7g. Transitievisie Warmte - Quickscan Geothermie Assen
Tekst van het document
Quickscan Geothermie Assen Geologie- en procesbeschrijving
Datum Referentie Betreft Behandeld door Gecontroleerd door Versienummer
12 januari 2018 20180112/67159/EH Quickscan Geothemrie Gemeente Assen Benno Drijver en Nick Buik Eva Hollebeek 3
OPDRACHTGEVER Gemeente Assen Mevr. A. H. Oosterhof Postbus 30018 9400 RA Assen
Datum Referentie Pagina
12 januari 2018 20180112/67159/EH 3/12
INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding 2 Potentieel Geothermie 2.1 Ondergrondse evalutie 2.2 Bovengrondse evaluatie 3 Procesbeschrijving Bijlage 1 Potentie geothermie Bijlage 2 Procesbeschrijving
4 5 5 6 8 10 11
Datum Referentie Pagina
12 januari 2018 20180112/67159/EH 4/12
1 Inleiding De gemeente Assen heeft een Visie opgesteld om te komen tot een energie neutrale gebouwde omgeving in 2040. Om deze doelstelling te bereiken heeft de gemeente een tussendoel gesteld in 2020: namelijk dat 14% duurzame energie gerealiseerd wordt en 10% energie bespaard wordt ten opzichte van het peiljaar 2014. Voor het verduurzamen van de energiehuishouding worden verschillende duurzame energietechnieken bekeken waaronder zonne-energie, windenergie en geothermie. De gemeente heeft op dit moment te weinig inzicht in de mogelijkheden van geothermie in de gemeente en te weinig zicht op de processtappen die moeten worden genomen om te komen tot daadwerkelijke realisatie van geothermiesystemen in Assen. De gemeente heeft de wens om meer inzicht te krijgen in deze techniek en de mogelijkheden voor geothermie af te duiden ten opzichte van de andere technieken. Derhalve heeft de gemeente IF Technology gevraagd een beknopte notitie op te stellen voor bestuur en bewoners van de gemeente Assen. Het doel van de notitie is om de vragen te beantwoorden: - Hoe past geothermie in de Energie transitievisie van Assen? - Welke aspecten spelen een rol om tot realisatie te komen en binnen welk tijdspad moet welke beslissing genomen worden? - Hoeveel kan geothermie bijdragen aan de verduurzaming van de energievraag binnen de gemeente?
Datum Referentie Pagina
12 januari 2018 20180112/67159/EH 5/12
2 Potentieel Geothermie Om het potentieel van geothermie binnen de gemeente te bepalen is een boven- en ondergrondse evaluatie uitgevoerd. Beide evaluaties zijn in detail beschreven in bijlage 1. In de hierna volgende paragrafen volgt een samenvatting van de belangrijkste resultaten.
2.1
ONDERGRONDSE EVALUTIE Om de ondergrondse potentie van geothermie te bepalen zijn verschillende concepten onderzocht: - Ondiepe Geothermie (OGT): winnen van warmte (20-50°C) tot circa 1 à 1,5 km diepte - Reguliere Geothermie (GT): warmtewinning (50-130°C) tussen circa 1,5 en 4 km diepte - Ultra Diepe Geothermie (UDG): winnen van warmte (>130°C) op meer dan 4 km diepte Uit het onderzoek blijkt dat de zanden van Brussel potentie bieden voor OGT. De zanden hebben een netto dikte die varieert tussen 55 tot 80 m en ze hebben een temperatuur van circa 30°C. Uit de uitgevoerde ondergrond studie blijkt dat de potentie voor UDG in Assen laag is. Voor reguliere geothermie komt het Slochteren het meest in aanmerking. In Figuur 2.1 is een kaart van de diepte van de top van het Slochteren weergegeven. In het figuur zijn tevens aandachts- en restrictiegebieden weergegeven.
Figuur 2.1 | Diepte top Slochteren en bovengrondse en ondergrondse belangen.
Datum Referentie Pagina
12 januari 2018 20180112/67159/EH 6/12
Uit Figuur 2.1 valt op te maken dat er veel gasvelden met Slochteren reservoir aanwezig zijn rondom Assen. Hierdoor blijft weinig ruimte over voor geothermie. Tevens valt op te maken dat er in de omgeving van Assen reeds verschillende seismische events zijn opgetreden (gele stippen op kaart, de kleinste bolletjes staan voor een magnitude kleiner dan 1 en de grootste bolletjes voor magnitudes tussen 2 en 3). Rondom Assen zijn ook grote gebieden aangewezen als waterwingebied, boringvrijezone en strategisch wingebied. In deze gebieden kan geen geothermiebron worden gepositioneerd. In de gebieden aangegeven met I, II en III in Figuur 2.1 lijken er nog mogelijkheden voor de ontwikkeling van een geothermie systeem. Of er daadwerkelijk veilig geothermie in deze gebieden toegepast kan worden, is zonder aanvullende studie niet te zeggen.
2.2
BOVENGRONDSE EVALUATIE Gezien de hoge verwachte temperatuur van de Slochteren zandsteen is in deze studie als uitgangspunt genomen dat uit dit reservoir warmte wordt onttrokken. Het systeemconcept is schematisch weergegeven in Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.. Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.. Schematische weergave van energieconcept. WP: warmtepomp, GK: gasketel, WKK: warmte-krachtkoppeling. Aanbevolen wordt om te onderzoeken of het Zand van Brussel in combinatie van warmtepompen interessant kan zijn, en dan vooral voor nieuwbouwwijken. Binnen deze studie is onvoldoende tijd om beide varianten te onderzoeken. Binnen de gemeente Assen is aan de hand van een multi-criteria analyse bepaald waar de beste kansen liggen voor het ontwikkelen van een warmtenet. Dit zijn de zogenaamde focusgebieden. Om de focusgebieden te bepalen, is gekeken naar de volgende drie criteria: 1. Warmtedichtheid 2. Aandeel huurwoningen 3. Aandeel appartementen Voor elk criterium is voor elke wijk een score bepaald tussen de 1 en 10. Ook is voor elk criterium een weegfactor bepaald. Op basis hiervan is een eindscore bepaald, en zijn de focusgebieden bepaald. In Figuur 2.2 zijn de focusgebieden grafisch weergegeven. Merk op dat ook woningen buiten de focusgebieden kunnen worden aangesloten.
Wanneer er eenmaal een warmtenet komt, is het logisch om alle woningen die aan het traject liggen, zoveel mogelijk mee te nemen.
Datum Referentie Pagina
12 januari 2018 20180112/67159/EH 7/12
Figuur 2.2 | Focusgebieden voor aanleg geothermische warmtenet (in groen).
Datum Referentie Pagina
12 januari 2018 20180112/67159/EH 8/12
3 Procesbeschrijving Voor de gemeente Assen zijn er verschillende manieren om geothermie binnen de gemeente te ontwikkelen. In bijlage 2 staat uitgebreid beschreven met welke juridische en technische eisen de gemeente rekening dient te houden bij het ontwikkelen van een geothermieproject. In onderhavig hoofdstuk wordt meer praktisch beschreven van hoe te komen tot de realisatie van een geothermieproject en welke overwegingen hierbij een rol spelen. Voordat een partij besluit om te gaan investeringen in geothermie wordt vaak eerst een uitgebreid technisch en financieel haalbaarheid onderzoek uitgevoerd. Een dergelijk onderzoek gaat in verder detail dan de uitgevoerde quickscan. Op basis van de resultaten van het haalbaarheidsonderzoek, besluit een partij al dan niet een opsporingsvergunning aan te vragen. Het haalbaarheidsonderzoek kan hiervoor als basis dienen. De opsporingsvergunning geeft de partij het alleen recht op binnen een bepaald gebied voor een bepaalde tijd geothermie te gaan ontwikkelen. Hoewel de gemeente zelf waarschijnlijk geen geothermieproject gaat ontwikkelen, kan het aanvragen van een opsporingsvergunning toch zinvol zijn omdat de vergunning ervoor zorgt dat de gemeente de regie over de ondergrond kan houden. Indien een andere partij de vergunning aanvraagt, heeft de gemeente namelijk alleen een adviserende rol.
