Plan Gezonde Leefomgeving
Tekst van het document
PLAN GEZONDE LEEFOMGEVING
Arnhem maakt buiten gezond
2
Voorwoord We leven gezonder, langer en gelukkiger in een omgeving
Omdat de fysieke leefomgeving kwetsbaar is en we de groei
waar we schone lucht inademen, waar we in schone grond
van onze stad in goede banen moeten leiden ligt voor u het
kunnen tuinieren en waar we in alle rust een wandeling
Plan Gezonde Leefomgeving, met het motto “Arnhem Maakt
kunnen maken in een groene omgeving.
Buiten Gezond”.
De fysieke leefomgeving buiten - bestaande uit lucht, water,
Met dit plan stellen we ons als doel om de fysieke
bodem, geluid en licht - is van invloed op de gezondheid
leefomgeving te beschermen en gezonder te maken. We
van mensen, dieren en de natuur in zijn geheel. Arnhem staat
zorgen dat de gezonde leefomgeving een uitgangspunt
bekend als een mooie, groene stad, met veel bomen, parken,
is bij de verdere ontwikkeling van Arnhem. Ook pakken
water en natuur. Toch is er nog veel te doen om de gezonde
we plekken aan waar de leefomgeving nog niet gezond
leefomgeving te beschermen en te verbeteren. We staan
is met voorrang aan. We hebben extra aandacht voor de
voor een grote opgave om ervoor te zorgen dat het leven in
kwetsbaardere inwoners en bezoekers zoals kinderen,
de stad goed en gezond blijft. Op een aantal plekken in onze
ouderen en chronisch zieken.
stad zijn flinke verbeteringen mogelijk. Op die plekken is de leefomgeving ongezond, vooral daar waar luchtvervuiling
De ambities zijn groot, maar dat verdient de stad. Arnhem
Marco van der Wel, wethouder
en geluidshinder samenkomen en ophopen.
maakt ook buiten gezond!
Natuur, Milieu en Zorg
Arnhem is een stad die volop groeit en in ontwikkeling is. We willen steeds meer mensen een thuis bieden en moeten daarom veel woningen bijbouwen. Hierdoor wordt het drukker in de stad en is er meer verkeer. Ook zijn we een bruisende stad met veel cultuur en gezelligheid; er is veel te doen voor onze inwoners en voor bezoekers. Deze drukte en onze ambities als ontwikkelende stad staan soms op gespannen voet met het behouden en verbeteren van de gezonde leefomgeving.
3
Leeswijzer Het Plan Gezonde Leefomgeving bestaat uit twee delen. In het eerste deel worden een aantal algemene uitgangspunten voor de gezonde leefomgeving uiteengezet. Vervolgens beschrijven we in dit plan per aspect van de leefomgeving de huidige situatie, de ambitie en de plannen. In het Plan staan de nieuwe en/of impactvolle
O.a. wijkgezondheidsprofielen
Evaluatie
Omgevingsvisie
Monitoring
Plan Gezonde Leefomgeving
uitgangspunten, ambities, plannen voor Arnhem en beleidskeuzes uitgelicht. Op een aantal thema’s, zoals luchtkwaliteit en geluid, heeft Arnhem al bestaand beleid dat we in het plan verder aanscherpen, versnellen of versterken. Op andere onderwerpen staan we nog aan het begin, zoals het verminderen van lichthinder. Daarom variëren de plannen per thema, en zelfs binnen thema’s,
Omgevings-
Programma’s
van strategisch niveau tot uitvoerend. Hiervoor is gekozen
vergunning
Gebiedsvisies
omdat we met dit plan zo concreet mogelijk willen zijn op basis van waar we nu staan en wat we nu weten. Waar relevant bestaand beleid van toepassing is, verwijzen we daar naar in dit Plan. Zo geeft dit Plan een totaaloverzicht van de inzet voor een gezonde leefomgeving.
