsslib Door de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) in Assen wordt per jaar ongeveer 1.900 ton aan vergistbaar slib geproduceerd. Hiermee wordt 791.600m³ biogas geproduceerd. Hiervan gaat 168.200m³ biogas naar de biogasopwerking waar het omgezet wordt tot 111.300m³ groen gas. Dit groen gas wordt in het aardgasnetwerk van Assen ingevoerd. De overige 623.400m³ biogas wordt door een WKK omgezet in elektriciteit voor eigen gebruik, dit levert zo’n 578.000 kWh op. Het grovere afval zoals wc-papier wordt gedroogd en verbrand. Exacte cijfers qua verwerkingskosten zijn niet beschikbaar. Wel is bekend dat Wetterskip Fryslân momenteel € 65 betaalt om hun slib te laten drogen en verbranden; door een nieuw verwerkingscontract zal dit boven de € 100 uitkomen.6 Het is mogelijk om zuiveringsslib lokaal te verwerken in een superkritische vergassingsinstallatie. Dit bespaart op transportkosten en levert energie op.

2.4 Houtsnippers Houtsnippers zijn het houtige groenafval dat voortkomt uit het groenonderhoud uitgevoerd door de gemeente. Momenteel wordt er in Assen 490 ton aan houtsnippers geproduceerd die allemaal weer worden verkocht aan particulieren en private bedrijven. Een deel wordt verkocht aan Snipperhout BV die het voornamelijk gebruikt voor het verwarmen van zwembaden, particulieren gebruiken het voornamelijk voor het aanleggen van paden of tegen onkruid. Verder wordt een deel verkocht als haardhout. Artikel 10.1a van de Wet Milieubeheer schrijft voor dat een aantal artikelen van hoofdstuk 10 “Afvalstoffen” voor groenafval niet gelden voor onder andere de productie van energie uit die biomassa door middel van processen of methoden die onschadelijk zijn voor het milieu en die de menselijke gezondheid niet in gevaar brengen”.7 Houtsnippers hebben een afvalstatus, maar er is geen vergunningsplicht om dit toe te passen in een bioafvalcentrale.

2.5 Frituurvet Gebruikt frituurvet is een belangrijke bron bioafval die voor verschillende doeleinden kan worden gebruikt. In Nederland wordt deze grondstof bijna volledig ingezet voor de productie van biodiesel. Daarnaast is het een interessante grondstof voor de productie van biogas door het hoge energiegehalte van vetrijke oliën. Momenteel leveren bewoners zeven ton aan frituurvet in op het milieupark, daarnaast leveren bewoners ongeveer zeven ton aan frituurvet in bij inzamelpunten in supermarkten. Het frituurvet wordt verwerkt door een vetverwerkend bedrijf. Momenteel is het nog niet toegestaan om frituurvet uit huishoudens te gebruiken voor vergisting. Frituurvet uit de levensmiddelenindustrie is wel biomassa volgens de richtlijnen.8

6

Leeuwarder Courant, “Wetterskip vertilt zich aan duurzame slibverwerking”, https://www.lc.nl/friesland/Wetterskip-vertilt-zich-aan-duurzame-slibverwerking-26014169.html 7 Rijkswaterstaat, “Artikel 10.1a Wet Milieubeheer”, https://www.afvalcirculair.nl/onderwerpen/afvalregelgeving/groenafval/artikel-10-1a-wet-milieubeheer/ 8 Rijksdienst voor ondernemend Nederland, “Soorten biomassa voor verbranding” https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/duurzame-energie-opwekken/bioenergie/verbranding-ketels-en-kachels/soorten-biomassa-voor-verbranding

-5-

2.6 Dakriet Dakriet is afval dat vrijkomt bij de sloop en/of bouw van rieten daken. Qua product is het vergelijkbaar met het riet dat vrijkomt als bermmaaisel. Dakriet is bewerkt met chemische stoffen om de brandveiligheid van de panden te vergroten. Momenteel wordt het dakriet gecomposteerd en gebruikt als afdeklaag op een stortplaats.

2.7 Plantsoen- en bladafval Plantsoenafval is het schoffel- en snoeiafval dat wordt geproduceerd tijdens het onderhoud van het plantsoengroen in de gemeente. Schoffelafval wordt voornamelijk gekarakteriseerd door het hoge aandeel zand dat het met zich meebrengt. De circa 3.300 ton aan plantsoenafval die de gemeente produceert (2019) bestaat dan ook voornamelijk uit zand. Zand zorgt voor problemen tijdens het verwerken van bioafval tot energie waardoor het in feite onbruikbaar is. Momenteel wordt deze afvalstroom gecomposteerd en gebruikt als bodemverbeteraar in de landbouw. Bladafval wordt ook gecomposteerd maar is uitermate geschikt om te verwerken tot energie. Hierbij geldt wel dat het bladafval eerst moet worden voorbewerkt aangezien het gecontamineerd kan zijn met zand en zwerfafval. Van deze afvalstroom is 1000 ton beschikbaar.

2.8 Snoeiafval Snoeiafval is praktisch gezien hetzelfde als de eerdergenoemde houtsnippers, alleen deze afvalstroom wordt voornamelijk door particulieren en bedrijven geleverd aan het milieupark. Deze afvalstroom wordt verwerkt tot compost dat als bodemverbeteraar in de landbouw wordt gebruikt. Hiervan is circa 2.460 ton beschikbaar. Artikel 10.1a van de wet milieubeheer schrijft voor dat een aantal artikelen van hoofdstuk 10 “Afvalstoffen” voor groenafval niet gelden voor onder andere de productie van energie uit die biomassa door middel van processen of methoden die onschadelijk zijn voor het milieu en die de menselijke gezondheid niet in gevaar brengen”.9 Snoeiafval heeft dus een afvalstatus, maar er is geen vergunningsplicht om dit toe te passen in een bioafvalcentrale.