De gemeente hoeft maar aan beperkte voorwaarden te voldoen om de vergunning aan te vragen. Zeker als de gemeente voornemens is om later niet als operator te willen gaan fungeren. Voor de aanvraag van een opsporingsvergunning moeten verschillende rollen binnen het exploratie team worden toegewezen. Niet al de rollen hoeven ingevuld te worden door iemand van de gemeente (zie Figuur 3.1). Figuur 3.1 | Organogram exploratie team
Datum Referentie Pagina
12 januari 2018 20180112/67159/EH 9/12
Uit het figuur blijkt hoe de verschillende rollen ingevuld kunnen worden. Ook blijkt uit het figuur dat voor het aanvragen van een opsporingsvergunning niet bij alle functies al een naam van een persoon bekend hoeft te zijn. Voor deze functies zal een functieomschrijving en omschrijving van de verantwoordelijkheden volstaan voor het aanvragen van de opsporingsvergunning. In de vervolgfase van het realiseren van een geothermie systeem zullen namen gekoppeld moeten worden aan deze functies. Nadat een opsporingsvergunning is verleend wordt een uitgebreid geologisch onderzoek uitgevoerd. Dit onderzoek wordt onder andere voor het aanvragen van de SDE subsidie gebruikt. De gemeente kan ervoor kiezen om een dergelijk geologisch onderzoek zelf uit te laten voeren. Als het onderzoek uitgevoerd is, is het bijvoorbeeld eenvoudiger om partijen te vinden om geothermie verder te ontwikkelen. Als de gemeente niet voornemens is zelf een geothermiesysteem te gaan ontwikkelen, lijkt het niet logisch dat de gemeente een SDE subsidie gaat aanvragen. In Nederland zijn verschillende gemeentes die een opsporingsvergunning hebben aangevraagd. Sommige van deze gemeentes hebben zelf een geologisch onderzoek laten uitvoeren. Hierna zijn deze gemeentes op zoek gegaan naar een partij voor de realisatie van een geothermie systeem.
In overleg met een dergelijke partij kan besloten worden dat de gemeente mede vergunninghouder blijft, waardoor zij inspraak blijft behouden. De rol van de gemeente kan bij mede vergunninghouder zeer divers zijn; van louter faciliterend, organiserend en het beschikbaar stellen van een boorlocatie tot mede financier.
Datum Referentie Pagina
12 januari 2018 20180112/67159/EH 10/12
Bijlage 1 Potentie geothermie
7 december 2017
Notitie Project: Onderwerp: Datum: Referentie: Auteur: Gecontroleerd door:
1
Gemeente Assen Quickscan potentie geothermie 12 januari 2018 67159/EH/20180112 Benno Drijver, Rob Kleinlugtenbelt Eva Hollebeek
Inleiding Bij geothermie of aardwarmte projecten wordt gebruik gemaakt van de warmte die van nature in de ondergrond aanwezig is. In Nederland neemt de temperatuur gemiddeld gezien toe met ongeveer 3 °C per 100 m diepte (zie Figuur 1).
Figuur 1 Bodemtemperaturen die zijn gemeten in diepe boringen in Nederland (na correctie), uitgezet tegen de diepte. Bron: Bonté et al. (2012).
Om deze warmte te kunnen benutten worden (minimaal) 2 putten gemaakt: één voor het onttrekken van het warme water en één voor het terugvoeren van het afgekoelde water (zie Figuur 2).
67159/EH/20180112
1
7 december 2017
Figuur 2 Schematische dwarsdoorsnede geothermie systeem.
Figuur 3 Overzicht bodemenergiesystemen en de bijbehorende diepteligging.
67159/EH/20180112
2
7 december 2017
Om het warme water te kunnen onttrekken en infiltreren moet worden gezocht naar een laag in de ondergrond (formatie) die geschikt is voor het onttrekken en infiltreren van het water. De geschiktheid van een formatie wordt bepaald door de diepteligging (bepalend voor de boorkosten en de temperatuur van het onttrokken water), en de dikte en doorlatendheid van de betreffende formatie (bepalend voor het debiet dat kan worden gehaald). Voor de quickscan is daarom vooral gekeken naar de aanwezigheid en eigenschappen van potentieel geschikte formaties. Hierbij is onderscheid worden gemaakt in de volgende categorieën (zie Figuur 3): Ondiepe Geothermie (OGT): winnen van warmte (20-50 °C) tot circa 1 à 1,5 km diepte Reguliere Geothermie (GT): warmtewinning (50-130 °C) tussen circa 1,5 en 4 km diepte Ultra Diepe Geothermie (UDG): winnen van warmte (>130 °C) op meer dan 4 km diepte
2
Potentieel ondiepe geothermie De formaties die in Nederland in aanmerking komen voor ondiepe geothermie zijn de Formaties van Maassluis, Breda en Oosterhout en het Zand van Brussel. In de Provinciale Omgevingsverordening van Drente is geregeld dat ondiepe geothermie-systemen geen grondwater mogen onttrekken of retourneren aan de bodemlagen die gelegen zijn boven de 'Formatie van Breda'. Dat betekent, dat in Assen alleen de Formatie van Breda en het Zand van Brussel over blijven voor ondiepe goethermie.
2.1 Formatie van Breda
Figuur 4 Overzicht diepte en (bruto en netto) dikte van de Formatie van Breda en het Zand van Brussel.
Voor de Formatie van Breda en het Zand van Brussel zijn de belangrijkste eigenschappen nagegaan en samengevat in onderstaande tabel (Figuur 4) op basis van de beschikbare informatie van de meest nabijgelegen boringen (zie Figuur 5). De netto dikte is ingeschat op basis van de gamma ray logs. Uit deze tabel blijkt dat de bruikbare dikte (netto dikte) van de Formatie van Breda zeer beperkt is. De Formatie van Breda bestaat vooral uit klei en kleiig zand en er zijn nauwelijks bruikbare zandlagen aanwezig. De Formatie van Breda wordt daarom als niet interessant beschouwd.
67159/EH/20180112
3
7 december 2017
Figuur 5 Ligging van gebruikte boringen. Op de kaart zijn ook de breuken zoals geïnterpreteerd aan de basis van de Breda formatie weergegeven.
2.2 Zand van Brussel In het Zand van Brussel zijn wel bruikbare zandlagen van significante dikte aanwezig, waardoor deze eenheid als potentieel geschikt wordt beoordeeld. Op basis van de diepteligging wordt op de diepte van het Zand van Brussel een temperatuur van circa 30 °C verwacht. Om de daadwerkelijke geschiktheid van het Zand van Brussel te kunnen beoordelen is informatie nodig over de permeabiliteit van de betreffende zandlagen. Hiervoor is nader onderzoek nodig
3
Reguliere geothermie De bestaande reguliere geothermie projecten in Nederland maken gebruik van zandstenen uit het Jura/Krijt en Trias (westen van Nederland), Perm (Rotliegend: Noordelijke helft van Nederland) en het Carboon (Kolenkalk: Limburg). De zandstenen uit het Jura/Krijt zijn in Assen niet aanwezig en worden hier verder niet behandeld. De Kolenkalk bevindt zich in Assen op grote diepte en is behandeld onder Ultra Diepe Geothermie.
3.1 Trias Voor het Trias en Perm (Rotliegend) is de diepte en bruikbare dikte van de aanwezige zandsteenlagen nagegaan en samengevat in onderstaande tabel (Figuur 6) op basis van de beschikbare informatie van de meest nabijgelegen boringen (zie Figuur 5). De netto dikte is ingeschat op basis van de gamma ray logs. Uit Figuur 6 blijkt dat de bruikbare dikte
67159/EH/20180112
4
7 december 2017
Figuur 6 Overzicht diepte en (bruto en netto) dikte van de zandstenen uit het Trias en Perm.
(netto dikte) van de Formatie van de zandstenen uit het Trias zeer beperkt is. Het Trias wordt daarom voor Assen als niet interessant beschouwd.
3.2 Rotliegend Uit Figuur 6 blijkt dat in het Rotliegend (Slochteren Formatie) een significante totale dikte aan bruikbare zandlagen te verwachten is. Op de diepte van de Slochteren Formatie wordt een temperatuur van ongeveer 100 °C verwacht. De potentie van deze zandlagen voor geothermie is voor het noorden van Nederland onderzocht door TNO (Figuur 7), waaruit een (zeer) goede potentie volgt (20-50 MW th zonder stimulatie). Belangrijke aandachtspunten bij gebruik van het Rotliegend zijn de aanwezigheid van gasvelden (Figuur 8) en het voorkomen van geïnduceerde seimiciteit (Figuur 9). Figuur 7 Potentie van Geothermie zonder (links) en met (rechts) reservoirstimulatie. De locatie van Assen is omcirkeld. Bron: TNO, 2015.
67159/EH/20180112
5
7 december 2017
Figuur 8 Gasvelden in de omgeving van Assen.
Figuur 9 Geïnduceerde seismiciteit in de omgeving van Assen. De kleinste bolletjes staan voor een magnitude kleiner dan 1 en de grootste bolletjes voor magnitudes tussen 2 en 3. Op de kaart zijn ook de breuken zoals geïnterpreteerd op Top Slochteren weergegeven.
