2. Rapport BMC Regelarme Stad Assen
Tekst van het document
Onderzoek regelarme stad Assen Ondersteuning organiseren vanuit de samenleving
Rapport | september 2024
Partners in verbetering
Onderzoek regelarme stad Assen Ondersteuning organiseren vanuit de samenleving Eindrapport Gemeente Assen
Onderzoek regelarme stad Assen
Inhoudsopgave Samenvatting
1
H1 | Onderzoeksvraag, methode en aanpak
4
1.1 Onderzoeksvraag
4
1.2 Scope van de opdracht
4
1.3 Onderzoeksmethode
4
1.4 Stappen in het onderzoek
5
1.5 Opbouw van het rapport
5
H2 | Regelarm werken en ambities
6
2.1 Achtergrondinformatie
6
2.2 Betekenis en afbakening regelarm werken
8
2.3 Beelden van stakeholders over regelarm werken
9
H3 | Bevindingen en analyse huidige situatie
11
3.1 Profiel van de wijken, gebruik en kosten ondersteuning
11
3.2 Analyse huidige situatie en knelpunten
18
3.3 Mogelijkheden voor regelarm werken
20
3.4 Regelarm werken toegepast op voorzieningen H4 | Scenario’s en voorkeursscenario
23 26
4.1 Van drie scenario’s naar één voorkeursscenario
26
4.2 Voorkeursscenario Organiseren vanuit de samenleving
28
H5 | Consequenties scenario Organiseren vanuit de samenleving
32
5.1 Impact op partijen
32
5.2 Randvoorwaarden en bedrijfsvoering
34
H6 | Aanbevelingen en vervolgstappen
44
6.1 Aanbevelingen
44
6.2 Vervolgstappen en planning
47
Bijlage 1 | Maatwerkvoorzieningen binnen scope onderzoek
49
Bijlage 2 | Overzicht algemene voorzieningen Assen-Oost
52
Bijlage 3 | Juridische context regelarm werken
54
Bijlage 4 | Financiële uitwerking
56
Bijlage 5 | Bronnenlijst met achtergrondinformatie
64
Bijlage 6 | Planning op hoofdlijnen
65
Bijlage 7 | Proces en deelnemers
66
Colofon
68
Dit document (inclusief eventuele bijlagen) is opgesteld door BMC en de (auteurs)rechten met betrekking tot de inhoud en het format van dit document berusten bij BMC. Dit document is uitsluitend bedoeld voor gebruik door de opdrachtgever en mag niet worden gepubliceerd of aan anderen ter beschikking worden gesteld zonder uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van BMC.
Onderzoek regelarme stad Assen
Samenvatting Assen wil een sociale stad zijn, waarin iedereen mee kan doen met zoveel mogelijk eigen regie. Om die ambitie te realiseren wil de gemeente de gemeenschapskracht in buurten en wijken versterken en voorzieningen regelarm inrichten. In dit onderzoek staat de volgende vraag centraal: wat zijn de mogelijkheden om maatschappelijke ondersteuning, jeugdhulp, welzijn en bestaanszekerheid, regelarm en wijkgericht te organiseren? Doel en reikwijdte regelarm werken De kern van regelarm werken voor de gemeente Assen is het organiseren van ondersteuning bij participatie en zelfredzaamheid vanuit het perspectief van inwoners. Dat betekent logische routes om vragen te stellen zonder onnodige verwijzingen, ondersteuning die aansluit op de mogelijkheden van mensen en snel kunnen handelen. Bovendien zijn er voldoende mogelijkheden voor een sterke verbinding tussen de toegang en uitvoering van jeugdhulp, maatschappelijke ondersteuning, minimaregelingen en hulp bij administratie en schulden. Het buurtteam vervult hierin een schakelfunctie. Bijvoorbeeld door integrale vraagverheldering, laagdrempelige ondersteuning op de verschillende levensgebieden en het organiseren van een nauwe samenwerking tussen betrokken organisaties. Het kan ook betekenen dat de huidige voorzieningen anders ingericht of geclusterd worden.
Binnen de afbakening van het onderzoek liggen de kansen voor regelarm organiseren specifiek bij: ● begeleiding (interventieniveau 4 en 5) jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning; ● dagbesteding jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning (interventieniveau 7); ● kortdurend verblijf jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning; ● basis-GGZ en ambulante gezinsbehandeling jeugdhulp; ● welzijn; ● eenduidige voorwaarden, vraagverheldering en uitvoering van regelingen voor minima en hulp bij administratie en schulden1 gericht op het bevorderen van financiële redzaamheid. Scenario Maatschappelijke organisaties en de gemeente Assen onderschrijven de noodzaak om de behoefte van inwoners en de wijk centraal te stellen. Er is daarom voor gekozen om het scenario ‘Organiseren vanuit de samenleving’ uit te werken. In dit scenario is er samenhang tussen de samenleving (inwoners en hun netwerken), het buurtteam en aanvullende hulp en ondersteuning. In de samenleving gaat het onder andere over welzijn, leefbaarheid, ontmoeting en het ondersteunen van inwonersinitiatieven. Het buurtteam verheldert de vraag en levert indien nodig hulp en ondersteuning aan volwassenen, jeugdigen en gezinnen op het gebied van rondkomen, begeleiding en bepaalde (lichte) vormen van behandeling.
Bovendien brengt het buurtteam mensen in contact met voorzieningen in de samenleving en kan het verwijzen naar aanvullende hulp en ondersteuning. Het buurtteam staat nadrukkelijk in verbinding met de vindplekken én met netwerken in de wijk. De samenhang tussen
Het gaat niet over het aanvragen van een bijstandsuitkering. Verder zijn specialistische GGZ en medicatiecontrole meegenomen in het onderzoek, maar de kansen om deze producten regelarm en in de buurt te organiseren zijn minimaal. 1
| 1 | Onderzoek regelarme stad Assen
initiatieven uit de samenleving met verschillende vormen van ondersteuning is gevisualiseerd in figuur 1.
Figuur 1: Samenhang tussen samenleving, buurtteam en aanvullende hulp en ondersteuning Voor inwoners betekent het dat ze in hun eigen omgeving terechtkunnen met vragen en ideeën. Inwoners die gebruikmaken van een vorm van ondersteuning kunnen te maken krijgen met een nieuwe aanbieder of begeleider. De continuïteit van zorg is geborgd en de toegang tot hulp wordt laagdrempeliger. Organiseren vanuit de samenleving vraagt om een andere rolopvatting van de gemeente Assen, inwoners en organisaties. De gemeente Assen creëert als regisseur de juiste voorwaarden. Inwoners en organisaties gaan over de uitvoering in de wijk. Dit vraagt sterke allianties op wijkniveau waarin inwoners, vrijwilligers en professionals met elkaar werken aan gemeenschapskracht; maatschappelijke organisaties vanuit hun kennis en expertise en inwoners vanuit hun inzicht wat er speelt in hun leven en de wijk. Bovendien komen informele (door de inwoners zelf) en formele (door professionals) hulp samen. Consequenties Het scenario ‘Organiseren vanuit de samenleving’ heeft financiële, juridische en organisatorische consequenties. ● Financieel Structurele besparingen krijgen naar verwachting vanaf 2028 effect, als de nieuwe werkwijzen volledig geïmplementeerd zijn. In aanloop naar het realiseren van het voorkeursscenario zijn een aantal incidentele (personele) investeringen nodig.
● Organisatorisch Het buurtteam werkt met generalisten en vakspecialisten. Zij verhelderen de vraag, bieden zelf hulp en ondersteuning aan of verwijzen naar het netwerk in de wijk en/of een algemene voorziening. Het aantal aanbieders wordt beperkt, zodat gewerkt kan
| 2 | Onderzoek regelarme stad Assen
●
worden aan een duurzame relatie met de wijk. Het verwerven van een nieuwe opdracht vraagt mogelijk ook herijking van regionale samenwerking. Hierbij moet ook rekening gehouden worden met de landelijke ontwikkelingen in de jeugdhulp. Juridisch De juridische consequentie van het scenario is dat (door het toevoegen van een pakket aan algemene voorzieningen) minder vaak gewerkt wordt met maatwerkvoorzieningen. Om de rechtspositie van inwoners te borgen, zullen aanbieders het recht om een klacht in te dienen en mediation te vragen goed moeten regelen.