Omgevingsplan
Het Plan is een uitwerking van de omgevingsvisie. De beleidscyclus die bij de omgevingsvisie hoort staat hiernaast. Voor de uitwerking van het plan staat in het raadsvoorstel een financiële paragraaf met de benodigde middelen om de activiteiten voor een gezonde leefomgeving te kunnen realiseren. Het Plan wordt eens per drie jaar opnieuw vastgesteld om de gebiedsgerichte, integrale aanpak voor een gezonde leefomgeving ook voor de toekomst te borgen.
Deadline eind 2031
Uitvoeringsagenda’s milieubeleid
4
Inhoudsopgave Voorwoord
2
Leeswijzer
3
Introductie
5
Uitgangspunten
7
Schone lucht
12
Verminderen omgevingsgeluid
16
Verminderen hittestress
21
Schone bodem
25
Schoon water
29
Tegengaan lichtvervuiling
32
5
Introductie Het Plan Gezonde Leefomgeving is het Arnhemse Milieuplan,
Met het Plan maken we een vertaling van de ambities uit
zoals aangekondigd in het Coalitieakkoord 2022 – 20261.
de Omgevingsvisie naar wat dit betekent voor Arnhem in
Het Plan geeft uitwerking aan de volgende ambities uit de
verschillende delen van de stad. De komende periode wordt
Omgevingsvisie om gezondheidswinst voor iedereen in
dit vertaald naar concrete normen in het Omgevingsplan
Arnhem te realiseren:
en uitgangspunten in het Omgevingskwaliteitskader. Op
een permanente verbetering van de luchtkwaliteit
onderdelen waar extra inzet of onderzoek nodig is, vormt
lawaai terug dringen
het Plan een kapstok voor concrete uitvoeringsagenda’s.
het stadsklimaat en de natuur beschermen en verbeteren
een voor het gebruiksdoel geschikte bodem en schoner
Ook draagt het Plan bij aan een brede benadering van
oppervlakte- en grondwater
gezondheid. Die benadering gaat ervan uit dat gezond zijn
nieuwe verontreinigingen voorkomen
meer is dan niet ziek zijn. Gezondheid wordt bepaald door
lichtvervuiling verminderen
een groot aantal variabelen die invloed op elkaar hebben.
hittestress voorkomen
De komende jaren wordt dit verder geconcretiseerd door te monitoren op integrale gezondheidseffecten en op basis
Arnhem kent vele visies en plannen, zoals voor mobiliteit,
daarvan het beleid verder aan te scherpen.
vergroenen, gezond en fit, de binnenstad en stadslandbouw. In al deze plannen speelt gezondheid wel een rol, maar is er
Afbakening
nog geen integrale sturing op ambities en monitoringten
Een gezonde fysieke leefomgeving de basis
aanzien van de gezonde leefomgeving. Daar zit de
Een gezonde leefomgeving is een omgeving buiten
meerwaarde in van het Plan. Kort samengevat zorgen we
die mensen als prettig ervaren, waar gezonde keuzes
met dit plan voor:
gemakkelijk en logisch zijn en waar negatieve invloeden
Formuleren van gebiedsgerichte ambities en waar
op gezondheid en op de natuur zo klein mogelijk zijn.
mogelijk normen en streefwaarden voor de gezonde
De gemeente werkt hieraan met maatregelen die de
leefomgeving
gezondheid bevorderen en de gezondheid beschermen. In
Integrale monitoring op gezondheid samen met andere
het Plan Gezonde Leefomgeving richten we ons op het
onderdelen in de organisatie
beschermen van de leefomgeving buiten. We willen dat de
Vroegtijdige, integrale en continue advisering over
Arnhemse bodem, lucht en water van goede kwaliteit zijn,
en verankering van de gezonde leefomgeving bij
zowel in stedelijke omgeving als in het buitengebied. Een
ontwikkeltrajecten 1
https://www.arnhem.nl/Bestuur/Ambities_en_beleid/Coalitieakkoord_2022_2026
6
gezonde leefomgeving voor planten en dieren is de basis
Keuze voor thema’s
voor een sterk ecosysteem dat ons van schoon drinkwater
Er zijn voor nu zes thema’s, uitgekozen vanwege hun impact
en gezond voedsel kan voorzien. Daarin is er zo min mogelijk
op de gezonde leefomgeving en het instrumentarium dat de
geluid- en lichthinder, en zijn we goed bestand tegen
gemeente heeft om dit thema te beïnvloeden:
toenemende hittestress.