67159/EH/20180112
6
7 december 2017
4
Ultra Diepe Geothermie (UDG) Bij Ultra Diepe Geothermie wordt warmte gewonnen op zeer grote diepte (> 4 km), waardoor sprake is van zeer hoge temperaturen (ruim boven de 100 °C). De belangrijkste formatie voor UDG is de kolenkalk, een formatie van Dinantien ouderdom. In gebieden waar sprake is van een carbonaatplatform, zou deze formatie geschikt kunnen zijn voor UDG. Door de zeer beperkte informatie over deze grote dieptes (de kolenkalk is in het noorden van Nederland in slechts 2 boringen aangeboord, zie Figuur 10) is er over deze formatie veel onzekerheid. Volgens de meest recente kaart van de Kolenkalk (Figuur 10) is de aanwezigheid van een carbonaatplatform in Assen onwaarschijnlijk. Op basis van de huidige informatie wordt de potentie voor Ultra Diepe Geothermie in Assen daarom als laag ingeschat.
Figuur 10 Onderverdeling van de gesteenten van Dinantien-ouderdom in Nederland. De zwarte stippen zijn boringen die dit gesteente hebben aangeboord. Bron: TNO, 2016.
5
Conclusie ondergrond Uit de quickscan komen twee potentieel geschikte formaties naar voren: Zand van Brussel (ondiepe geothermie) Verwachtte diepte circa 600 m Verwachtte temperatuur circa 30 °C Verwachtte bruikbare dikte ongeveer 70 m Belangrijkste aandachtspunt: nader onderzoek permeabiliteit nodig.
67159/EH/20180112
7
7 december 2017
Rotliegend/Slochteren zandsteen (Reguliere geothermie) Verwachtte diepte circa 3.100 m Verwachtte temperatuur circa 100 °C Verwachtte bruikbare dikte ongeveer 80 m Belangrijkste aandachtspunten: gasvelden en geïnduceerde seismiciteit
6
Focusgebieden geothermisch warmtenet De schaalomvang van geothermie is dusdanig groot, dat een warmtenet nodig is om voldoende warmtevragers van geothermische warmte te kunnen voorzien. In dit hoofdstuk worden de volgende onderdelen toegelicht: 1. Energieconcept: korte uitleg over hoe geothermische warmte aan de gebruiker wordt geleverd. 2. Focusgebieden: op basis van een aantal criteria wordt een focusgebied bepaald voor de toepassing van een geothermisch warmtenet. 3. Schaalomvang: er wordt een inschatting gemaakt van de schaalomvang die nodig is om geothermische warmte financieel rendabel te krijgen.
6.1 Energieconcept Uit voorgaande hoofdstukken volgt dat er twee mogelijke reservoirs zijn, namelijk: • Zand van Brussel: de verwachte onttrekkingstemperatuur bedraagt 30°C. Bij deze temperatuur kunnen woningen nog niet direct verwarmd worden. Er zal een warmtepomp nodig zijn om de temperatuur te verhogen zodat woningen en tapwater verwarmd kunnen worden. • Slochteren zandsteen: de verwachte onttrekkingstemperatuur bedraagt 100°C. Dit is qua temperatuur zeer interessant. Hiermee kunnen zowel nieuwbouw als oude woningen worden verwarmd. Doorgaans is een temperatuur van 90°C voldoende voor verwarmingsdoeleinden. Een warmtepomp is niet strikt noodzakelijk, maar toepassing ervan leidt wel tot betere benutting van geothermische warmte en leidt doorgaans wel tot een betere business case. Gezien de hoge verwachte temperatuur van het Slochteren zandsteen is in deze studie als uitgangspunt genomen dat uit dit reservoir warmte wordt onttrokken. Aanbevolen wordt om te onderzoeken of het Zand van Brussel in combinatie van warmtepompen interessant kan zijn, en dan vooral voor nieuwbouwwijken. Binnen deze studie is onvoldoende tijd om beide varianten te onderzoeken. Het systeemconcept is schematisch weergegeven in Figuur 11.
67159/EH/20180112
8
7 december 2017
Figuur 11 Schematische weergave energieconcept
90 °C 50 °C
WKK
GK
WP
Ontgasser
100 °C
Warmte wordt onttrokken aan een geothermische put. Het is mogelijk dat er gas opgelost zit in het geothermische brijn. Dit wordt via een ontgasser gescheiden van het brijn. Via een warmtekrachtkoppeling (WKK) kan vervolgens warmte en elektriciteit geproduceerd worden. Warmte wordt geleverd aan het warmtenet en het elektriciteit is voor eigen gebruik (warmtepomp, bronpomp e.d.). In een warmtewisselaar wordt de warmte overgedragen aan het warmtenet. Aanvullend kan een warmtepomp (WP) worden gebruikt om meer warmte aan de geothermiebron te onttrekken. Aan de ene kant kost dit een extra investering, en extra elektriciteitsverbruik. Aan de andere kant maak je beter gebruik van je geothermiebron en lever je meer duurzame warmte. Uit voorgaande studies blijkt dat het qua duurzaamheid en qua financiën gunstig is om een warmtepomp toe te passen. Een gasketel (GK) levert de piek, en dient tevens als back-up, bijvoorbeeld wanneer onderhoud wordt gepleegd aan het geothermiesysteem. De focus in deze studie ligt op de woningbouw. Het is echter logisch om ook, indien mogelijk, andere grote gebruikers aan te sluiten wanneer een warmtenet wordt aangelegd. Denk hierbij aan ziekenhuizen, zwembaden en kantoorpanden. Aangenomen is dat de aanvoertemperatuur van het warmtenet gemiddeld 90°C bedraagt. In de zomer zal de temperatuur lager liggen en in de winter wat hoger.
Aangenomen is dat de retourtemperatuur van het warmtenet constant 50°C bedraagt. In een later stadium zal moeten worden onderzocht of de gehanteerde temperaturen haalbaar zijn. Voor nu zou het te ver gaan om een meer gedetailleerd ontwerp van het warmtenet te maken.
67159/EH/20180112
9
7 december 2017
6.2 Focusgebieden Binnen de gemeente Assen is aan de hand van een multi-criteria analyse bepaald waar de beste kansen liggen voor het ontwikkelen van een warmtenet. Dit zijn de zogenaamde focusgebieden. Om de focusgebieden te bepalen, is gekeken naar de volgende drie criteria: 1. Warmtedichtheid 2. Aandeel huurwoningen 3. Aandeel appartementen Voor elk criterium is voor elke wijk een score bepaald tussen de 1 en 10. Ook is voor elk criterium een weegfactor bepaald. Op basis hiervan is een eindscore bepaald, en zijn de focusgebieden bepaald. Een korte toelichting per criterium is hierna gegeven.
Warmtedichtheid Gezien de forse investeringen bij een warmtenet is een hoge warmtedichtheid wenselijk. Hoe hoger de dichtheid, hoe meer warmte je kan afzetten en hoe efficiënter je gebruik maakt van het warmtenet. Voor het bepalen van de score is gebruik gemaakt van figuur 13 in het rapport “Warmteplan Provincie Drenthe”1. Een lage warmtedichtheid (0-250 GJ/ha) geeft een score van 1. Een hoge warmtedichtheid (>2.500 GJ/ha) geeft een score van 10. Overige scores zijn gelijk verdeeld over de daar tussen liggende waarden. De weegfactor voor de warmtedichtheid is 2.
Aandeel huurwoningen Het grote voordeel van huurwoningen is dat een grote groep woningen in één keer kan bereiken via woningcorporaties. Wanneer je woningcorporaties weet te overtuigen om aan te sluiten op het warmtenet, maak je grote sprongen. Ook vinden woningcorporaties het doorgaans belangrijk om in te zetten op duurzame energie, gezien het sociale karakter van deze partijen. Het percentage huurwoningen in een wijk (tussen de 0 en 100%) is omgezet naar een score tussen de 1 en 10. De weegfactor bedraagt 2.
Aandeel appartementen Appartementen hebben als voordeel dat de warmtedichtheid groot is. Wanneer er tevens blokverwarming aanwezig is, kunnen relatief eenvoudig veel woningen worden aangesloten. Het percentage appartementen in een wijk (tussen de 0 en 100%) is omgezet naar een score tussen de 1 en 10. De weegfactor bedraagt 1.
Focusgebieden Op basis van de deelscores en weegfactoren is een eindscore bepaald. De scores zijn terug te vinden in Bijlage A: Multi criteria analyse. Bij het bepalen van de focusgebieden is 1
Warmteplan Provincie Drenthe, Royal Haskoning DHV, 11 april 2017
67159/EH/20180112
10
7 december 2017
tevens gerekend met een drempelwaarde voor de warmtedichtheid. Vanuit andere projecten komen we bij warmtenetten een warmtedichtheid tegen van 1.500 GJ/ha. Dit wil niet zeggen dat een lagere warmtedichtheid direct onhaalbaar is. Dit zou in een vervolgfase uitgezocht dienen te worden. In deze studie is vooralsnog gerekend met een drempelwaarde van 1.000 GJ/ha. Wanneer de warmtedichtheid lager ligt, wordt een gebied vooralsnog niet meegenomen. De geselecteerde focusgebieden zijn op basis van de totaalscore onderverdeeld in drie prioriteiten. Deze zijn ook terug te vinden in Bijlage A: Multi criteria analyse. Figuur 12 geeft de focusgebieden en prioritering grafisch weer. Merk op dat ook woningen buiten de focusgebieden kunnen worden aangesloten. Wanneer er eenmaal een warmtenet komt, is het logisch om alle woningen die aan het traject liggen, zoveel mogelijk mee te nemen.
