3. Bijlage Eindrapportage werkzaamheden 2021
Tekst van het document
Kloosterveen Duurzaam Warm Eindrapportage werkzaamheden 2021
Gemeente Assen 29 december 2021
Project Opdrachtgever
Document Status Datum Referentie
Projectcode Projectleider Projectdirecteur
Auteur(s) Gecontroleerd door Goedgekeurd door
Kloosterveen Duurzaam Warm Gemeente Assen
Eindrapportage werkzaamheden 2021 Definitief 29 december 2021 128707/21-019.980
128707 ir. A.H.J. van Kuijk K.A. Haans MSc
J.M. Beltman MSc, C.G.J. Hügel MSc ir. A.H.J. van Kuijk ir. A.H.J. van Kuijk
Paraaf
Adres
Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. Leeuwenbrug 8 Postbus 233 7400 AE Deventer +31 (0)570 69 79 11 www.witteveenbos.com KvK 38020751
Het kwaliteitsmanagementsysteem van Witteveen+Bos is gecertificeerd op basis van ISO 9001. © Witteveen+Bos Niets uit dit document mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt in enige vorm zonder voorafgaande schriftelijke toest emming van Witteveen+Bos noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd, behoudens schriftelijk anders overeengekomen. Witteveen+Bos aanvaardt geen aansprakelijkheid voor enigerlei schade die voortvloeit uit of verband houdt met het wijzigen van de inhoud van het door Witteveen+Bos geleverde document.
INHOUDSOPGAVE
1
INLEIDING
5
2
DE STAPPEN EN HUN RESULTATEN
7
2.1
Stap 1 - Quick scan
7
2.2
Stap 2 - Vaststellen scenario’s
7
2.3
Stap 3 - Kentallen en uitgangspunten vaststellen
8
2.4
Stap 4 - Uitwerking
9
2.5
Stap 5 - Rapporteren en presenteren
11
3
AANDACHTSPUNTEN
12
3.1
Woningschouwen
12
3.2
Betrouwbaarheid van de kosteninschatting
12
3.3
Gevoeligheid van ontwikkeling energieprijzen
13
3.4
Inpassing convectoren met ventilator
13
3.5
Inpassing van warmtepomp in de woning
13
3.6
Hartafstand van vloerverwarming
14
3.7
Beschouwingen inzake CO2-uitstoot
14
3.8
Aanpassingen aan berekeningen na presentatie 13 december 2021
15
Laatste pagina
15
Bijlage(n)
Aantal pagina's
I
Uitgangspuntennotitie
12
II
Presentatie met resultaten van het onderzoek
51
1 INLEIDING In de Transitievisie Warmte voor Assen is de wijk Kloosterveen aangewezen als een startwijk met als voorkeursalternatief all-electric. Bewoners vragen zich af of all-electric wel echt de beste oplossing is, of er meer opties zijn en wat de kosten zijn die met de verschillende alternatieven gemoeid zijn. De gemeente Assen heeft in nauwe samenwerking met actieve bewoners Witteveen+Bos opdracht gegeven om in 2021 een eerste verdiepingsslag uit te voeren voor Kloosterveen, zodat er beslisinformatie wordt gegenereerd die gebruikt kan worden bij het opstellen van een wijkuitvoeringsplan voor de wijk. De werkzaamheden hebben bestaan uit de volgende vijf stappen: 1 quick scan en verdiepingsslag Kloosterveen; 2 vaststellen van scenario's; 3 vaststellen van kentallen en uitgangspunten; 4 uitwerking; 5 rapporteren en presenteren. Deze onderdelen en de resultaten ervan worden in de volgende hoofdstukken nader toegelicht. Uitgangspunten voor de werkzaamheden (Gemeente Assen) Op 18 maart heeft de gemeenteraad de Transitievisie Warmte vastgesteld. Hierin staat hoe gemeente Assen samen met haar inwoners ervoor wil gaan zorgen dat in 2050 alle huizen in Assen aardgasvrij zijn. De gemeente wil beginnen in de wijken De Lariks en in Kloosterveen. Er is een addendum vastgesteld voor de wijk Kloosterveen, dat samen met bewoners opgesteld is.
Dit addendum vormt een aanvulling op de Transitievisie Warmte en heeft dezelfde status als de Transitievisie Warmte. Voor dit onderzoek zijn de punten uit het addendum leidend1. Het addendum is te vinden op. In de Transitievisie Warmte is all-electric genoemd als voorkeursalternatief voor aardgas voor de wijk. Of dit daadwerkelijk het juiste alternatief is voor Kloosterveen zal per buurt en per type woning bepaald moeten worden. De verdere technische uitwerking zal de gemeente samen met inwoners doen in de verdiepingsfase. Vervolgens wordt op basis hiervan een wijkuitvoeringsplan opgesteld. Dit onderzoek is pas de eerste stap van de verdiepingsfase. Conclusies worden niet getrokken. Belangrijk uitgangspunt voor dit onderzoek uit het addendum is: De gemeente doet samen met bewoners een verdiepend onderzoek naar voor de wijk toepasbare alternatieven, waarbij ook andere opties dan all-electric worden onderzocht. Als blijkt dat er geen haalbare en betaalbare alternatieven voor 2030 in beeld zijn zullen alternatieven die tussen 2030 en 2050 mogelijk wel haalbaar en betaalbaar zijn worden onderzocht. Overige uitgangspunten: - bewoners worden via een begeleidingsgroep betrokken in het proces.
De gemeente zorgt dat de bewoners die zich hiervoor aangemeld hebben een uitnodiging ontvangen; - de gemeente heeft geen invloed op de resultaten; - op de avonden met de bewoners worden resultaten getoond en keuzes gemaakt.
1
https://www.assen.nl/sites/default/files/Addendum-Kloosterveen.pdf.
5 | 15
Witteveen+Bos | 128707/21-019.980 | Definitief
Overleggen met bewoners Er heeft in de loop van het project driemaal overleg plaatsgevonden met de begeleidingsgroep van bewoners: - 2 november 2021 (live in Kloosterveen): resultaten quick scan en discussie over aanpassingen aan de woning en kansrijke energiesystemen; - 16 november 2021 (online): kennissessie; - 13 december 2021 (online): presentatie resultaten.
6 | 15
Witteveen+Bos | 128707/21-019.980 | Definitief
2 DE STAPPEN EN HUN RESULTATEN 2.1
Stap 1 - Quick scan
De woningen in Kloosterveen zijn geanalyseerd op hun warmtevraag, spreiding, afgiftesystemen, isolatiegraad en overige woningkenmerken. Op basis hiervan is een indeling gemaakt om te komen tot een selecte groep representatieve woningen. Tevens is in deze fase een overzicht gemaakt van kosten kentallen om de huizen gereed te maken voor lage temperatuur (LT) of midden temperatuur (MT) -verwarming. Dit betreft met name isolatie en de aanleg van vloerverwarming (aansluitkosten komen in Stap 3 aan de orde). De bron van de kosten kentallen is in het overzicht worden vermeld. Ook is in deze fase een overzicht gemaakt van realistisch mogelijke warmtetechnieken en bronnen in Kloosterveen. In deze fase vindt een eerste beoordeling plaats van beschikbaarheid, financiële haalbaarheid, en wenselijkheid, ter ondersteuning van de werkzaamheden in Stap 2. Belangrijkste bevindingen - zeer groot deel van de woningen is Label A of B en potentieel geschikt voor LT-verwarming; - afgifte van LT-verwarming is aandachtspunt, evenals ventilatie; - collectieve systemen zijn in Kloosterveen niet kansrijk (bevestiging van conclusie uit de Transitievisie Warmte van Assen); - er zijn diverse individuele systemen mogelijk (meer dan alleen all electric). De resultaten van de quick scan zijn op 2 november 2021 aan de begeleidingsgroep gepresenteerd.
De belangrijkste punten ervan komen terug in de eindpresentatie van het onderzoek, zie bijlage II.
2.2
Stap 2 - Vaststellen scenario’s
Tijdens de meeting op 2 november 2021 is gezamenlijk vastgesteld welke scenario’s worden onderzocht. De mogelijke technieken zijn daar op een rij gezet en een inschatting werd gemaakt hoe kansrijk elke techniek is. Hierbij zijn in eerste termijn de volgende technieken geselecteerd om nader te onderzoeken: - cv aardgas; - hybride lucht-water warmtepomp aardgas; - hybride lucht-water warmtepomp met waterstof; - volledig elektrische lucht-water warmtepomp; - volledig elektrische water/water warmtepomp met bodemlus; - LT-warmtenet.