Lucht
Geluid
Het bevorderen van de fysieke, sociale en mentale
Hitte
gezondheid maakt geen onderdeel uit van dit Plan Gezonde
Bodem
Leefomgeving maar heeft een plek in andere visies en
Water
plannen. Zo werken we onder andere aan het stimuleren van
Licht
wandelen en fietsen in het duurzame mobiliteitsplan en het Plan Gezond en Fit. Ook werken we aan het bevorderen van
Voor deze thema’s is uitgewerkt wat de stand van zaken
de sociale en mentale gezondheid zoals door het werken aan
is, wat de ambitie is voor Arnhem en hoe we de gezonde
voldoende werkgelegenheid, het borgen van de veiligheid
leefomgeving beschermen en waar mogelijk verbeteren.
en het stimuleren van ontmoeting met onder andere de visie
We starten in het Plan met de thema’s die het belangrijkst
op het Sociaal Domein (2021) en het Jeugdbeleid (2021-
zijn voor Arnhem, omdat we er als gemeente invloed op
2025).
hebben en de impact op de gezonde leefomgeving groot is. Binnen de fysieke leefomgeving zijn meer thema’s relevant
Hoewel we op deze thema’s geen nieuwe ambities stellen
waarvoor Arnhem eigen beleid kent of wettelijke taken
of beleidskeuzes maken in dit plan, is het bevorderen van de
uitvoert, waaronder trillingen, elektromagnetische straling,
fysieke, sociale en mentale gezondheid wel onderdeel van
geur, windhinder en externe veiligheid. Voor deze thema’s
de monitoring. Daarmee krijgen we in Arnhem goed zicht op
is nu geen aanleiding om nieuwe plannen op te stellen.
de cumulatieve gezondheidseffecten (zie uitgangspunt 4.
We houden wel vinger aan de pols op deze onderwerpen
Berekenen, meten en monitoren).
door een brede monitor waar deze thema’s onderdeel van zijn. Op termijn kan dat leiden tot nieuwe plannen en maatregelen.
7
Uitgangspunten Om de gezonde leefomgeving beter te beschermen stellen
3. Preventie: emissies en vervuiling voorkomen
we vier algemene uitgangspunten vast. Daarnaast stellen
Bij het verbeteren van de gezondheid werken we ten
we per milieuthema eigen thematische ambities op. In deze
eerste aan preventie; het voorkomen van schadelijke
paragraaf lichten we de vier algemene uitgangspunten
effecten van de leefomgeving op de gezondheid.
verder toe.
Vervolgens kijken we naar verminderen van schadelijke effecten en daarna naar compensatie, bijvoorbeeld
De uitgangspunten in het kort
door een gezonde omgeving dichtbij te realiseren of op andere onderdelen de leefomgeving gezonder te maken.
1. Gebiedsgerichte normen en gerichte handhaving De leefomgeving in Arnhem moet minimaal voldoen aan
4. Berekenen, meten én monitoren
de wettelijke vereisten. Daar bovenop stellen we, bij de
We baseren onze prioritering en aanpak op metingen,
uitwerking van het omgevingsplan, specifieke normen
berekeningen, blootstelling en ervaringen van de
en streefwaarden per gebied waarbij we eerst focussen
gezondheid en de fysieke leefomgeving.
op gebieden met lage omgevingskwaliteit in combinatie met veel impact, oftewel waar veel (kwetsbare) inwoners wonen. 2. Gezonde leefomgeving een uitgangspunt in ruimtelijke keuzes en beleidsthema’s De gezonde leefomgeving en gezondheidsbevordering wordt, conform de omgevingswet, een vast onderdeel van de belangenafweging in ons ruimtelijk beleid, in gebiedsontwikkelingen en bij beleidsthema’s die invloed hebben op gezondheid en de gezonde leefomgeving zoals mobiliteit, economie, wonen en groen.
8
1. Gebiedsgerichte normen en heldere handhaving
stadswijk zeer groene gebieden kunnen voorkomen en in heel rustige woonwijken drukke gebieden, zoals langs ontsluitingswegen.