Figuur 12. Focusgebieden voor aanleg geothermische warmtenet (met prioritering in groen)
67159/EH/20180112
11
7 december 2017
6.3 Schaalomvang De warmtevraag in een warmtenet fluctueert sterk en is afhankelijk van weersomstandigheden en gebruikersgedrag. Wanneer de warmtevraag wordt gerangschikt van hoog naar laag, ontstaat er een zogenaamde jaarbelastingduurkromme. Een voorbeeld van een typisch warmtenet is gegeven in Figuur 13. Wanneer het vermogen bekend is, en wanneer je de prioritering van warmteleveranciers van het warmtenet vastlegt, kan je de bijdrage van elke warmteleverancier bepalen. In dit geval draait geothermie zoveel mogelijk in de basis (prioriteit 1), om zodoende zoveel mogelijk duurzame warmte te leveren. Het oppervlak van de gekleurde vakken is een maat voor de geleverde energie. Figuur 13 Voorbeeld jaarbelastingduurkromme warmtenet
WKK Gasketel
Vermogen (MWt)
Warmtepomp Geothermie direct
Uren
Wanneer de locatie en het systeemconcept vastliggen, ligt ook het vermogen van het geothermiesysteem vast. Bij een klein warmtenet kan geothermie alle warmte duurzaam leveren, maar zal het geothermiesysteem een groot deel van de tijd niet op vol vermogen draaien. Hoe groter de warmtevraag van het warmtenet is, hoe efficiënter gebruik gemaakt zal worden van het geothermiesysteem. Op basis van het ingeschatte bodempotentieel, het systeemconcept en ervaring uit eerdere studies is een inschatting gemaakt van de benodigde omvang van het warmtenet in Assen. Ingeschat wordt dat, bij een invoedprijs voor warmte tussen de 8 en 10 € per GJ de minimale totale warmtevraag tussen de 200.000 en 600.000 GJ moet liggen. De gemiddelde warmtevraag van een woning in Assen bedraagt circa 44 GJ. Op het warmtenet moeten dus tussen de 4.500 en 14.000 woningen worden aangesloten. Meer woningen aansluiten kan, maar minder woningen zal resulteren in een slechte financiële haalbaarheid. De spreiding in aantal aan te sluiten woningen is erg groot. Dit komt door de onzekerheid in diverse factoren zoals bodempotentieel en GJ tarief. Meer gedetailleerd onderzoek is noodzakelijk om de spreiding te verkleinen.
67159/EH/20180112
12
7 december 2017
Koppeling schaalomvang met focusgebieden Geothermie zal zoveel mogelijk uren in de basis draaien om zodoende zoveel mogelijk duurzame warmte te kunnen leveren. Het heeft de voorkeur de geothermiebron zo centraal mogelijk in het warmtenet te plaatsen. Om een idee te geven van het gebied dat bereikt kan worden vanaf een geothermiebronlocatie is een potentiële bronlocatie weergegeven met een rode stip in Figuur 12. Deze locatie is puur ter illustratie. In een later stadium dient een gedegen onderzoek uitgevoerd te worden om tot een bronlocatie te komen. De bronlocatie is gekozen vanwege de centrale ligging in de kern van de focusgebieden. Bij voorkeur waaiert het warmtenet vanaf de bronlocatie uit, waardoor het geothermiesysteem centraal in het warmtenet komt te liggen. Daarnaast is de potentiële bronlocatie ook zo gekozen dat deze zich niet bevindt binnen een waterwingebied, boringvrijezone of strategisch wingebied (zie Figuur 14). Vanaf het de potentiële bronlocatie is een cirkel met een straal van 2km getekend om aan te geven welke gebieden mogelijk bereikt kunnen worden met een warmtenet vanaf deze potentiële bronlocatie. Uit berekeningen volgt dat de benodigde schaalomvang tussen de 200.000 en 600.000 GJ ligt. Voor nu wordt van een gemiddelde waarde uitgegaan, namelijk 400.000 GJ.
Wanneer nu alle woningen in de focusgebieden binnen de cirkel met een straal van 2 km rondom de potentiële bronlocatie worden aangesloten (zie Figuur 12), bedraagt de totale warmtevraag circa 475.000 GJ. Om aan de omvang van 400.000 GJ te voldoen, moet dus circa 85% van alle woningen worden aangesloten. De resultaten zijn samengevat in Tabel 1. Aangesloten buurten zijn terug te vinden in Bijlage B: Aangesloten gebieden. Zoals gezegd is het logisch om, wanneer je een warmtenet aansluit, niet alleen de focusgebieden aan te sluiten, maar ook tussenliggende gebieden. Merk op dat het warmtenet naar het noordoosten niet wordt uitgebreid. Wanneer je alle tussenliggende gebieden aansluit, neemt de totale warmtevraag toe tot circa 715.000 GJ. Nu moet je circa 55% van alle woningen aansluiten. De resultaten zijn samengevat in Tabel 1. De aangesloten buurten zijn terug te vinden in Bijlage B: Aangesloten gebieden. Tabel 1 Resultaten koppeling schaalomvang en focusgebieden
Scenario
Warmtevraag
Min. aansluitpercentage
Focusgebieden
[GJt] 474.129
[-] 84%
Focusgebieden en tussenliggende buurten
714.623
56%
Wanneer je naast woningen ook andere gebouwen, zoals kantoren, ziekenhuizen, zwembaden en scholen aansluit, zal de benodigde aansluitpercentage nog verder dalen. Een aansluitpercentage van circa 50% biedt mogelijkheden. Het advies is dan ook om de mogelijkheden van een geothermisch gevoed warmtenet verder te onderzoeken.
67159/EH/20180112
13
7 december 2017
7
Conclusies & aanbevelingen
7.1 Conclusies • •
• •
•
Het Slochteren Zand biedt, door de relatief hoge temperatuur van 100°C, goede uitgangspunten voor het voeden van een warmtenet. Door de spreiding van verschillende variabelen, zoals debiet en GJ-tarief, is het moeilijk om in te schatten hoe groot het warmtenet moet zijn. Momenteel wordt ingeschat dat tussen de 4.500 en 14.000 woningen aangesloten moten worden voor een financieel aantrekkelijke business case. Focusgebieden voor het aanleggen van een warmtenet zijn buurten met een hoge warmtedichtheid (1.000 GJ/ha of hoger, zie ook Figuur 12). Naast warmtedichtheid zijn in de woningmarkt het percentage huurwoningen en het percentage appartementen goede indicatoren om te kijken waar het beste gestart kan worden met de aanleg van een warmtenet. Wanneer je woningen aansluit in focusgebieden in het zoekgebied van de bronlocatie, inclusief tussenliggende buurten, dient circa 55% van de woningen in deze buurten aangesloten te zijn voor voldoende warmteafzet.
7.2 Aanbevelingen •
•
•
Mogelijkheden voor warmtenetten in combinatie met ondiepe geothermie zijn momenteel niet onderzocht. Binnen nieuwbouwwijken zou dit een interessante optie kunnen zijn, omdat deze woningen met lage temperaturen verwarmd kunnen worden. Geadviseerd wordt om dit ook in meer detail te onderzoeken. De benodigde omvang van het warmtenet is sterk afhankelijk van o.a. het te verwachten debiet en de invoedprijs van warmte. Geadviseerd wordt om een verdiepingsslag uit te voeren, zowel qua ondergrond als qua bovengrond, om beter een uitspraak te kunnen doen over omvang en haalbaarheid van het warmtenet. Hierbij dienen de verschillende ondergrondse belangen nader onderzocht te worden zoals de interactie met breuken en olie en gas velden en de risico’s van seismiciteit. Daarnaast dienen de verschillende bovengrondse belangen zoals o.a. aanwezigheid van boringsvrijezones, waterwingebieden, voldoende bovengrondse ruimte en de nabijheid van de gebouwde omgeving te worden meegenomen om tot een definitieve bovengrondse geothermie boorlocatie te komen. Deze belangen zijn voor Assen gedeeltelijk samengevat in Figuur 14.
67159/EH/20180112
14
7 december 2017
Figuur 14. Samenvatting van bovengrondse en ondergrondse belangen met de focusgebieden voor het warmtenet in verschillende tinten groen.