7 | 15
Witteveen+Bos | 128707/21-019.980 | Definitief
Vervolgens is in overleg met de begeleidingsgroep een selectie gemaakt, waarbij is besloten om het LTwarmtenet niet verder te onderzoeken en wel de ‘cv waterstof’, en de ‘lucht-lucht warmtepomp’. De definitieve selectie is derhalve: - cv aardgas; - hybride lucht-water warmtepomp aardgas; - hybride lucht-lucht warmtepomp aardgas; - cv waterstof; - hybride lucht-water warmtepomp met waterstof; - volledig elektrische lucht-water warmtepomp; - volledig elektrische water/water warmtepomp met bodemlus. Selectie woningen Er is een selectie gemaakt van de vier woningen die in deze eerste fase van de verdiepingsslag worden geschouwd. Hierbij is gekozen op basis van representativiteit voor een bepaald deel van de wijk en op basis van medewerking door de betreffende bewoners. Er is gekozen voor twee woningen van voor 2006 en twee van na 2006, om de volgende redenen: - in 2006 heeft een belangrijke wijziging in het bouwbesluit plaatsgevonden, wat met name de isolatieeisen betreft; ongeveer de helft van de woningen in de wijk is gebouwd voor 2006, de andere helft van na 2006. Daarnaast is gekeken naar het woningtype. Er worden vijf types onderscheiden, rijwoning, hoekwoning, twee-onder-een-kap, vrijstaand en appartement. Voor de warmtevoorziening is het belangrijk onderscheid te maken tussen deze types, omdat ze zich anders gedragen qua warmteverlies.
Dit betreft met name het aantal vrijstaande muren: vrijstaande woningen hebben de meeste, appartementen de minste. Grofweg zijn twee-onder-een kap en hoekwoningen op dit punt hetzelfde. Kloosterveen kent weinig appartementen. Het meest relevant in Kloosterveen zijn rijwoningen, twee-onder-een-kap en vrijstaande woningen. Op basis van deze analyse en de beschikbaarheid van te schouwen woningen uit de verschillende leeftijdscategorieën zijn de volgende thans te schouwen woningen geselecteerd: - rijwoning voor 2006; - twee-onder-een-kap voor 2006; - vrijstaande woning na 2006; - twee-onder-een-kap na 2006. De geselecteerde woningen komen allemaal uit een ander gebied binnen Kloosterveen en met een andere seriebouw. Vanuit privacyoverwegingen worden de schouwen geanonimiseerd gerapporteerd.
2.3
Stap 3 - Kentallen en uitgangspunten vaststellen
Ten aanzien van de kosten kentallen gaat het om: - kosten om huizen geschikt te maken voor LT- of MT-verwarming (wat met name isolatie en de aanleg van vloerverwarming betreft), waar in Stap 1 op is ingaan; - kosten om geselecteerde kansrijke oplossingen te installeren (inclusief aansluitkosten), waar Stap 3 op is gericht. Bijlage I presenteert een notitie met uitgangspunten en kentallen voor de gekozen scenario’s en voorbeeldwoningen. In deze notitie staat een overzicht van de gehanteerde systeemkenmerken, kosten, energietarieven, indexaties, rendementen en overige uitgangspunten met bronvermelding.
8 | 15
Witteveen+Bos | 128707/21-019.980 | Definitief
Bepaling warmtepomp scenario Voor het alternatief warmtepomp kunnen drie opties worden onderscheiden, zoals staan vermeld in afbeelding 2.1. Deze zijn met elkaar vergeleken op basis van investering, comfort, mogelijkheid tot koeling en energiekosten.
Afbeelding 2.1 Opties voor toepassen warmtepomp (bodem/lucht)
Bij optie 1 wordt alleen de cv vervangen door een HT-warmtepomp, die vervolgens op 60-70 °C kan verwarmen, waardoor de huidige radiatoren geschikt blijven. Op deze manier blijven de investeringskosten laag en het comfortniveau ongeveer gelijk. Koeling is waarschijnlijk niet goed mogelijk met dit systeem en door het grotere temperatuurverschil werkt deze warmtepomp minder efficiënt. Hierdoor zal het elektriciteitsverbruik en dus de energiekosten hoog zijn. Optie 2 (bestaande uit een LT warmtepomp, LT convectoren en gestuurde mechanische ventilatie) komt als meest gunstige van de drie opties naar voren. De investeringskosten zijn relatief laag, omdat alleen de radiatoren vervangen hoeven te worden en er verder geen grote verbouwing nodig is. Het comfortniveau blijft ongeveer gelijk als in de huidige situatie, als de convectoren genoeg vermogen hebben. De convectoren zijn ook zeer geschikt voor koeling, zelfs meer geschikt dan vloerverwarming. De energiekosten zijn relatief laag, alleen in optie 3 met vloerverwarming en ventilatie met WTW is nog iets efficiënter en daarom zuiniger. Bij optie 3 wordt er in de woning vloerverwarming en balansventilatie met warmteterugwinning (WTW) aangelegd. Het aanleggen van vloerverwarming is een ingrijpende maatregel, die een grote verbouwing en investering nodig heeft.
Ook verandert de luchtcirculatie mogelijk, waardoor er aanpassingen nodig kunnen zijn aan de ventilatie. Als het huis toch verbouwd wordt of in het geval van nieuwbouw, wordt er wel vaak gekozen voor vloerverwarming, omdat het comfortniveau omhoog kan gaan en het een efficiëntere wijze van verwarming is. Bij bestaande bouw zonder grote verbouwing, wegen de voordelen waarschijnlijk echter niet op tegen de grote investeringskosten. Voor het vervolg is in overleg met de begeleidingsgroep gekozen om in dit onderzoek bij scenario 5 en 6 uit te gaan van optie 2 als warmtepompsysteem. Dit betekent dat bij het berekenen van de kosten LTconvectoren gerekend worden en geen vloerverwarming. Als een bewoner kiest voor vloerverwarming. zal dit invloed hebben op de kosten voor deze scenario’s.
2.4
Stap 4 - Uitwerking
De berekening is bedoeld om een vergelijking te kunnen maken tussen de systemen. Veel uitgangspunten en aannames zijn nodig om de vergelijking te kunnen maken. Voor een uniforme vergelijking wordt er vanuit gegaan dat de investeringen in alle gevallen in hetzelfde jaar starten. In de praktijk zal een bewoner de huidige cv-ketel pas vervangen als deze einde levensduur is of er een andere motivatie is om over te stappen op een alternatief. Onderstaande punten zijn om transparant te maken hoe de berekeningen in elkaar zitten.
9 | 15
Witteveen+Bos | 128707/21-019.980 | Definitief
Deel 1: inzicht in systemen (kosten en CO2) De gekozen systemen zijn doorgerekend met de overeengekomen uitgangspunten, onder de aanname dat de woningen reeds geschikt zijn voor LT-verwarming. De kosten van het aanpassen van de woning om het geschikt te maken voor LT-verwarming zijn bepaald in deel 2 van de analyse. Die kosten worden meegenomen bij de investeringskosten. Warmtevraag De warmtevraag is bepaald op basis van de huidige energierekeningen. Het huidige gemeten aardgasverbruik is gecorrigeerd voor het aantal graaddagen van dat jaar, en het geschatte verbruik voor koken is van het verbruik afgetrokken, om een inschatting te maken van de warmtevraag. In bijlage I wordt de bepaling van de warmtevraag verder toegelicht. Investeringskosten De investeringskosten bestaan uit de volgende onderdelen: - kosten voor de warmtebron, zoals de warmtepomp of cv zelf. Deze kosten zijn inclusief installatie en de ISDE subsidie is hierin verrekend. In het geval van de warmtepomp is deze ook afhankelijk van het benodigde vermogen. Deze is bepaald aan de hand van het warmteverlies van de woning, in afbeelding 3.4 is deze kostenpost ‘Investeringskosten warmtebron vast 2/2’ genoemd; - inductiekookplaat en kookgroep. In de scenario’s zonder aardgas, scenario 3, 4, 5 en 6, worden er ook kosten gerekend voor de aanleg van een inductiekookplaat, inclusief installatie en pannenset.
Hierdoor kan de aardgasaansluiting verwijderd worden en worden daar geen kosten meer voor gerekend; - investeringskosten LT-maatregelen. In scenario 5 en 6 worden er investeringskosten gerekend voor het aanpassen van de woning voor LT-verwarming. Dit bestaat bij de geschouwde woningen alleen uit het vervangen van de radiatoren door convectoren inclusief installatie; - herinvesteringskosten worden na 15 jaar gerekend voor het warmtesysteem. Dit betreft 70 % van de investeringskosten voor de warmtebron (behalve voor de bodemwarmtepomp in scenario 6, daarvoor wordt 50 % gerekend). Operationele kosten Operationele kosten zijn de kosten die elk jaar terugkomen. De operationele kosten zijn onderverdeeld in de volgende onderdelen: - vaste energiekosten. Vaste leveringskosten en netbeheerkosten van de gebruikte energiesoorten, elektriciteit, aardgas en/of waterstof; - variabele energiekosten. De variabele kosten van de gebruikte energie, gebaseerd op het huidige verbruik en de geschatte warmtevraag; - onderhoudskosten. Voor de warmtesystemen zijn jaarlijkse kosten gerekend voor het onderhoud. De hoeveelheid is afhankelijk van het systeem, kosten liggen tussen de 1 en 5 % van de investeringskosten. In bijlage I zijn de gebruikte kentallen voor alle kosten beschreven. In bijlage II zijn de resultaten in een presentatie weer gegeven.