Aanbevelingen ● Om te organiseren vanuit de samenleving is voldoende commitment nodig, bijvoorbeeld door bestuurlijke en ambtelijke kartrekkers en een stevig inhoudelijk verhaal. Naast commitment voor de aanpak (de samenleving is het kloppend hart en vertrekpunt, niet de voorzieningen) is het ook nodig om door te pakken. Partijen zijn bereid om hun nek uit te steken. ● Meer algemene voorzieningen betekent minder maatwerkvoorzieningen. Werk aan substitutie van voorzieningen (of/of in plaats van en/en). Dit is nodig om de inhoudelijke doelen te realiseren en financieel in de pas te blijven lopen. . ● Organiseer partnerschap en samenwerking vanuit de wijk met een beperkt aantal aanbieders, gericht op het (duurzaam) opbouwen van het netwerk in de wijk. Doorpakken en durven en zullen de aanbevelingen uit het onderzoek verder uitgewerkt worden. ● Zorg voor een buurtteam met voldoende slagkracht en ruimte in de uitvoering zodat het goed kan aansluiten op de inzet vanuit de samenleving. ● Ontwikkel een systematiek om de uitvoering te monitoren. Dit geeft ook de mogelijkheid om bij te sturen op basis van een goede onderbouwing.
Vervolgstappen Na besluitvorming over het scenario ‘Organiseren vanuit de samenleving’ eind 2024, kan in 2025 een definitief ontwerp gemaakt worden Allereerst dient hiervoor de juiste projectorganisatie opgezet te worden om vervolgens aan de slag te gaan met het uitwerken van de genoemde aanbevelingen.
| 3 | Onderzoek regelarme stad Assen
H1 | Onderzoeksvraag, methode en aanpak 1.1 Onderzoeksvraag Assen wil een sociale stad zijn, waarin iedereen mee kan doen met zoveel mogelijk eigen regie. Om die ambitie te realiseren is het programma Sociale stad opgezet. Het versterken van de sociale basis en voorzieningen regelarm inrichten maken daar onderdeel van uit. Voordat deze beleidsvoornemens in uitvoering gebracht kunnen worden, is behoefte aan een verkennend onderzoek. Dit leidt tot de volgende onderzoeksvraag en deelvragen:
Onderzoeksvraag: Wat zijn mogelijkheden om ondersteuning (maatschappelijke ondersteuning, jeugdhulp, bestaanszekerheid, welzijn) aan inwoners regelarm en wijkgericht te organiseren? Deelvragen: 1. Welke ondersteuningsvormen komen in aanmerking voor anders organiseren binnen de scope van de opdracht? 2. Welke beelden en visies hebben relevante partijen en wat zijn ontwikkelingen? 3. Wat zijn de consequenties van het uitgewerkte scenario en wat is de impact op partijen?
1.2 Scope van de opdracht We zijn het onderzoek gestart met de ondersteuningsvormen begeleiding (interventieniveaus2 4 en 5), dagbesteding en kortdurend verblijf uit de Jeugdwet en Wmo en welzijnsvoorzieningen. Op basis van de bevindingen tijdens het onderzoek is deze scope uitgebreid. We hebben een gedeelte van de ondersteuningsvorm behandeling (interventieniveaus 4 en 5) uit de Jeugdwet, minimaregelingen uit de Participatiewet, hulp bij administratie en rondkomen (welzijn) en ondersteuning in het kader van Wet gemeentelijke schuldhulpverlening toegevoegd aan het onderzoek. In bijlage 1 en 2 staat een overzicht van alle ondersteuningsvormen. Naast de verbreding van het aantal ondersteuningsvormen als onderdeel van het onderzoek is ook de aanpak aangepast. De oorspronkelijke onderzoeksvraag richtte zich op het ontwikkelen van een aantal scenario’s voor regelarm werken. Gedurende het onderzoek, tekende zich een duidelijke voorkeur af voor een van de scenario’s. Omdat deze voorkeur door alle stakeholders gedragen werd, is besloten om het onderzoek toe te spitsen op het uitwerken van dit voorkeursscenario.
1.3 Onderzoeksmethode In ons onderzoek maken we gebruik van verschillende onderzoeksmethoden:
Het interventieniveau geeft de intensiteit van de hulp weer. Het laagste niveau is 4 (laagfrequent bij enkelvoudig te bereiken resultaat) en het hoogste is 8 (hulp die 24 uur per dag beschikbaar is in combinatie met verblijf). 2
| 4 | Onderzoek regelarme stad Assen
kwantitatieve inventarisatie en analyse (wijken en populatie, inzicht in huidige voorzieningen, bereik, financiën, contractering); ● documentanalyse (o.a. huidig beleid en ambities, rapportages uitvoering, landelijke ontwikkelingen); ● (groeps)gesprekken met stakeholders op basis van een gevalideerde vragenlijst; ● ontwerp- en toetsbijeenkomsten met interne en externe stakeholders; ● kwantitatieve en kwalitatieve analyse van het onderzoeksmateriaal. In de uitvoering van het onderzoek besteden we expliciet aandacht aan communicatie, uitvoeringsvarianten en het concrete adviesrapport. ●
1.4 Stappen in het onderzoek
Figuur 1: Stappen in het onderzoek
1.5 Opbouw van het rapport In hoofdstuk 2 schetsen we een aantal ontwikkelingen in het sociaal domein die de vraag naar regelarme en wijkgerichte ondersteuning onderbouwen. Ook geven we nadere duiding aan het begrip regelarm werken, mede op basis van de input uit gesprekken met stakeholders. In hoofdstuk 3 beschrijven we het huidige beleid, de uitvoering en de toegang. Ook besteden we aandacht aan de vormen van ondersteuning die regelarm uitgevoerd kunnen worden (deelvraag 1). In hoofdstuk 4 beschrijven we het voorkeursscenario voor regelarm werken, mede op basis van input van stakeholders (deelvraag 2). In hoofdstuk 5 brengen we de consequenties voor beleid en uitvoering in beeld (deelvraag 3). In hoofdstuk 6 sluiten we af met aanbevelingen en vervolgstappen.
| 5 | Onderzoek regelarme stad Assen
H2 | Regelarm werken en ambities 2.1 Achtergrondinformatie Het sociaal domein is volop in ontwikkeling. Allerlei (landelijke) ontwikkelingen raken aan en hebben invloed op de Sociale Stad Assen en daarmee op dit verkennend onderzoek. In deze paragraaf worden belangrijke (landelijke) ontwikkelingen benoemd. Het gaat achtereenvolgens over: het Integraal Zorgakkoord (IZA) en Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), Hervormingsagenda Jeugd, Richtinggevend kader voor toegang en het ‘ravijnjaar’. Vervolgens komen het coalitieakkoord Assen, het programma Sociale Stad Assen en de Verordening maatschappelijke ondersteuning en jeugdhulp 2024 aan bod. Integraal Zorgakkoord (IZA) en Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) Het IZA3 stelt stevige ambities voor betaalbare en toegankelijke zorg. Samenwerking is een belangrijk instrument in het akkoord om tot de passende en juiste zorg te komen. Vooral de opgaven samenwerking sociaal domein, huisartsenzorg en GGZ én gezond leven en preventie raken stevig aan de Sociale Stad Assen. Onder andere de domeinoverstijgende samenwerking wordt gestimuleerd, maar ook het investeren in het versterken van de sociale basis. Bovendien heeft het akkoord aandacht voor de aspecten van welzijn van mensen. Dit wordt onder andere beïnvloed door de leefomgeving, leefstijl en de mate waarin iemand kan meedoen.
Voor de uitwerking van het IZA zijn per regio regiobeelden (hoe staat het ervoor?) en regioplannen4 (wat gaan we doen?) opgesteld. Gemeenten, GGD’en, zorgverzekeraars en VWS slaan in de vorm van het GALA5 de handen ineen om een gezond en actief leven voor burgers te realiseren. Het versterken van de sociale basis is een van de kernpunten uit het akkoord. Zo is het onder andere een vereiste uit het akkoord dat iedere gemeente uiterlijk in 2024 een beleidsvisie op de sociale basis opstelt. Met de komst van het GALA worden zoveel mogelijk ambities en kaders gebundeld om de aanpak van een gezond en actief leven te uniformeren. Voor het verder uitwerken (en realiseren van de ambities) uit het IZA en GALA zijn SPUK-middelen beschikbaar. De verdeling van de SPUK-middelen over gemeenten is gebaseerd op inwonertal en het aantal inwoners met gezondheidsachterstanden (gebaseerd op inkomensniveau en opleidingsniveau). De SPUK-middelen zijn bedoeld om doelstellingen uit het IZA te realiseren, waar de afspraken uit het GALA onder vallen. Hoe het IZA en GALA zich tot elkaar verhouden in de SPUK-middelen is te lezen in bijlage 2 van het GALA, de werkagenda VNG bij het IZA. Hervormingsagenda Jeugd De Hervormingsagenda Jeugd6 maakt afspraken om de jeugdzorg en het bijbehorende stelsel te hervormen om ook in de toekomst passende hulp te (kunnen blijven) bieden aan jeugdigen, ouders en gezinnen.