2.9 Mest Mest is een veel bediscussieerd onderwerp, Nederland kent namelijk een mestoverschot. Mest is de meest omvangrijkste afvalstroom uit de landbouw en wordt vergist, geraffineerd of gebruikt op eigen landbouwgrond. Mest bevat veel methaan waardoor het geschikt is voor vergisting om zo biogas te produceren. Mest wordt onderverdeeld in drie categorieën namelijk rundveemest, varkensmest en pluimveemest. Pluimveemest is over het algemeen vaster van textuur dan bijvoorbeeld rundveemest en varkensmest.10 Cijfers van het CBS (2019) laten zien dat er 61.000 ton aan dunne mest en 3.000 ton aan vaste mest is in de gemeente Assen.11 Wel moet hierbij rekening worden gehouden dat deze 9

Rijkswaterstaat, “Artikel 10.1a Wet Milieubeheer”, https://www.afvalcirculair.nl/onderwerpen/afvalregelgeving/groenafval/artikel-10-1a-wet-milieubeheer/ 10 Dorette Corbey, Bert van Asselt, “Routekaart Nationale Biogrondstoffen. Naar een groter aanbod en betere benutting.”, klimaatakkoord.nl, 2020, Pagina 41. 11 Centraal Bureau voor de Statistiek, https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/70072ned/table?searchKeywords=dierlijke%20mest

-6-

aantallen inclusief het mest is dat op akkers terecht komt, waardoor de hoeveelheid bruikbaar mest lager uitvalt. Mest heeft een afvalstatus en is volgens de wet geen biomassa.

2.10 Afvalhout Afvalhout komt voornamelijk vrij als restproduct bij sloop, verbouwingen en/of van afgedankte meubelen. Dit sloophout wordt ingezameld door de gemeente op het milieupark. - A-hout: is hout dat niet geïmpregneerd is, ongelakt, ongeverfd en onbehandeld is. Dit hout wordt veelal gerecycled. A-hout is biomassa volgens de gegeven definitie. De hoeveelheid ahout dat wordt gestort op milieupark is verwaarloosbaar, daarom wordt dit samengevoegd met b-hout. Hiervan is circa 1.800 ton beschikbaar - B-hout: is hout dat bewerkt is (zoals spaanplaat en multiplex) en valt niet onder de definitie van biomassa. 40% van deze afvalstroom wordt momenteel ingezet in de MDF- en spaanplaatindustrie en 60% wordt verbrand om energie op te wekken. Omdat b-hout niet onder de definitie valt is een vergunning nodig om dit toe te passen.12 - C-hout: is verduurzaamd hout wat inhoudt dat het behandeld en geïmpregneerd is (bijvoorbeeld tuinhout). Door middel van verbranding wordt met deze afvalstroom energie opgewekt. Voor energieopwekking met c-hout gelden wel strenge regels. C-hout dat geen wolmanzouten bevat mag als brandstof gebruikt worden.

C-hout dat wel behandeld is met wolmanzouten mag alleen voor energieproductie worden gebruikt als de verbrandingsassen voldoende worden opgevangen en gestort.13 Voor c-hout is een vergunning van toepassing.14 Van c-hout is circa 320 ton aanwezig op het milieupark.

2.11 Landbouwresiduen Bij het telen van landbouwproducten komen restromen (loof, stengels, veilingafval et cetera.) vrij die momenteel op het land blijven liggen of gebruikt worden als veevoer. Door het op het land te laten liggen draagt het bij aan het verbeteren van de bodemkwaliteit en het bodemleven, maar wordt de energiepotentie niet benut. Deze landbouwresiduen zouden als alternatief kunnen worden verwerkt in een vergistingsinstallatie waarna het geproduceerde digestaat als bodemverbeteraar kan functioneren. Wel moet rekening worden gehouden met het feit dat landbouwresiduen apart moeten worden geoogst van de hoofdoogst en daardoor zullen de kosten niet opwegen tegen de baten.15 Exacte cijfers van landbouwresiduen zijn niet beschikbaar omdat deze vrijwel niet worden geregistreerd.

12

Rijksdienst voor ondernemend Nederland, “Soorten biomassa voor verbranding” https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/duurzame-energie-opwekken/bioenergie/verbranding-ketels-en-kachels/soorten-biomassa-voor-verbranding 13 Recyclingplatform, “Hout”. https://www.recyclingplatform.nl/recyclingprocessen/hout#:~:text=Als%20C%2Dhout%20niet%20behandeld,mag%20als%20brandstof%20worden%20ing ezet 14 Rijksdienst voor ondernemend Nederland, “Soorten biomassa voor verbranding” https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/duurzame-energie-opwekken/bioenergie/verbranding-ketels-en-kachels/soorten-biomassa-voor-verbranding 15 Dorette Corbey, Bert van Asselt, “Routekaart Nationale Biogrondstoffen. Naar een groter aanbod en betere benutting.”, klimaatakkoord.nl, 2020, Pagina 40

-7-

2.12 Energiepotentie geïnventariseerde Bioafvalstromen Deze paragraaf geeft de primaire energiepotentie van de bovengenoemde bioafvalstromen weer. Primaire energie staat voor energie wat in de natuur voorkomt voordat het menselijke conversietechnieken heeft ondergaan naar bijvoorbeeld elektriciteit, warmte of gas. Doordat de specificaties van bioafvalstromen per seizoen, compositie, geografische locatie en andere factoren afhankelijk zijn, kunnen de cijfers in het onderstaande overzicht slechts een indicatie geven. In dit onderzoek is er uitgegaan van de laagste energiewaarden om een zo realistisch mogelijk beeld te geven. Ook moet er onderscheid worden gemaakt tussen de theoretisch en technische hoeveelheid van de bioafvalstromen. De theoretische waarden zijn in het overzicht opgenomen, de technische hoeveelheid valt in de realiteit lager uit door bijvoorbeeld afkeuring, weersomstandigheden en andere factoren. Bioafval Bermmaaisel