Deel 2: inzicht in woningaanpassingen per systeem Geselecteerde woningen zijn nader geanalyseerd om inzicht te krijgen in de huidige situatie. Er is gekeken naar de woningkenmerken (aan de hand van bouwtekeningen), huidige isolatiestaat per bouwonderdeel (op basis van het vigerende bouwbesluit), isolatiemaatregelen die nog moeten worden getroffen, de huidige afgiftesystemen en het aantal, locatie, type en afmetingen van de afgiftesystemen. Witteveen+Bos heeft op basis van de bevindingen een inschatting gemaakt van de noodzakelijke aanpassingen om de woning geschikt te maken voor LT- of MT-verwarming. Hieruit volgt een begroting met de investeringskosten van deze aanpassingen. De kosten voor de aanpassingen worden gebaseerd op de kentallen en uitgangspunten zoals vastgesteld in Stap 3. Verwacht werd dat er aanpassingen nodig zouden zijn aan de radiatoren, en mogelijk aan het glas als er nog geen hoog rendement (HR) glas in zit. In elke woning bleek het glas al voldoende isolerend te zijn, dus waren daar geen aanpassingen aan nodig.
10 | 15
Witteveen+Bos | 128707/21-019.980 | Definitief
Aanvullend op bovenstaande analyse op basis van beschikbare informatie heeft ter verificatie van de resultaten een schouw van de geselecteerde woningen plaatsgevonden. Elk schouw duurde 1,5 uur en bestond uit een keukentafelgesprek met de bewoner(s) en 1,5 uur voor de rondgang. Er zijn foto’s genomen van de relevante onderdelen van de woning. Ook zijn er warmtefoto’s gemaakt. De resultaten van deze stap zijn verwerkt in de presentatie met de resultaten (bijlage II). Bepaling van afgiftecapaciteit De afgiftecapaciteit van de huidige radiatoren wordt bepaald aan de hand van het type en de afmetingen, op een temperatuurniveau van 70-40 °C. Bij de LT-scenario’s worden deze radiatoren vervangen door convectoren, die wel evenveel afgiftevermogen kunnen genereren. Hoe groot de convector moet zijn om evenveel warmteafgifte te kunnen genereren wordt bepaald op basis van het afgiftecapaciteit van de huidige radiatoren. Er wordt in plaats van elke radiator een kleinere convector met ventilator geplaatst die dezelfde afgiftecapaciteit heeft.
Er is uitgegaan van een Jaga Strada Hybrid convector en de afgiftecapaciteiten zoals vermeld door de producent1, Voor vloerverwarming wordt de afgiftecapaciteit berekend op basis van het oppervlakte van de vloerverwarming en het afgiftepotentieel per vierkante meter bij de huidige hartafstand (afgekort h.o.h.) van de vloerverwarming op het lage temperatuurniveau.
2.5
Stap 5 - Rapporteren en presenteren
Op 16 november 2021 en op 13 december 2021 zijn de resultaten gepresenteerd en besproken. Vervolgens zijn de reacties opgenomen en eventuele aanpassingen aan de analyse uitgewerkt. Dit leidt tot de definitieve presentatie van de resultaten, zoals staan weer gegeven in bijlage II.
1
https://www.jaga.nl/media/2425/strada-hybrid_nl_rev02_lr.pdf.
11 | 15
Witteveen+Bos | 128707/21-019.980 | Definitief
3 AANDACHTSPUNTEN Onderstaande aandachtspunten zijn opgesteld als reactie op vragen en opmerkingen die vanuit zowel de gemeente als de begeleidingsgroep gekomen. Ze zijn bedoeld als verduidelijking op het onderzoek en de gehanteerde uitgangspunten.
3.1
Woningschouwen
Binnen het raamwerk van de in 2021 uit te voeren werkzaamheden is afgesproken dat vooraleerst vier woningen worden geschouwd, waarbij het de wens is om veel voorkomende woningtypen uit bepaalde bouwperiodes te kiezen. De schouwen zijn met name bedoeld om een eerste beeld te krijgen van de relatie tussen de berekeningsresultaten en de werkelijke situatie in de wijk: - verwachte versus werkelijke isolatiegraad; - mogelijke kansen en beperkingen inzake afgiftesysteem en warmtesysteem; - bijzondere omstandigheden. Het was nadrukkelijk niet de opdracht om van de woningschouwen te komen tot een advies voor de betreffende woningen. In een later stadium kan worden besloten om het aantal woningschouwen uit te breiden.
3.2
Betrouwbaarheid van de kosteninschatting
Uit de berekeningen komen ‘harde’ waarden voor bijvoorbeeld energievraag en kosten voor aanleg en onderhoud van het systeem, inclusief energieprijzen. Benadrukt wordt dat het hier modelwaarden betreft en dat er in werkelijkheid rond alle berekeningsresultaten een bandbreedte zal liggen. Vanuit technisch vlak betreft dit bijvoorbeeld de persoonlijke voorkeuren van bewoners (bijvoorbeeld temperatuurinstelling, gewenst comfortlevel buiten de woonkamer, uitvoeringsvarianten van installatie en afgiftesystemen). Ten aanzien van de kosten geldt dat gebruik is gemaakt van kentallen op basis van de huidige inzichten. Het zal duidelijk zijn dat als meerdere installateurs wordt gevraagd om een aanbieding te doen voor de aanleg van een systeem, er prijzen worden afgegeven die aanzienlijk van elkaar kunnen verschillen. En verder geldt dat systemen de komende jaren mogelijk goedkoper of duurder zullen worden, dus een en ander hangt ook af van het jaartal waarin wordt geïnvesteerd. Een voorzichtige inschatting is dat op basis van het huidige onderzoek de bandbreedte rond de geschatte kosten in de ordegrootte +/- 30-50 % liggen.
12 | 15
Witteveen+Bos | 128707/21-019.980 | Definitief
3.3
Gevoeligheid van ontwikkeling energieprijzen
In een gevoeligheidsanalyse wordt het effect van een verandering van een variabele op het eindresultaat aangetoond. Er is een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd voor de TCO over 15 jaar van woning 1. Voor de andere woningen is het effect vergelijkbaar. Er is gekozen om de gevoeligheid voor drie variabelen te onderzoeken, de aardgasprijs nu, de elektriciteitsprijs nu, en de waterstofprijs in 2030. De resultaten zijn in bijlage II op pagina 46 tot 49 getoond. Gevoeligheid van variabele aardgasprijs - hoog scenario: EUR 1,70 per m3 in 2021 (prijs bij nieuw contract); - midden scenario: EUR 1,05 per m3 in 2021 (huidige gemiddelde consumentenprijs); - laag scenario: EUR 0,80 per m3 in 2021 (gemiddelde consumentenprijs 2020). Gevoeligheid van variabele elektriciteitsprijs - hoog scenario: EUR 0,40 per kWh in 2021 (prijs bij nieuw contract); - midden scenario: EUR 0,28 per kWh in 2021 (huidige gemiddelde consumentenprijs); - laag scenario: EUR 0,22 per kWh in 2021 (gemiddelde consumentenprijs 2020). Gevoeligheid van variabele waterstofprijs - hoog scenario: EUR 12,00 per kg in 2030; - midden scenario: EUR 6,70 per kg in 2030; - laag scenario: EUR 2,00 per kg in 2030.
3.4
Inpassing convectoren met ventilator
In de berekening zijn de kosten van de convectoren inclusief installatie. Bij woning 1 bedragen de totale kosten circa EUR 7.100, bestaande uit EUR 6.000 voor de convectoren en circa EUR 1.100 voor bijkomende kosten zoals kosten voor het verleggen of aanleggen van elektriciteitsvoorziening voor de ventilator, die nodig is voor de convector. Hier zijn veel verschillende opties mogelijk: - gebruik van een bestaand stopcontact nabij of achter de convector; - (al dan niet weggewerkt) snoer vanuit een bestaand stopcontact naar de convector; - aanleg van nieuw stopcontact nabij of achter de convector. Overigens kan ook gekozen worden voor een convector zonder ventilator, waarbij de verminderde afgiftepotentie moet worden gecompenseerd door vergroting van het oppervlak van de convector.
3.5
Inpassing van warmtepomp in de woning
Een groot deel van de woningen in Kloosterveen zijn voorzien van betonnen vloerdelen. Hier worden geen constructieve beperkingen voor de aanleg van het warmtesysteem verwacht. Echter, als een bewoner overweegt een warmtepomp aan te schaffen, moet dit wel voorafgaand worden geverifieerd. Zoals uit de schouwen blijkt, kan het voorkomen dat er verstevigingen nodig zijn, wat tot aanvullende kosten kan leiden. Bij de geschouwde woning 4 was dit een punt van aandacht. Deze bewoner neemt afwegingen over mogelijk noodzakelijke investeringen in verstevigingen mee in de plannen voor verduurzaming. Overigens was het hier nog niet zeker dat verstevigingen daadwerkelijk nodig zijn (dit hangt af van de geselecteerde uitvoeringsvariant. Verder zullen grotere installatie ín een woning tot een verlaging van het beschikbare woonoppervlak voor de bewoners leiden. Een bewoner dient dit in de afwegingen mee te nemen.
