5. Professionaliseren in samenwerken Noordmidden-Drenthe okt.pdf
Tekst van het document
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
OKTOBER 2020
Professionaliseren in samenwerken Adviesrapport voor de Inkoopsamenwerking Jeugd en Wmo regio Noordmidden-Drenthe Conceptversie
1
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
Colofon
Titel:
Professionaliseren in samenwerken
Datum:
oktober 2020
Opdrachtgever:
Gemeenten Aa en Hunze, Assen, Midden-Drenthe, Noordenveld en Tynaarlo
Auteurs:
Toke Slaman Anne-Marie Hofstede
Adressen:
CMO STAMM Weiersstraat 1E, 9401 ET Assen/ Laan Corpus den Hoorn 100-2, 9728 JR Groningen/ Postbus 2266 9704 CG Groningen www.cmostamm.nl
Hofstede Advies & Management Mosselkreek 24 8032 JB Zwolle www.amhofstede.com
Copyright 2020, CMO STAMM
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van CMO STAMM.
Voor zover het maken van kopieën is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912j° het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1995, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze opgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich te wenden tot CMO STAMM.
2
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
INHOUD DE GEBOORTE VAN DIT ONDERZOEK ..................................................................... 5 SAMENVATTING ..................................................................................................... 7 1.
AANPAK ONDERZOEK ................................................................................... 12
2.
ERVAREN SAMENWERKING.......................................................................... 16
3.
4.
2.1
Hoge ambitie die sterk inhoudelijk gedreven is .......................................................... 17
2.2
Belangen staan onder druk ......................................................................................... 20
2.3
Onderlinge relatie hoofdzakelijk positief .................................................................... 24
2.4
Organisatie van ambtelijke samenwerking ‘los zand’ ................................................. 26
2.5
Rolonduidelijkheid leidt tot moeizaam proces ........................................................... 30
ONTSTAAN, SCOPE, OMVANG EN STRUCTUUR VAN SAMENWERKING....... 34 3.1
Samenwerking al sinds 2014 ....................................................................................... 34
3.2
Scope van de samenwerking ....................................................................................... 37
3.3
Omvang van de samenwerking ................................................................................... 40
3.4
Samenwerkingsstructuur ............................................................................................ 42
AANBEVELINGEN .......................................................................................... 46 4.1
Bestendig de ambitie................................................................................................... 46
4.2
Formaliseer samenwerkingsafspraken (belangen) ..................................................... 51
4.3
Heb plezier (relatie) ..................................................................................................... 53
4.4
Herstructureer het samenwerkingsverband (organisatie).......................................... 54
4.5
Verduidelijk ieders rollen en taken (proces) ............................................................... 64
Bijlage 1
Geïnterviewden ................................................................................ 67
Bijlage 2
Resultaten groepsinterviews ambtelijke teams ............................... 70
Bijlage 3
Inkoopkaders Jeugd en Wmo ........................................................... 80
Bijlage 4
Jeugdhulpregio Drenthe ................................................................... 82
Bijlage 5
Beschermd Wonen en Maatschappelijke Opvang ........................... 85
Bijlage 6
Aantal ondersteunde inwoners ........................................................ 87
Bijlage 7
Contractwaarde inkoop.................................................................... 89
Bijlage 8
Personele capaciteit ......................................................................... 93
Bijlage 9
Landelijke vergelijking uitvoeringskosten ........................................ 95
Bijlage 10
Begroting .......................................................................................... 96
3
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
Bijlage 11
Factoren voor positieve samenwerking ....................................... 98
Bijlage 12
Juridische basis ............................................................................. 99
Bijlage 13
Wet gemeenschappelijke regelingen ......................................... 102
Bijlage 14
Regionale samenwerkingsvormen binnen het sociaal domein.. 103
Bijlage 15
Organogram Noordmidden-Drentse inkoopsamenwerking ...... 105
Bronvermelding .................................................................................................. 106
4
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
DE GEBOORTE VAN DIT ONDERZOEK De vorige procesmanager kon de werkzaamheden van procesmanager ten behoeve van het Samenwerkingsverband inkoop Wmo en Jeugdwet Noordmidden-Drenthe niet langer combineren met de werkzaamheden van programmamanager in de eigen gemeente. De gemeentesecretarissen formuleerden begin 2020 de volgende vraag: “Onze huidige procesmanager gaat vanwege andere werkzaamheden stoppen met haar werk. Daarom zoeken de vijf samenwerkende gemeenten in de Regio Noordmidden-Drenthe op korte termijn iemand die tijdelijk de rol van procesmanager voor het samenwerkingsverband Noordmidden-Drenthe overneemt. Daarnaast vragen we deze persoon te onderzoeken hoe de samenwerking verbeterd kan worden.” De vraag om deze rol tijdelijk over te nemen werd gesteld aan mij, Anne-Marie Hofstede, één van de stellers van dit adviesrapport. Ik werd echter niet gelijk enthousiast en hield de boot wat af. Is dit een leuke opdracht? In een samenwerkingsverband waar veel gemopperd wordt, waar de energie nou niet bepaald van af spat, waar de ambtelijke neuzen niet meer allemaal dezelfde kant op leken te staan. Bovendien maak ik zelf reeds lang deel uit van de samenwerking, én dat maakte toch dat ik zelf ook debet ben aan ‘de staat van de samenwerking’. Toch bleef de vraag wat hangen, want de samenwerking heeft wél momenten gekend waarin vol energie en commitment werd samengewerkt.
Dit maakte dat ik de vraag toch positief heb beantwoord. “Ja, ik ga het doen, maar ik ga op onderzoek en dat doe ik niet alleen! Ik wil de mogelijkheid om samen met Toke Slaman, in de rol van onafhankelijk adviseur ook te onderzoeken hoe we de energie weer terugkrijgen in de samenwerking.” Een risico van het combineren van onderzoek met de rol van procesmanager is dat we te veel onderdeel vormen van de samenwerking. Om dit risico te beperken, maakten we afspraken over de onderlinge taakverdeling, waarbij Anne-Marie zich primair richtte op de rol van procesmanager en Toke zich primair richtte op het doen van onderzoek. Deze taakverdeling maakte dat we beter in staat waren om boven het proces te blijven staan. Zo werden we niet meegezogen in de dynamiek van de samenwerking en konden we een open en onafhankelijk proces blijven volgen. Voor u ligt het resultaat van het onderzoek met als doel advies over hoe de samenwerking verbeterd kan worden. Het onderzoek richt zich op de vraag hoe de samenwerking kan bijdragen aan transformatie, waarbij krachten worden gebundeld, gezamenlijke expertise wordt ontwikkeld en kwetsbaarheid ondervangen en hoe de samenwerking het beste kan worden vormgegeven.
5
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
Opbouw rapport Na deze inleiding wordt in hoofdstuk 1 de aanpak van het onderzoek beschreven. In hoofdstukken 2 en 3 worden vervolgens de resultaten en conclusies beschreven. In hoofdstuk 2 worden de resultaten beschreven en conclusies getrokken over de ervaren samenwerking. De ervaren samenwerking wordt beschreven op basis van de vijf thema’s uit het wiel van samenwerken: ambitie, belangen, relatie, organisatie en proces. De ervaringen van zowel bestuurders, gemeentesecretarissen en kernteamleden, ambtelijke teams, de procesmanager en ook andere regionale inkoopsamenwerkingen worden beschreven. In hoofdstuk 3 worden de resultaten beschreven en conclusies getrokken over de meer harde kanten van de samenwerking. Het hoofdstuk begint met een terugblik op de samenwerking sinds 2014. Daarna wordt inzicht gegeven in de scope van de samenwerking en de omvang van de samenwerking. Tot slot worden in dit hoofdstuk de resultaten weergegeven van de samenwerkingsstructuur. Tot slot worden in hoofdstuk aanbevelingen gedaan, waarmee antwoord wordt gegeven op de vraagstellingen die voorafgaand aan het onderzoek zijn gesteld.