De agenda geeft richting over allerlei thema’s in de Het IZA is hier op te vragen. Het regioplan van Drenthe is hier op te vragen. 5 Het GALA is hier op te vragen. 6 De Hervormingsagenda Jeugd is hier te zien. 3 4
| 6 | Onderzoek regelarme stad Assen
jeugdzorg, zoals stevige toegangsteams, de aansluiting tussen jeugdhulp en aanpalende domeinen, het terugdringen van residentiële jeugdhulp en de reikwijdte van jeugdhulp. Om de jeugdzorg en het stelsel houdbaar en betaalbaar te houden moeten er keuzes gemaakt worden over wat écht jeugdzorg is en wat niet. Zo kan de zorg aan de meest kwetsbare jeugdigen en gezinnen gegarandeerd worden, nu en in de toekomst. Dit raakt aan de opgaven in de gemeente Assen om hulp en ondersteuning anders te organiseren. Sommige maatwerkvoorzieningen kunnen bijvoorbeeld als algemene voorziening georganiseerd worden. Ravijnjaar Veel gemeenten vrezen dat 2026 en verder financieel ingewikkelde jaren worden. Eind 2025 loopt het oude financiële systeem af, terwijl het nieuwe pas in 2027 van start gaat. Gemeenten lopen daarom in Nederland € 3 miljard mis. 2026 wordt daarom getypeerd als ‘ravijnjaar’. Deze uitdagingen komen boven op de al bestaande financiële uitdagingen voor gemeenten. Vooral in het sociaal domein zijn de financiële uitdagingen groot. Alhoewel in de voorjaarsnota 2024 van het Rijk een aantal maatregelen zijn aangekondigd om de financiële klap voor gemeenten op te vangen, blijven de uitdagingen groot. Het afschaffen van de opschalingskorting zorgt voor structureel € 715 miljoen voor gemeenten in 2026. Tegelijkertijd wordt nu voor 2025 een incidentele korting van € 675 miljoen ingeboekt.
Voor de gemeente Assen zijn de gevolgen aanzienlijk. In de kaderbrief 20257 van 13 juni 2024 wordt duidelijk dat het (begrote) financiële tekort in de gemeente Assen de komende jaren oploopt, van € 6 miljoen in 2025, tot ruim € 12 miljoen in 2028. Een aanzienlijk deel hiervan zijn de autonome kostenstijgingen in het sociaal domein. Er zijn in de kaderbrief nog geen concrete voorstellen gedaan voor bezuinigingen; hier zal richting de begroting 2025 voor dit najaar aan gewerkt worden. Richtinggevend kader toegang van de VNG Allerlei landelijke ontwikkelingen in het sociaal domein, zoals de Hervormingsagenda Jeugd, het IZA, het GALA en het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming, vragen om een stevige basis in de vorm van een goed functionerende toegang in iedere gemeente. Tegelijkertijd is er op dit moment nog weinig consensus tussen gemeenten wat een goed functionerende toegang precies inhoudt. Het Richtinggevend kader biedt hier duidelijkheid over. Drie waarden staan centraal voor de (toekomstige) toegangen in Nederland: dichtbij, integraal werken en met mandaat. Het Richtinggevend kader toegang werkt deze waarden uit in een aantal basiskenmerken die overal in Nederland moeten terugkomen in de (gemeentelijke) toegang.
Het gaat onder andere over: laagdrempelig in de buurt aanwezig, brede blik en analyse, direct kunnen handelen, spil in netwerk van verschillende expertises, handelend met mandaat tussen gemeentelijke afdelingen, oog voor chroniciteit aan behoeften en daarnaar handelen, werken aan soepele overgangen in iemands levensloop en goede contacten met de sociale en pedagogische basis. De basiskenmerken uit het Richtinggevend kader komen regelmatig terug in de volgende hoofdstukken van dit rapport.
7
De kaderbrief 2025 is hier te vinden.
| 7 | Onderzoek regelarme stad Assen
Bestuursakkoord gemeente Assen Meedoen is een van de speerpunten uit het bestuursakkoord 'Dichtbij en Daadkrachtig' (2022-2026). Dit betekent onder andere dat Assen (in 2030) een sociale stad is waar mensen oog hebben voor elkaar. ‘We investeren in voorzieningen waar mensen zich nu al verenigen. Zorgvragen signaleren we zo vroeg mogelijk en pakken we – waar dat kan – in de directe omgeving op met aandacht voor waar écht behoefte aan is’8. Programma Sociale Stad ‘Assen wil een sociale stad zijn, waarin iedereen mee kan doen met zoveel mogelijk eigen regie. Die sociale stad is een inclusieve samenleving waarin inwoners worden ondersteund als ze in een kwetsbare situatie zitten en waar kinderen in stabiele gezinnen opgroeien’9. Een onderdeel van de sociale stad is het regelarm werken. Dit is nodig om de zorg toekomstbestendig te organiseren en hulp en ondersteuning voor inwoners en professionals regelarm te organiseren. Verordening, nadere regels en beleidsregels In de Verordening maatschappelijke ondersteuning en jeugdhulp 2024 zijn de afspraken en uitgangspunten beschreven over resultaten voor jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning, toegang en procesgang, kwaliteit en handhaving.
De afwegingskaders, toetsingscriteria en voorwaarden van de resultaten zoals beschreven in de verordening zijn door het college vastgesteld in Nadere regels maatschappelijke ondersteuning en jeugdhulp 2024. In verordeningen Participatiewet staan de voorwaarden om in aanmerking te komen voor voorzieningen. In de beleidsregels integrale schuldhulpverlening gemeente Assen zijn procesgang en voorwaarden rond de toegang beschreven. Ook zijn de producten benoemd waarvoor inwoners in aanmerking kunnen komen.
2.2 Betekenis en afbakening regelarm werken Regelarm werken De kern van regelarm werken voor de gemeente Assen is het organiseren van ondersteuning bij participatie en zelfredzaamheid vanuit het perspectief van inwoners. Dat betekent logische routes om vragen te stellen zonder onnodige verwijzingen, ondersteuning die aansluit op de mogelijkheden van mensen en snel kunnen handelen. Andere rol voor professionals De ondersteuning verbinden met mogelijkheden van mensen betekent ook dat ondersteuning ‘in de buurt’ georganiseerd wordt, veelal op wijkniveau en dat inwoners, netwerken in de wijk, vrijwilligers en professionals daar gezamenlijk vorm aan geven. Professionals worden onderdeel van netwerken in de wijk en krijgen meer ruimte om zelf ondersteuning te bieden. Daarnaast blijven zij een rol spelen in het toegang verlenen tot maatwerkvoorzieningen.
8 9
Pagina 12 van het coalitieakkoord van Assen. Pagina 4 van het programma Sociale Stad.
| 8 | Onderzoek regelarme stad Assen
Anders organiseren voor gemeente en aanbieders Ondersteuning organiseren vanuit het perspectief van inwoners vraagt andere vormen van samenwerking, communicatie en verantwoording. Het zal leiden tot nieuwe opdrachten, en allianties en andere vormen van bekostiging. De gemeentelijke rol verschuift van uitvoerder naar regievoerder. Voor de aanbieders betekent het een verschuiving naar strategisch partnerschap (zowel richting gemeente als in allianties op wijkniveau). Juridisch kader De grenzen en mogelijkheden van regelarm werken worden onder meer bepaald door de juridische kaders waarbinnen de gemeente zich beweegt10. Het college kan verschillende vormen van ondersteuning aanbieden, afhankelijk van de situatie en de vraag van de inwoner. Een inwoner meldt zich met een ondersteuningsvraag, bijvoorbeeld bij de gemeente of een buurtteam. Hieruit ontstaat de verplichting om onderzoek te doen, bijvoorbeeld in de vorm van een gesprek. Hiervoor zijn zes weken beschikbaar. In het onderzoek wordt gekeken of de ondersteuningsvraag door de inwoner zelf kan worden opgelost, met het sociale netwerk of met een algemene voorziening. In dat laatste geval wordt de inwoner verwezen naar een algemene voorziening die beschikbaar is in Assen. De uitkomsten van het onderzoek worden vastgelegd.