13 | 15
Witteveen+Bos | 128707/21-019.980 | Definitief
3.6
Hartafstand van vloerverwarming
De huidige vloerverwarming in de geschouwde woningen heeft een hartafstand van 15 cm. Dit is over het algemeen voldoende voor LT-verwarming. Het verdient aanbeveling om een installateur te vragen om per ruimte een warmteverliesberekening te maken en te bepalen of het afgiftevermogen genoeg is voor die ruimte. Als de afgifte niet groot genoeg is, kan worden besloten om een convector als extra toe te voegen.
3.7
Beschouwingen inzake CO2-uitstoot
Uitstoot van de elektriciteitsmix Voor de berekening van de CO2-uitstoot van elk scenario is het gemiddelde genomen van de CO2-uitstoot van de huidige gemiddelde elektriciteitsmix volgens PBL (KEV 2021) en de door PBL verwachte ontwikkeling ervan richting 2030, en daar het gemiddelde van genomen. Volgens de wettelijke definitie geldt hierbij als uitgangspunt dat biomassa niet meetelt, evenals de uitstoot van de aanleg van windparken en zonnepanelen. De redenering hierachter is dat de CO2-uitstoot van deze bronnen al wordt meegeteld bij andere sectoren, zoals landbouw en industrie. Biomassa De uitstoot van CO2 uit biomassa wordt als ‘kortcyclisch’ beschouwd, wat inhoudt dat er een natuurlijke kringloop is tussen emissie en opname. Bij verantwoord landgebruik wordt er evenveel CO 2 opgenomen als uitgestoten. Hier is veel discussie over, omdat het in de praktijk ook voorkomt dat er wel een netto uitstoot is (bijvoorbeeld bij kap van oerbos voor gebruik als biomassa). Uitstoot bij aanleg en einde leven De gehanteerde methode voor berekening van de CO2-uitstoot is gangbaar en leidt tot een goede indruk van de ordegrootte (met het oog op vergelijking van methoden).
Een verdere verfijning door ook te kijken naar productietechnieken en verwerking bij einde levensduur (bijvoorbeeld door het uitvoeren van LCA berekeningen1) kan onderwerp zijn van een vervolgonderzoek, al is het op voorhand de vraag of dit tot wezenlijk andere inzichten zal leiden over de alternatieven. Groene energie De term groene energie wordt gebruikt door energieleveranciers voor ingekochte energie waarbij geen CO 2uitstoot plaatsvindt. Dit geldt voor elektriciteit, waterstof en zelfs voor aardgas, als dit wordt gecompenseerd. In dat geval zouden elk scenario gelijk scoren. In de praktijk staat inkopen van groene energie nog niet gelijk aan levering ervan, omdat hier nog forse uitbreidingen van productiecapaciteit moeten plaatsvinden. Het ingekochte groene gas is naar verwachting de komende jaren nog (deels) grijs en heeft gedurende die tijd nog CO 2-uitstoot tot gevolg. Dit geldt ook voor waterstofproductie, aangezien dit wordt geproduceerd met de bestaande electriciteitsmix, die nog niet groen is2. Door verduurzaming van de elektriciteitsmix zal het steeds duurzamer worden. In de berekeningen is voor waterstof met dezelfde CO2-uitstoot gerekend voor de gebruikte elektriciteit als voor de andere scenario’s.
Verder informatie over dit onderwerp is onder andere te vinden in: - DNV-GL: Hydrogen in the value chain 2019; - Agora: No regret hydrogen 2021; - PBL: waterstof in de gebouwde omgeving 2020.
1
LCA staat voor Life Cycle Analysis.
2
Richting 2030 is het een optie om in te zetten op blauwe waterstof. Hiervoor zijn fossiele brandstoffen de grondstof en wordt de geëmitteerde CO₂ afvangen en opgeslagen, bijvoorbeeld in lege gasvelden. Hiermee is blauwe waterstof niet fossielvrij maar wel CO₂-neutraal.
14 | 15
Witteveen+Bos | 128707/21-019.980 | Definitief
Berekening van CO2-uitstoot Voor de CO2-uitstoot is voor zowel elektriciteit als voor de productie van waterstof de gemiddelde uitstoot van de huidige en verwachtte elektriciteitsmix genomen, waarbij voor waterstof altijd wordt uitgegaan van elektrolyse. De formule voor de CO2-emissie van waterstofproductie in een bepaald jaar is: CO2-emissie waterstof = CO2-emissie elektriciteit / efficiëntie electrolyse. Hierbij is de efficiëntie van de electrolyse gesteld op 60 %. Vervolgens is het gemiddelde genomen over de komende 30 jaar: - 2021: · waterstof: 60 kg/GJ; · aardgas 58 kg/GJ; - 2050: · waterstof 0 kg/GJ; · aardgas 58 kg/GJ.
3.8
Aanpassingen aan berekeningen na presentatie 13 december 2021
Na de presentatie van de resultaten en het verwerken van de feedback zijn er twee aanpassingen gedaan aan de berekeningen: 1 door een onjuiste kruisverwijzing is het warmteverlies van de woning aanvankelijk overschat en als zodanig gepresenteerd. Deze kruisverwijzing is inmiddels gecorrigeerd en in dit rapport worden de correcte gegevens vermeld; 2 de methode voor het bepalen van de benodigde aanpassingen aan het afgifte systeem in de LTscenario’s (scenario 5 en 6) is aangepast. Daar waar eerst is gerekend met de woning ‘als 1 geheel’ is dit later verfijnd door voor elke ruimte te zorgen voor een gelijkblijvend comfortlevel. Dit houdt in dat er thans van wordt uitgegaan dat in vrijwel elke ruimte radiatoren moeten worden vervangen door convectoren. Deze aanpassingen hebben alleen effect op de investeringskosten van scenario 5 en 6: punt 1 verlaagt de investeringskosten en punt 2 verhoogt de investeringskosten. De gecorrigeerde berekeningsresultaten staan in bijlage II.
15 | 15
Witteveen+Bos | 128707/21-019.980 | Definitief
Bijlage(n)
I BIJLAGE: UITGANGSPUNTENNOTITIE
Witteveen+Bos | 128707/21-019.980 | Bijlage I | Definitief
NOTITIE
Onderwerp Project Opdrachtgever Projectcode Status Datum Referentie Auteur(s)
Gecontroleerd door Goedgekeurd door
Uitgangspuntennotitie berekeningen scenario's Kloosterveen Duurzaam Warm Gemeente Assen 128707 Definitief 29 december 2021 128707/21-019.982 J.M. Beltman MSc C.G.J. Hügel MSc ir. A.H.J. van Kuijk MSc
Paraaf
Bijlage(n)
-
Aan
-
Kopie
Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. Leeuwenbrug 8 | Postbus 233 | 7400 AE Deventer | +31 (0)570 69 79 11 | www.witteveenbos.com | KvK 38020751
1
SCENARIO’S
Tabel 1.1 Uitgangspunten scenario’s Scenario/ variabele
referentie 0
1
2
3
4
5
6
type systeem
HR cv aardgas
L-W hybride aardgas
L-L hybride aardgas
HR cv waterstof
L-W hybride waterstof
L-W warmtepomp
W-W warmtepomp
aanvoertemperatuur
70 °C
70 °C / 45 °C
70 °C / 45 °C
70 °C
70 °C / 45 °C
45 °C
45 °C
retourtemperatuur
40 °C
40 °C / 35 °C
40 °C / 35 °C
40 °C
40 °C / 35 °C
35 °C
35 °C
Extra woningmaatregelen
-
-
-
inductiekoken
inductiekoken
inductiekoken, HR++ glas en LT convectoren
inductiekoken, HR++ glas en LT convectoren
2
BEREKENINGEN
2.1
Eindgebruikerskosten, energieverbruik en jaarlijkse kosten
Alle berekeningen die worden gemaakt zijn bedoeld om de uiteindelijke eindgebruikerskosten in kaart te brengen per energiesysteem. Hieronder staat opgesomd wat wordt verstaan onder de eindgebruikerskosten. Daarnaast wordt een toelichting gegeven op het verband tussen het energiegebruik en de jaarlijkse kosten.
2 | 14
Witteveen+Bos | 128707/21-019.982 | Definitief
Eindgebruikerskosten - per systeemvariant zijn de eindgebruikerskosten bepaald; - de eindgebruikerskosten zijn ingedeeld in de volgende categorieën: · eenmalige investeringskosten: - warmtetechniek (gasketel, warmtepomp, hybride-warmtepomp); - aanpassingen woning voor lagetemperatuurverwarming; - kosten voor overstap naar elektrisch koken; - herinvesteringskosten van warmtetechniek; · jaarlijkse kosten: - vaste en variabele kosten voor stroom, aardgas of waterstof; - onderhoud/ huurkosten ketel, warmtepomp. Energiegebruik en jaarlijkse kosten - de jaarlijkse energielasten zijn voor elke variant gebaseerd op een verwacht energiegebruik; - het verwachte energiegebruik bevat de volgende onderdelen en wordt per energiesysteem vastgesteld: · de verwachte energiebehoefte (aardgas/waterstof of elektriciteit) voor ruimteverwarming en tapwater; · de verwachte elektriciteitsvraag voor alle andere huishoudelijke apparaten.