67159/EH/20180112
15
7 december 2017
Bijlage A: Multi criteria analyse Buurt
Warmtedichtheid (score 2-20)
0000 - Brinkkwartier 0001 - Erfgoedkwartier
(score 2-20)
Appartementen (score 1-10)
Totaalscore
12 6
12 10
9 6
33 22
1 0
0002 - Overcingel 0003 - Oranjebuurt
8 6
10 10
7 7
25 23
0 0
0004 - Galgenveld 0005 - Koopmanskwartier
12 14
14 18
9 10
35 42
1 1
0006 - Cultureelkwartier 0007 - Oude Gasfabriek
10 6
12 2
7 1
29 9
2 0
0008 - De Hertenkamp 0009 - Asserbos
8 4
4 10
5 5
17 19
0 0
0010 - De Esch 0011 - Bomenbuurt
16 20
2 10
3 5
21 35
2 1
0012 - Zuiderpark 0100 - Lariks Oost
12 12
4 14
0 6
16 32
3 1
0101 - Landgoed Lariks 0102 - Lariks West
6 12
6 8
7 4
19 24
0 2
0103 - Luchiesland Zuid 0104 - Zuid Molukse Buurt
12 12
14 20
5 1
31 33
1 1
0105 - Luchiesland Noord 0200 - Oude Molenbuurt
12 14
18 14
5 8
35 36
1 1
0201 - Dichtershof 0202 - Veningerland
8 12
14 12
6 4
28 28
0 2
0203 - Zwarte Water 0204 - Componistenbuurt West
10 8
12 2
4 0
26 10
2 0
0205 - Componistenbuurt Oost 0300 - Dijkveld
12 2
12 2
4 0
28 4
2 0
0301 - Vreebergen 0302 - Houtlaan
4 6
0 2
0 0
4 8
0 0
0303 - Amelterhout 0304 - Schildersbuurt
8 8
2 10
0 1
10 19
0 0
0305 - Vredeveld Noord 0306 - Sluisdennen
10 4
6 2
5 4
21 10
2 0
0307 - Vredeveld Zuid
12
14
5
31
1
67159/EH/20180112
Huur
16
Totaal
Prioriteit
7 december 2017
Buurt
Warmtedichtheid (score 2-20)
0308 - De Dorpen 0309 - GGZ-terrein
20 8
0310 - Park Diepstroeten 0400 - Pittelo Zuid
(score 2-20)
Appartementen (score 1-10)
Totaalscore
16 18
4 10
40 36
1 0
6 6
0 0
0 0
6 6
0 0
0401 - Pittelo Midden 0402 - Pittelo Noord
10 12
14 6
2 1
26 19
2 3
0403 - Recreatiepark Pittelo 0500 - De Maten
2 6
10 0
0 0
12 6
0 0
0501 - De Boskamp 0502 - Baggelhuizen Zuid
2 6
20 6
0 0
22 12
0 0
0503 - Baggelhuizen Midden 0504 - Baggelhuizen Noord
10 10
4 18
1 0
15 28
3 2
0505 - Lauwers 0506 - Huize Nassau
4 4
0 0
0 0
4 4
0 0
0507 - Kazerneterrein 0508 - Westerpark
2 6
20 2
0 1
22 9
0 0
0509 - Sportpark Stadsbroek 0600 - De Venen/De Wallen
2 8
0 8
0 2
2 18
0 0
0601 - De Velden/De Stukken 0602 - De Landen/De Akkers
10 10
6 8
1 2
17 20
3 3
0603 - De Kampen/De Essen 0604 - Peelerpark
8 4
10 4
1 0
19 8
0 0
0700 - Messchenveld 0701 - De Messchen
2 8
2 2
0 1
4 11
0 0
0702 - De Hamels 0703 - De Kleuven
8 10
0 6
0 2
8 18
0 3
0704 - De Dreven 0705 - De Breeën
10 6
6 2
0 0
16 8
3 0
0706 - De Hoven 0707 - De Heugten
8 10
2 10
1 1
11 21
0 2
0708 - De Beemden 0709 - De Hullen
8 14
12 2
1 0
21 16
0 3
0710 - De Stoepen 0711 - De Goorns
8 20
2 10
1 1
11 31
0 1
0712 - Bedrijventerrein Marsdijk West
8
6
1
15
0
67159/EH/20180112
Huur
17
Totaal
Prioriteit
7 december 2017
Buurt
Warmtedichtheid (score 2-20)
0713 - Bedrijventerrein West 0714 - Bedrijventerrein Oost
14 2
0715 - Bedrijventerrein Marsdijk Oost
(score 2-20)
Appartementen (score 1-10)
Totaalscore
16 6
0 0
30 8
2 0
8
6
0
14
0
0716 - Havenkanaal Noordzijde 0717 - Havenkanaal Zuidzijde
10 2
6 14
0 2
16 18
3 0
0800 - Kloosterveste 0801 - Kloostertuinen
2 8
12 2
9 0
23 10
0 0
0802 - Kloosterhaven 0803 - Kloosterlanen
6 8
2 2
2 0
10 10
0 0
0804 - Kloosterhoven 0805 - Kloosterstede
8 10
12 6
2 1
22 17
0 3
0806 - Kloostergaarde 0807 - Kloosterhage
6 8
10 2
0 0
16 10
0 0
0808 - Kloosterkade 0809 - Sterrenbeeldenbuurt
8 6
2 2
0 0
10 8
0 0
0810 - Planetenbuurt 0811 - De Zoom
10 4
2 0
1 0
13 4
3 0
0812 - De Hoogspanning 0813 - Groene Dijk
2 2
4 0
0 0
6 2
0 0
0814 - Recreatiepark Zeijerveen 0815 - Kloosterhout
2 6
2 2
0 0
4 8
0 0
0816 - Kloosterbos 0817 - Uitbreidingsgebied Kloosterveen
6 2
6 2
0 0
12 4
0 0
9900 - Loon 9901 - Buitengebied Loon
2 2
2 0
0 0
4 2
0 0
9902 - Het Grote Veld 9903 - Buitengebied Ubbena Oost 9904 - Ubbena
2 2
4 4
0 0
6 6
0 0
2
2
0
4
0
9905 - Buitengebied Ubbena West
2
0
0
2
0
9906 - Rhee 9907 - Buitengebied Ter Aard
2 2
0 2
0 0
2 4
0 0
9908 - Ter Aard
2
4
0
6
0
67159/EH/20180112
Huur
18
Totaal
Prioriteit
7 december 2017
Buurt
Warmtedichtheid (score 2-20)
9909 - Zeijerveld 9910 - Bos en Golf
2 2
9911 - Buitengebied Witten 9912 - Witten
(score 2-20)
Appartementen (score 1-10)
Totaalscore
2 6
0 0
4 8
0 0
2 2
4 0
0 0
6 2
0 0
9913 - Graswijkbuurt 9914 - Buitengebied Anreep
2 2
8 4
0 0
10 6
0 0
9915 - Anreep/Schieven 9916 - Buitengebied Schieven
2 2
0 2
0 0
2 4
0 0
9917 - Natuurgebied Amelte
2
2
0
4
0
67159/EH/20180112
Huur
19
Totaal
Prioriteit
7 december 2017
Bijlage B: Aangesloten gebieden Buurt
Scenario 1
Scenario 2
Focusgebieden rondom geothermiebron
Met tussenliggende buurten
0000 - Brinkkwartier 0001 - Erfgoedkwartier
ja nee
ja nee
0002 - Overcingel 0003 - Oranjebuurt
nee nee
nee ja
0004 - Galgenveld 0005 - Koopmanskwartier
ja ja
ja ja
0006 - Cultureelkwartier 0007 - Oude Gasfabriek
ja nee
ja nee
0008 - De Hertenkamp 0009 - Asserbos
nee nee
nee nee
0010 - De Esch 0011 - Bomenbuurt
nee nee
nee nee
0012 - Zuiderpark 0100 - Lariks Oost
nee ja
nee ja
0101 - Landgoed Lariks 0102 - Lariks West
nee ja
ja ja
0103 - Luchiesland Zuid 0104 - Zuid Molukse Buurt
ja ja
ja ja
0105 - Luchiesland Noord 0200 - Oude Molenbuurt
ja ja
ja ja
0201 - Dichtershof 0202 - Veningerland
nee ja
ja ja
0203 - Zwarte Water 0204 - Componistenbuurt West
ja nee
ja ja
0205 - Componistenbuurt Oost 0300 - Dijkveld
ja nee
ja nee
0301 - Vreebergen 0302 - Houtlaan
nee nee
nee nee
0303 - Amelterhout 0304 - Schildersbuurt
nee nee
nee nee
0305 - Vredeveld Noord 0306 - Sluisdennen
nee nee
nee nee
0307 - Vredeveld Zuid
nee
nee
67159/EH/20180112
20
7 december 2017
Buurt
Scenario 1
Scenario 2
Focusgebieden rondom geothermiebron
Met tussenliggende buurten
0308 - De Dorpen 0309 - GGZ-terrein
nee nee
nee nee
0310 - Park Diepstroeten 0400 - Pittelo Zuid
nee nee
nee ja
ja ja
ja ja
0403 - Recreatiepark Pittelo 0500 - De Maten
nee nee
ja nee
0501 - De Boskamp 0502 - Baggelhuizen Zuid
nee nee
nee nee
0503 - Baggelhuizen Midden 0504 - Baggelhuizen Noord
nee nee
nee nee
0505 - Lauwers 0506 - Huize Nassau
nee nee
nee nee
0507 - Kazerneterrein 0508 - Westerpark
nee nee
nee nee
0509 - Sportpark Stadsbroek 0600 - De Venen/De Wallen
nee nee
nee ja
0601 - De Velden/De Stukken 0602 - De Landen/De Akkers
ja ja
ja ja
0603 - De Kampen/De Essen 0604 - Peelerpark
nee nee
ja nee
0700 - Messchenveld 0701 - De Messchen
nee nee
nee nee
0702 - De Hamels 0703 - De Kleuven
nee nee
nee ja
0704 - De Dreven 0705 - De Breeën
nee nee
ja ja
0706 - De Hoven 0707 - De Heugten
nee ja
ja ja
0708 - De Beemden 0709 - De Hullen
nee nee
ja ja
0710 - De Stoepen 0711 - De Goorns
nee nee
nee ja
0712 - Bedrijventerrein Marsdijk West
nee
ja
0401 - Pittelo Midden 0402 - Pittelo Noord
67159/EH/20180112
21
7 december 2017
Buurt
Scenario 1
Scenario 2
Focusgebieden rondom geothermiebron
Met tussenliggende buurten
0713 - Bedrijventerrein West 0714 - Bedrijventerrein Oost
ja nee
ja ja
0715 - Bedrijventerrein Marsdijk Oost
nee
nee
0716 - Havenkanaal Noordzijde 0717 - Havenkanaal Zuidzijde
ja
ja
nee
nee
0800 - Kloosterveste 0801 - Kloostertuinen
nee nee
nee nee
0802 - Kloosterhaven 0803 - Kloosterlanen
nee nee
nee nee
0804 - Kloosterhoven 0805 - Kloosterstede
nee nee
nee nee
0806 - Kloostergaarde 0807 - Kloosterhage
nee nee
nee nee
0808 - Kloosterkade 0809 - Sterrenbeeldenbuurt
nee nee
nee nee
0810 - Planetenbuurt 0811 - De Zoom
nee nee
nee nee
0812 - De Hoogspanning 0813 - Groene Dijk
nee nee
nee nee
0814 - Recreatiepark Zeijerveen
nee
nee
0815 - Kloosterhout 0816 - Kloosterbos
nee nee
nee nee
0817 - Uitbreidingsgebied Kloosterveen
nee
nee
9900 - Loon 9901 - Buitengebied Loon
nee nee
nee nee
9902 - Het Grote Veld 9903 - Buitengebied Ubbena Oost