Filosoof Kierkegaard zegt: “Het leven wordt voorwaarts geleefd, maar achterwaarts begrepen.” Oftewel, door stil te staan ga je vooruit. Door terug te kijken wat goed ging en wat niet goed ging, creëer je een nieuw gezamenlijk startpunt en kun je leren van het verleden.
6
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
SAMENVATTING De inkoopsamenwerking in Noordmidden-Drenthe is een omvangrijke en structurele samenwerking, waarbij jaarlijks ruim 10.000 inwoners worden ondersteund en/of behandeld vanuit de Jeugdwet en Wmo, inclusief de ingekochte ondersteuning via de Jeugdhulpregio Drenthe. Daarnaast worden bijna 500 inwoners in Noordmidden-Drenthe ondersteund met Beschermd Wonen en Maatschappelijke Opvang. In totaal gaat er € 76,8 miljoen om in de samenwerking. Als Beschermd Wonen en Maatschappelijke Opvang hier aan worden toegevoegd, dan worden bijna 11.000 inwoners ondersteund en/of behandeld en gaat er jaarlijks ongeveer 100 miljoen om in de samenwerking.
Vraagstellingen en aanpak onderzoek Vooraf zijn vijf vraagstellingen geformuleerd. Om deze te beantwoorden is gebruik gemaakt van ‘het wiel van samenwerking’ (Kaats en Opheij, 2012). De vijf thema’s in dit wiel sloten naadloos aan op de vijf vraagstellingen: • • • • •
Ambitie: Wat is het doel van de samenwerking? Belangen: Hoe borgen we de samenwerking? Relatie: Hoe vergroten we de energie in de samenwerking? Organisatie: Welke structuur is het meest passend voor de samenwerking in de regio Noordmidden-Drenthe? Proces: Welk proces zou idealiter doorlopen moeten worden voor het aanbestedingsproces en de communicatie?
Om antwoord te krijgen op deze vragen is literatuuronderzoek gedaan en zijn 39 interviews afgenomen. Daarnaast maakt werkvloeronderzoek ook onderdeel uit van het onderzoek.
Ambitie Wat is het doel van de samenwerking? Het belangrijkste doel van de samenwerking is om de inkoop van maatwerkvoorzieningen die voortvloeien uit de wet op de Jeugdhulp en de Wet maatschappelijke ondersteuning gezamenlijk uit te voeren. Ook de daaruit voortvloeiende (voorbereidende) werkzaamheden als beleidsvorming, contractmanagement, kwaliteitsmanagement en handhaving vormen onderdeel van de samenwerking. Het aanjagen van de transformatie wordt primair als een lokale aangelegenheid gezien. De ambitie is sterk inhoudelijk gedreven. Op de eerste plaats vanwege de keuze voor een integrale inkoop van Jeugd en Wmo. Op de tweede plaats vanwege de keuze voor een flexibele inkoopstrategie die aansluit bij de verschillende inhoudelijke opgaven.
7
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
Hoewel we kunnen concluderen dat de ambitie van de samenwerking grotendeels gedeeld wordt, wordt een perspectief op de langere termijn gemist en bestaat er op onderdelen nog onduidelijkheid over de scope van de samenwerking. Daarnaast vormen twee punten in het bijzonder aandacht. Ten eerste sluit de wijze waarop het contractmanagement op dit moment wordt uitgevoerd niet aan bij de gekozen inkoopstrategie. Het contractmanagement is nog te veel gericht op de uitvoerende aspecten en te weinig op een tactisch/strategische aanpak. Ten tweede vraagt het werken vanuit goede stuurinformatie extra aandacht. De gekozen inkoopstrategie die sterk inhoudelijk is gedreven maakt het cruciaal om op basis van de juiste informatie te sturen.
Belangen Hoe borgen we de samenwerking? Redenen om samen te werken zijn efficiency, het benutten van elkaars kennis en een betere onderhandelingspositie richting aanbieders. Dit sluit naadloos aan op de samenwerkingsvorm ‘regionale inkoop’ waar in Noordmidden-Drenthe voor is gekozen. Toch staan de belangen onder druk. Deels is dit te verklaren door frustraties over de wijze waarop het samenwerkingsverband is georganiseerd en ieders bijdrage daaraan. En deels is dit te verklaren door toenemende financiële druk bij gemeenten. Hoewel er enige tegenzin is om een gemeenschappelijke regeling aan te gaan, is er ook behoefte aan meer zakelijke afspraken. De formele basis waarop de samenwerking is gebaseerd is deels verouderd. Er is behoefte aan een juridische basis voor de samenwerking die recht doet aan de omvang van de samenwerking. Er is behoefte aan een lichte formele vorm en een vorm die mogelijkheden biedt om meer zakelijke afspraken te maken, onder andere financiële afspraken en afspraken over mandatering. Een gemeenschappelijke regeling zonder meer komt het dichtst bij deze wensen.
Relatie Hoe vergroten we de energie in de samenwerking? Waaronder: krachten bundelen, expertise gezamenlijk ontwikkelen en de transformatie aanjagen. Veruit de meeste geïnterviewden zijn (uitgesproken) positief over de onderlinge relatie en het vertrouwen dat er naar elkaar is. Alleen onder gemeentesecretarissen wordt dit beeld niet breed gedeeld. Het feit dat juist gemeentesecretarissen elkaar nauwelijks opzoeken is dan ook opvallend. Hoewel er onder hen wel de behoefte is om over de samenwerking te spreken, hebben zij dit in de afgelopen jaren nauwelijks gedaan. De verantwoordelijkheid is belegd bij
8
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
de managers en teamleiders in het kernteam. Het bespreekbaar maken van hoe de samenwerking verloopt blijkt, overigens niet alleen onder gemeentesecretarissen, geen gemeengoed. Ondanks de, over het algemeen, gewaarde onderlinge relatie wordt er lang niet altijd plezier beleefd aan de samenwerking. Veel ambtenaren geven aan dat de onderlinge relatie vooral functioneel is. Mogelijk dat de toenemende druk op de individuele gemeentelijke belangen ook het plezier onder druk zet. Plezier en functionaliteit kunnen heel goed hand in hand gaan als daar voldoende ruimte voor wordt gemaakt. Daarmee kunnen krachten worden gebundeld en expertise ontwikkeld. Hoewel het aanjagen van de transformatie primair een lokale verantwoordelijkheid is kan uitwisseling in de regio wel inspirerend werken.
Organisatie Welke structuur is het meest passend voor de samenwerking in de regio NoordmiddenDrenthe? Welke bijdrage (capaciteit en kwaliteit) vraagt dit van iedere gemeente? Hoe vindt aansturing plaats? Hoe ondervangen we de kwetsbaarheid? De organisatie van de ambtelijke samenwerking wordt als los zand ervaren en vormt een risico voor het realiseren van de gestelde ambities. Voor iedere taak is in de afgelopen jaren een nieuw team of een nieuwe werkgroep ontstaan. Met als gevolg dat er zeker vijftien ambtelijke teams zijn ontstaan. De onderlinge verbinding wordt gemist. De verwachting dat de procesmanager als verbindingsofficier tussen de teams werkt is groot. Het aantal betrokken ambtenaren is gegroeid naar 50 personen, terwijl de capaciteit zeer beperkt is. De uitvoeringskosten van de samenwerking bedragen 1,9 miljoen. Dat is 2,5 % van de totale financiële omvang voor de inkoopsamenwerking en vormt daarmee een zeer laag percentage als we deze vergelijken met een landelijke benchmark. Wat betreft de kwaliteit die nodig is om de ambitie te bereiken concluderen we dat veelal andere vaardigheden nodig zijn voor de taken die uitgevoerd moeten worden dan nu beschikbaar zijn. Al met al vormt de wijze waarop de samenwerking is georganiseerd een afbreukrisico voor de juiste en tijdige ondersteuning aan inwoners.