Uit het onderzoek kan ook blijken dat eigen oplossingen, informele hulp of algemene voorzieningen onvoldoende zijn om de vraag op te lossen. In dat geval volgt uit het onderzoek een aanvraag voor een maatwerkvoorziening. Op de aanvraag zijn de regels van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) van toepassing. De gemeente moet binnen twee weken een besluit nemen dat is vastgelegd in een beschikking. Inwoners hebben de mogelijkheid van bezwaar en beroep als ze het niet eens zijn met de beslissing van de gemeente.
2.3 Beelden van stakeholders over regelarm werken In dit verkennende onderzoek hebben we een groot aantal betrokkenen11 gesproken over hun beeld van regelarm werken en de mogelijkheden die zij zien. In deze paragraaf geven we een overzicht van de beelden van stakeholders. Inwoner centraal Een aantal van de geïnterviewden geeft aan dat regelarm werken niet start bij de herziening van het ondersteuningsaanbod of de administratieve processen, maar bij de vraag van inwoners. Dit perspectief overstijgt de discussie over regelarm werken als ‘moet begeleiding als algemene voorziening worden ingericht?’ of ‘is het nodig om dagbesteding via een lumpsumfinanciering te bekostigen?’ Inwoners vragen ondersteuning bij het op de rit krijgen of houden van hun leven. Dat begint bij hun directe leefomgeving en niet bij een voorziening. Door te vertrekken vanuit het perspectief van de inwoner is het goed mogelijk dat niet alleen ondersteuning bij dagbesteding of dagstructuur nodig is, maar ook (of vooral) ondersteuning bij vragen rond bestaanszekerheid, verslaving of wonen.
10 11
Extra informatie hierover staat in bijlage 3. In bijlage 7 staat een overzicht van organisaties waarmee is gesproken.
| 9 | Onderzoek regelarme stad Assen
Regelruimte voor de uitvoering In de praktijk laten hulpvragen zich zelden vertalen in één ondersteuningsvorm (voorziening). Ook is niet altijd in iedere week evenveel hulp en ondersteuning nodig. Veel van de geïnterviewden geven aan dat voldoende regelruimte in de uitvoering een essentieel onderdeel is van regelarm werken. Regelruimte betekent in dit geval bijvoorbeeld de mogelijkheid om snel (tijdelijk) op- en af te schalen en hier niet (te) afhankelijk in te zijn van een nieuwe verwijzing of beschikking. Regelruimte kan gecreëerd worden door in de bestaande beschikking flexibele inzet mogelijk te maken, door verkorte routes te organiseren voor aanvullende beschikkingen en/of door de beschikbaarheid van algemene voorzieningen. Een ander veel genoemd voorbeeld is het ‘naar de voorkant halen’ van kennis en expertise, bijvoorbeeld in de vorm van een consultatiefunctie. Deze optie wordt vooral ingebracht door aanbieders van gespecialiseerde hulp (jeugd en schulden). De kennis en expertise van tweede- en derdelijnsaanbieders zijn op deze manier laagdrempelig aanwezig, bijvoorbeeld voor de consulenten jeugd en Wmo om te overleggen tijdens de vraagverheldering of over de aanpak tijdens de uitvoering. De consultatiefunctie tijdens de onderzoeksfase moet wel in te passen zijn in de wettelijke termijn die voor het onderzoek staat.
Dit vraagt een werkproces waarin de expertise snel ingevlogen kan worden. Mogelijkheden zijn bijvoorbeeld om (een deel van) de vraagverheldering bij de aanbieder te leggen en/of strakke afspraken te maken over advies tijdens het onderzoek door de gemeente. Bouwen vanuit de gemeenschap Werken vanuit de wijk is breder dan alleen jeugdhulp, maatschappelijke ondersteuning en welzijn. Het is belangrijk om de verbinding met andere belangrijke thema’s in de wijk te maken, zoals leefbaarheid, veiligheid, onderwijs, ontmoetingsplekken, netwerken en wonen. Dit moet stap voor stap groeien, aldus een aantal van de respondenten. Het kan bijvoorbeeld zijn dat je begint met een verbinding tussen welzijn, Wmo en ontmoetingsplekken om vervolgens uit te bouwen naar de andere thema’s. Processen eenvoudiger maken Gesprekspartners hebben ook ideeën over het simpeler maken van processen: ● Is een brede vraagverheldering altijd nodig? Kijk scherp naar de informatie die nodig is en vraag niet meer dan dat. ● Wanneer is een huisbezoek of een uitvraag door twee professionals nodig? ● Welke verantwoordingsinformatie is precies nodig? ● Zijn er dubbele stappen in het administratieve proces? In de gesprekken wordt dit verbonden met het verwijzings- en beschikkingsproces en de hoeveelheid registratie waar professionals aan moeten voldoen.
Naast snellere hulp en ondersteuning voor inwoners van Assen, zorgt het volgens betrokkenen eveneens voor meer werkplezier bij uitvoerende professionals.
| 10 | Onderzoek regelarme stad Assen
H3 | Bevindingen en analyse huidige situatie 3.1 Profiel van de wijken, gebruik en kosten ondersteuning Een van de onderzoeksmethoden in dit verkennend onderzoek is een data-analyse. Hiervoor nemen we het gebruik van maatschappelijke ondersteuning, jeugdhulp en bestaanszekerheid onder de loep. Deze paragraaf sluit af met de verhouding tussen maatwerkvoorzieningen en algemene voorzieningen in Assen-Oost. In bijlage 1 is een overzicht opgenomen van de maatwerkvoorzieningen die binnen de scope van het onderzoek vallen. In bijlage 2 is een overzicht van algemene voorzieningen opgenomen. Omdat deze voorzieningen per wijk verschillen, hebben we dit in beeld gebracht voor één wijk: Assen-Oost. Het overzicht helpt om een beeld te krijgen van het type algemene voorzieningen dat in een wijk aanwezig kan zijn. Totaalbeeld In 2023 is in het kader van de Jeugdwet en Wmo in totaal ruim € 70 miljoen euro besteed. Het gaat om ruim € 28 miljoen in het kader van de Jeugdwet en bijna € 42 miljoen in de Wmo. 2475 inwoners hebben gebruikgemaakt van hulp vanuit de Jeugdwet. Voor de Wmo gaat het om 6431 inwoners. Binnen de scope van het onderzoek gaat het voor jeugd en Wmo om bijna € 16,5 miljoen, ongeveer 24% van de totale uitgaven jeugd en Wmo. Qua aantallen cliënten gaat het om een groter deel van het geheel, namelijk bijna 40%.
Voor de regelingen bestaanszekerheid hebben we geen financiële analyse gemaakt, omdat nieuwe inrichting of andere allocatie van budgetten geen onderdeel uitmaakt van dit onderzoek. Categorie
Bedrag
Aantal cliënten
Bedrag per cliënt
Begeleiding
€ 7.991.855
2277
€ 3.510
Behandeling jeugd
€ 3.620.931
629
€ 5.757
Dagbesteding
€ 4.270.934
493
€ 8.663
Kortdurend verblijf
€ 572.770
46
€ 12.452
Totaal
€ 16.456.490
3445
€ 4.777
Tabel 1: Totale kosten Wmo en Jeugdwet binnen de scope van het onderzoek Wijkbeeld We gebruiken dezelfde wijkindeling als de buurtteams gebruiken. In figuur 2 is het aantal inwoners per wijk te zien. Het aantal huishoudens in verhouding tot het aantal inwoners verschilt per wijk. Het aantal bewoners per huishouden ligt voor de meeste wijken rond de 2 personen. In Kloosterveen bestaat een huishouden uit gemiddeld 2,8 personen.
| 11 | Onderzoek regelarme stad Assen
Figuur 2: Aantal huishoudens en aantal inwoners per wijk De wijken verschillen in leeftijdsopbouw, vooral in ouderen en jongeren (zie figuur 3). De categorie 25-65-jarigen is door alle wijken van Assen ongeveer gelijk verdeeld (tussen de 47% en 54% van de bevolkingsopbouw). De wijken Kloosterveen en Marsdijk zijn relatief jong. In Kloosterveen is ruim 36% van de inwoners onder de 25 jaar oud. Het aantal ouderen is relatief hoog in Assen-Oost en Centrum & Baggelhuizen. Noorderpark & Peelo en Pittelo & Lariks laten een gemiddeld beeld zien met ongeveer evenveel ouderen als jongeren.