Wettelijke normen als uitgangspunt
I
De gezonde leefomgeving is een uitgangspunt in stedelijke ontwikkelingen.
Voorop staat dat de gemeente de wettelijke zorgtaak
Daarin hanteren we de hiernaast afgebeelde ambitieladder.
heeft om de kwaliteit van de leefomgeving en daarmee
Onder 1 staat de hoogst haalbare ambitie voor Arnhem: de
geving die gezond is voor de
ook de gezondheid van mensen in Arnhem te beschermen.
gezonde leefomgeving is een uitgangspunt in het ontwerp
mens, natuur en dieren.
Dit betekent dat we proberen het lawaai in de stad te
en beheer van nieuwe stedelijke ontwikkelingen, zodat de
verminderen en te zorgen voor schone lucht, water en
leefomgeving gezond is voor de mens, natuur en dieren.
bodem. Daarom willen we in heel Arnhem voldoen aan de
Voor de bestaande stad is punt 1 niet van toepassing en
wettelijke vereisten voor alle aspecten van de gezonde
start de ambitieladder bij punt 2: het voldoen aan de
leefomgeving.
gebiedsgerichte streefwaarden.
Gebiedsgerichte ambities
Vertaling naar kaarten en uitvoeringsagendas
Het beschermen van de gezonde
De wettelijke vereisten zijn voor Arnhem de ondergrens
In dit Plan stellen we ambities voor de gezonde
leefomgeving blijft maatwerk.
voor de milieukwaliteit. Daarnaast sturen we gebiedsgericht
leefomgeving en maken we gebruik van kaarten, data en
op ambitieuzere doelen, streefwaarden. Daarbij kijken
ander beeldmateriaal om duidelijk te maken wat de staat van
we naar wat past bij het gebied. Zo is rust in de ene
de leefomgeving in de stad is en welke ambities we stellen.
buurt belangrijk, terwijl het in de andere buurt, zoals het
Zo wordt het voor inwoners en organisaties duidelijk welke
centrum, best wat drukker mag zijn. De natuur vraagt
ambities we nastreven op verschillende plekken in de stad.
soms ook om meer beschermende maatregelen dan enkel
De kaarten worden bij de uitwerking van het omgevingsplan
het naleven van wettelijke vereisten. Dit betekent dat we
digitaal vormgegeven en ontsloten waardoor ze gemakkelijk
onze milieuambities (streefwaarden) afstemmen op de
te raadplegen zijn voor Arnhemmers. Ook stellen we deze
levendigheid en het gebruik van een gebied.
kaarten driejaarlijks bij aan de hand van nieuwe inzichten,
Zo realiseren we een leefom-
II
We voldoen aan gerichte streefwaarden. In woonwijken willen we bijvoorbeeld dat het rustiger is dan in het centrum. De wettelijke vereisten vormen de ondergrens.
metingen en wensen.
III
Beperking bij de bron. Bij niet kunnen voldoen aan de streefwaarde nemen we maatregelen om de bron aan te pakken, zoals het toepassen van stil asfalt.
IV
Compensatie. Is bronbeperking niet mogelijk, dan kijken we naar lokale compensatie zoals een rustige zone
Wanneer we meer drukte accepteren, moet daar wel wat tegenover staan, zoals het beschikken over een
Heldere vergunning- en handhavingskaders
geluidsluwe buitenruimte, een park of groene route
De Omgevingsdienst Regio Arnhem (de ODRA) is samen met
op korte afstand en een hoog voorzieningenniveau.
de gemeente verantwoordelijk voor de vergunningverlening,
Daarom willen we gebiedsgericht sturen en samen met
toezicht en handhaving van de normen die door de
bewoners kijken welke maatregelen we kunnen nemen
gemeente worden gesteld. We werken daarom nauw samen
om de gezonde leefomgeving in hun wijk of buurt te
met de ODRA en ontwikkelen heldere VTH (vergunning/
verbeteren. Daarbij blijft het beschermen van de gezonde
toezicht/handhaving) kaders gericht op beperken van
leefomgeving maatwerk, aangezien ook binnen een drukke
negatieve impact op de gezonde leefomgeving.