Medewerkers in de Toegang ontvangen rijkelijk laat de instructies waarmee zij inwoners passende hulp kunnen bieden. Daarnaast bestaat er onduidelijkheid over de governance en leidt vertraging in de besluitvorming tot frustraties bij enkele gemeentesecretarissen. Het is juist van belang dat de gemeentesecretarissen een verbindende rol spelen waarbij zij zowel de belangen van hun eigen college kunnen behartigen als de verantwoordelijkheid voor de ambtelijke samenwerking in Noordmidden-Drents verband dragen.
9
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
Proces Welk proces zou idealiter doorlopen moeten worden voor het aanbestedingsproces en de communicatie? Er bestaat steeds opnieuw onduidelijkheid over rollen en verantwoordelijkheden. Rollen en taken zijn zelden beschreven. Omdat veel medewerkers de samenwerking als taak ‘er bij’ doen, vervliegen afspraken snel en is de waan van de dag vaak bepalend voor het werk dat gedaan wordt. Ook wordt soms kwaliteit gemist en is de vraag of de juiste personen op de juiste plek zitten. Eén van de redenen om samen te werken is een sterke positie ten opzichte van aanbieders. De communicatie vanuit het samenwerkingsverband kan versterkt worden.
Aanbevelingen Na drie inkoopcycli (sinds 2014), waar met name de inhoudelijke ambitie steeds voorop stond, is het tijd om meer te professionaliseren in de samenwerking. Dat is noodzakelijk om de inhoudelijke ambitie te bereiken. Er is een grotendeels gedeeld beeld over de inhoudelijke ambitie. Hoewel de belangen onder druk staan is er wel een gedeeld belang om samen te werken. Bovendien zijn veruit de meeste betrokkenen (uitgesproken) positief over de onderlinge relatie. De wijze waarop de (ambtelijke) samenwerking is georganiseerd en de bijbehorende afspraken over rollen en processen zijn urgente vraagstukken. De belangrijkste aanbeveling luidt dan ook: professionaliseer in samenwerken en bestendig de inhoudelijke ambitie. Dit leidt tot de volgende aanbevelingen: Bestendig de ambitie • • •
Stel een meerjarenplan op; Ontwikkel contractmanagement door; Werk met stuurinformatie.
Formaliseer samenwerkingsafspraken (belangen) • • •
Kies voor een gemeenschappelijke ‘regeling zonder meer’; Stel een jaarlijkse begroting op en verhoog de uitvoeringskosten; Regel de mandatering.
Heb plezier (relatie) • • •
Inspireer elkaar; Vier de successen; Bespreek de samenwerking.
10
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
Herstructureer het samenwerkingsverband (organisatie) • • •
Zorg voor heldere governance en besluitvorming; Reduceer het aantal ambtelijke teams en verhoog de capaciteit; Verbind de regionale samenwerking aan lokale situatie.
Verduidelijk ieders rollen en taken (proces) • • •
Verbeter het werkgeverschap; Communiceer als samenwerkingsverband; Draag zorg voor een digitale werkomgeving.
11
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
1. AANPAK ONDERZOEK Het onderzoek richt zich op de vraag hoe de samenwerking kan bijdragen aan transformatie, waarbij krachten worden gebundeld, gezamenlijke expertise wordt ontwikkeld en kwetsbaarheid ondervangen en hoe de samenwerking het beste kan worden vormgegeven. Om antwoord te geven op deze onderzoeksvragen werden deze vraagstellingen geformuleerd: • •
•
• •
Wat is het doel van de samenwerking? Welke structuur is het meest passend voor de samenwerking in de regio Noordmidden-Drenthe? o Welke bijdrage (capaciteit en kwaliteit) vraagt dit van iedere gemeente? o Hoe vindt aansturing plaats? o Hoe ondervangen we de kwetsbaarheid? Hoe vergroten we de energie in de samenwerking? o Krachten bundelen o Expertise gezamenlijk ontwikkelen o Transformatie aanjagen Welk proces zou idealiter doorlopen moeten worden voor het aanbestedingsproces en de communicatie? Hoe borgen we de samenwerking?
Om de vijf vraagstellingen die vooraf geformuleerd zijn te beantwoorden, is gebruik gemaakt van wat we ‘het wiel van samenwerking’ zijn gaan noemen. Het is een set van 20 indicatoren voor een kansrijke samenwerking (zie figuur op volgende pagina), die onderverdeeld zijn in vijf categorieën: ambitie, belangen, relatie, organisatie en proces. Kaats en Opheij (2012) stellen dat deze indicatoren kunnen helpen als er binnen een samenwerking behoefte bestaat aan een evaluatie of diagnose. Of als periodiek gesproken wordt over de vraag: ‘(Hoe) gaan we verder?' Met deze set van indicatoren is het mogelijk om antwoord te krijgen op de verschillende onderzoeksvragen: • • • • •
Ambitie: Wat is het doel van de samenwerking? Belangen: Hoe borgen we de samenwerking? Relatie: Hoe vergroten we de energie in de samenwerking? Organisatie: Welke structuur is het meest passend voor de samenwerking in de regio Noordmidden-Drenthe? Proces: Welk proces zou idealiter doorlopen moeten worden voor het aanbestedingsproces en de communicatie?
12
Figuur 1: Indicatoren voor kansrijke samenwerking Bron:
Kaats, E.; Opheij, W. (2012). Leren samenwerken tussen organisaties
13
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
Het onderzoek bestond uit literatuuronderzoek, het afnemen van interviews en werkvloeronderzoek.
Literatuuronderzoek Bij het literatuuronderzoek hebben deze vragen centraal gestaan: 1. Wat is de omvang van de inkoopsamenwerking (aantal inwoners dat gebruik maakt van ondersteuning, financiële omzet en begroting)? 2. Welke gevolgen hebben de landelijke ontwikkelingen voor de inkoopsamenwerking in Noordmidden-Drenthe? 3. Welke vormen van regionale samenwerkingsstructuren in het sociale domein, in het bijzonder voor de inkoop, zijn er?
Interviews Bij het afnemen van interviews stonden de volgende vragen centraal: 1. Hoe is de bestaande structuur? Waar liggen welke verantwoordelijkheden? 2. Wat loopt goed? Wat niet? Waarom? 3. Wat zou het doel van de samenwerking moeten zijn? Wat moet de samenwerking opleveren?
Er werden in totaal 39 interviews afgenomen: • • •
•
•
7 individuele interviews met bestuurders die Jeugd en/of Wmo in portefeuille hebben; 5 gemeentelijke interviews met gemeentesecretaris en kernteamlid; 18 groepsinterviews met teams: kernteam, voorzittersoverleg, contractteam (2x), kwaliteitsteam, team toezicht op rechtmatigheid, beleidsoverleg, trekkers inkoop, inkopers, informatiemanagers, implementatieteam, teamleiders toegang, team toegang, monitoringteam, financials, juristen, coronateam, hulpmiddelenteam; 6 individuele interviews met de voorgaande procesmanager, procesmanager inkoop, communicatieadviseur, beleidsadviseur beschermd wonen en maatschappelijke opvang, een teamleider toegang en een gemeentesecretaris (waarvan we er één tweemaal hebben gesproken); 3 interviews met andere regionale inkoopsamenwerkingsverbanden buiten NoordmiddenDrenthe: o de Jeugdhulpregio Zuid-Drenthe, vanwege de nauwe samenwerking in de Jeugdhulpregio Drenthe; o de Regionale Inkooporganisatie Groninger Gemeenten (RIGG), vanwege de meer formele wijze waarop de samenwerking is georganiseerd;
14
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
o
de Netwerkorganisatie Hulp in Regio Alkmaar, vanwege de gekozen netwerkstructuur in combinatie met een vergelijkbare integrale benadering van Jeugd en Wmo.
Zie bijlage 1 voor een uitgebreid overzicht van welke personen geïnterviewd zijn.
Voor de interviews met bestuurders, gemeentesecretarissen en kernteamleden en de interviews met de teams is gebruik gemaakt van het ‘wiel van samenwerking’. Tijdens deze gesprekken zijn de verschillende indicatoren voor een kansrijke samenwerking aan de orde geweest. Om inzicht te krijgen in de huidige personele inzet van iedere gemeente zijn 50 ambtenaren per mail bevraagd op hoeveel uur per week zij besteden aan de samenwerking, uitgesplitst naar de verschillende bestaande teams.