Figuur 3: Verdeling leeftijdscategorieën per wijk
| 12 | Onderzoek regelarme stad Assen
Figuur 4: Ervaren gezondheid en % basisopleiding per wijk Ervaren gezondheid hangt samen met het genoten opleidingsniveau. Het is minder afhankelijk van leeftijd. Zo laten Noorderpark & Peelo en Pittelo & Lariks de laagst ervaren gezondheid zien en het hoogste percentage inwoners met alleen een afgeronde basisopleiding. Wijken met een relatief laag percentage inwoners met een basisopleiding (en dus een hoger opleidingsniveau) ervaren een betere gezondheid, zoals in Kloosterveen en Marsdijk.
| 13 | Onderzoek regelarme stad Assen
Gebruik en kosten maatschappelijke ondersteuning en jeugdhulp
Figuur 5 en 6: Kosten per wijk voor producten jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning
| 14 | Onderzoek regelarme stad Assen
Figuur 7 en 8: Verhouding maatwerkvoorzieningen en totaal aantal inwoners per wijk De kosten per wijk per voorziening (figuur 5 en 6) laten een verschillend beeld zien op Wmo en jeugd. De verhouding tussen het gebruik van maatwerkvoorzieningen en het totaal aantal inwoners (figuur 7 en 8) verschilt sterk per wijk, maar Assen-Oost en Pittelo & Lariks laten het hoogste relatieve gebruik zien. Het gebruik van maatschappelijke ondersteuning ligt hoger dan jeugdhulp. Begeleiding en dagbesteding jeugd vormen het grootste gedeelte van de kosten voor de jeugd. Marsdijk en Kloosterveen hebben verhoudingsgewijs het minst aantal inwoners die hulp en ondersteuning ontvangen, zowel bij maatschappelijke ondersteuning als bij jeugd. Verdeling zorg in natura (ZIN) en persoonsgebonden budget (pgb) Wmo ZIN
Jeugd
Pgb
ZIN
Pgb
Begeleiding
1841
219
198
19
Dagbesteding
385
17
89
2
Behandeling jeugd
-
-
75
-
Kortdurend verblijf
1
2
41
2
Tabel 2: Aantallen jeugd en Wmo naar categorie en aard van zorg
| 15 | Onderzoek regelarme stad Assen
Wmo ZIN
Jeugd
Pgb
ZIN
Pgb
Begeleiding
€ 6.127.300
€ 970.257
€ 651.739
€ 242.559
Dagbesteding
€ 2.868.165
€ 191.810
€ 1.193.818
€ 17.042
Behandeling jeugd
-
-
€ 263.529
-
Kortdurend verblijf
€ 36.501
€ 27.851
€ 494.633
€ 14.785
Tabel 3: Kosten jeugd en Wmo naar categorie en aard van zorg Binnen de afbakening van het onderzoek maken 23 cliënten gebruik van een pgb jeugd, van wie 19 voor begeleiding. In totaal wordt 5% van de voorzieningen aan jeugdigen ingezet via een pgb. De Wmo laat een ander beeld zien met in totaal 238 pgb’s. Het gaat hier om ongeveer 10% van de voorzieningen maatschappelijke ondersteuning. In aantallen is begeleiding de grootste categorie voor jeugd en Wmo, zowel voor ZIN als voor pgb’s. Het valt op dat hoewel het aantal jeugdigen met dagbesteding vanuit ZIN lager ligt dan begeleiding, hier wel (veel) meer geld in omgaat. Gebruik voorzieningen bestaanszekerheid In figuur 9 is het gebruik van regelingen bestaanszekerheid opgenomen per wijk. Dit overzicht laat zien dat in de wijken Pittelo & Lariks de meeste voorzieningen gebruikt worden.
Figuur 9: Aandeel inwoners dat een voorziening bestaanszekerheid gebruikt per wijk In de volgende figuur (10) wordt het gebruik van bijstand, energietoeslag en/of collectieve zorgverzekering per wijk in beeld gebracht. De figuur laat ook de samenhang zien tussen het gebruik van een bijstandsuitkering, de collectieve zorgverzekering en energietoeslag. Gebruikers van deze laatste twee voorzieningen hebben niet altijd ook een bijstandsuitkering.
| 16 | Onderzoek regelarme stad Assen
De figuur laat zien dat de populatie met een laag inkomen groter is dan het aantal gebruikers van een bijstandsuitkering.
Figuur 10: Percentage inwoners per wijk met een voorziening bijstand, energietoeslag en/of collectieve zorgverzekering Als laatste laten we zien hoe een aantal diensten van de Gemeentelijke Kredietbank (GKB) verdeeld zijn over de wijken. Zowel beschermingsbewind als inkomensbeheer wordt het meest ingezet in de wijken Noorderpark & Peelo en in de wijken Pittelo & Lariks.
Figuur 11: Verdeling gebruik van beschermingsbewind en inkomensbeheer over de wijken
| 17 | Onderzoek regelarme stad Assen
Verhouding maatwerkvoorzieningen en algemene voorzieningen Om inzicht te geven in de verhouding tussen (de uitgaven aan) maatwerkvoorzieningen en algemene voorzieningen is gekeken naar Assen-Oost. Assen-Oost is naar verwachting vergelijkbaar met andere wijken van Assen en is daarom gebruikt om een voorbeeldberekening van te maken. In Assen-Oost is een uitgebreid aanbod aan algemene voorzieningen aanwezig. Binnen de scope van het onderzoek wordt in deze wijk ongeveer € 2,8 miljoen uitgegeven aan maatwerkvoorzieningen. Aan algemene voorzieningen waar de gemeente Assen een subsidierelatie (of opdrachtverstrekking) mee heeft, wordt bijna € 800.000 uitgegeven in Assen-Oost. Van het totale bedrag aan algemene voorzieningen en maatwerkvoorzieningen binnen de scope van het onderzoek wordt daarmee ongeveer 22% uitgegeven aan algemene voorzieningen ten opzichte van 78% aan maatwerkvoorzieningen. Zie ook tabel 4 voor een overzicht. Deze analyse geeft inzicht in de verhouding tussen maatwerkvoorzieningen en algemene voorzieningen. Hoewel deze specifiek geldt voor Assen-Oost, zal de verhouding voor andere wijken niet heel veel afwijken. Type voorziening
Kosten absoluut Assen-Oost
Verhouding kosten
Maatwerkvoorzieningen maatschappelijke ondersteuning en jeugdhulp binnen scope onderzoek
€ 2,8 miljoen
78%
Algemene voorzieningen
€ 800.000
22%
Tabel 4: Kosten maatwerkvoorzieningen en algemene voorzieningen in Assen-Oost Het past binnen de ambities van een sociale stad (en regelarme stad) om het aandeel algemene voorzieningen te vergroten. Meer hierover is terug te vinden in hoofdstuk 4, 5 en 6 over (de uitwerking van) het voorkeursscenario.
3.2 Analyse huidige situatie en knelpunten Ondersteuningsaanbod Inwoners van Assen ontvangen ondersteuning op het gebied van maatschappelijke ondersteuning, jeugdhulp, schuldhulpverlening, welzijn en ondersteuning bij rondkomen. Aanbieders van hulp en ondersteuning hebben voor de uitvoering een opdracht via een inkooprelatie (jeugdhulp, maatschappelijke ondersteuning, welzijn), een subsidie (welzijn, een gedeelte van schuldhulpverlening en ondersteuning bij rondkomen) of een gemeenschappelijke regeling (minimaregelingen en schuldhulpverlening). De gemeente Assen contracteert (lokaal of in regionaal verband) de aanbieders voor het leveren van afzonderlijke producten, vaak opgesplitst in verschillende interventieniveaus. De samenwerking tussen aanbieders is vooral gericht op het casusniveau. Om samenwerking en vernieuwing te stimuleren organiseert en financiert de gemeente pilots. Deze pilots worden toegevoegd aan het bestaande ondersteuningsaanbod. De huidige situatie laat een verkokerd ondersteuningsaanbod zien zonder prikkel tot vernieuwing, samenwerking of verbinding met
| 18 | Onderzoek regelarme stad Assen
basisvoorzieningen. Nieuwe pilots en initiatieven worden vooral toegevoegd aan het bestaande aanbod zonder dat bestaand aanbod wordt vervangen. Toegang: verschillende routes en werkwijzen De toegang tot ondersteuning is voor een groot deel belegd bij de gemeente (behalve bij jeugdhulp, waar de huisarts ook een grote rol speelt) en loopt via verschillende routes. De meeste voorzieningen worden verstrekt in de vorm van een maatwerkvoorziening, ook als het gaat om generalistische hulp. Integrale vraagverheldering en verbinding met de sociale basis is nog weinig (uniform) uitgewerkt in de toegangsroutes. Inwoners met vragen over ondersteuning bij zelfredzaamheid, inkomen, schulden, opvoeden en opgroeien kunnen zich melden bij de gemeente, het Werkplein Drentsche Aa (WPDA), hun huisarts of bij het buurtteam. Als inwoners zich melden bij een van de zes buurtteams of het aanmeldteam van de gemeente wordt de vraag opgepakt door een Team Zorg en Welzijn waarin Vaart Welzijn (organisatie voor sociaal werk) en de gemeente samenwerken. Voor een belangrijk deel gaat dit om vragen van mensen die al een maatwerkvoorziening hebben. Er wordt opnieuw naar hun situatie gekeken door de gemeente om te bepalen of een maatwerkvoorziening (nog steeds) nodig is.