MJ/kg Tot. Energiepotentie ODS Tot. M³ Ton DS % T/DS DS (GJ) % T/oDS M³/t oDS biogas 3.750 30 1.125 17 19.125 80 900 370 333.000

Houtsnippers

490

82

402

15,5

6.228

0

0

0

Snoeiafval

2.459

50

1.230

19,8

24.344

90

1.107

0

0

Zuiveringsslib

1.921

4

77

11

845

60

46

200

9.221

GFT

7.904

15

1.186

Dakriet

173

80

138

9

10.670

25

296

350

103.740

15

2.076

0

0

0

Frituurvet

7

95

7

38,1

253

92

6

850

5.200

Bladafval

1.000

35

350

15

5.250

51

179

370

66.045

0

0

0

0

0

0

0

0

0

1.793

90

1.614

15,1

24.367

0

0

0

316

90

284

15,1

4.294

0

0

0

Natte mest

61.000

7,5

4.575

16,7

76.403

85

3.889

Vaste mest

3.000

15

450

16

7.200

75

338

Totalen

83.813

Plantsoenafval A & B-Hout C-Hout

11.437

Tabel 1 Primaire energiepotentie bioafvalstromen Assen

181.056

6.760

400 1.555.500 500

168.750 2.241.456

16

Zoals weergegeven, heeft de gemeente circa 181.100 GJ of 2.241.500m3/biogas aan primaire energiepotentie. Het overzicht geeft weer dat de bioafvalstromen niet alleen vrij veel verschillen in energetische waarde maar ook in biogaspotentieel. Bij bioafval wordt er onderscheid gemaakt tussen nat en droog bioafval. Hierbij wordt de grens arbitrair gelegd op +70% vochtgehalte. Onder natte stromen verstaan we onder andere bioafval, agrarische reststromen, reststromen uit de voedsel- en genotsmiddelenindustrie en zuiveringsslib. Onder droge stromen wordt veelal houtachtige bioafval verstaan. Dit onderscheid is belangrijk om te maken omdat het vochtgehalte in het bioafval directe invloed heeft op de energiepotentie. Des te natter het bioafval is, des te ongunstiger is het voor conversietechnieken die met hitte werken omdat de energiekosten voor het opwarmen van het vocht niet opwegen tegen de energieopbrengsten. Aan de andere kant zijn drogere bioafvalstromen juist weer ongeschikt voor biologische verwerkingstechnieken omdat hout moeilijk afbreekbaar materiaal is.

16

Paula Schulze et al, “Biomassapotentieel in Nederland”, DNV-GL, 2017.

-8-

2.13 Economisch overzicht Het onderstaande overzicht geeft weer welke bedragen de gemeente momenteel kwijt is voor het verwerken van de eerdergenoemde bioafvalstromen. In totaal spendeert de gemeente € 1.036.009 aan externe bedrijven die dit zelf verwerken tot energie of compost en daarna doorverkopen. Team Groenbeheer Bermmaaisel Houtsnippers Waterschap Hunze en Aa Zuiveringsslib Grof riool afval

Ton verwerkingskosten transportkosten 3.750 € -157.378 490

Containerhuur

€ +13.554

Totaal € -157.378 € +13.554

1.921 40

Team Reiniging GFT Snoeiafval Dakriet Frituurvet Plantsoen- en bladafval A & B-Hout C-Hout

7.904

€ -310.074

€ -174.240

€ - 484.314

2.459 173

€ - 48.565 € -14.186

€ - 45.264 € - 5.344

€ - 93.829 € - 23.130

7

€ +1.470

4.438

€ -70.120

€ - 47.746

€ -2.400

€ -120.266

1.793

€ - 98.615

€ - 36.091

€ -6.000

€ -140.706

316

€ -22.120

€ - 6.342

€ -2.948

€ - 31.409

€ -706.035

€ -315.027

€ -14.948

€ -1.036.009

€ -3.600

€ + 1.470

Landbouw Natte mest

61.000

Vaste mest

3.000

Totaal per jaar

87.291

Tabel 2 kostenoverzicht externe afvalverwerking

In het bijlagerapport, hoofdstuk 3 pagina 9, vindt u een gedetailleerder overzicht.

3.0 Thermochemische verwerkingstechnieken 3.1 Verbranding 3.1.1 Techniek Het principe van verbranding is simpel. Door een overmaat van zuurstof verbrandt het bioafval waarbij verschillende producten vrijkomen. Het voorbewerkte bioafval wordt met behulp van een transportband getransporteerd naar de verbrandingsketel waar de temperatuur rond de 800 C° ligt.17 Door verbranding komt warmte vrij die gebruikt wordt voor het opwarmen van water. De stoom die hierdoor vrijkomt wordt doormiddel van een stoomturbine toegepast in de elektriciteitsproductie. Na de stoomturbine wordt het water afgekoeld waardoor het begint te condenseren, hierdoor creëer je als het ware een cyclus waarin het water wordt hergebruikt.18 Door bioafval te verbranden gaan waardevolle stoffen verloren. Hierdoor wordt verbranding gezien als een laagwaardige manier van verwerking.