Werkvloeronderzoek Naast het onderzoek, voerden we ook de functie van procesmanager uit. We deden dit door aan te sluiten bij de huidige situatie in de samenwerking. Door zo veel mogelijk aan te sluiten bij ‘wat er is’ kregen we de meeste informatie over hoe iedereen gewend is om samen te werken. Daarom onderhielden we het contact met het kernteam waar het de bemensing van de teams betreft en de kwaliteit van de bemensing. Gelijktijdig waren we in deze rol het bestuurlijke aanspreekpunt voor het samenwerkingsverband. Er zijn vooraf geen specifieke onderzoeksvragen geformuleerd voor het werkvloeronderzoek. In onze offerte hebben we de verwachting uitgesproken dat het tijdelijk vervullen van de rol van procesmanager extra input op zou kunnen leveren voor het op te stellen adviesrapport. Door naast het onderzoek ook de rol van procesmanager te vervullen, bestond de mogelijkheid om werkvloeronderzoek onderdeel van het onderzoek te laten zijn. Het doel was inzicht in de aanwezige kwaliteit te krijgen van het samenwerkingsverband. Ook bood het de mogelijkheid om ten tijde van het onderzoek al interventies uit te voeren.
15
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
2. ERVAREN SAMENWERKING Dit hoofdstuk is opgebouwd aan de hand van de indicatoren voor succesvolle samenwerking die we als ‘het wiel van samenwerking’ hebben leren kennen: ambitie, belangen, relatie, organisatie en proces. We geven weer hoe de samenwerking op dit moment wordt ervaren. Dit doen we op basis van de input uit de groepsinterviews, individuele interviews en ervaringen van de procesmanager. Onderdeel daarvan vormen de resultaten uit de interviews met bestuurders, gemeentesecretarissen en kernteamleden en de groepsinterviews met de ambtelijke teams. We delen een samenvatting van de uitkomsten van alle ervaringen per aspect van het wiel van samenwerking. In bijlage 2 geven we een samenvatting van de resultaten van de ambtelijke groepsinterviews weer. In onderstaand figuur is de gemiddelde score van de ambtelijke teams weergegeven. Hieruit valt direct op te merken dat facetten van de organisatie en het proces de meeste aandacht verdienen.
Figuur 2: Gemiddelde score van ambtelijke teams
De ervaringen van de procesmanager zijn ook in dit deel verwerkt en is daarmee aan te duiden als het werkvloeronderzoek, zoals in de aanpak beschreven. Daarnaast zijn de resultaten uit de individuele interviews ook hier beschreven. Tot slot is in dit deel ook een weergave opgenomen van de gesprekken die we met de andere regio’s hebben gevoerd: de Jeugdhulpregio Zuid-Drenthe, de Regionale Inkooporganisatie Groninger Gemeenten (RIGG) en de Netwerkorganisatie Hulp in Regio Alkmaar. Hoe gaan zij om met de bepaalde aspecten in het wiel van samenwerking? Waar lopen ze tegenaan? Hebben ze tips voor onze samenwerking?
16
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
2.1 Hoge ambitie die sterk inhoudelijk gedreven is Bestuurders “We werken heel operationeel samen, maar als je dat goed wilt doen, is dat al heel ambitieus.” Onder bestuurders is er sprake van een gedeelde ambitie als het gaat om de samenwerking rond inkoop van Jeugd en Wmo. De samenwerking bestaat uit: • •
samenwerking rond beleid, inkoop, financiën en juridisch om tot contractering van aanbieders te komen; samenwerking rond implementatie in de toegang, administratie en informatiemanagement, contractmanagement en kwaliteitsmanagement t.b.v. de uitvoering van het ingekochte.
Ook is er een gedeeld beeld bij de reden om samen te werken. Die is terug te voeren op efficiency en het benutten van elkaars kennis. Tijdens de interviews varieerden de antwoorden op de vraag hoevér de ambitie reikt: van “de samenwerking kan me niet ver genoeg gaan” tot “de samenwerking is functioneel, smal en overzichtelijk, het gaat om inkoop”. De belangrijkste verschillen gingen over de invulling van de transformatie. Een gedeeld beeld bij het doel van transformeren is het normaliseren in de hele samenleving, waar de transformatie van aanbieders een onderdeel van vormt. Met normaliseren bedoelen we zo min mogelijk problematiseren en medicaliseren en meer accepteren dat in het gewone leven niet alles van een leien dakje gaat. Uit de interviews en gesprekken met de bestuurders komt duidelijk tot uiting dat de huidige samenwerking voortgezet kan worden.
Gemeentesecretarissen en kernteamleden “Draagvlak en zakelijkheid kan in Drenthe soms op gespannen voet met elkaar staan. Maak het niet bestuurlijk, maar heb het er over met elkaar.” Gemeentesecretarissen geven aan de inhoudelijke ambitie over te laten aan bestuurders. Voor gemeentesecretarissen is die ambitie helder. Volgens hen heeft de organisatie van het samenwerkingsverband te weinig structuur, waardoor voor de uitvoering te vaak een beroep gedaan wordt op bestuurders. Wat betreft de ambitie in transformatie is de wens van gemeentesecretarissen deze niet te breed maken. Transformatie is wat hen betreft vooral een lokale aangelegenheid, dat in de regionale samenwerking gefaciliteerd kan worden. Bovendien ervaren gemeentesecretarissen
17
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
het risico dat transformatie een politiek onderwerp wordt en dat samenwerken daarmee moeilijker wordt.
Ambtelijke teams “Ik wil duidelijk hebben waar ik van ben.” De ambtelijke teams ervaren wisselend een heldere en gedeelde inhoudelijke ambitie. De functiegerichte teams (zoals het beleidsoverleg en de financials) zijn zoekend. Zij geven aan geleefd te worden door de waan van de dag. Zij missen een werkagenda met tijdlijn over meerdere jaren. De meer taakgerichte teams (zoals de trekkers inkoop, het implementatieteam en monitoringteam), hebben een sterke gedeelde ambitie. Zij zijn gedreven en weten waar ze het voor doen. Toch is voor hen niet altijd duidelijk op welke wijze hun werk een plek heeft in de gehele samenwerking. Ook de wijze waarop hun opdracht zich verhoudt tot de opdrachten van andere teams is niet altijd duidelijk. De ambtelijke teams herkennen het belang om helder onderscheid te maken tussen regionale versus lokale verantwoordelijkheden. Dat voorkomt onduidelijkheid in belangen. Over een aantal inhoudelijke onderwerpen bestaat onduidelijkheid of het onderdeel uitmaakt van de Noordmidden-Drentse inkoopsamenwerking, dan wel welke aspecten van het onderwerp onderdeel uitmaken van de inkoopsamenwerking: • • •
Publiek vervoer Hulpmiddelen Afspraken over persoonsgebonden budgetten
Ook de verbinding tussen inkoop/beleid en de uitvoering was onderwerp van gesprek. Deze wordt als onvoldoende ervaren. Het resultaatgericht werken en daarmee de invoering van het regisseursmodel zijn belangrijke instrumenten voor het sturen van het aanbod van aanbieders, zowel op kwaliteit als financiën. Met de evaluatie van Vilans in de hand is gepoogd om de teamleiders Toegang meer handvatten te geven om de gewenste verandering aan de voorkant van het proces door te voeren. Dat is nog niet in alle gemeenten tot uitvoering gebracht.