nee nee
nee nee
9904 - Ubbena 9905 - Buitengebied Ubbena West 9906 - Rhee
nee nee
nee nee
nee
nee
67159/EH/20180112
22
7 december 2017
Buurt
Scenario 1
Scenario 2
Focusgebieden rondom geothermiebron
Met tussenliggende buurten
9907 - Buitengebied Ter Aard 9908 - Ter Aard
nee nee
nee nee
9909 - Zeijerveld 9910 - Bos en Golf
nee nee
nee nee
9911 - Buitengebied Witten 9912 - Witten
nee nee
nee nee
9913 - Graswijkbuurt 9914 - Buitengebied Anreep
nee nee
nee nee
9915 - Anreep/Schieven 9916 - Buitengebied Schieven
nee nee
nee nee
9917 - Natuurgebied Amelte
nee
nee
67159/EH/20180112
23
Datum Referentie Pagina
12 januari 2018 20180112/67159/EH 11/12
Bijlage 2 Procesbeschrijving
17 oktober 2017
Notitie Project: Onderwerp: Datum: Referentie: Auteur: Gecontroleerd door:
1
Geothermie Assen Procesbeschrijving geothermie 17 oktober 2017 67159/EH/20171020 NB EH
Inhoud 1
Inhoud .......................................................................................................................... 1
2
Inleiding ....................................................................................................................... 3
3
Stappenplan................................................................................................................. 4
4
VG-zorgsysteem .......................................................................................................... 5 4.1 Wat is een VG-zorgsysteem ................................................................................ 5 4.2 Eisen aan een VG-zorgsysteem .......................................................................... 5 4.3 Inhoud van het VG-zorgsysteem.......................................................................... 6
5
Juridisch kader............................................................................................................. 7 5.1 Algemeen............................................................................................................. 7 5.2 Opsporingsvergunning ......................................................................................... 7 5.3 Omgevingsvergunning (Wabo) ............................................................................ 8 5.4 Melding Besluis Algemene regels Milieu Miijnbouw (BARMM) ............................ 8 5.5 Winningsvergunning ............................................................................................ 9 5.6 Mijnbouwmilieuvergunning ................................................................................... 9
6
Investeringen ............................................................................................................. 10
7
Combinatie geothermie en CO2-opslag ..................................................................... 12
8
Aandachtspunten ....................................................................................................... 12
67159/EH/20171020
1
17 oktober 2017
9
Literatuur.................................................................................................................... 13
Bijlage A: Tijdschema realisatie geothermiesysteem Bijlage B: Tijdsschema DAGO
67159/EH/20171020
2
17 oktober 2017
2
Inleiding De gemeente Assen heeft een Visie opgesteld om tot een energie neutrale gebouwde omgeving te komen in 2040. Voor het verduurzamen van de energiehuishouding is onder andere geothermie een optie. De gemeente Assen is daarom geïnteresseerd in hoe het proces tot de realisatie van een geothermie systeem eruitziet en welke kosten hiermee gemoeid zijn. Om hier inzicht in te geven worden in deze notitie de volgende punten beschreven: Op hoofdlijnen worden de processtappen benoemd alsmede de benodigde tijd die nodig is om te komen tot de realisatie van een geothermiesysteem en een warmtenet. Op hoofdlijnen wordt inzicht gegeven in de investeringskosten en bijbehorende instandhoudingskosten van een geothermiesysteem. De belangrijkste technische en juridische aandachtspunten bij realisatie van een geothermiesysteem worden beschreven. De nut en noodzaak van CO2-opslag in relatie tot geothermie worden beschouwd. Er wordt een mogelijk stappenplan geven om te komen tot realisatie van geothermie. Voor het opstellen van deze notitie is gebruik gemaakt van publicaties, rapporten en internetsites die informatie geven over de realisatie van een geothermiesysteem. Een overzicht van deze bronnen is opgenomen in hoofdstuk 9 van dit rapport. Opgemerkt moet worden dat sommige teksten in deze notitie bijna integraal uit deze bronnen zijn overgenomen.
Gezien het feit dat voor de verschillende onderdelen van deze notitie gebruik is gemaakt van meerdere bronnen, is niet per onderdeel aangegeven van welke bron gebruik gemaakt is. Deze notitie geeft de te nemen stappen in hoofdlijnen weer met een korte uitleg over de verschillende onderwerpen. Voor een uitgebreidere uitleg en meer achtergrond wordt verwezen naar de vermelde bronnen in hoofdstuk 9. In bijlage A wordt een indicatief tijdsschema weergegeven van hoe de realisatie van een geothermieproject eruit kan zien. De verschillende fases in het schema worden in het kort toegelicht. In bijlage B wordt een schema dat is opgesteld door DAGO (Dutch Association of Geothermal Operators) gepresenteerd. Dit schema geeft een gedetailleerd overzicht van welke werkzaamheden wanneer uitgevoerd moeten worden.
67159/EH/20171020
3
17 oktober 2017
3
Stappenplan In Figuur 1 is een schematisch stappenplan geothermie weergegeven. De achtergrond van de benodigde vergunningen wordt in hoofdstuk 0 nader beschreven. De inhoud en noodzaak van het VG-zorgsysteem wordt in hoofdstuk 4 toegelicht.
Figuur 1 Stappenplan geothermie.
Voorttraject •Quickscan •Haalbaarheidsstudie •Voorbereiding en aanvragen opsporingsvergunning •VG-zorgsysteem opstellen Exploratie •Geologsich onderzoek •MER-beoordeling en WABO (putkelders) •Aanvraag SDE+ en RNES •Financiering •VG-zorgsysteem updaten Ontwerp en realisatie •Bestemmingsplanwijziging indien noodzakelijk •Ontwerp putten •WABO (boren en installatie) / BARMM •VG-zorgsysteem updaten •Aanleg boorlocatie •Boren •Bouwen installatie •Testen putten Expoitatie •Winningsvergunning •Mijnbouwmilieuvergunning •VG-zorgsysteem updaten •Productie •Buiten gebruikstellen en verwijderen
67159/EH/20171020
4
17 oktober 2017
4
VG-zorgsysteem
4.1 Wat is een VG-zorgsysteem Een VG-zorgsysteem (Veiligheid en Gezondheid) voor geothermiesystemen (geothermische installaties) draagt bij aan het bereiken van de gestelde doelen van het geothermieproject en de waarborging van de vereiste veiligheid en gezondheid van werknemers, omgeving en milieu. Bovendien waarborgt het VG-zorgsysteem in belangrijke mate de kwaliteit van het project. Daarmee biedt het VG-zorgsysteem grote meerwaarde voor alle betrokkenen. Het VG-zorgsysteem vormt een belangrijke beoordelingsfactor in het verkrijgen van de benodigde vergunningen en goedkeuringen van bevoegd gezag (Economische Zaken) en de toezichthouder (Staatstoezicht op de Mijnen) Het VG-systeem omvat het geheel van beleid, organisatie, planning, uitvoering, monitoring, evaluatie en verbetering van het bedrijf of project. Voor een doeltreffend VG-zorgsysteem is het vereist dat de mijnbouwkundige processen en de daarbij behorende procedures, taken, bevoegdheden, verantwoordelijkheden en middelen op consequente wijze in kaart worden gebracht en daadwerkelijk in de praktijk worden uitgevoerd.