17

Energy Conversion Parks, “verbranding”, https://ecp-biomass.eu/sites/ecpbiomass.eu/files/books/ECP%20TF%20Verbranding_LG_HP_2nd.pdf 18 Energy Conversion Parks, “verbranding”, https://ecp-biomass.eu/sites/ecpbiomass.eu/files/books/ECP%20TF%20Verbranding_LG_HP_2nd.pdf

-9-

3.1.2 Geschikte bioafvalstromen Voor verbranding geldt dat droge bioafvalstromen de voorkeur hebben. Het gebruik van natte bioafvalstromen heeft een negatieve invloed op het verbrandingsproces waardoor het energierendement omlaag gaat. Geschikte bioafvalstromen zijn o.a. houtsnippers, dakriet, snoeiafval en sloophout.

3.1.3 Eindproducten Uit de verbranding van bioafval kunnen de volgende producten worden gewonnen. 19,20 - Warmte: de warmte die vrijkomt tijdens het verbrandingsproces kan op verscheidene manieren worden toegepast. Door middel van een warmtenet kan de warmte worden geleverd aan huishoudens en industrie. De warmte kan ook intern worden gebruikt. - Elektriciteit: zoals eerder vermeld, kan door middel van een stoomturbine elektriciteit worden opgewekt uit het verbrande bioafval. - Verbrandingsassen: wanneer toegestaan, kunnen worden hergebruikt in de wegenbouw. Recentelijk is er in Zweden begonnen met het aanleggen van een installatie die kaliumchloride, calciumchloride en natriumchloride uit het as kan winnen. Daarnaast verwijdert deze installatie toxische substanties uit het as. - Rookgas: bij het verbranden van bioafval komen rookgassen zoals stikstofoxiden, fijnstof en koolmonoxide vrij die schadelijk zijn voor het milieu. Deze moeten worden gefilterd voordat ze in de atmosfeer terecht mogen komen. Nieuw onderzoek heeft ook de mogelijkheid getoond om CO2 met water via een katalysator om te zetten in bio-ethanol

3.1.4 Huidige toepassing In Nederland wordt houtige bioafval/biomassa momenteel verbrandt in stookcentrales of meestookcentrales. In de meestookcentrales wordt ongeveer 3.000 Kton aan steenkool en bioafval/biomassa verbrand. De kleinschaligere verbrandingsinstallaties verbranden jaarlijks honderden tot duizenden tonnen aan bioafval/biomassa (voornamelijk voor eigen gebruik). Hier zijn er landelijk zo’n 100 van in gebruik. Door middel van een warmtenet levert bijvoorbeeld Warmtebedrijf Ede warmte aan 20.000 huishoudens. Deze warmte wordt geproduceerd door het gebruik van lokaal snoeiafval. Dagelijks verwerken deze installaties tussen de 90 en 270 ton snoeiafval.21

3.1.5 Techno-economische overzicht Op basis van literatuuronderzoek en de beschikbare bioafvalstromen kan een indicatie gegeven worden over de elektriciteitsopbrengst van een installatie in Assen. De berekende installatie heeft een verbrandingsrendement van 80%, een elektriciteitsrendement van 30% en een warmterendement van 50%. Uitgaande van deze parameters, heeft de installatie een outputpotentie van 4.087.300 kWh. Een gemiddelde woning in Assen verbruikt 2.570 kWh per jaar.22 Een verbrandingsinstallatie in Assen zou dus 1.590 woningen van stroom kunnen voorzien. Daarnaast is er nog een thermisch rendement van

19

ibid Johan van Groenestijn et al “Biomassa voor de circulaire economie”, Groene Grondstoffen, Wageningen, 2019. Pagina 52. 21 Ibid. pagina 52. 22 Gemeente Assen, assen.incijfers.nl, 20

- 10 -

24.500 GJ. Zonder warmtenet kan dit niet benut worden. Dit zou in theorie 640 woningen van warmte kunnen voorzien. Doordat er geen warmtenet beschikbaar is dit niet meegenomen in het economische overzicht. Qua emissies, op basis van het aantal geproduceerde kilowatturen elektriciteit, zal dit een besparing opleveren van 2.738.500 kg aan CO₂. Wel moet hier opgemerkt worden dat verbranden een laagwaardige manier is van afvalverwerking en dat de milieuwinst onder de streep minder groot is. De investerings- en operationele kosten van een installatie hangen direct samen met de bovengenoemde outputpotentie. Een installatie op deze schaal zal gemiddeld € 2.875.700 kosten inclusief een 10% onzekerheidsmarge. Via een kosten-baten analyse kan worden geconcludeerd dat een verbrandingsinstallatie op deze schaal nagenoeg break-even draait. Hierbij zijn eventuele subsidies niet meegerekend omdat verbranding meer en meer wordt ontmoedigt. Kosten Afschrijvingskosten Vaste proceskosten Variabele proceskosten Afvalstoffenbelasting Totaal

Balans € 323.495 10 jaar € 96.726 € 48.775 € 170.688 € 639.684

Baten Opbrengst energie Besparing externe verwerkingskosten

€ 367.856

Besparing transportkosten Besparing externe diverse kosten

€ 93.041

€ 93 Totaal

€ 169.932

€ 8.948 € 639.777

Tabel 3 kosten- en baten analyse verbranding

In het bijlagerapport, hoofdstuk 4 pagina 10-11, vindt u de bijbehorende berekeningen.

3.1.6 Conclusie Het verbranden van bioafval is een makkelijke manier om van het afval binnen de gemeente af te komen, maar ook de meest laagwaardige manier. Wanneer men puur kijkt naar de CO₂-winst dan is verbranding een optie. Kijkend naar het grotere geheel dan zien we dat de gebruikte bioafvalstromen al beter worden verwerkt tot onder andere compost en dus een grotere milieuwinst hebben. Aangaande de hoeveelheid geschikte bioafval binnen de gemeente, heeft een verbrandingsinstallatie in Assen een capaciteit van circa 5.230 ton bioafval, afvalhout en dakriet. De branchevereniging voor afvalinzamelaars, de Nederlandse Vereniging van Reinigingsdiensten (NVRD) stelt dat als er minder dan 20.000 ton aan bioafval beschikbaar is het project moeilijk rendabel te is krijgen.23 Alles bij elkaar is de conclusie dat verbranding geen optie is in het kader van zowel haalbaarheid als milieu.