Procesmanager De procesmanager heeft geconstateerd dat binnen het samenwerkingsverband een nieuwe taak al snel leidt tot een nieuwe werkgroep. Daarbij wordt niet als vanzelf de vraag gesteld of de nieuwe taak tot de ambitie, en daarmee tot de scope, van het samenwerkingsverband behoort. Zo is weliswaar in het werkplan 2019 van het contractteam vermeld dat dit team ook zorg gaat dragen voor het contractmanagement van de hulpmiddelen. Maar daarmee is niet
18
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
vastgesteld dat de inkoop van hulpmiddelen ook tot de scope van het samenwerkingsverband behoort. Het voeren van de interviews heeft gemaakt dat medewerkers zich meer bewust zijn van de gezamenlijke ambities en hoe de samenwerking verloopt. Zo kennen we in NoordmiddenDrenthe de pilot Toezicht op rechtmatigheid. Deze pilot is buiten de samenwerking om (wel in overleg met het beleidsoverleg) tot stand gekomen. Het idee was om de medewerker Toezicht op rechtmatigheid te positioneren in het team Kwaliteit van de gemeente Assen. Er is nu besloten om de betreffende medewerker te positioneren in het team Contract- en Kwaliteitsmanagement Noordmidden-Drenthe en daarmee onderdeel te maken van het samenwerkingsverband. Het idee is immers dat de medewerker Toezicht op rechtmatigheid zich buigt over de vraag of de zorggelden die betaald worden aan de gezamenlijk gecontracteerde aanbieders ook daadwerkelijk besteed worden aan zorg voor onze inwoners. Daar waar het ambitie betreft, moet ook een opmerking worden geplaatst over de wijze waarmee wordt omgegaan met afspraken over persoonsgebonden budgetten. In het afsprakenkader machtiging staat dat de scope van de samenwerking niet alleen gecontracteerde aanbieders betreft, maar ook PGB-aanbieders. Ook het kwaliteitskader is van toepassing verklaard op PGB-aanbieders.
Maar een eenduidig PGB-beleid (denk aan het vaststellen van de hoogte van een PGB) is er niet. En in de monitoring wordt PGB ook niet meegenomen.
Andere regio’s De ervaringen van Noordmidden-Drenthe zijn herkenbaar voor andere regio’s. Zo geeft één van de regio’s aan dat verbinding van alle betrokkenen op alle dossiers ingewikkeld blijft en dat daar voortdurend op geïnvesteerd moet blijven worden. Een andere regio geeft als belangrijkste tip dat de toegang, beleid en bedrijfsvoering in verbinding moeten blijven om een gezamenlijke ambitie te behouden. Deze regio heeft dat ingericht middels een kenniscentrum.
Conclusies Hoewel de gezamenlijke ambitie nergens volledig beschreven is, ervaren de bestuurders een sterk gedeelde ambitie. De belangrijkste vraag die voor hen nog onbeantwoord is, is de vraag in welke mate de transformatie onderdeel vormt van de samenwerking. Gemeentesecretarissen laten de formulering van de inhoudelijke ambitie grotendeels over aan bestuurders. Wel pleiten gemeentesecretarissen ervoor om de samenwerking in de transformatie niet te breed te maken, omdat het risico bestaat dat het te politiek wordt en de samenwerking daarmee moeizamer maakt.
19
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
Ambtelijke teams ervaren wisselend een heldere ambitie. De meer functiegerichte teams geven aan geleefd te worden door de waan van de dag en missen een ambitie op langere termijn. De meer taakgerichte teams ervaren een duidelijke opdracht, maar missen veelal wel verbinding van hun opdracht in de bredere samenwerking. Uit alle interviews blijkt dat er twee aandachtspunten rond ambitie zijn. Op de eerste plaats het ontbreken van een langetermijnperspectief, inclusief de vraag in hoeverre transformatie onderdeel van de samenwerking vormt. Op de tweede plaats is voor de betrokken ambtenaren is niet altijd helder wat de scope is van de samenwerking. Daarnaast wordt er meer verbinding tussen teams gewenst om met z’n allen dezelfde ambitie voor ogen te houden, dit is een organisatorisch aspect. Deze aandachtspunten rond ambitie worden bevestigd door de bevindingen en ervaringen van de procesmanager.
2.2
Belangen staan onder druk
Bestuurders “Het heeft de voorkeur om de samenwerking zó aantrekkelijk te laten zijn dat je meedoet omdat je er voordeel bij hebt.” De bestuurders ervaren gelijkwaardigheid in de samenwerking. Er is voldoende aandacht voor zowel ieders individuele belang als voor de gezamenlijke belangen. Er is sprake van oprechte interesse in elkaars belangen. De samenwerking creëert waarde voor ieder van de gemeenten. Er is sprake van onderhandelingsruimte en -bereidheid. De bestuurders zijn echt met elkaar in dialoog. Een voorbeeld dat genoemd werd is de ruimte die individuele gemeenten krijgen om wel of niet mee te doen aan de aanbesteding voor Huishoudelijke Hulp. Desondanks is er een behoefte aan het maken van meer zakelijke afspraken. Bestuurders zijn uitgesproken in hun wens om níet tot een gemeenschappelijke regeling over te gaan, vanwege negatieve ervaringen bij andere gemeenschappelijke regelingen. Een belangrijke aanleiding om wel meer zakelijke afspraken te maken is dat, vanwege financiële druk, het gevaar bestaat dat individuele belangen groter worden. Met mogelijke bezuinigingen, en extra kosten vanwege de coronacrisis in het vooruitzicht, is de kans hierop groter. Als in de samenwerking financiële afspraken gemaakt moeten worden, is de wens om deze afspraken te maken vóórdat de uitkomst voor elke individuele gemeente bekend is.
Een andere aanleiding is dat er op dit moment geen afspraken zijn over wat te doen als gemeenten het onderling niet eens zijn met elkaar.
20
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
Gemeentesecretarissen en kernteamleden “Wie borgt onze gemeentelijke norm?” Gemeentesecretarissen staan ambivalent in de samenwerking. Sommige gemeentesecretarissen voelen zich niet gehoord, soms zelfs gefrustreerd, terwijl anderen ervaren dat zij voortdurend alle gaten dicht lopen. Eén van de gemeenten geeft aan sterk te twijfelen of “we er hetzelfde in zitten”. Deze gemeente geeft aan dat zij anders stuurt op het sociaal domein dan andere gemeenten. Een andere gemeente geeft aan dat hun gemeente “niet zo van samenwerken is”. De inkoopsamenwerking in Noordmidden-Drenthe vormt een uitzondering. Een derde gemeente zegt dat “Samen kom je verder, maar alleen ga je sneller” sterk van toepassing is. Deze gemeente is zoekend naar de juiste balans tussen samenwerken en individueel tempo maken. Een paar gemeenten geeft aan dat zij interne ontwikkelvraagstukken hebben van organisatorische en/of personele aard die ook invloed hebben op de samenwerking in Noordmidden-Drenthe. Regionaal samenwerken betekent dat afstemming over politieke standpunten en bestuurlijke keuzes moeten plaatsvinden. Sommige gemeentesecretarissen geven aan zich regelmatig gepasseerd te voelen door afstemming die in de Noordmidden-Drentse samenwerking plaatsvindt. Dit leidt tot bewust tegenwicht bieden in het besluitvormingsproces en ook wordt soms met de gedachte gespeeld om uit de samenwerking te treden.
Tegelijkertijd erkennen alle gemeentesecretarissen dat een investering in de samenwerking renderend kan zijn. De schaalgrootte van iedere afzonderlijke Noordmidden-Drentse gemeente leidt tot risico’s tijdens onderhandelingen met aanbieders. Ook de grootste gemeente van het samenwerkingsverband is zich hier bewust van. Voor de meeste gemeenten geldt bovendien dat, vanwege de omvang van de ambtelijke capaciteit, onvoldoende kwaliteit geboden kan worden als de inkoop zelfstandig uitgevoerd zou moeten worden. Ook wordt erkend dat “als je samenwerkt, je bereid moet zijn om keuzes te maken die soms in je nadeel zijn”.
Ambtelijke teams “We willen het allemaal zo goed mogelijk regelen voor onze inwoners.” Ook bij het aspect belangen zien we het verschil tussen de taakgerichte teams en de functiegerichte teams. Over het algemeen scoren taakgerichte teams zichzelf hoger op het aspect belangen. De taak is helder, er is een groot verantwoordelijkheidsgevoel richting de inwoners en richting de collega’s van de toegang die moeten werken met het resultaat van de activiteiten.