2.2
Huidige en verwacht energiegebruik
Er zijn enkele representatieve woningen geselecteerd om woningschouwen uit te voeren en voor deze woningen de berekeningen uit te voeren. Van deze woningen wordt het huidige gasverbruik vastgesteld. Dit gasverbruik wordt gebruikt als uitgangspunt voor het bepalen van de warmtevraag voor ruimteverwarming en tapwater die de energiesystemen moeten vervullen.
3 | 14
Witteveen+Bos | 128707/21-019.982 | Definitief
Uitgangspunten Op basis van stap 1 t/m 6 kan de zogenaamde ‘’functionele warmtevraag’’ voor ruimteverwarming en tapwater worden vastgesteld. Dit is de hoeveelheid energie die per jaar nodig is voor ruimteverwarming en tapwater, onafhankelijk van het type energiesysteem. 1 de gasvraag wordt gecorrigeerd voor kookgas; 2 de gasvraag wordt gecorrigeerd voor graaddagen waarmee het gasverbruik voor een standaard referentiejaar wordt vastgesteld; 3 de gasvraag wordt gecorrigeerd voor het rendement van de huidige ketel; 4 de gasvraag voor tapwater wordt bepaald op basis van het aantal personen en een gemiddelde gasvraag per persoon voor bereiding van tapwater; 5 de gasvraag voor ruimteverwarming wordt verlaagd als er sprake is van verduurzamingsmaatregelen die zorgen voor een lager gasverbruik. (zie het volgende kopje); 6 de gasvraag voor ruimteverwarming en tapwater wordt omgerekend naar algemene energie eenheden in kilowattuur (kWh). Op basis van deze waarden wordt per energiesysteem een berekening uitgevoerd van de verwachte jaarlijkse kosten.
2.3
Besparing door verduurzamingsmaatregelen
Voor de meeste energiesystemen geldt dat er geen aanpassingen aan de woning nodig zijn, omdat de woning al voldoende is geïsoleerd. Een uitzondering daarop is de lucht/water warmtepomp en de water/water warmtepomp. Voor deze systemen is het wenselijk om te zorgen dat al het minder goed geïsoleerde glas wordt vervangen voor HR++ glas. Het vervangen van deze ramen zal zorgen dat de woning minder warmte verliest. Dit heeft een gunstig effect op de jaarlijkse energierekening. Een schatting van de verwachte besparing is gegeven in tabel 2.1.
Tabel 2.1 Geschatte besparing op het jaarlijkse gasverbruik door ramen te vervangen voor HR++ glas Type glas
Uwaarde [W/m2/K]
Besparing op gas per jaar per raamoppervlak
HR++ glas in plaats van enkelglas
5,8
23 m3/jaar/m2
HR++ glas in plaats van dubbelglas
2,7
10 m3/jaar/m2
1,7-2
7 m3/jaar/m2
HR++ glas in plaats van HR glas
4 | 14
Witteveen+Bos | 128707/21-019.982 | Definitief
2.4
Type verduurzamingsmaatregelen
Het type verduurzamingsmaatregel is afgestemd op het type energiesysteem. Voor alle systemen, behalve de lucht en bodem warmtepomp, geldt dat de woningen in Kloosterveen geschikt zijn om verwarmd te worden met een ander warmtesysteem, zoals een hybride warmtepomp. Voor deze systemen zijn dus geen aanvullende verduurzamingsmaatregelen nodig. Het enige waar de installateur moet zorgen is dat het nieuwe systeem goed is ingeregeld. Standaard LT-maatregelen Voor de lucht en bodem warmtepomp zijn wel aanvullende maatregelen nodig. Dat komt omdat deze systemen pas optimaal/efficiënt werken bij een lagere productietemperatuur. De productietemperatuur van een gasketel ligt namelijk standaard tussen 55 en 90 °C, terwijl die van een warmtepomp ligt tussen 30 en 55 °C. Het gevolg van een lagere productietemperatuur is dat er meer isolatie wenselijk is en het afgiftesysteem (de radiatoren) mogelijk moeten worden vervangen. De reden dat radiatoren vervangen zouden moeten worden is dat de radiatoren de woning minder goed warm kunnen krijgen op een lagere temperatuur. In deze studie is ervoor gekozen om de volgende twee maatregelen standaard op te nemen om de woning geschikt te maken voor een warmtepomp: 1 vervangen van dubbelglas of enkelglas voor HR++ glas; 2 radiatoren (gedeeltelijk) vervangen voor lage temperatuur convectoren.
Uitgebreide LT-maatregelen Een alternatief voor LT-convectoren is vloerverwarming. Deze optie is niet als standaard optie opgenomen omdat vloerverwarming kan zorgen voor hogere kosten dan het plaatsen van LT-convectoren. Daarnaast zou het ventilatiesysteem ook aangepakt moeten worden indien de woning beschikt over mechanische ventilatie. De reden hiervoor is dat mechanische ventilatie in combinatie met vloerverwarming kan zorgen voor discomfort, omdat in de winter koude lucht via de ventilatieroosters binnen wordt gezogen en zorgt voor een onaangename koude tocht. In tegenstelling tot radiatoren en/of LT-convectoren wordt de aangezogen koude lucht via de ventilatieroosters met vloerverwarming niet snel opgewarmd, waardoor de lucht koud blijft en dus sneller zorgt voor discomfort. Om dit op te lossen kan worden gebruik gemaakt van balansventilatie, waarbij de ingaande koude lucht wordt voorverwarmd met warme lucht van binnen. Balansventilatie brengt echter ook aanzienlijke extra kosten met zich mee, dus daarom is deze optie niet als standaard opgenomen. Een alternatief is om de ventilatieroosters dicht te laten, maar dit is af te raden, omdat dit zorgt voor een ongezond binnenklimaat, met te hoge CO2-concentraties.
5 | 14
Witteveen+Bos | 128707/21-019.982 | Definitief
2.5
Kosten van verduurzamingsmaatregelen
In tabel 2.2 zijn de kosten opgenomen voor de verschillende maatregelen die genomen moeten/kunnen worden om de woning geschikt te maken voor een lucht/water- of bodem/water warmtepomp. Er wordt onderscheid gemaakt tussen twee pakketten met maatregelen: - basis LT-maatregelen; - uitgebreide LT-maatregelen. Zoals hierboven beschreven is voor dit onderzoek aangenomen dat de maatregelen in het standaard LT-pakket voldoende zijn om de woning geschikt te maken voor een lucht/water of bodem/water warmtepomp.
Tabel 2.2 Uitgangspunten investeringskosten isolatie en installaties voor LT-verwarming Categorie
RVO kentallen inclusief installatie, exclusief omzetbelasting
Witteveen+Bos kentallen inclusief installatie, inclusief omzetbelasting
Bron
EUR 400,-- inclusief omzetbelasting (o.b.v. monteur) EUR 100,-- inclusief omzetbelasting (do it yourself)
Witteveen+Bos
EUR 150,-- per m2
EUR 140,-- per m2 inclusief omzetbelasting en plaatsing
Witteveen+Bos
EUR 4.117,--
materiaalkosten: EUR 0,80 per Watt installatiekosten: EUR 200,-- + EUR 100,-- per extra radiator
Witteveen+Bos
vloerverwarming (35-55 °C)
EUR 15.749,--
EUR 80,-- per m2 inclusief omzetbelasting
Witteveen+Bos
WTW ventilatie
EUR 4.507,--
EUR 2.366,-- + EUR 26,-- per m2 inclusief omzetbelasting
Witteveen+Bos (Warmtewijzer)
standaard maatregelen bij elk nieuw systeem optimale in/afregeling nieuwe installatie
EUR 1.549,--
basis LT maatregelen HR++ glas (als er geen HR-glas) LT convectoren (35-55 °C)
uitgebreide LT maatregelen
6 | 14
Witteveen+Bos | 128707/21-019.982 | Definitief
2.6
Investeringskosten en onderhoud/vervanging van energiesystemen
De investerings- en onderhoudskosten voor de warmtesystemen in de verschillende scenario’s worden bepaald op basis van de kentallen zoals opgenomen in tabel 2.3. In de berekening wordt standaard uitgegaan van de Vesta-kentallen. Ter controle/voor de sensitiviteit wordt ook gerekend met de kentallen van Witteveen+Bos.
Tabel 2.3 Uitgangspunten investeringskosten systeem Installatie
Categorie
RVO kentallen exclusief omzetbelasting (in EUR)
Vesta
Witteveen+Bos kentallen
Bron
HR cv
investeringskosten
EUR 2.895,--*
EUR 1692-1.859 (EUR 1.776)
1.640,--
Ponteia 2019, ACM
onderhoudskosten
EUR 67,-- per jaar
4,65 %
EUR 139,-- per jaar
Ponteia 2019, ACM
investeringskosten
EUR 10.236,--*
WP EUR 2.315 + EUR 250 per kW + cv EUR 1.776 (5 kW EUR 5.341)
EUR 7.200,--
Consumentenbond
onderhoudskosten
EUR 150,-- per jaar
3,45 %
EUR 180,-- inclusief omzetbelasting
Witteveen+Bos
investeringskosten
EUR 2.895,-- (cv) + ?