3.2 Reguliere vergassing 3.2.1 Techniek Vergassing is een conversietechniek waarbij het bioafval bij temperaturen van 1.300 tot 1.500 C° met zuurstof, lucht of stoom wordt omgezet in synthesegas. Het proces van vergassen van bioafval bestaat uit de volgende processen: 1. Drogen: het bioafval bestemd voor het vergassen wordt gedroogd tot het gewenste vochtgehalte.

23

NVRD, “spoorboekje biomassa: voor realisatie van biomassaprojecten door gemeenten en publieke afvalbedrijven”, Arnhem, 2019, pagina 24.

- 11 -

2. Pyrolyse: onder zuurstofloze omstandigheden en bij hoge temperaturen worden de organische moleculen in het bioafval omgezet naar kleinere moleculen. Hierbij ontstaan kool en gassen. 3. Vergassing: bij de vergassing reageert de kool met lucht en koolstofdioxide en ontstaat het synthesegas. 4. Oxidatie: hierbij wordt een deel van de gassen en kool verbrand, hierbij ontstaat koolmonoxide en koolstofdioxide.24 Mestvergassing Naast reguliere vergassing kan ook mest worden vergast. In Emmen wordt de eerst mestvergister van Nederland gebouwd door Stercore, waarmee zo’n € 40 miljoen aan investeringskosten is gemoeid. De installatie zal op jaarbasis 185.000 ton droge mest en digestaat van mestvergisters vergassen wat rond de 30 miljoen m³ groen gras en 85.000 ton koolstof opbrengt. Het groene gas wordt geïnjecteerd in het aardgasnetwerk om 24.000 huishoudens van groen gas te voorzien.25 De koolstof kan als bodemverbeteraar fungeren. Ondanks de milieuvoordelen is de bouw stopgezet door een beroep van Milieudefensie. Zij claimen dat de stikstofberekeningen niet kloppen doordat de mest volgens hen half Nederland moet doorreizen. De mest zou o.a. door een bedrijf uit Smilde worden geleverd. 26

3.2.2 Geschikte bioafvalstromen Voor vergassing geldt dat droog bioafval met een droge stofgehalte van 80% de voorkeur heeft. Onder droog bioafval worden houtsnippers, snoeiafval, dakriet en houtafval verstaan. Bestaande technieken hebben al uitgewezen dat mest geschikt kan zijn voor vergassing maar het mest moet worden gedroogd voor gebruik.

3.2.3 Eindproducten27 -

-

Synthesegas: synthesegas is het hoofdproduct van vergassing. Dit gas bestaat uit een mix van waterstof, methaan en koolstofmonoxide. Met synthesegas kunnen verschillende routes worden overwogen. Na het reinigen van teer en onzuiverheden uit het synthesegas kan het direct worden gebruikt voor de opwekking van warmte en elektriciteit d.m.v. een gasmotor. Verder zou het gas kunnen worden opgewerkt naar groen gas. Daarnaast kunnen door het Fischer-Tropsch-proces brandstoffen worden gewonnen. Het waterstof kan ook naar brandstof geschikt voor voertuigen worden opgewerkt. Koolstofdioxide: het gezuiverde CO2 zou kunnen worden hergebruikt in de glastuinbouw als voedingsstof. Nieuw onderzoek heeft ook de mogelijkheid getoond om CO2 met water via een katalysator om te zetten in bio-ethanol (een biobrandstof).

24

J. Greeve, “Haalbaarheid van kleinschalige vergassing van biomassa tot groengas in het kader van transitiepad GroenGas”, E kwadraat advies BV, Arnhem, 2009, pagina 19. 25 Veldpost, “Eerste mestvergasser komt in Emmen”, https://www.veld-post.nl/artikel/236362-eerstemestvergasser-komt-in-emmen/ 26 RTV Drenthe, “Milieudefensie stapt naar rechter: bouw van mestvergasser Emmen uitgesteld”, https://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/161618/Milieudefensie-stapt-naar-rechter-bouw-van-mestvergasserEmmen-uitgesteld 27 Johan van Groenestijn et al “Biomassa voor de circulaire economie”, Groene Grondstoffen, Wageningen, 2019. Pagina 58-59.

- 12 -

-

Biochar: biochar heeft ongeveer dezelfde werking als actieve kool. Dit bijproduct kan als brandstof worden gebruikt om zo energie op te wekken of het kan als bodemverbeteraar worden toegepast.

3.2.4 Huidige toepassing Momenteel staat er in Nederland één houtvergasser in Amsterdam, gebouwd in 2017 door Bio Energy Netherlands. Deze wordt momenteel gebruikt voor het produceren van warmte, elektriciteit en biochar. In de toekomst wil de eigenaar ook waterstof winnen uit het synthesegas. Door de verkoop van alle eindproducten en met een SDE subsidie is de business case van deze fabriek rondgekomen.28 In Tzum staat een vergasser die naast kippenmest ook schoon hout vergast. De totale capaciteit van deze installatie is 5.000 ton bioafval dat 1,9 miljoen kWh aan elektriciteit produceert wat genoeg is voor 630 woningen.29