Voor lichtere vormen van schuldhulpverlening en hulp bij rondkomen kunnen inwoners direct terecht bij Vaart Welzijn, Humanitas, Leergeld of Schuldhulpmaatje. De Teams Zorg en Welzijn verschillen per wijk in samenstelling en expertise. Naast de indicatiestellers jeugd en Wmo en maatschappelijk werkers sluiten in sommige wijken bijvoorbeeld de politie en de woningcorporatie aan bij het Team Zorg en Welzijn. Lichte vragen worden door Vaart Welzijn opgepakt, of Vaart Welzijn verwijst door naar andere basisvoorzieningen. Andere verschillen tussen de teams zijn de duur van de ondersteuning en de samenwerking tussen medewerkers van de gemeente Assen en Vaart Welzijn. Dit leidt in de praktijk tot onduidelijkheid in de samenwerking en in sommige gevallen voor de inwoner tot het gevoel van het kastje naar de muur gestuurd te worden. Ook de taakverdeling tussen Mijn Buurt Assen (collectieve vormen van ondersteuning) en de buurtteams (individuele ondersteuning) is niet altijd duidelijk. Wijkgericht werken Gemeente Assen werkt aan integrale wijkplannen waarin alle opgaven op wijkniveau met elkaar in verband gebracht worden. In aanloop naar deze plannen zijn een wijkbeeld, een wijkanalyse en een wijkagenda ontwikkeld. Dit is allereerst voor twee wijken gebeurd om daarna de overige zeven wijken12 op te pakken.
In het wijkgericht werken gaat het om een breed aantal thema’s waar zorg en ondersteuning een onderdeel van zijn. Het gaat onder andere over veiligheid, leefbaarheid, mobiliteit, duurzaamheid en wonen. In de twee pilotwijken wordt gewerkt aan een centrale ontmoetingsplek en een plek waar inwoners met al hun vragen terechtkunnen. Het wijkgericht werken staat nog in de kinderschoenen en het is lastig om uiteenlopende belangen zo goed mogelijk met elkaar in overeenstemming te
Volgens de CBS-wijkindeling heeft Assen negen wijken. In dit rapport gebruiken we ook vaak de indeling in zes wijken. Dit is de wijkindeling van de buurtteams. Een aantal buurtteams werkt voor meerdere wijken (zes buurtteams voor negen wijken). 12
| 19 | Onderzoek regelarme stad Assen
brengen. De verkokerde financiering van voorzieningen nodigt aanbieders uit om te presteren op hun eigen opdracht, niet om wijkgericht werken te versterken. Inkoop en contractmanagement De NMD-samenwerking voert de inkoop van jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning uit voor Aa en Hunze, Assen, Midden-Drenthe, Noordenveld en Tynaarlo. Ze werken samen op basis van een regeling zonder meer; een lichte samenwerkingsovereenkomst op basis van artikel 1, lid 1 van de Wet gemeenschappelijke regelingen. De regeling zonder meer borgt vrijheid voor individuele gemeenten om eigen beleidskeuzes te maken en is een voortzetting van de manier van samenwerken die sinds de decentralisaties in 2015 in de NMD-samenwerking is ontstaan. Bij de inkoop van jeugd en Wmo is uitgegaan van een resultaatgerichte werkwijze, verdeeld over de domeinen veilig, zelfredzaam, meedoen en gezond13. De intensiteit van de hulp is ingedeeld aan de hand van interventieniveaus. Interventieniveau 1, 2 en 3 zijn geclassificeerd als algemeen toegankelijk en vallen buiten de inkoop. Interventieniveau 4 betreft laagfrequente ondersteuning voor enkelvoudige problematiek. Het zwaarste interventieniveau 8 is ondersteuning in combinatie met verblijf en wordt 24 uur per dag geboden. De financiering tot nu toe is gebaseerd op inspanningen en output.
De outputgerichte bekostigingsvariant staat op dit moment onder druk, omdat inwoners volgens de Centrale Raad van Beroep (CRvB) recht hebben op duidelijkheid over het aantal uren hulp, ondersteuning of zorg. Bij toekomstige aanbestedingen wordt wederom verkend welke uitvoeringsvariant aansluit bij de situatie van dat moment. Per 31 december 2025 lopen de contracten maatschappelijke ondersteuning en jeugdhulp af. De NMD-samenwerking werkt op dit moment aan het proces om tot nieuwe contracten te komen. Achtereenvolgens worden een evaluatie, visie- en beleidsvorming, inkoopstrategie en programma van eisen opgesteld. Voor bestaanszekerheid zijn de gemeenschappelijke regeling (GR) van het WPDA en de GR van de GKB van belang. In beide gevallen zijn de diensten onderdeel van de GR waaraan meerdere gemeenten deelnemen. Een GR is een vorm van eigen beheer van voorzieningen. Voor beide GR’en zal nader onderzocht moeten worden of de dienstverlening nog passend is bij het voorkeursscenario.
3.3 Mogelijkheden voor regelarm werken Toegang Het verminderen van het aantal schakels in de toegang is een belangrijk onderdeel van regelarm werken. Vaker werken zonder beschikking maakt de toegang tot hulp flexibeler en er ontstaan nieuwe mogelijkheden om voorzieningen laagdrempelig in de wijk te organiseren.
13
Beschermd wonen en Thuiswonen+ worden buiten beschouwing gelaten.
| 20 | Onderzoek regelarme stad Assen
Het moet voor inwoners helder zijn waar ze terechtkunnen met hun (hulp)vragen. Er bestaan verschillende beelden over de ‘beste’ plek voor de toegang. Sommigen betogen dat er altijd een scheiding moet blijven tussen de wettelijke toegangsfunctie en de hulp en ondersteuning. Ondersteuning Vanuit het gemeentelijk beleid is er de wens om de ondersteuning toekomstbestendig te organiseren. Dit uit zich onder andere in een aantal initiatieven in de experimenteer- of pilotfase, zoals de Onderwijszorgarrangementen (OZA’s). De praktijk laat zien dat deze nieuwe initiatieven ondersteuningsvormen toevoegen aan het bestaande aanbod. Het lukt nog onvoldoende om de effectiviteit van deze pilots en initiatieven in beeld te brengen. Hoewel dit nodig is om te beoordelen of het nieuwe aanbod bestaand aanbod kan vervangen, ontstaat zo langere tijd een gestapeld aanbod. In de gesprekken wordt hier regelmatig naar verwezen als een cultuur van ‘en/en’ in plaats van ‘of/of’. Er liggen veel ambities op wijkgericht werken. Dit is breder dan jeugdhulp, maatschappelijke ondersteuning, welzijn en bestaanszekerheid. Het gaat ook over leefbaarheid, wonen, bestaanszekerheid en veiligheid. Vanuit het IZA-regioplan ligt er de stevige ambitie om per 500 inwoners in 2027 één aanspreekpunt in de wijk gerealiseerd te hebben. De noodzaak om meer gebruik te maken van algemene voorzieningen wordt breed gedeeld.