EUR 1.343-2.025 EUR (exclusief cv) + cv EUR 1.776 (EUR 3.460)
3.300,-- multi split (2x) 1640 (cv)
Witteveen+Bos
5 kW hybride L-W warmtepomp + HR ketel
5 kW hybride L-L warmtepomp + HR ketel
installatie + regeling
HR waterstofready cv
5 kW hybride L-W warmtepomp + waterstof cv
EUR 500,--
onderhoudskosten
--
3,45 %
EUR 140,-- inclusief omzetbelasting
investeringskosten
EUR 2.895,--
EUR 1.792-2.359 (EUR 2.075)
--
onderhoudskosten
EUR 67,-- per jaar
4,65 %
EUR 139,-- per jaar
Witteveen+Bos
investeringskosten
EUR 10.236,--*
WP EUR 2.315 + EUR 250 per kW + cv EUR 2.075 (5 kW EUR 5.640)
EUR 7.200,--
Consumentenbond
EUR 180,-- inclusief omzetbelasting
Witteveen+Bos
onderhoudskosten
7 | 14
--
Witteveen+Bos | 128707/21-019.982 | Definitief
EUR 150,-- per jaar
3,45 %
Witteveen+Bos
Installatie
Categorie
RVO kentallen exclusief omzetbelasting (in EUR)
Vesta
Witteveen+Bos kentallen
Bron
10 kW lucht/water warmtepomp (inclusief buffervat)
investeringskosten
EUR 11.769,--*
EUR 4.637-5.359 + EUR 320-500 per kW (10 kW EUR 9.098)
EUR 10.000,--
Witteveen+Bos
EUR 140,-- inclusief omzetbelasting
Witteveen+Bos
10 kW water/water warmtepomp (inclusief buffervat)
onderhoudskosten
EUR 105,-- per jaar
1,50 %
investeringskosten
EUR 22.174,--
bodemlus: EUR 4.628-8.460 warmtepomp: EUR 753-899 per kW (10 kW EUR 14.804,--)
Witteveen+Bos EUR 17.000,--
onderhoudskosten
--
0,90 %
EUR 140,-- inclusief omzetbelasting
Witteveen+Bos
vervangingskosten installaties
70 % van investeringskosten
70 % van investeringskosten
70 % van investeringskosten
Witteveen+Bos
* Investeringskosten zijn inclusief installatie, dus eventueel leidingwerk, manuren, installatiebenodigdheden en aanbrengen van 3x25A voeding.
2.7
Investeringskosten inductie koken
Om de woning volledig aardgasloos te maken dienen nog een aantal maatregelen genomen te worden. Belangrijkste aandachtspunt is daarbij het gasfornuis. Bij het vervangen van het gasfornuis is het gebruikelijk deze te vervangen voor een inductiekookplaat. De volgende stappen zijn daarbij nodig: 1 inpassen van inductiekookplaat (of inductiefornuis); 2 aanschaf van inductiepannen; 3 aanleg van een nieuwe groep in de meterkast; 4 aanleg van een perilex stopcontact (speciaal type stopcontact gebruikt bij inductie installaties); 5 aanleg van een nieuwe kabel van nieuwe groep in meterkast naar stopcontact; 6 verwijderen van de gasmeter en aansluitleiding (via netbeheerder); 7 verwijderen van de gasketel en overige. Wanneer wordt gekozen voor een inductiekookplaat met een vermogen kleiner dan 7,4 kW volstaat het om een extra groep in de meterkast aan te leggen. In de meeste gevallen is een dergelijk vermogen voldoende. Vermogens groter dan 7.4 kW komen vooral voor bij inductiefornuizen, waarbij de kookplaat wordt gecombineerd met 1 of meerdere ovens. Wanneer wordt gekozen voor een aansluiting van meer dan 7.4 kW dan dient gecontroleerd te worden of de woning een 3-fasenaansluiting heeft. Daarnaast dient de groepenkast geschikt te worden gemaakt voor een 3-fasen aansluiting met een krachtgroep/3-fasenkookgroep.
8 | 14
Witteveen+Bos | 128707/21-019.982 | Definitief
Kosten maatregelen inductiekoken De kosten voor de verschillende maatregelen per woning zijn opgenomen in tabel 2.4.
Tabel 2.4 Kosten voor inductie koken Maatregel
Gemiddelde kosten in EUR (inclusief omzetbelasting)
aanschaf en installatie inductiekookplaat + inductiepannen
1.500,--
aanleg nieuwe kabel + kookgroep (<7,4 kW) + stopcontact
600,--
verwijderen cv ketel + overige
680,--
totale gemiddelde kosten van maatregelen
2.8
Opmerking
dit is al onderdeel van investeringskosten lucht/water warmtepomp
2.780,--
Subsidies
In tabel 2.5 zijn de subsidies voor warmtepompen opgenomen. Voor warmtepompen en hybride warmtepompen gelden ISDE subsidies voor particulieren. De subsidies worden meegenomen in de berekeningen.
Tabel 2.5 Uitgangspunten ISDE subsidies Categorie
Waarde in EUR (inclusief omzetbelasting)
Bron
ISDE subsidie voor lucht/water warmtepomp
2.000,--
Witteveen+Bos (oude regeling)
ISDE subsidie voor hybride warmtepomp
1.800,--
Witteveen+Bos (oude regeling
9 | 14
Witteveen+Bos | 128707/21-019.982 | Definitief
2.9
Tarieven en indexaties
In tabel 2.6 zijn de vaste en variabele tarieven opgenomen voor gas en elektriciteit. Daarnaast zijn vaste en variabele tarieven gegeven voor waterstof. Verder bevat tabel 2.6 informatie over de verwachte prijsstijgingen in de komende 10 jaar. De verwachte prijsstijgingen worden uitgedrukt met een percentage (de index). Hierbij gelden de volgende uitgangspunten: - de variabele elektriciteits- en gasprijs zijn gebaseerd op de gemiddelde consumentenprijzen voor oktober 2021. Bewoners met een vast contract betalen waarschijnlijk minder, terwijl mensen met een nieuw contract mogelijk meer betalen; - de vaste net- en leverancierskosten voor levering van waterstof zijn gelijk verondersteld aan die van aardgas; - er is verondersteld dat er waterstof geproduceerd wordt op basis van elektrolyse, met elektriciteit afkomstig van het elektriciteitsnet; - de kostprijs van huidig waterstof is gebaseerd op die van de prijs van grijze waterstof bij een tankstation in 2021 (EUR 10 per kg inclusief omzetbelasting); - de kostprijs van groene waterstof wordt gebaseerd op de verwachtte prijs van groene waterstof1 in 2030 (EUR 3,85 per kg exclusief omzetbelasting); - de kostprijs van grijze/groene waterstof is omgerekend naar aardgas equivalenten2; - er wordt verondersteld dat groene waterstof in 2030 een zelfde prijsopbouw heeft als die van aardgas, namelijk de kostprijs plus energiebelasting plus
opslag duurzame energie (ODE) plus omzetbelasting (omzetbelasting); - er wordt verondersteld dat de energiebelasting en ODE tussen 2021 en 2030 met 2 % per jaar stijgt als gevolg van inflatie. Hierdoor stijgen de ODE plus energiebelasting van 0,52 EUR/m3 aardgas (2021) naar 0,62 EUR/m3 aardgas (2030).
1
https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2020-waterstof-voor-de-gebouwde-omgeving-operationalisering-in-de-startanalyse-2020_4250.pdf.
2
Let op: waterstof bevat per kubieke meter waterstof circa 3,3x minder energie dan 1 kubieke meter aardgas. Dus: om dezelfde hoeveelheid warmte te kunnen leveren die 1 m3 aardgas kan leveren moet 3,3 m3 waterstof worden verbrand.