21
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
Door functiegerichte teams wordt meer aangegeven dat er een gezamenlijk belang is, maar dat er gelijktijdig ook gemeentelijke belangen zijn. Dat wordt als een zoektocht ervaren. Een inkoper vroeg zich hardop af: “Zit ik nu als inkoopadviseur in het team inkopers of als belangenbehartiger van mijn (thuis-)gemeente?” Bovendien raakt het aspect belangen ook het aspect ambitie. Als de gezamenlijke ambitie niet helder is, dan roept dat als vanzelf onduidelijkheid op bij het aspect belangen. In dit verband werd ook aangegeven dat je in een samenwerking moet kunnen vertrouwen en loslaten. En dat dat niet altijd even makkelijk is. De financials gaven aan dat ze ieder vanuit hun eigen belang zitting nemen in de werkgroep financials, terwijl ze onderdeel zijn van het geheel. Dit team stelt dat de vrijblijvendheid van de samenwerking er af moet.
Procesmanager Financiële druk heeft gemaakt dat de gemeente Assen diverse maatregelen neemt om de tekorten terug te dringen. Eén van de maatregelen was gericht op de doorontwikkeling van contractmanagement voor Jeugd en Wmo (inclusief Beschermd Wonen) binnen de gemeente Assen. Tijdens het interview met de gemeentesecretaris en het kernteamlid van de gemeente Assen is gesproken over de Assense maatregel. Assen geeft aan best samen op te willen gaan, maar dat het tempo waarin samen op wordt gegaan nog wel eens te wensen over laat. In het kernteam is vervolgens geconcludeerd dat de Assense maatregel, waar het contractmanagement betreft, voor heel Noordmidden-Drenthe wenselijk is. Afgesproken is dat de Assense maatregel wordt herschreven ten behoeve van de samenwerking in NoordmiddenDrenthe. Zonder de interventie van de procesmanager zouden zowel de gemeente Assen als het samenwerkingsverband Noordmidden-Drenthe zich bezinnen over de positionering en doorontwikkeling van contractmanagement. Een ander voorbeeld is dat de financiële druk ervoor zorgt dat medewerkers die een functie bekleden binnen het samenwerkingsverband bij sommige gemeenten toch de opdracht krijgen om taken te verrichten voor de moederorganisatie en daarmee (soms tijdelijk) minder of niet beschikbaar zijn voor het samenwerkingsverband.
Andere regio’s In de Noord-Nederlandse samenwerking bij de bovenregionale inkoop van specialistische jeugdzorg wordt door de RIGG het signaal van vertraagde besluitvorming in Drenthe als feedback teruggegeven. Eén van de regio’s adviseert om heldere afspraken te maken middels een samenwerkingsovereenkomst of een gemeenschappelijke regeling. Deze regio geeft aan dat er sprake is van een ‘gedwongen huwelijk’, waarbij partijen er niet onderuit komen om goede afspraken te
22
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
maken. Een belangrijke reden voor heldere afspraken is om besluitvorming vlot te laten verlopen. Een andere regio wijst op de financiële risico’s die je loopt als er geen goede afspraken gemaakt zijn. Zo deed zich in de Netwerkorganisatie Hulp in Regio Alkmaar de situatie voor dat een medewerker een datalek veroorzaakte en de gemeente Alkmaar als werkgever niet verzekerd was voor schade die voortvloeide uit de werkzaamheden van deze medewerker ten behoeve van de netwerkorganisatie.
Conclusies Zowel bestuurders als gemeentesecretarissen geven aan behoefte te hebben aan meer zakelijke afspraken. Hiervoor zijn twee redenen: enerzijds het risico dat individuele belangen groter worden vanwege de huidige financiële druk en anderzijds vanwege onvoldoende afspraken over wat te doen als gemeenten het onderling niet eens zijn met elkaar. Gemeentesecretarissen staan ambivalent in de samenwerking. Hoewel iedere gemeentesecretaris erkent dat investeren in de samenwerking renderend kan zijn, wordt het nog niet altijd zo ervaren. Bij ambtelijke teams is het al of niet hebben van een gedeelde ambitie een belangrijke factor voor de wijze waarop er met gemeentelijke versus gezamenlijke belangen wordt omgegaan. Hoe duidelijker de ambitie, hoe meer ruimte er is voor gezamenlijke belangen. Hoe minder duidelijk de ambitie, hoe meer ruimte voor individuele belangen en voor vrijblijvendheid. De gezamenlijke belangen zijn altijd terug te voeren op het belang voor de inwoners. Andere regio’s adviseren om heldere afspraken te maken middels een samenwerkingsovereenkomst of een gemeenschappelijke regeling. Redenen daarvoor zijn een vlotte besluitvorming en het voorkomen van financiële risico’s. Dat de financiële druk daadwerkelijk van invloed is op het aspect belangen is de procesmanager meer dan duidelijk. Dit bevestigt de behoefte aan meer zakelijke afspraken.
23
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
2.3 Onderlinge relatie hoofdzakelijk positief Bestuurders “Er is vertrouwen, iedereen komt tot zijn recht.” Alle bestuurders zijn uitgesproken positief over de onderlinge relatie. Er is veel vertrouwen, zonder zoetsappig te zijn. Er is corrigerend vermogen naar elkaar. De meeste bestuurders hebben het gevoel elkaar nodig te hebben. Er is bovendien sprake van gegund verbindend voorzitterschap. Wel valt op dat er weinig óver de samenwerking wordt gesproken. In Drenthe zijn we niet altijd gewend om te spreken over hoe de samenwerking verloopt, zeker niet als de samenwerking goed verloopt. Er heerst gauw het gevoel dat het niet goed gaat als er over gesproken moet worden.
Gemeentesecretarissen en kernteamleden “Wij zijn de samenwerking” Het evenwicht tussen halen en brengen is uit balans. Sommige gemeentesecretarissen ervaren dat zij meer brengen dan halen. Ook wordt opgemerkt dat het vertrouwen onderontwikkeld is en dat daarom iedereen aangehaakt wil blijven. Andere gemeenten realiseren zich dat zij onvoldoende ambtelijke capaciteit of kwaliteit leveren. Dit leidt tot spanning in de relatie. Hoewel er onder gemeentesecretarissen wel de behoefte is om over de samenwerking te spreken, hebben zij dit in de afgelopen jaren nauwelijks gedaan. De verantwoordelijkheid is belegd bij de managers en teamleiders in het kernteam. Eén van de gemeentesecretarissen geeft overigens wel aan “een broedende kip niet te willen storen” en kijkt uit naar dit adviesrapport.
Ambtelijke teams “Blind vertrouwen” Dit aspect wordt door alle teams het hoogst gescoord. Zeker de relatie tussen de deelnemers van de teams wordt als heel goed ervaren. In veel van de interviews wordt aangegeven dat men elkaar goed weet te vinden en dat er sprake is van blind vertrouwen.
24
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
In sommige teams wordt de relatie vooral als functioneel ervaren. Het contractteam, dat een belangrijke spilfunctie in de samenwerking bekleedt, geeft aan onderling weinig contact met elkaar te hebben. De verbinding tussen de verschillende teams daarentegen wordt telkens als zwakke schakel aangegeven. Nagenoeg alle ambtelijke teams geven aan dat ze dat missen. Ook in het interview met het voorzittersoverleg, het overleg dat in het leven is geroepen om zorg te dragen voor die verbinding tussen de verschillende teams en tussen de gemeenten, wordt aangegeven dat er commitment en energie wordt gemist. Dit team mist een gezamenlijk beeld op zowel de totale samenwerking als op de ambitie van het team.