In paragraaf 3.4 gaan we uitgebreider in op de mogelijkheden voor regelarm werken voor de verschillende vormen van ondersteuning binnen de scope van het onderzoek. Juridisch Mogelijkheden zitten in het slimmer omgaan met bestaande regels, het schrappen van bovenwettelijke regels en procedures en het vergroten van de mogelijkheden om met algemene voorzieningen te komen tot de gewenste zelfredzaamheid en participatie van inwoners. Als met minder beschikkingen gewerkt gaat worden, zijn er mogelijkheden om de rechtsbescherming van inwoners op een passende manier te organiseren, bijvoorbeeld in de vorm van klachtprocedures en mediation. Wijkgericht organiseren De wijkgerichte ondersteuning kan via een aanbesteding worden ondergebracht bij één of enkele organisaties met de ruimte en verantwoordelijkheid om hun opdracht naar eigen inzicht in te vullen. De vrijheid voor de uitvoerende partij(en) wordt als een belangrijke voorwaarde gezien voor inhoudelijk succes. Meer ruimte voor de uitvoering is nieuw en wordt ook door de gemeente Assen als een voorwaarde gezien voor succesvol worden in regelarm werken voor inwoners. Het onderbrengen van wijkgerichte ondersteuning bij één organisatie wordt wisselend beoordeeld door de geïnterviewden. Deze organisatievorm kan regelarm werken, omdat deze organisatie niet afhankelijk is van het verwijzingsproces van de gemeentelijke toegang.
Tegelijkertijd maakt de breedte van de hulpvragen het ingewikkeld om de juiste expertise in de wijk aanwezig te hebben. Ontbreekt bijvoorbeeld expertise over LVB-problematiek, dan bestaat het risico dat deze niet of te laat gesignaleerd wordt. Datzelfde geldt voor specialistische kennis over schulden. Een ander risico is een focus op ambulante hulp, zonder
| 21 | Onderzoek regelarme stad Assen
voldoende vertegenwoordiging van behandeling en wonen. Zo kunnen inwoners te laat of niet op de juiste plek terechtkomen voor behandeling en wonen. Tevens roept het organiseren van wijkgerichte ondersteuning de vraag op wat voor kennis en expertise de professional in de toegang moet hebben. Waar ligt de grens tussen generalistisch en specialistisch? Vanuit het wijkgericht werken is het droombeeld één plek in de wijk waar je terechtkunt met al je vragen. Alle geïnterviewden zijn het erover eens dat het belangrijk is om de samenwerking tussen de gemeentelijke toegang, de buurtteams en algemene voorzieningen verder te versterken. Vertrouwen en strategisch partnerschap Alle externe organisaties noemen ‘vertrouwen’ tussen opdrachtgever en opdrachtnemer als randvoorwaardelijk om regelarm te werken. Vertrouwen betekent niet loslaten, maar elkaar ruimte geven. Opdrachtgever en opdrachtnemer gaan regelmatig met elkaar het gesprek aan over (behaalde) resultaten. De basishouding hierbij is echter vertrouwen: de opdrachtgever gaat ervan uit dat de opdrachtnemer handelt vanuit het belang van de inwoner met inachtneming van de financiële kaders van de gemeente. Geïnterviewden geven aan dat het niet mogelijk is om met honderden aanbieders vertrouwensrelaties op te bouwen, dus het is nodig om met een aantal partijen langdurige samenwerkingsrelaties aan te gaan14.
Strategisch partnerschap betekent daarnaast de constante dialoog over de balans tussen regels, procedures en verantwoording en inwoners snel de juiste hulp kunnen bieden. Inkoop en contractmanagement De NMD werkt vanuit het uitgangspunt van uniformiteit tussen de vijf gemeenten. Het past bij de ontwikkeling naar regelarm om meer te differentiëren afhankelijk van de lokale situatie. De NMD wordt daarmee in de toekomst bijvoorbeeld een regionale organisatie die ieder van de vijf gemeenten op een eigen manier ondersteunt op basis van de lokale kleur. Richting de nieuwe contracten is het belangrijk, volgens de medewerkers van de NMD, om een gezamenlijke richting vast te stellen, zowel op inhoud als op samenwerking en sturing. Het initiatief hiervoor ligt bij de gemeenten. Dit geeft houvast bij de verdere invulling van de samenwerking en de eventuele aanbesteding. Het gezamenlijk optrekken van gemeenten maakt het bijvoorbeeld aantrekkelijker voor potentiële aanbieders om zich in te schrijven. Bovendien heeft het volume van de inkoop effect(en) op de prijs. Het is voor de NMD van belang dat er een heldere rol- en taakverdeling is tussen de NMD en de gemeenten. Hierin dient in ieder geval duidelijk te worden wat regionaal en lokaal ondersteund dient te worden.
Zo kunnen gemeenten ervoor kiezen om gezamenlijke uitgangspunten uit te werken in een ‘standaardpakket’ van ondersteuning waar iedere gemeente op basis van de lokale kleur op kan aanvullen. Het gaat daarbij om de balans tussen elkaar versterken als samenwerkende gemeenten en differentiëren. De duidelijkheid in rollen en verantwoordelijkheden gaat over inkoop, maar ook over beleid.
Uiteraard kan hierin wel, zoals veel regio’s al doen, inhoudelijk gesegmenteerd worden. Dit betekent dat er voor bepaalde zorgvormen met een select aantal partijen wordt samengewerkt, terwijl een veelheid van aanbieders andere zorgvormen kan leveren zolang ze voldoen aan de (kwaliteits)eisen. 14
| 22 | Onderzoek regelarme stad Assen
Het valt op dat de focus in de huidige samenwerking gericht is op controle, beheersing van financiën en een uniforme aanpak voor alle gemeenten. Loslaten van de uniformiteit betekent dat er verschillen tussen gemeenten kunnen ontstaan, omdat iedere lokale situatie verschilt. Voor de huidige contractmanagers betekent dit een beweging naar ‘accountmanagement’. Inhoud en relatie staan bij het accountmanagement centraal in plaats van het managen van de afspraken uit het contract.
3.4 Regelarm werken toegepast op voorzieningen In deze paragraaf bespreken we de voorzieningen waarvoor regelarm werken mogelijk is. Het gaat om voorzieningen maatschappelijke ondersteuning, jeugdhulp, welzijn en bestaanszekerheid. Het overzicht van voorzieningen dat regelarm ingericht kan worden is opgenomen in bijlage 1. Maatschappelijke ondersteuning Er liggen kansen om begeleiding en dagactiviteiten sterker te verbinden in de vorm van een algemene voorziening. Er is dan een minder strikt onderscheid tussen individuele ondersteuning en groepsondersteuning, en waar mogelijk kan de doelgroep verbreed worden. Vrijwillige inzet, inzet vanuit welzijn en professionele ondersteuning kunnen flexibel gecombineerd worden zonder formele toegangsroutes. Er is meer regelruimte, waardoor professionals naar eigen inzicht kunnen handelen zonder dat hier een (administratief) proces voor nodig is. Het startpunt van de beweging naar regelarm werken ligt in de behoefte van de wijk en inwoners met een ondersteuningsvraag. Deze kan per wijk verschillen. Hoewel de GGZ-ondersteuning aan volwassenen niet onder de Wmo valt, is regelmatig begeleiding vanuit de Wmo nodig in bijvoorbeeld de sociale psychiatrie. Wanneer dit nodig is lopen aanbieders van GGZ in de huidige situatie er tegenaan dat het veel tijd kost om een verwijzing te krijgen vanuit de gemeente.