Toepassing van het VG-zorgsysteem betekent het treffen van maatregelen en voorzieningen om: Het geothermiesysteem veilig, niet verstorend, duurzaam economisch en minimaal volgens -de wettelijke eisen en de (overige) voorwaarden van de directie in bedrijf te hebben; De conditie van het systeem te bewaken; Onderhoud op een juiste en veilige manier te verrichten; De directe omgeving van het geothermiesysteem te bewaken; In noodgevallen de schade voor mens en milieu tot een minimum te beperken; En waar nodig prestaties te verbeteren.
4.2 Eisen aan een VG-zorgsysteem Een VG-zorgsysteem is bedrijfsspecifiek en is meer dan een document dat in de kast ligt. Het dient de leidraad te zijn voor het handelen van directie, medewerkers en aannemers van een bedrijf. Uiteindelijk is het dan ook de directie van de onderneming die de inhoud bepaalt. Het systeem moet verder voldoen aan de eisen van de Nederlandse wetgeving, zoals de Arbo- en de Mijnbouwwet. Voor de inhoud van een VG-zorgsysteem wordt een internationale norm gehanteerd. Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) gebruikt de Nederlandse Technische Afspraak (NTA) 8620 als leidraad bij de toetsing.
67159/EH/20171020
5
17 oktober 2017
Het VG-zorgsysteem wordt op papier en/of elektronisch vastgelegd. Het functioneren en bewaken ervan is een managementverantwoordelijkheid. Het VG-zorgsysteem vraagt regelmatige evaluatie en verbetering. De manier waarop dit is geregeld, moet ook terug te zien zijn in het VG-zorgsysteem. De hoogste doeltreffendheid ontstaat door gebruik te maken van de methode die bekend staat als 'Plan-Do-Check-Act' (PDCA) voor elke fase van het geothermieproject.
4.3 Inhoud van het VG-zorgsysteem Het VG-zorgsysteem beslaat de totale life-span van het geothermieproject. Elke fase van het project (zoals ontwerp, boren en exploiteren) kent specifieke processen en werkzaamheden en dus risico’s en aandachtsgebieden. Bij aanvang van het project zijn veel gegevens en partijen onbekend. Gedetailleerde veiligheids- en controleprocedures zijn dan nog niet te maken. Voor aanvang van een nieuwe fase is een VG-document vereist, waarin de specifieke items voor die fase wél beschreven worden. Het VG-zorgsysteem blijft intact, maar wordt ‘uitgediept’ voor elke fase, aan de hand van de informatie uit de vorige fase. Voor een VG-document voor geothermieprojecten geldt het volgende: Voor elke fase van een geothermieproject (boren, testen, exploitatie, sluiting) wordt een VG-document opgesteld, als bedoeld in artikel 2.42 van het Arbeidsomstandighedenbesluit. Het VG-document is als het ware een nadere uitwerking van het VG-zorgsysteem voor de betreffende fase. In het VG-document worden de inventarisatie en evaluatie van de gevaren van de arbeid vermeld, evenals de maatregelen die zijn of worden genomen om deze gevaren te beheersen (dan wel de maatregelen om herhaling van ernstige ongevallen te voorkomen).
Verder wordt beschreven hoe de samenwerking tussen verschillende werkgevers op doelmatige wijze plaatsvindt, met het oog op een doelmatige beheersing van de bovengenoemde risico’s. Ten slotte worden gegevens verstrekt, waaruit blijkt dat het ontwerp, gebruik en onderhoud en de arbeidsmiddelen veilig zijn en wat de maatregelen ter beperking en bestrijding van brand zijn. Voor elke fase moet een nieuw VG-document worden (of zijn) opgesteld.
67159/EH/20171020
6
17 oktober 2017
5
Juridisch kader
5.1 Algemeen Het opsporen, de winning en opslag van (delf)stoffen dieper dan 100 m-mv vallen onder de Mijnbouwwet. Voor aardwarmte is de wet alleen van toepassing indien deze zich dieper dan 500 m-mv bevindt. De uitzondering voor aardwarmte is gemaakt, om koudewarmteopslagsystemen en bodemlussen onder de Waterwet te laten vallen. Het bevoegd gezag voor de Mijnbouwwet is het Ministerie van Economische Zaken (EZ). Het Ministerie laat zich adviseren door: TNO, Energie Beheer Nederland (EBN) de Mijnraad, de Technische commissie bodembeweging, Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) en Gedeputeerde Staten (GS). GS betrekt bij het advies betrokken gemeenten en waterschappen.
5.2 Opsporingsvergunning De eerste vergunning die aangevraagd wordt, is de opsporingsvergunning. In de opsporingsvergunning vraagt de aanvrager exclusiviteit om een gebied te mogen onderzoeken op de aanwezigheid van aardwarmte. Deze vergunning moet worden aangevraagd bij het Ministerie van EZ, Directie Energiemarkt. Er is in de praktijk minimaal 7 tot 10 maanden nodig voor het indienen van de aanvraag tot en met het verkrijgen van de vergunning. De opsporingsvergunning bestaat uit de volgende onderdelen: Geologische onderbouwing; Opsporingsplan; Veiligheids- en gezondheidszorgsysteem; Organogram met technisch en financieel verantwoordelijken; Financieringsplan; Juridische en financiële informatie van de aanvrager. In Tabel 1 is de doorlooptijd van de aanvraag van een opsporingsvergunning weergegeven. Tabel 1 Doorlooptijd aanvraag Opsporingsvergunning
Onderdeel
Doorlooptijd
Ontvangst en publicatie Staatscourant
1 week
Concurrentie termijn
13 weken
Advisering door TNO, EBN, SodM en GS
3 tot 6 maanden
Advisering door Mijnraad
6 weken
Mededeling beschikking Staatscourant en bezwaarperiode
6 weken
Totaal
7 tot 12 maanden
67159/EH/20171020
7
17 oktober 2017
Een opsporingsvergunning wordt in principe aangevraagd voor een periode van 4 jaar. Binnen deze periode moet het geothermische systeem gerealiseerd zijn. Mochten er omstandigheden zijn waardoor de planning niet haalbaar is, kan uitstel aangevraagd worden.
5.3 Omgevingsvergunning (Wabo) Zodra het boortraject, de putontwerpen en de boorlocatie bekend zijn, kan bij de gemeente een omgevingsvergunning aangevraagd worden. Deze omgevingsvergunning wordt aangevraagd voor de aanleg van de boorlocatie, de putkelders en het pomphuis met de bijbehorende installaties. De doorlooptijd voor deze vergunning is volgens de normale procedure 8 weken. Een uitgebreide procedure die nodig is bij afwijkingen van het bestemmingsplan heeft een doorlooptijd van 26 weken.
5.4 Melding Besluis Algemene regels Milieu Miijnbouw (BARMM) Uiterlijk 4 weken voor de start van de boring moet er melding gedaan worden bij het Ministerie van EZ. In het kader van deze melding dienen er verschillende documenten aangeleverd te worden. Daarbij valt te denken aan: Definitieve boorprogramma’s; Quantative Risk Assessment (QRA); Onafhankelijke audit van het VG-zorgsysteem; VG-document voor bijzondere werkzaamheden; Independent well examination; Rig inspectie; Well test programma; HSE (Health Safety and Environment) documentatie boortoren; Verzekeringsdocumenten m.b.t. blow-out; Documentatie m.b.t. transportbewegingen; Geluidsonderzoek; Nulmeting bodemkwaliteit; Competentiematrix van staf en medewerkers; Organogram met taken en verantwoordelijkheden tussen boorbedrijf en opdrachtgever. Het kan zijn dat aanvullende documentatie vereist is voordat SodM kan instemmen met de start van de boring. Het is daarom raadzaam om al in een eerdere fase (vóór de vier weken termijn) met SodM in contact te treden en diverse documenten aan te leveren. De initiatiefnemer moet voorkomen dat hij op het moment van boren nog documenten bij SodM
67159/EH/20171020
8
17 oktober 2017
moet aanleveren. De boormaatschappij zal in de regel kosten in rekening brengen als de boortoren en het personeel klaar staat en er nog niet met de werkzaamheden begonnen mag worden.