Procesmanager Vanuit procesmanagement hebben we, al gedurende het onderzoek, interventies uitgevoerd die tot meer eigenaarschap leiden. De interviews zorgden ook voor bewustzijn en openheid over wat goed gaat en waar verbetering mogelijk is. In veel van de gesprekken dook ook de roep om sprankeling op. Zo werd aangegeven dat “de leukigheid” in de samenwerking mist. Het is van belang om duidelijk te maken wat je samen doet en waarom. En vier de successen die er zijn, want ondanks het benoemen van verbeterpunten gaan er ook heel veel dingen goed.
Andere regio’s Andere regio’s bevestigen het beeld dat ook in Noordmidden-Drenthe wordt gegeven: samenwerken begint met vertrouwen in elkaar en het gesprek daarover willen en durven aan te gaan.
Conclusies Bestuurders zijn uitgesproken positief over de onderlinge relatie. Ook de ambtelijke teams zijn positief over de relatie. Ze ervaren veel vertrouwen onderling. Er is dan ook de hoogste score aan toegekend. Een belangrijk knelpunt dat wordt ervaren is de verbinding tussen verschillende teams. Nagenoeg alle ambtelijke teams geven aan dat ze dat missen. In lijn hiermee is het niet vreemd dat twee teams die een spilfunctie bekleden in de samenwerking (het voorzittersoverleg en het contractteam) zich het meest negatief uitspreken over de onderlinge relatie.
25
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
Een ander punt van aandacht is met elkaar spreken over hoe de samenwerking verloopt. De interviews leidden in verschillende teams tot inzichten in hoe de samenwerking verloopt. Daarmee ontstond in verschillende teams de wens om vaker over de samenwerking te spreken. Een aantal gemeentesecretarissen geeft aan dat hun onderlinge contact intensiever zou moeten zijn om de samenwerking te verbeteren. En tenslotte, zo ervaarde de procesmanager, zou er meer aandacht mogen zijn voor de successen. Dat maakt de samenwerking vast veel sprankelender.
2.4 Organisatie van ambtelijke samenwerking ‘los zand’ Bestuurders “Ik heb geen goed zicht op de ambtelijke organisatie, maar ik heb er ook geen goed gevoel bij.” Bestuurlijk is er voldoende participatie in en draagvlak voor de Noordmidden-Drentse samenwerking. Ook is er sprake van voldoende daadkracht en worden afspraken veelal nagekomen. Bestuurders zijn unaniem over de vorm van organisatie: geen gemeenschappelijke regeling. Zij wensen samen te werken op basis van vertrouwen en vrijblijvendheid, met efficiency en kennisdeling als belangrijkste resultanten. Bestuurders hebben weinig zicht op hoe de ambtelijke samenwerking verloopt. Het feit dat er een onderzoek uitgevoerd wordt, riep wel vragen op. Bestuurders ervaren zelf geen problemen in de samenwerking met de ambtelijke organisatie: de bestuurlijke overleggen zijn vaak goed voorbereid en over de procesmanager als ambtelijk aanspreekpunt is men te spreken.
Gemeentesecretarissen en kernteamleden “Er moet een ambtelijke structuur komen die meer recht doet aan de samenwerking.” Volgens gemeentesecretarissen is er te weinig structuur in de samenwerking. Zij verwachten dat de samenwerking meer kan renderen door het beter te organiseren. Een aantal gemeentesecretarissen vindt dat zij zelf te weinig in positie zijn in de samenwerking. Dat leidt tot frustraties over de directe samenwerking tussen de procesmanager en de verantwoordelijk portefeuillehouders. Zowel kernteamleden als gemeentesecretarissen geven aan dat er bewust gekozen is voor de huidige structuur, waarbij gemeentesecretarissen meer op afstand staan en de dagelijkse aansturing door het kernteam wordt gedaan.
26
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
Op de vraag of de inzet van medewerkers met gesloten beurs moet blijven plaatsvinden wordt wisselend gereageerd. Wat meer zakelijke afspraken over onder andere personele inzet is voor de meeste gemeentesecretarissen wenselijk. Het liefst draagt iedere gemeente bij in de vorm van personele capaciteit. Als dat niet lukt dan is een extra financiële bijdrage een prima alternatief. Maar gemeentesecretarissen zien liever niet een eigenstandige organisatie die volledig zelfstandig opereert. Zij zien liever dat we het “met onze eigen mensen doen”. Een netwerksamenwerking wordt geopperd. Kernteamleden herkennen dat de nieuwe wijze van aanbesteden ook andere vaardigheden vraagt van met name contractmanagers. Het adagium ‘high trust, high penalty’ is van toepassing. Tot nog toe werd uitvoering gegeven aan ‘high trust, low penalty’. Kernteamleden stellen hardop de vraag of alle huidige medewerkers daarvoor de juiste vaardigheden hebben. De rol van de procesmanager is volgens de gemeentesecretarissen gericht op een goede samenwerking. De procesmanager heeft een grote verantwoordelijkheid in de samenwerking en legt daarover verantwoording af aan de gemeentesecretarissen. De procesmanager heeft geen inhoudelijke verantwoordelijkheid. Tot slot geven een paar gemeentesecretarissen en kernteamleden aan dat zij binnen hun gemeente interne organisatorische en personele vraagstukken hebben.
Ambtelijke teams “Heel moeilijk om teams bemenst te krijgen, daar zit een energielek”. Het aspect organisatie scoort bij de meeste teams laag. In de interviews komt tot uiting dat het vaak niet duidelijk is wie waarvan is en wat waar gebeurt. Taken worden wel belegd, maar niet geborgd. Zo geven de financials aan de samenwerking als los zand te ervaren. Er wordt volgens hen te veel gesteund op intrinsieke motivatie van individuele medewerkers. De financials benadrukken meermaals het structurele en omvangrijke karakter van de samenwerking. Veel medewerkers zijn deels werkzaam voor de Noordmidden-Drentse samenwerking en deels voor hun eigen gemeente. De werkzaamheden in de samenwerking moeten ‘erbij’ gedaan worden. De werkzaamheden van de eigen gemeentelijke organisatie gaan vaak voor de Noordmidden-Drentse werkzaamheden. Diverse medewerkers, uit met name Tynaarlo en Midden-Drenthe, geven aan regelmatig schuldgevoelens te hebben naar collega’s van andere gemeenten. Zij ervaren dat ze minder bijdragen dan dat van hen, of van hun gemeente, verwacht wordt. Een deel van de medewerkers ervaart weinig steun vanuit hun directe leidinggevende voor het werk dat zij in Noordmidden-Drenthe doen. De bemensing van teams en verdeling van werkzaamheden binnen teams verloopt moeizaam. Teams geven aan dat het werk vaak op dezelfde mensen neerkomt. Door
27
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
tijdgebrek laat vervolgens de hygiëne in afspraken te wensen over. Zo geeft het beleidsteam aan dat er veel te weinig tijd is voor het werk dat gedaan moet worden. Veel losse vragen blijven liggen. Er is volgens hen meer proactiviteit nodig dan wat geleverd kan worden. Ook het team trekkers inkoop geeft, terugblikkend op de inkoop, aan dat de taak van de procesmanager inkoop veel te groot was. De procesmanager Inkoop zat én op het proces van inkoop én op de inhoud. Daarnaast geven teams aan dat feiten en cijfers missen, waardoor er veel ad hoc vanuit signalen gewerkt wordt. Ook het monitoringsteam geeft aan dat de monitoring onvoldoende geborgd is en dat ‘technische jongens’ gemist worden. Opvallend is dat er een aantal bijzondere personele constructies zijn. Bijvoorbeeld een kwaliteitsmanager die voor 32 uur in dienst is bij Midden-Drenthe, maar voor 16 uur door Assen wordt betaald. En de personele inzet ten behoeve van de pilot Zorg voor Toezicht waarvan de kosten buiten de NoordmiddenDrentse begroting om ten laste worden gebracht bij de 5 deelnemende gemeenten. De ambtelijke organisatie leidt tot problemen bij de toekenning van hulp aan inwoners. Medewerkers in de Toegang ontvangen rijkelijk laat de instructies waarmee zij inwoners passende hulp kunnen bieden.