3.2.5 Techno-economische overzicht Via twee verschillende formules is er een indicatie geven van de energieopbrengst via deze verwerkingstechniek. Over het algemeen is voor beide formules gerekend met een vergassingsrendement van 80%, een elektrisch rendement van 29,8% en een warmterendement van 20%. Op basis hiervan ligt de verwachtte elektriciteitsopbrengst tussen de 6.828.000 kWh en 7.444.000 kWh. Dit komt neer op 2.600-2.900 woningen voorzien van stroom. Kijkend naar de milieuwinst vertaalt zich dit in een CO₂ besparing van gemiddeld 4.781.200 kg. Daarnaast is er nog een thermisch rendement van 16.500 GJ. Zonder warmtenet kan dit potentieel niet worden benut maar zou in theorie 430 woningen van warmte kunnen voorzien. Doordat er op dit moment geen warmtenet beschikbaar is is deze toepassing niet meegenomen in het economische overzicht. Economisch gezien liggen de investeringskosten van een installatie op deze schaal op € 11.729.200. Een kosten en batenanalyse heeft uitgewezen dat een installatie rendabel is met behulp van SDE++ subsidie. Zonder subsidie is een dergelijk project dat puur is gefocust op elektriciteitsverkoop niet rendabel. Kosten

Balans

Baten

Afschrijvingskosten

20 € 731.241 jaar

Opbrengsten energie

€ 687.404

Vaste proceskosten

€ 639.777

Besparing externe verwerkingskosten

€ 169.932

Variabele proceskosten

€ 23.830

Besparing transportkosten

€ 79.487

Besparing containerhuur

€ 12.548

SDE++ subsidie

€ 543.406

Totaal

€ 1.394.848

€ 97.928 Totaal

€ 1.492.776

Tabel 4 kosten- en baten analyse vergassing

In het bijlagerapport, hoofdstuk 5 pagina 13-14, vindt u de bijbehorende berekeningen.

28

De Ingenieur, “Bouw houtvergasser van start”, https://www.deingenieur.nl/artikel/bouw-houtvergasservan-start 29 Michiel Tijmensen & Rolf de Vos, “Bio-energie van eigen bodem”, Ecofys BV, Utrecht, 2005. Pagina 47.

- 13 -

3.2.6 Conclusie Reguliere vergassing is een bewezen techniek die, op kleine schaal, haalbaar moet zijn voor de gemeente. Vergassing heeft een hoge opbrengst en er is genoeg bioafval beschikbaar om het verder te laten onderzoeken. De techniek is interessant in het kader van de waterstofeconomie waar onder andere het rijk en de EU vol op inzetten.

3.3 Superkritische watervergassing 3.3.1 Techniek Normaalgesproken moet bij een thermochemische techniek het droge stofgehalte worden verhoogd om zo de energieopbrengst te vergroten. Bij superkritische watervergassing wordt het aanwezige water juist gebruikt. Water met daarin het bioafval wordt naar de “superkritische fase” gebracht. Dit gebeurt onder een druk van minstens 221 bar en een temperatuur van 375 C°.30 In deze fase verdwijnt het onderscheid tussen gasvormig en vloeibaar water en vallen de organische moleculen als het ware uiteen en vormen zo synthesegas. De anorganische stoffen kristalliseren waardoor schoon water overblijft. Het superkritisch vergassen van organische stromen is een vrij snel proces waardoor de installatie compact kan blijven. Daarnaast is de methode schaalbaar door een modulaire opbouw en vergt geen verdere investering in infrastructuur aangezien het gas al onder hoge druk wordt geproduceerd.

3.3.2 Geschikte bioafvalstromen Voor superkritische watervergassing zijn de natte bioafvalstromen het meest geschikt. Hieronder vallen GFT, mest, zuiveringsslib, bermmaaisel en bladafval. Droog bioafval kan worden voorbewerkt door middel van stoom en water, hierdoor wordt het vochtgehalte verhoogd. Dit maakt deze techniek de meest veelzijdige qua verwerkingscapaciteit. Hoewel het niet binnen het onderzoek past geeft het bedrijf SCW Systems aan dat ook sommige soorten plastics geschikt zijn voor verwerking.31

3.3.3 Eindproducten32 De eindproducten die ontstaan bij superkritische watervergassing zijn iets anders dan de producten die worden geproduceerd bij reguliere vergassing. Afhankelijk van de procesparameters worden de volgende producten geproduceerd: - Synthesegas: synthesegas is het hoofdproduct van vergassing. Dit gas bestaat uit een mix van waterstof, methaan en koolstofmonoxide. Met synthesegas kunnen verschillende routes worden overwogen. Na het reinigen van teer en onzuiverheden uit het synthesegas kan het direct worden gebruikt voor de opwekking van warmte en elektriciteit door middel van een gasmotor. Verder zou het gas kunnen worden opgewerkt naar groen gas. Daarnaast kunnen door het Fischer-Tropsch proces brandstoffen worden gewonnen. Het waterstof kan ook naar brandstof geschikt voor voertuigen worden opgewerkt. - Koolstofdioxide: eventueel zou het gezuiverde CO2 kunnen worden hergebruikt in de glastuinbouw als voedingsstof. Nieuw onderzoek heeft ook de mogelijkheid getoond om CO2 met water via een katalysator om te zetten in bio-ethanol (een biobrandstof).

30

SCW systems, “technologie”, http://www.scwsystems.com/Technologie.html Ibid 32 SCW systems, “technologie”, http://www.scwsystems.com/Technologie.html 31

- 14 -

-

Anorganische stoffen (gekristalliseerd): hier kunnen nutriënten als ammonium en fosfaat uit worden gewonnen. Water: het schone water dat overblijft kan worden hergebruikt in de installatie.