op loopafstand. Figuur 1 Ambitieladder ontwikkelen voor de gezonde leefomgeving
9
2. Gezonde leefomgeving als uitgangspunt
ontwikkelingen van meer dan 50 woningen te adviseren
en groen zijn van invloed op de gezonde leefomgeving.
over gezonde leefomgeving. Zo betrekken we de
Daarom laten we bij grote beleidsvoornemens die invloed
Gezonde leefomgeving als uitgangspunt in ruimtelijke
gezonde leefomgeving als uitgangspunt in een vroeg
hebben op de leefomgeving in een vroeg stadium de GGD
keuzes en gebiedsontwikkelingen
stadium in de belangenafweging en krijgen we inzicht in
de beleidsvoornemens toetsen op de impact op gezondheid
Arnhem groeit. Door een toenemend aantal inwoners,
verbetermogelijkheden, risico-vermindering, kansen en
en de gezonde leefomgeving en passen we het beleid indien
wordt het drukker in de stad, maar ook in de parken en
maatregelen om de gezonde leefomgeving te beschermen.
nodig aan.
de natuur in en nabij Arnhem. We moeten voorkomen
Voorbeelden van manieren waarop een goed ontwerp kan
dat door drukte, lawaai, verstening en luchtvervuiling
leiden tot een gezondere leefomgeving:
Arnhem een ongezonde stad wordt om in te wonen.
Extra bescherming kwetsbare groepen
We stimuleren dat er hittebestendig, klimaatadaptief
We hebben extra aandacht voor de bescherming van
Daarom verankeren we de gezonde leefomgeving als een
en natuurinclusief wordt gebouwd. Ook stimuleren we
kwetsbare groepen in Arnhem, waaronder ouderen, kinderen
uitgangspunt in ruimtelijke keuzes, nieuwe ontwikkelingen
circulair, biobased en fabrieksmatig (oftewel massaal
en chronisch zieken. Zo hebben mensen met COPD, hart-
en het beheer van de openbare ruimte. We zorgen ervoor
in een fabriek geproduceerd) bouwen, wat helpt bij het
en vaatziekten, kinderen (met onvolgroeide longen) en
dat de groei van onze stad de gezondheid en de natuur zo
verminderen van schadelijke emissies naar bodem en
ouderen aantoonbaar meer last van slechte luchtkwaliteit en
min mogelijk schaadt of zelfs verbetert. Daarbij houden we
lucht;
houtstook. Ook hebben kwetsbare groepen vaak extra last
We willen gebouwen zodanig positioneren dat het
van geluidsoverlast, en hebben we aandacht voor de vraag
gebouw geluid tegenhoudt, zodat je achter in de tuin
of het verstandig is om gebouwen voor deze doelgroepen
een rustige plek creëert;
(zoals scholen of woningen) dichtbij hoogspanningsmasten
Bouwen in de ondergrond kan bijdragen aan een
en andere stralingsbronnen te plaatsen. We hanteren
Uitwerking in het Omgevingskwaliteitskader
gezonde leefomgeving boven de grond. Hiervoor
onderstaande bufferzones2 voor luchtkwaliteit langs
Dit uitgangspunt heeft invloed op de manier waarop we
bezien we de bodem als derde dimensie in ruimtelijke
de leefomgeving willen (laten) ontwerpen, inrichten en
ordening (driedimensionale ruimtelijke ordening). Door
beheren. Een goed ontwerp van de (gebouwde) omgeving
vervuilende functies zoals parkeergarages onder de
kan ervoor zorgen dat de (mentale) gezondheid van
grond te plaatsen, ontstaat bovengronds ruimte voor
de bewoners en omringende natuur beschermd wordt.
groen en sportmogelijkheden, wat bijdraagt aan de
Daarom ontwikkelen we een Omgevingskwaliteitskader
gezonde leefomgeving.
ook ruimte voor maatwerk, zodat ontwikkelingen in de stad
doorgang kunnen vinden, maar met aandacht voor de lokale gezondheidseffecten.
als één van de uitwerkingen van de omgevingsvisie. De gezonde leefomgeving wordt, naast de gebruikelijke
Arnhem toetst beleidsvoornemens aan impact op de
ruimtelijke ontwikkelingsthema’s, onderdeel van dit
gezonde leefomgeving
Omgevingskwaliteitskader.