10 | 14
Witteveen+Bos | 128707/21-019.982 | Definitief
Tabel 2.6 Uitgangspunten tarieven en indexatie energiesoorten inclusief omzetbelasting (btw) Kostenpost
Tarief per november 2021 (in EUR)
Tarief alternatief (in EUR)
Bron tarief
Index
Index alternatief
Bron index
gas netbeheerderskosten
188,-- per jaar
vaste leveringskosten
72,-- per jaar
variabele kosten
1,05 per m3
0,79 per m3 (juni 2021)
CBS
6%
achtergrondrapport KEV 2020
CBS
2,5 %
achtergrondrapport KEV 2020
CBS
2,0 %
achtergrondrapport KEV 2020
elektriciteit netbeheerderskosten
257,-- per jaar
CBS
2,5 %
achtergrondrapport KEV 2020
vaste leveringskosten
73,-- per jaar
CBS
2,5 %
achtergrondrapport KEV 2020
belastingvermindering
559,-- per jaar
CBS
2%
inflatie
variabele kosten
0,28 per kWh
CBS
0%
achtergrondrapport KEV 2020
Witteveen+Bos
6%
achtergrondrapport KEV 2020
Witteveen+Bos
2,5 %
achtergrondrapport KEV 2020
https://waterstoftanken.nu/waterstoftanken/
-4,4 %
Witteveen+Bos / PBL, 20201
waterstof netbeheerderskosten
188,-- per jaar
vaste leveringskosten
72,-- per jaar
variabele kosten waterstof
300-400 per jaar
3,-- per m3 aardgas equivalent
1 Waterstof voor de gebouwde omgeving; operationalisering in de Startanalyse 2020 (pbl.nl)
11 | 14
Witteveen+Bos | 128707/21-019.982 | Definitief
Tabel 2.7 kosten aardgas, grijze en groene waterstof in 2021 en 2030 inclusief btw, tenzij anders aangegeven(*) Aanduiding
Prijs (in EUR) per m3 aardgas equivalent
Prijs (in EUR) per kg waterstof
aardgas in 2021
1,05 per m3
niet van toepassing
grijze waterstof in 2021
3,00 per m3
10,00 per kg
groene waterstof in 2030
2,01 per m3
6,70 per kg
-
1,39 per m3
niet van toepassing
kostprijs groene waterstof 2030
-
exclusief omzetbelasting (*)
1,15 per m3 (*)
-
ODE en energiebelasting 2030
0,62 per m3
2.10
3,85 per kg (*)
Bepaling CO2-uitstoot
De CO2-uitstoot wordt bepaald door te kijken naar het elektriciteitsverbruik bij elke techniek, aangenomen dat er grijze stroom gebruikt wordt. De CO2 emissiefactoren per type energiedrager zijn gegeven in tabel 2.8.
Tabel 2.8 Uitgangspunt CO2-emissiefactor Categorie
Waarde
Bron
CO2-emissiefactor elektriciteitsmix 2020
0,30 kg/kWh
achtergrondrapport KEV 2021
CO2-emissiefactor elektriciteitsmix 2025
0,21 kg/kWh
achtergrondrapport KEV 2021
CO2 emissiefactor elektriciteitsmix 2030
0,09 kg/kWh
achtergrondrapport KEV 2021
CO2-emissiefactor aardgas
57,88 kg/GJ
eigen berekening
CO2-emissiefactor waterstof o.b.v elektriciteitsmix 2020
0,50 kg/kWh
berekening: elektrolyse efficiëntie van 60 %
CO2-emissiefactor waterstof o.b.v elektriciteitsmix 2030
0,15 kg/kWh
berekening: elektrolyse efficiëntie van 60 %
12 | 14
Witteveen+Bos | 128707/21-019.982 | Definitief
2.11
Opwekrendementen van energieystemen
De opwekrendement en andere kenmerken van de installaties zijn opgenomen in tabel 2.9.
Tabel 2.9 Uitganspunten rendementen en overige kenmerken Categorie
Waarde
Bron
89 %
ACM
93 % / 68 %
ACM
gasketel / waterstofketel -
opwekrendement huidige gasketel (o.b.v. Hoog calorische waarde)
-
opwekrendement voor ruimteverwarming en tapwater (huidig)
-
opwekrendement HR cv 107 (o.b.v. hoog calorische waarde)
-
opwekrendement voor ruimteverwarming en tapwater
93 %*
Witteveen+Bos
93 % / 85 %
Witteveen+Bos
hybride lucht/water warmtepomp -
SPF LW hybride warmtepomp
4,0
ECW, hybride warmtepomp
-
aandeel in ruimteverwarming
70 %
onderzoek consumentenbond
hybride lucht/lucht warmtepomp -
SPF LL hybride warmtepomp
3
aanname
-
aandeel in ruimteverwarming
50 %
aanname
lucht en bodem warmtepomp -
SPF lucht/waterwarmtepomp
3,2
KU Leuven praktijkonderzoek
-
SPF water/water warmtepomp
4,3
KU Leuven praktijkonderzoek
13 | 14
Witteveen+Bos | 128707/21-019.982 | Definitief
2.12
Overige uitgangspunten
Tabel 2.10 bevat een aantal overige uitgangspunten die zijn gebruikt.
Tabel 2.10 Overige uitgangspunten Categorie
Waarde
Bron
levensduur systemen
15 jaar
Witteveen+Bos
disconteringsvoet eindgebruikerskosten
5,5 %
Witteveen+Bos
14 | 14
Witteveen+Bos | 128707/21-019.982 | Definitief
II BIJLAGE: PRESENTATIE MET RESULTATEN VAN HET ONDERZOEK
Witteveen+Bos | 128707/21-019.980 | Bijlage II | Definitief
Kloosterveen Duurzaam Warm
resultaten verdiepingsslag warmtesystemen 28 december 2021 Jippe Beltman, Peter Swier, André van Kuijk
Inhoud 1.
Inleiding en context
2.
Warmtesystemen
3.
Uitgangspunten
4.
Woningenschouwen
5.
Resultaten
6.
Samenvatting
7.
Aanpassingen na 13 december
2
Inleiding De gemeente Assen in samenwerking met betrokken inwoners heeft Witteveen+Bos gevraagd een vergelijkend onderzoek uit te voeren naar alternatieve vormen van duurzame warmtevoorziening voor de wijk. Het doel van dit onderzoek is om bewoners van woningen inzicht te verschaffen in de verschillende opties voor verduurzaming van de warmtevoorziening van hun woning en de daarmee samenhangende kosten op jaarbasis en de lange termijn. Een gasgestookte HR-ketel is daarbij als referentie aangehouden. De volgende scenario’s zijn hiervoor in beschouwing genomen: 1.
hybride lucht-water warmtepomp aardgas
4.
hybride lucht-water warmtepomp met waterstof
2.
hybride lucht-lucht warmtepomp aardgas
5.
volledig elektrische lucht-water warmtepomp
3.
HR cv waterstof
6.
volledig elektrische water/water warmtepomp met bodemlus
Op de volgende slides wordt ingegaan op de context, de gehanteerde uitgangspunten, beschouwde scenario’s, beschouwde woningen en resultaten van de berekeningen.
3
Context ˗
Kloosterveen, gemeente Assen
˗
circa 4.000 woningen
˗
huidig gemiddeld aardgasverbruik van de woningen bedraagt 1.170 m3/jaar
˗
53 % van de woningen heeft een huidig energielabel A
˗
45 % van de woningen heeft een huidig energielabel B
Screenshot wijk Kloosterveen, bekende labels Bron: ArcGIS ESRI 2021
4
Warmtesystemen Inhoud: 1.
Definities van de scenario’s
2.
Toelichting per warmtesysteem
5
Scenario’s: te beschouwen energiesystemen Scenario/ variabele
Referentie 0
1
2
3
4
5
6
type systeem
HR cv aardgas
L-W hybride aardgas
L-L hybride aardgas
HR cv waterstof
L-W hybride waterstof
L-W warmtepomp
W-W warmtepomp
aanvoertemperatuur
70 °C
70 °C / 45 °C
70 °C / 45 °C
70 °C
70 °C / 45 °C
45 °C
45 °C
retourtemperatuur
40 °C
40 °C / 35 °C
40 °C / 35 °C
40 °C
40 °C / 35 °C
35 °C
35 °C
lagetemperatuur aanpassingen
-
-
-
inductiekoken
inductiekoken
inductiekoken, HR++ glas en LT convectoren
inductiekoken, HR++ glas en LT convectoren
6
Beschrijving en schematische weergave scenario’s Referentiescenario: aardgas cv Dit scenario dient als vergelijking met de andere scenario’s. Er worden geen grote ingrepen gedaan aan de woning. Verwarming zal de komende jaren plaatsvinden middels een nieuwe aardgas cv. Ook het warmtapwater wordt door de cv geleverd. Bij de berekeningen wordt uitgegaan van koken op aardgas, als er niet al inductie geplaatst is.
Scenario 1: hybride lucht-water warmtepomp aardgas Bij de hybride warmtepomp wordt de warmtepomp ondersteund door een aardgas cv. Een groot gedeelte van de verwarming van het huis zal door de warmtepomp gedaan worden, maar op de koudere dagen kan de cv bijspringen. Het warmtapwater wordt altijd door de cv geleverd. Hierdoor kan de warmtepomp wat kleiner zijn. Aan het afgiftesysteem hoeven geen aanpassingen gedaan te worden. Bij de berekeningen wordt uitgegaan van koken op aardgas, als er niet al inductie geplaatst is.