3.3.4 Huidige toepassing Superkritische watervergassing is een techniek die nog in de kinderschoenen staat. Momenteel is er in Nederland een aantal initiatieven op dit gebied. Het bedrijf SCW systems, in samenwerking met Gasunie New Energy, richt zich specifiek op deze techniek en is in 2017 begonnen met de bouw van een demonstratie installatie in Alkmaar. Dit bedrijf wordt gesteund door het rijk met € 6.000.000.33 SNB, STOWA en de Waterschappen AA en Maas en de Dommel werken samen aan het onderzoeksproject “Supersludge”. Het project richt zich op het superkritisch vergassen van rioolslib en onderzoekt of dit eventueel op grote schaal mogelijk is. De businesscase heeft laten zien dat voor rioolslibvergassing de verwachte investerings- en operationele kosten kunnen worden gefinancierd door rekening te houden met de besparingen op de verwerkingskosten en energieopbrengst.34

3.3.5 Techno-economische overzicht Doordat superkritische watervergassing een nieuwe techniek is, is het voor dit onderzoek niet mogelijk om een indicatie te geven op basis van de beschikbare bioafvalstromen. Uit literatuuronderzoek is wel gebleken dat superkritische watervergassers twee keer zo efficiënt zijn als vergisters. Daarnaast is de businesscase gunstiger doordat de voor- en nabewerkingskosten lager liggen.35

3.3.6 Conclusie Net als reguliere vergassing is superkritische watervergassing interessant om verder te onderzoeken. Ondanks dat de techniek van superkritische watervergassing nog in de proeffase zit, moet deze niet bij voorbaat worden afgeschreven. De resultaten zijn veelbelovend en met de mogelijkheid tot modulair bouwen kan dit een uitstekende kleinschalige oplossing zijn voor de gemeente. De techniek kan met een hoog rendement vrijwel al het bioafval verwerken. Ook in het kader van de waterstofeconomie, waar onder andere het rijk en de EU vol op inzetten, is dit interessant.

3.4 Pyrolyse 3.4.1 Techniek Pyrolyse is een conversietechniek waarbij verschillende bioafvalstromen zuurstofloos en onder hogere temperaturen (450-750 C°) worden gedesintegreerd. De dampen die daarbij vrijkomen condenseren en vallen als pyrolyseolie weer naar beneden.36 Pyrolyse wordt ook wel snelle pyrolyse genoemd omdat het proces maar twee minuten duurt.

33

RVO, “Superkritisch Water Vergassen Alkmaar”, https://www.rvo.nl/subsidiesregelingen/projecten/superkritisch-water-vergassen-alkmaar 34 RVO, “Demonstratie Vergassing van Zuiveringsslib in Superkritisch Water” 35 Reinier van der Veen et al, “Potentieel van lokale biomassa en invloedlocaties van groengas” CE Delft, Delft, 2020, pagina 37 36 Johan van Groenestijn et al “Biomassa voor de circulaire economie”, Groene Grondstoffen, Wageningen, 2019. Pagina 60.

- 15 -

3.4.2 Geschikte bioafvalstromen Voor pyrolyse zijn in feite alle organische bioafvalstromen geschikt. De voorwaarde is wel dat het vochtgehalte ongeveer rond de 10% moet liggen. Omdat grootschalige pyrolyse een nieuwe techniek is, is er nog niet veel ervaring met verschillende soorten bioafval. Binnen de gemeente Assen zijn bermmaaisel, snoeiafval, houtsnippers, dakriet en het sloophout beschikbaar.

3.4.3 Eindproducten37 Bij pyrolyse komen hoofdzakelijk de volgende producten vrij: - Pyrolyseolie: pyrolyseolie is het beoogde product bij het pyrolyseproces. Pyrolyseolie kan worden gebruikt als transportbrandstof, stookolie of worden gebruikt in de chemische industrie voor de winning van chemicaliën. - Biochar: biochar is te vergelijken met actieve kool. Het biochar wordt voornamelijk als bodemverbeteraar gebruikt, maar kan ook gebruikt worden in meestookcentrales voor de opwekking van elektriciteit/warmte. - Gas: het gas wordt voornamelijk ingezet als energie- of warmtevoorziener voor de installatie. - Warmte: de warmte die vrijkomt tijdens de conversie kan worden gebruikt bij de installatie voor de productie van stoom of bij het thermische droogproces van het bioafval. - Rookgas: de emissies die vrijkomen bij pyrolyse zijn in grote lijnen vergelijkbaar met die van verbranding. Stoffen als zwavelstofdioxiden en stikstofdioxiden moeten worden gereinigd door een rookgasreiniger voor ze in de atmosfeer terecht mogen komen. Nieuw onderzoek heeft ook de mogelijkheid getoond om CO2 met water via een katalysator om te zetten in bio-ethanol (een biobrandstof).

3.4.4 Huidige toepassing Grootschalige pyrolyse van bioafval wordt nog niet tot nauwelijks uitgevoerd. De enige pyrolyse installatie ter wereld die op commerciële schaal opereert staat in Hengelo. De reactor is gebouwd door Empyro BV/BTG die momenteel in handen is van Twence, een afvalverwerker volledig in handen van de Twentse gemeenten. In deze reactor wordt momenteel 20.000 m3 aan pyrolyseolie geproduceerd dat wordt gebruikt door Friesland Campina voor de opwekking van stoom en elektriciteit. Een Fins bedrijf heeft recentelijk vier van deze reactoren aangekocht. Verder staan er in de VS en Canada demo-installaties waar onderzoek wordt gedaan naar het verfijnen van het pyrolyseproces.38 Het bedrijf Bluecycle start in Heerenveen een installatie die kunststoffen om gaat zetten in pyrolyseolie.39