Voor inwoners met langdurige psychische problemen bestaat het concept ‘Optimaal leven’, waarin huisartsen, verzekeraars en gemeente samenwerken (zonder gedeelde financiering en resultaatafspraken). Vanuit Optimaal leven zijn verkorte indicatieroutes beschikbaar door afspraken over de duur en intensiteit. Zo is het snel te organiseren dat een beschikking voor drie maanden wordt afgegeven voor twee uur in de week begeleiding. Dit concept kan als inspiratie dienen voor de bredere aansluiting tussen de Wmo en de GGZ-hulp aan volwassenen. Jeugdhulp Net zoals maatschappelijke ondersteuning liggen er kansen om begeleiding, dagbesteding en kortdurend verblijf voor jeugdigen als algemene voorziening te organiseren. Bovendien zijn er mogelijkheden om deze formele hulp dicht bij het ‘gewone leven’ te organiseren, zoals op school. Door in te zetten op de verbinding met vrijwillige inzet, ondersteuning op school, hulp vanuit de GGD en bij de huisarts, kunnen jeugd en gezin dicht bij huis terecht met hun vraag of idee. Voor ondersteuning vanuit de basis-GGZ, specialistische GGZ, ambulante gezinsbehandeling en/of medicatiecontrole zien respondenten eveneens mogelijkheden om de hulp anders te organiseren. Door het aanbod in te richten als een algemene voorziening op wijkniveau,
| 23 | Onderzoek regelarme stad Assen
wordt (een deel van) de GGZ-hulp voor jeugdigen laagdrempeliger en kan in de vraagverheldering direct de verbinding gemaakt worden met informele hulp en hulp vanuit bijvoorbeeld de school. Voor meer specialistische vormen van zorg biedt de wijk niet altijd het juiste schaalniveau. De inzet van specialisten wordt zo te gefragmenteerd over de verschillende wijken of het kost te veel geld om in alle wijken (hoog)specialistische expertise te organiseren. Dat kan gelden voor de specialistische GGZ en medicatiecontrole. In dit verkennend onderzoek worden naast begeleiding op interventieniveau 4 en 5, dagbesteding en kortdurend verblijf, de basis-GGZ en ambulante gezinsbehandeling aan jeugd en gezin meegenomen in de verdere uitwerking. De kansen om specialistische GGZ regelarm te organiseren komt wel aan bod, maar niet met het buurtteam als het schaalniveau van de inrichting. Medicatiecontrole vraagt om hoogspecialistische kennis en expertise en is daarom minder geschikt om in het buurtteam te organiseren. Bovendien bestaat al de mogelijkheid om medicatiecontrole af te schalen naar de huisarts in het geval van een voldoende stabiele situatie. Er is met een aantal systeemaanbieders in de jeugdhulp gesproken. Dit zijn aanbieders met een breed regionaal aanbod van jeugdhulp, bijvoorbeeld hoogspecialistische behandeling, fasehuizen en driemilieuvoorzieningen.
Alle zien een kans om deze kennis en expertise beter te verbinden met hulp in de wijk, bijvoorbeeld in de vorm van een consultatierol. Experts worden bijvoorbeeld ingeschakeld tijdens de vraagverheldering. Inwoners zitten zo sneller op de juiste plek én onnodige verwijzingen worden hiermee voorkomen. Voor specialistische hulp is schaalgrootte een belangrijk thema. Hoe meer iedere gemeente een eigen pad kiest, bijvoorbeeld in inkoopeisen, regels, procedures en administratie, hoe ingewikkelder het is voor aanbieders. Voor een aantal vormen van hulp wordt het binnenkort verplicht om regionaal in te kopen. Dit wordt vastgelegd in de Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) zorgvormen (landelijk). Welzijn, ontmoeting en wijkgericht werken Wijkgericht werken biedt de mogelijkheid om in de wijk vragen van inwoners op te pakken, bijvoorbeeld door plekken in de wijk te organiseren waar inwoners terechtkunnen voor activiteiten, ontmoeting en het stellen van een (hulp)vraag. In de voorzieningen op wijkniveau kunnen zo meerdere functies bij elkaar komen. Naast de ingang voor vragen, ontmoeting en meedoen kan vrijwillige inzet gecombineerd worden met (korte) professionele ondersteuning.
De gemeente Assen kan verder bouwen op het uitgebreide palet aan (algemene) voorzieningen in de wijk, waaronder De Componist, De Vermeer en ‘t Markehuus De voorbeeldlijst in bijlage 2 laat zien dat inwoners in Assen-Oost gebruik kunnen maken van activiteiten en voorzieningen op het gebied van werk, inkomen, meedoen en sport. Bij veel van deze voorzieningen spelen vrijwilligers een sleutelrol. Het is waardevol om te investeren in de verbinding tussen inwoners, huisartsen, buurtteams, welzijn, maatschappelijke partners en gemeente. Wijkregisseurs kunnen hierin een belangrijke rol spelen. In plaats van het huidige systeem van maatwerkvoorzieningen is het uitgangspunt de (behoefte van de) wijk en de wijkbewoners. Op dit moment is de gemeente
| 24 | Onderzoek regelarme stad Assen
Assen wijkgericht werken aan het op- en uitbouwen, bijvoorbeeld door in twee pilotwijken te werken met wijkregisseurs. Zij voeren de wijkuitvoeringsplannen uit. Bestaanszekerheid De ondersteuning op het gebied van bestaanszekerheid bestaat onder andere uit het bieden van een pakket aan minimaregelingen en toeslagen, hulp bij administratie en budgetbeheer en ondersteuning bij het oplossen van schulden. Het WPDA, de GKB, Vaart Welzijn, Leergeld, Humanitas en Schuldhulpmaatje zijn de belangrijkste uitvoerders van de ondersteuning bestaanszekerheid. Zij delen de visie dat een meer wijkgerichte benadering kan helpen om meer inwoners te bereiken. Door meer aandacht aan bestaanszekerheid te geven in buurtteams en netwerken in de wijk kan hulp sneller en laagdrempeliger worden geboden. Voor deze voorzieningen geldt dat regelarm werken betekent: ● eenduidige toegangsroutes; ● heldere voorwaarden (uniforme inkomensgrenzen); ● integrale vraagverheldering en een plan van aanpak gericht op financiële redzaamheid; ● (toegang tot de) dienstverlening verbinden aan de buurtteams; ● samenwerking op wijkniveau. De organisaties gericht op bestaanszekerheid werken samen in een stedelijke leerkring, waarin kennis wordt uitgewisseld en ingewikkelde casuïstiek wordt besproken.
Zo’n leerkring zou vertaald kunnen worden naar een invulling op wijkniveau, waarbij ook andere professionals en vrijwilligers kunnen aansluiten. De partners bestaanszekerheid benoemen ook het belang van een aanpak die (nog) meer rekening houdt met wantrouwen onder inwoners als het gaat om (overheids)regelingen en schaamte over hun situatie. Als ondersteuning vanuit een buurtteam geleverd wordt, als er in de buurt mogelijkheden zijn om ervaringen uit te wisselen met andere inwoners, en als er laagdrempelige activiteiten zijn, dan zijn er meer mogelijkheden om aan vertrouwen te werken.
| 25 | Onderzoek regelarme stad Assen
H4 | Scenario’s en voorkeursscenario 4.1 Van drie scenario’s naar één voorkeursscenario Het verkennend onderzoek is gestart met de intentie om drie scenario’s uit te werken, bestaande uit verschillende mogelijkheden om ondersteuning aan inwoners regelarm en wijkgericht te organiseren. Op basis van de documentanalyse, de gevoerde gesprekken en de data-analyse zijn de contouren van drie scenario’s ontstaan: 1. Beter worden in de huidige uitvoering; 2. Anders inrichten van bestaande voorzieningen; 3. Organiseren vanuit de samenleving. Hieronder worden de drie scenario’s kort toegelicht. Een van deze scenario’s is nadrukkelijk naar voren gekomen als het voorkeursscenario van de maatschappelijke organisaties waarmee gesproken is en van de gemeente Assen. Tegelijkertijd wordt met het beschrijven van alle scenario’s recht gedaan aan de inbreng van alle betrokkenen. Voordat het voorkeursscenario in detail wordt uitgewerkt, wordt de onderbouwing voor het voorkeursscenario beschreven.
Figuur 12: Overzicht drie scenario’s
| 26 | Onderzoek regelarme stad Assen
Scenario 1: Beter worden in de huidige uitvoering Het eerste scenario bouwt verder op bestaande kaders, zoals inkoop(afspraken), de organisatie van de gemeentelijke toegang en de financiering. Binnen de bestaande kaders is volgens dit scenario voldoende ruimte voor regelarm(er) werken. Denk bijvoorbeeld aan het optimaliseren van de klantroutes, flexibel op- en afschalen mogelijk maken, consultatierol open uitbouwen, casemanagement verbeteren en de integrale vraagverheldering door consulenten van de gemeente Assen en buurtteams optimaliseren. De rechtspositie van de inwoner wordt geborgd door de gemeentelijke toegang in te richten langs de lijnen van de wettelijke eisen en procedures ten aanzien van melding, onderzoek, aanvraag en besluit. Scenario 2: Anders inrichten van voorzieningen Een deel van het huidige voorzieningenpakket kan als algemene voorziening worden ingericht. In dit scenario wordt het pakket aan maatwerkvoorzieningen kleiner. Een nieuwe inrichting maakt het mogelijk om tot integrale arrangementen te komen en een brede samenwerking op wijkniveau te ontwikkelen. De toegang wordt eenvoudiger, bijvoorbeeld door de toegang en ondersteuning te combineren bij het buurtteam en/of aanbieders. De inrichting kan in dit scenario ook veranderen, bijvoorbeeld door een consortium waarin hulp, ondersteuning en toegang gezamenlijk wordt aanbesteed.