Zo hebben zij bij aanvang van de contracten geen zicht op welke aanbieders voor welke resultaten gecontracteerd zijn. De informatiemanagers hebben niet op tijd de informatie ontvangen om de productcodes in het systeem aan te passen, waardoor medewerkers in de Toegang geen beschikkingen kunnen afgeven. De mate waarin de medewerkers in de Toegang geïnformeerd zijn is te veel afhankelijk van de wijze waarop individuele medewerkers die zitting hebben in het team Toegang de informatie doorspelen naar hun collega’s. Al met al vormt de wijze waarop de ambtelijke samenwerking georganiseerd is een risico voor het realiseren van de gestelde ambitie. Er is onvoldoende capaciteit, er worden geen eisen gesteld aan de kwaliteit en de werkzaamheden zijn versnipperd over te veel medewerkers.
Procesmanager Bij de start van onze opdracht kostte het ons weken tijd om helder te krijgen welke teams er in het samenwerkingsverband zijn. Het bleek niet voor iedereen helder te zijn hoe de structuur er uit zag. Zo was ook voor bestuurders niet bekend dat er zo veel ambtelijke teams waren. Voor iedere taak leek een nieuw team in het leven geroepen te worden. Het gebrek aan de juiste ambtelijke capaciteit en proactieve inzet komt eveneens met enige regelmaat voorbij in de gesprekken. Het feit dat medewerkers de taken ten behoeve van het samenwerkingsverband ‘erbij’ moeten doen, maakt dat de individuele medewerker telkens moet afwegen welke taken urgentie hebben. De belangen van de moederorganisatie blijken dan telkens zwaarder te wegen dan de belangen van het samenwerkingsverband. In sommige gevallen ook vanwege
28
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
het gevoel dat er vanuit de moederorganisatie geen steun is voor het verrichten van taken ten behoeve van het samenwerkingsverband. Zo is in de recente aanbestedingsdocumenten opgenomen dat aanbieders een beroep kunnen doen op een innovatiefonds. Weliswaar wordt in het aanbestedingsdocument duidelijk gemaakt waar het innovatiefonds voor bedoeld is, het vraagt echter nog wel om een verdere uitwerking. Sinds het opleveren van het basis aanbestedingsdocument in mei 2019 staat de uitwerking van het innovatiefonds op de actielijst. Het is door een gebrek aan zowel proactiviteit als capaciteit echter niet eerder opgepakt dan na de zomervakantie van 2020. Tijdens de interviews kregen we vaak terug dat de samenwerking ín de verschillende teams goed gaat, maar dat de samenwerking tussen de teams heel moeizaam verloopt. Dat werd ons ook al duidelijk in het uitoefenen van de rol van procesmanager. In plaats van contact met iemand van een ander team te zoeken (om welke reden dan ook), werd contact gelegd met de procesmanager, in de hoop dat die als een soort verbindingsofficier zou opereren.
Andere regio’s De wijze waarop Netwerkorganisatie Hulp in Regio Alkmaar is georganiseerd is zeer inspirerend. Het vormt een belangrijke bron van inspiratie voor het voorstel over de inrichting van het samenwerkingsverband in Noordmidden-Drenthe, dat in het hoofdstuk Aanbevelingen wordt gedaan. De Alkmaarse netwerkorganisatie heeft een vorm van organisatie gevonden waarbij niet alle gemeenten telkens met alle expertises actief zijn in een werkgroep. Tegelijkertijd hebben zij een lichte samenwerkingsstructuur behouden. Daarnaast is de Netwerkorganisatie Hulp in de Regio Alkmaar op zoek gegaan naar contractmanagers met ‘haar op de tanden’. Zij gaven aan voor deze functies liever mensen met vaardigheden van goede inkopers te hebben, dan mensen met veel kennis van het sociale domein, omdat de kernvaardigheden van een goede inkoper moeilijker zijn aan te leren dan kennis bijspijkeren over het sociaal domein.
Conclusies Bestuurders zijn tevreden over de organisatie. Hoewel zij minimaal zicht hebben op de ambtelijke organisatie, verloopt wat hen betreft de samenwerking met de ambtelijke organisatie prima. Een aantal gemeentesecretarissen wenst beter in positie te zijn. Hoewel gemeentesecretarissen liever geen aparte organisatie voor de Noordmidden-Drentse samenwerking willen optuigen, hebben zij wel de wens om meer zakelijke afspraken te maken over onder andere de personele inzet en de mandatering.
29
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
De organisatie van de ambtelijke samenwerking vormt een risico voor het realiseren van de gestelde ambities. Er is onvoldoende capaciteit, er zijn andere kwaliteiten van medewerkers nodig, de werkzaamheden zijn versnipperd over te veel medewerkers en teams geven aan dat feiten en cijfers missen, waardoor er veel ad hoc vanuit signalen wordt gewerkt. De financials benadrukken in het interview meermaals het structurele en omvangrijke karakter van de samenwerking. De ervaringen van de procesmanager bevestigen het beeld zoals geschetst tijdens de interviews.
2.5 Rolonduidelijkheid leidt tot moeizaam proces Bestuurders “Ik vraag me af of iedereen weet waar hij van is.” Er is volop aandacht voor de inhoud van de samenwerking. Minder aandacht is er voor het proces: •
•
•
Er zijn wel onderlinge afspraken gemaakt over wie namens Noordmidden-Drenthe bestuurlijk aanspreekpunt is voor de top tien grote aanbieders en voor de bovenregionale Jeugd-aanbieders, maar er zijn nog geen afspraken gemaakt over de verdeling bij andere aanbieders. Ook zijn er geen afspraken gemaakt over de invulling van deze bestuurlijke rol. Er zijn weinig afspraken gemaakt over communicatie: wanneer is de voorzitter de vertegenwoordiger namens Noordmidden-Drenthe en wanneer iemand anders? De wens is uitgesproken om ook te verkennen welke mogelijkheden er zijn om externe communicatie positief te framen. Tot slot is meerdere keren genoemd dat de besluitvorming soms vertraging oploopt doordat het college van Tynaarlo bij alle besluitvorming een integrale afweging wil maken. Dit wordt geregeld als vervelend ervaren.
Genoemde punten leiden overigens, op dit moment, niet tot problemen in de samenwerking. Wel kunnen betere afspraken over het proces leiden tot meer efficiëntie en effectiviteit, wat de bestuurders een belangrijke reden noemden om samen te werken.
Gemeentesecretarissen en kernteamleden “Ik heb geen idee wat de rol van het kernteam is.”
30
PROFESSIONALISEREN IN SAMENWERKEN
Onder gemeentesecretarissen en kernteamleden wordt veel onduidelijkheid over ieders rollen ervaren. Met name als het gaat over de rollen van het kernteam, het gemeentesecretarissenoverleg en de procesmanager en hoe deze rollen zich tot elkaar verhouden. Sommige gemeentesecretarissen hebben de behoefte om zelf een grotere rol te hebben, terwijl andere gemeentesecretarissen deze taak liever naar een manager of een teamleider delegeren. De overleggen van het kernteam en de gemeentesecretarissen wordt soms als dubbel ervaren. Voor kernteamleden is niet altijd duidelijk wanneer zij zelf een besluit kunnen nemen en wanneer zij de gemeentesecretarissen nodig hebben. Hoewel de ambtelijke teams tevreden terugkijken op de start van het laatste aanbestedingsproces geven kernteamleden aan dat er te laat met de aanbesteding is gestart. Bovendien geven zij aan dat de inkoop en het beleid te veel parallel liep. Volgens hen zou het beter zijn deze volgordelijk te laten lopen: eerst beleid, daarna inkoop. Zowel kernteamleden als gemeentesecretarissen geven ook aan dat de mandatering een aandachtspunt is. Mandatering van bijvoorbeeld contractmanagers kan tot meer snelheid leiden als dat nodig is. Ook moet er volgens gemeentesecretarissen voorkomen worden dat je voor iedere “poep en scheet” terug naar het bestuur moet.