3.4.5 Techno-economische overzicht Bij Pyrolyse zijn twee scenario’s mogelijk waardoor de energieopbrengst en de economische opbrengst verschillen. Het primaire product is pyrolyseolie, dat meerdere functies heeft, waaronder het opwekken van elektriciteit door middel van een dieselmotor. In het scenario waar er elektriciteit wordt opgewekt, komt dit neer op een totale productie van 5.237.000 kWh overeenkomend met circa 2.000 woningen. Bij het scenario waar het pyrolyseolie wordt verkocht aan derden daalt dit 37

Ibid. pagina 61 Johan van Groenestijn et al “Biomassa voor de circulaire economie”, Groene Grondstoffen, Wageningen, 2019. Pagina 61. 39 Friesch dagblad, “Nieuwe Fabriek verwerkt Kunststof tot Olie in Heerenveen”, https://frieschdagblad.nl/2020/8/28/nieuwe-fabriek-verwerkt-kunststof-tot-olie-in-heerenveen 38

- 16 -

naar 322.000 kWh overeenkomend met 125 woningen. Naast elektriciteit komt er, ongeacht het scenario, 16.900 GJ aan warmte vrij wat voor intern gebruik is gerekend. Anderzijds, zou dit ook 441 woningen van warmte kunnen voorzien. De CO2 besparing gebaseerd op de elektriciteitsopbrengst komt neer op 3.509.000 kg wanneer de pyrolyseolie wordt gestookt en 215.600 kg wanneer het wordt verkocht. Economisch gezien hebben de twee scenario’s geen invloed op de investeringskosten van een eventuele pyrolyse installatie. De investeringskosten blijven hetzelfde met een gemiddelde investering van € 27.042.600 (inclusief 10% marge). Beide scenario`s zijn onrendabel maar het scenario waarin de pyrolyseolie wordt verkocht is iets meer rendabel. Scenario Elektriciteit: Kosten

Balans

Afschrijvingskosten

€ 1.023.564

Proceskosten

€ 1.081.704

Totaal

€ 2.105.268

40 jaar

Baten Verkoop energie

Besparing externe verwerkingskosten Besparing transportkosten Besparing containerhuur € -1.201.024 Totaal

€ 471.345 € 327.311 € 93.041 € 12.548 € 904.244

Tabel 5 kosten- en baten analyse pyrolyse, scenario elektriciteit

Scenario pyrolyseverkoop: Kosten Afschrijvingskosten Proceskosten

Totaal

Balans 40 € 1.023.564 jaar € 1.081.704

€ 2.105.268

Baten Verkoop Pyrolyseolie Verkoop energie Besparing externe verwerkingskosten

€ 530.424 € 28.956 € 327.311

Besparing transportkosten

€ 93.041

Besparing containerhuur

€ 12.548

€ -1.112.989 Totaal

€ 992.280

Tabel 6 kosten- en baten analyse pyrolyse, scenario pyrolyseverkoop

In het bijlagerapport, hoofdstuk 6 pagina 15-17, vindt u de bijbehorende berekeningen.

3.4.6 Conclusie Pyrolyse is een interessante techniek om in de gaten te houden. De opbrengsten zijn hoog en het is een hoogwaardige manier van verwerking doordat de olie in de chemische industrie kan worden toegepast. Aan de andere kant, liggen de investeringskosten wel hoog waardoor de terugverdientijd lang is. Het nadeel voor de gemeente Assen is dat het zelf te weinig bioafval heeft om een rendabel project neer te zetten. De gemeente zou kunnen samenwerken met andere gemeenten en bedrijven om zo de benodigde hoeveelheid houtige bioafval bij elkaar te krijgen. Het bedrijf Nettenergy heeft een mobiele en compacte pyrolyse installatie ontwikkeld, wat er voor kan zorgen dat deze techniek alsnog mogelijk kan zijn voor de gemeente.

- 17 -

3.5 Torrefactie 3.5.1 Techniek Torrefactie is vrijwel hetzelfde als Pyrolyse. Het verschil is dat torrefactie op een temperatuur van 200 tot 400 C° plaatsvindt, waardoor het bioafval als het ware wordt geroosterd.40

3.5.2 Geschikte bioafvalstromen Ook voor torrefactie geldt dat er een breed scala aan bioafval geschikt is voor conversie, maar dat houtig bioafval de voorkeur heeft. Binnen de gemeente Assen zijn snoeiafval, houtsnippers, dakriet en het sloophout beschikbaar.

3.5.3 Eindproducten41 Doordat torrefactie en pyrolyse vrijwel gelijk zijn, zijn de eindproducten ook hetzelfde. Het verschil is dat bij torrefactie het beoogde product biochar is en dit in een grote hoeveelheid vrijkomt. - Biochar: biochar is te vergelijken met actieve kool. Het biochar wordt voornamelijk als bodemverbeteraar gebruikt, maar kan ook worden gebruikt in meestookcentrales voor de opwekking van elektriciteit en warmte. - Gas: het gas wordt voornamelijk ingezet als energie- of warmtevoorziener voor de installatie. - Pyrolyseolie: pyrolyseolie kan worden gebruikt als transportbrandstof, stookolie of worden gebruikt in de chemische industrie voor de winning van chemicaliën. - Warmte: de warmte die vrijkomt tijdens de conversie kan worden gebruikt bij de installatie voor de productie van stoom of bij het thermische droogproces van het bioafval. - Rookgas: de emissies die vrijkomen bij pyrolyse zijn in grote lijnen vergelijkbaar met die van verbranden. Stoffen als zwavelstofdioxiden en stikstofdioxiden moeten eerst worden gereinigd via een rookgasreiniger. Nieuw onderzoek heeft ook de mogelijkheid getoond om CO2 met water via een katalysator om te zetten in bio-ethanol (een biobrandstof).

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Assen&id=6d8a6d68-82a1-4526-94fd-4fd1e647a432