7
Beschrijving en schematische weergave scenario’s Scenario 2: hybride lucht-lucht warmtepomp aardgas Bij een hybride warmtepomp wordt de warmtepomp ondersteund door een gas cv. Het grootste gedeelte van de verwarming van het huis zal door de warmtepomp gedaan worden, maar op de koudste dagen kan de cv bijspringen. Het warmtapwater wordt altijd door de cv geleverd. Hierdoor kan de warmtepomp wat kleiner zijn. Wel zijn hetzelfde isolatieniveau en woningaanpassingen aangenomen als bij scenario 1. Om toch helemaal duurzaam te zijn wordt de cv niet met aardgas maar met groengas gevoed. Dit is gas uit biomassa dat is opgewerkt tot aardgaskwaliteit. Bij de berekeningen wordt uitgegaan van koken op aardgas, als er niet al inductie geplaatst is. Scenario 3: HR cv waterstof Er worden geen grote ingrepen gedaan aan de woning. De woning zal verwarmd worden met een waterstofketel. Ook het warmtapwater wordt door de ketel geleverd. Verondersteld is dat het aanwezige inpandige leidingwerk in orde is. Bij de berekeningen wordt uitgegaan van koken op inductie. De aardgasaansluiting wordt verwijderd, en er wordt aangenomen dat er een waterstofaansluiting aanwezig is zonder extra aansluitkosten.
8
Beschrijving en schematische weergave scenario’s Scenario 4: hybride lucht-water warmtepomp met waterstof Bij deze hybride warmtepomp wordt de warmtepomp ondersteund door een waterstof cv. . Een groot gedeelte van de verwarming van het huis zal door de warmtepomp gedaan worden, maar op de koudere dagen kan de cv bijspringen. Het warmtapwater wordt altijd door de cv geleverd. Hierdoor kan de warmtepomp wat kleiner zijn. Door een hybride systeem toe te passen wordt de vraag naar kostbaar waterstof sterk verminderd. Bij de berekeningen wordt uitgegaan van koken op inductie.
Scenario 5: volledig elektrische lucht-water warmtepomp Bij dit systeem wordt de cv verwijderd en vervangen door een lucht/water warmtepomp. De warmtepomp haalt warmte uit de buitenlucht via een buitenunit en zet die met elektriciteit om in bruikbare warmte. Om dit te kunnen toepassen moet de woning wel goed geïsoleerd zijn en moeten de radiatoren geschikt zijn voor lagetemperatuur verwarming. De noodzakelijke maatregelen aan de woning zijn in kaart gebracht tijdens de woningschouwen. Er wordt overgegaan op inductie koken, en de gasaansluiting wordt verwijderd. Bij de berekeningen wordt uitgegaan van koken op inductie.
9
Beschrijving en schematische weergave scenario’s Scenario 6: volledig elektrische water/water warmtepomp met bodemlus Bij dit systeem wordt de cv verwijderd en vervangen door een water/water warmtepomp met bodemlus in iedere woning. De warmtepomp haalt warmte uit de ondergrond via de bodemlus en zet die met elektriciteit om in bruikbare warmte. Om dit te kunnen toepassen moet de woning goed geïsoleerd zijn en moeten de radiatoren geschikt zijn voor lagetemperatuur verwarming. De noodzakelijke maatregelen aan de woning zijn in kaart gebracht tijdens de woningschouwen. Bij de berekeningen wordt uitgegaan van koken op inductie.
10
Uitgangspunten Inhoud: 1.
Uitgangspuntennotitie
2.
Berekeningen
3.
Maatregelen voor lagetemperatuurverwarming
11
Uitgangspuntennotitie -
overzicht van gehanteerde uitgangspunten
-
kentallen van RVO, Vesta, en door W+B zelf gehanteerd
-
Enkele specifieke punten uitgelicht: -
allemaal nieuwe systemen (ook cv)
-
alles onder voorwaarden van inpasbaarheid, (wel bekeken maar kan in praktijk altijd anders uitpakken)
-
uitgangspunt is dat de systemen nu gerealiseerd worden en wat de kosten dan zijn
-
subsidie op basis van regelingen 2021 (dus nog niet de verhoogde)
12
Opties voor toepassen warmtepomp (bodem/lucht) Opties
Maatregelen aan installaties
Investering
Comfort
Koeling
Energiekosten
Optie 1
1. 2.
HT warmtepomp Radiatoren behouden
++
+/-
-
-
Optie 2
1. 2. 3.
LT warmtepomp LT convectoren plaatsen Mechanische ventilatie
+
+/-
++
+
Optie 3
1. 2. 3.
LT warmtepomp LT Vloerverwarming en LT convectoren plaatsen Balansventilatie met WTW plaatsen
--
+
+
++
Type 21
13
Kosten aardgas en elektriciteit -
˗ ˗
huidige gemiddelde prijs volgens CBS ·
gas: EUR 1,05 per m3
·
Elektriciteit: EUR 0,28 per kWh
dit is recent fors gestegen en huidige nieuwe tarieven zijn hoger
Kostenpost
Tarief per november 2021 (CBS)
gas netbeheerderskosten
EUR 188 per jaar
vaste leveringskosten
EUR 72 per jaar
variabele kosten
EUR 1,05 per m3
elektriciteit netbeheerderskosten
EUR 257 per jaar
verwachting voor toekomst:
vaste leveringskosten
EUR 73 per jaar
·
gasprijs: + 2 % per jaar (toename belastingen)
belastingvermindering
EUR 559 per jaar
·
elektriciteitsprijs: + 0 % per jaar (afname belastingen)
variabele kosten
EUR 0,28 per kWh
14
Kosten waterstof ˗
nu EUR 10,-- per kg bij tankstation
˗
dit is “grijze” waterstof
˗
in 2030 voor “groen” verwachting EUR 6,70 euro per kg:
˗
·
kostprijs EUR 3,85 (PBL) + belasting circa EUR 3,00
·
exclusief winst en marktfactoren
na 2030 alleen inflatie (1,5 %)
15
Uitgangspunten: Berekeningen kosten en baten Energiekosten elektriciteit, gas, waterstof, netbeheer
Investeringskosten woning isolatie, warmteafgifte systeem
Onderhoud
Investeringskosten systeem warmtetechniek, installatie, aanpassingen, - subsidie
Herinvestering systeem Bijvoorbeeld vervangen cv of warmtepomp na 15 jaar
Total Cost of Ownership / terugverdientijd
Indexatie en disconteren over 15 en 30 jaar
16
3 1
Geselecteerde woningen voor verdieping Inhoud: 1.
Woning 1: 2-onder-1-kap uit 2009 (gebied F)
2.
Woning 2: 2-onder-1-kap uit 2002 (gebied D)
3.
Woning 3: vrijstaande woning uit 2009 (gebied G)
4.
Woning 4: tussenwoning uit 2000 (gebied E)
2
4
17
Woningschouwen ˗
4 woningen bezocht
˗
in gesprek gegaan met de bewoner(s) over de woning: energieverbruik, verbouwingen/aanpassingen, geplande werkzaamheden, comfortklachten (tocht)
˗
opnameformulieren ingevuld (focus op het afgiftesysteem, glas en ventilatie)
˗
gewone én thermografische foto’s gemaakt
18
Woning 1 Onderwerp
Informatie
Bouwjaar
2009
Woningtype
twee-onder-één-kap
Oppervlakte
160 m2 *
Gasverbruik
1.710 m3/jaar
Elektraverbruik
4.782 kWh/jaar
Constructie
betonnen plaatvloeren en een houten kap
Glastype
HR+ **
Isolatie
Rc dak = 4,0 *** Rc gevel = 3,6 *** Rc vloer = 3,0 ***
Verwarmingsinstallatie
cv-ketel (2008, Intergas) op 1e verdieping in een ruimte van ca. 90 x 45 x 270 cm
Afgiftesysteem
radiatoren
Bijzonderheden
twee elektrische auto’s; 20 zonnepanelen; ze willen de benedenverdieping gaan verbouwen (nieuwe vloer, keuken en vloerverwarming ****) en overwegen een all-electric warmtepomp; ze hebben offertes voor een airco, hybride warmtepomp of all-electric warmtepomp en beoogde locaties voor eventuele nieuwe installaties (buiten-unit op dak garage, binnen-unit op overloop 2e verdieping of in berging)
Inschatting geschiktheid LT
hoog, op basis van isolatieniveau (label A), ontvangen offertes en potentiële locaties voor installaties
* Conform BAG-informatie ** In de berekeningen aangehouden dat het glas niet vervangen wordt *** Conform bouwtekeningen en EPC berekening **** In de berekeningen is uitgegaan van vervanging radiatoren door LT-convectoren
19
Maatregelen voor lagetemperatuur aan woning 1 ˗
HR+ glas reeds aanwezig, dus geen vervanging nodig
˗
isolatie reeds voldoende
˗
radiatoren/afgifte: ·
benodigde capaciteit: 6 kW
·
nu: 9 radiatoren en 1 vloerverwarming (in badkamer)
·
vervangen: 8 van de 9 radiatoren door convectoren
·
kosten: EUR 7.100
20
Woning 2 Onderwerp
Informatie
Bouwjaar
2002
Woningtype
twee-onder-één-kap
Oppervlakte
143 m2 *
Gasverbruik
1.245 m3/jaar
Elektraverbruik
129 kWh/jaar
Constructie
volgens de bewoner staat het huis op funderingspalen van 5m, verder geen informatie bekend
Glastype
HR++
Isolatie
Rc dak = 2,5 ** Rc gevel = 2,5 ** Rc vloer = 3,8 ***