5.5 Winningsvergunning Na het boren van de putten en de initiële puttesten, kan in de laagbeproevingsfase het gehele doublet in combinatie met de bovengrondse installaties uitgetest worden. Deze langere test geeft een beeld van de maximaal te realiseren debieten en de benodigde injectiedrukken. Op basis hiervan kan bepaald worden of de bron doelmatig geëxploiteerd kan worden. Als dat het geval is kan de Winningvergunning aangevraagd en verleend worden voor een bepaalde termijn. Gelijktijdig met de aanvraag van een winningsvergunning dient een winningsplan te worden ingediend waarin wordt aangegeven hoe men van plan is de bron te exploiteren gedurende langere termijn. Informatie die hierbij van belang is, zijn onder andere de te verwachten opgeleverde energie, de te verwachte operationele kosten en het elektrische energiegebruik. Indien er, op basis van bevindingen uit de laagbeproevingsfase, wijzigingen aan de installatie hebben plaatsgevonden kan het zijn dat de Wabo-vergunning aangepast moet worden. Ook kan het noodzakelijk zijn om een VG-document op te stellen met betrekking tot het definitieve ontwerp van de installatie en instructies met betrekking tot opstarten en gebruik van de installatie. In dit laatste document zal ook aandacht besteed moeten worden aan corrosiebeheersing en corrosiemonitoring om de veiligheid van de installatie te kunnen garanderen.
De looptijd van een Winningsvergunning ligt over het algemeen in de orde van grootte van 30 jaar. Tabel 2 geeft een indicatie van de doorlooptijden voor het aanvragen van een winningsvergunning. Tabel 2 Doorlooptijd aanvraag Winningssvergunning
Onderdeel
Doorlooptijd
Ontvangst en publicatie Staatscourant
1 week
Concurrentie termijn
13 weken
Advisering door: TNO, EBN, SodM, GS
3 tot 6 maanden
Advisering door: Mijnraad
6 weken
Mededeling beschikking Staatscourant en
6 weken
bezwaarperiode Totaal
7 tot 12 maanden
5.6 Mijnbouwmilieuvergunning De boorlocatie, de ontgasser, de warmtewisselaars en het leidingnetwerk voor het formatiewater worden gerekend tot het ‘mijnbouwwerk’. In principe vallen alle onderdelen waar het formatiewater stroomt en eventueel mee geproduceerde olie of gassen, tot het mijnbouwwerk. Voor het gehele mijnbouwwerk dient een milieuvergunning te worden
67159/EH/20171020
9
17 oktober 2017
aangevraagd waarin voorschriften worden gesteld met betrekking tot diverse milieuzaken zoals onder andere emissies naar lucht en bodem, geluid en energieverbruik. Ook komen diverse veiligheidszaken aan de orde. Deze vergunning regelt dat de winning veilig en schoon wordt uitgevoerd. Het Ministerie van Economische Zaken is altijd het bevoegd gezag bij mijnbouwwerken. Voor de doorlooptijd van deze vergunning moet rekening worden gehouden met minimaal zes maanden.
6
Investeringen De investeringen die gedaan moeten worden om te komen tot te realisatie van een geothermiesysteem verschillen per locatie. De benodigde investeringen zijn namelijk erg afhankelijk van de complexiteit van de lokale geologie, die diepte waarnaar toe geboord moet worden, beschikbare bovengrondse boorlocaties, enz. In dit hoofdstuk kan daarom alleen een zeer indicatieve schatting van de benodigde investeringen gegeven worden. In Tabel 3 is een overzicht van de investeringen voor de verschillende fases weergegeven. Bij het bepalen van de investeringen is uitgegaan van één geothermisch doublet tot een diepte van 3 km. De kosten van een bovengronds warmtenetwerk zijn hierin niet meegenomen. De kosten van een bovengronds warmtenetwerk zijn zeer afhankelijk van de grootte (diameters) van het netwerk, van de lengte en van hoeveel ruimte er in de stad aanwezig is om een dergelijk net aan te leggen. Ter indicatie; bij het geothermische project in Den Haag waren de kosten van de aanleg van het netwerk (40 M€) vele malen groter dan de kosten van de aanleg van de putten 10 (M€). In het algemeen rekent men voor de aanleg van een warmtenet door stedelijk gebied 750 tot 2000 €/m.
67159/EH/20171020
10
17 oktober 2017
Tabel 3 Globale inschatting van de kosten voor de realisatie en exploitatie van een geothermisch systeem
Investering [k€] 15 – 30
Voortraject Haalbaarheidsstudie Opsporingsvergunning + opzet VG-systeem en globale geologische inventarisatie
20 – 50
Totaal
35 - 80
Exploratie Inventarisatie warmtevraag, bepalen energieconcept en opstellen business case.
Investering [k€] 50 – 80
Geologische werkzaamheden en globaal putontwerp Aanvraag SDE+ en RNES-rapport
50 – 80 10 – 20
Update VG-zorgsysteem Vergunningen
20 – 50 10 - 20
Totaal
140 - 250 Investering [k€] 300 - 500
Ontwerp en realisatie Ontwerp putten Ontwerp bovengrondse installatie tot en met warmtewisselaar Voorbereiden boorlocatie
100 – 200 300 - 500
Aanleg putten Aanleg bovengrondse installatie tot en met warmtewisselaar
12.000 -15.000 1.000 – 1.300
RNES/verzekeringen premies Risicomanagement
840 – 1.050 60 – 100
Update VG-zorgsysteem Projectmanagement
20 - 50 200 – 300
Onvoorzien Totaal
1.000 15.820 – 20.000 Investering [k€]
Exploitatie Beheer en onderhoud per jaar (o.a. kosten preventie scaling en corrosie en periodiek onderhoud/vervanging ESP1)
1.500 – 2.000 1.550 - 2.075
Abandonneren Totaal 1ESP is een elektrisch aangedreven onderwaterpomp
67159/EH/20171020
50 – 75
11
17 oktober 2017
7
Combinatie geothermie en CO2-opslag Er zijn verschillende manieren om geothermie te combineren met CO2-opslag. De eerste manier is om als methaan met het geothermische water mee geproduceerd wordt dit te verbranden (in een WKK of ketel), en de CO2 die hierbij ontstaat toe te voegen aan het retourwater. De tweede manier is om CO2 die elders vrijkomt toe te voegen aan het retourwater. Het voordeel van CO2 toevoegen aan het retourwater en zo weer terug in de ondergrond te brengen, is dat deze niet langer in de atmosfeer terecht komt. Een ander voordeel kan zijn dat scaling (zie hoofdstuk 8) mogelijk tegengegaan wordt. Door de toevoeging van CO2 wordt het water zuurder, hetgeen mogelijk corrosie (zie hoofdruk 8) bevorderd. Of de combinatie van geothermie en CO2 positief is hangt af van vele factoren, maar kan onder bepaalde voorwaarden voordelen bieden.
8
Aandachtspunten Scaling Scaling is het verstopt raken van de put door deeltjes. Deze deeltjes kunnen mee gereproduceerd worden vanuit het reservoir (bijv. fijn zand of kleideeltjes), maar de deeltjes kunnen ook ontstaan doordat chemische evenwichten in het geothermische water verschuiven. De chemische evenwichten verschuiven doordat het water afgekoeld wordt, er een drukverandering optreedt, en doordat vaak ontgast wordt. De deeltjes kunnen ook bestaan uit corrosieproducten. Om scaling tegen te gaan kunnen aan het formatiewater stoffen toegevoegd worden die de deeltjes in oplossing houden, ook kunnen er bovengrondse filters geplaatst worden.
Corrosie Corrosie is de aantasting/slijtage van componenten van het geothermische systeem door contact met formatiewater. Het zoutgehalte, de temperatuur, druk en de zuurgraad van het formatiewater in combinatie met de toegepaste materialen bepalen de mate en snelheid waarmee corrosie optreedt. Corrosie kan ook optreden indien het formatiewater zand bevat. De combinatie van het water en zand werkt als een soort schuurmiddel waardoor de componenten slijten. Corrosie wordt tegengegaan door de materiaalkeuze van de componenten af te stemmen op de kwaliteit van het formatiewater. Verder kunnen aan het formatiewaterstoffen toegevoegd worden die het formatiewater minder corrosief maken.
67159/EH/20171020
12
17 oktober 2017
In verband met veiligheid eist SodM dat de staat waarin de putten verkeren eens in de 5 jaar bepaald wordt. Om dit te bepalen wordt een wanddiktemeting in de putten uitgevoerd. Indien de wanddikte te klein is, moeten maatregelen getroffen worden om het veilig exploiteren van het systeem naar de toekomst toe te kunnen blijven waarborgen.