Bijna alle plannen van de gemeente raken wel aan de fysieke leefomgeving. Zo heeft het mobiliteitsbeleid bijvoorbeeld
Ook is er meer aandacht voor gezonde leefomgeving,
veel invloed op de mate van luchtvervuiling en de plekken
duurzaamheid en milieu in planontwikkeling en vragen
waar mensen eraan worden blootgesteld. Maar ook
we de GGD om in de planuitwerking van ruimtelijke
beleidsthema’s als economie, wonen, openbare ruimte
2
Bufferzones: zones rond drukke wegen met de volgende afstanden: snelweg: 150 meter, weg buiten de bebouwde kom: 50 meter, weg binnen de bebouwde kom: 25 meter.
Figuur 2 Bufferzones voor luchtkwaliteit hoofd- en snelwegen
10
drukke wegen waarbinnen enkel nieuwe gebouwen
laatste landelijke ontwikkelingen en het in beeld brengen
huidige beleid aangepast moet worden om de negatieve
mogen worden ontwikkeld voor kwetsbare groepen mits
van de grootverbruikers en uitstoters. We zorgen samen
gezondheidseffecten te verminderen.
er wordt aangetoond dat deze ontwikkelingen geen
met de ODRA dat bedrijven de informatieplicht en regels
gezondheidsgevolgen voor kwetsbare groepen opleveren.
naleven. We kijken samen met de provincie Gelderland en
Naast meten en berekenen ook ervaren overlast meewegen
Bij deze afweging kijken we naar streefwaarden en vragen
de gemeente Nijmegen naar vervuiling door PFAS en gaan
Gezondheid is van meer factoren afhankelijk zoals
we advies van de GGD, zodat we kwetsbare groepen in de
inventariseren of er in Arnhem risico is op verontreiniging
beweging, woongenot en groen. Daarom gaan we kijken
breedte goed beschermen.
door fipronil en microplastics. Het ministerie van
naar het cumulatieve gezondheidseffect. Dezelfde
Infrastructuur en Waterstaat maakt beleid om de uitstoot
uitstoot kan in de ene wijk namelijk meer invloed
van ZZS te minimaliseren en te zorgen dat de kans op
hebben op de gezondheid dan in de andere wijk door
schadelijke effecten in 2050 verwaarloosbaar wordt.
een andere bevolkingssamenstelling, omdat er meer
3. Preventie: emissies en vervuiling voorkomen
gevoelige mensen wonen: ouderen, kinderen, mensen
Inzet op preventie Schadelijke stoffen en emissies die niet in de leefomgeving
4. Berekenen, meten én monitoren
met luchtwegproblemen etc.. We gaan per wijk kijken naar de gezondheidsindicatoren van zowel lichamelijk/
terecht komen, hoeven ook niet weggenomen of gesaneerd te worden. Daarom willen we nog meer
Zicht op blootstelling
mentale gezondheid, de sociale gezondheid als de fysieke
inzetten op preventie; het voorkómen van nieuwe emissies
Traditioneel milieubeleid is vooral gericht op het meten en
leefomgeving.
en verontreinigingen. Hiervoor willen we de komende
berekenen van verontreinigingen en vervuiling. In Arnhem
periode beter zicht krijgen op wat de huidige bronnen
hebben we daardoor veel informatie over de staat van de
Naast het feitelijk meten en berekenen van de effecten
van vervuilende emissies zijn naar water, bodem en lucht.
fysieke leefomgeving. Om inzicht te krijgen in de effecten
op de gezondheid, zijn ook ervaringen van mensen
Op een deel van de stoffen hebben we geen zicht omdat
op de gezondheid van de mensen, is het ook belangrijk om
belangrijk. Daarom werken we samen met de GGD
ze niet geregistreerd hoeven worden. Daarom gaan we
inzicht te krijgen in de blootstelling van Arnhemmers aan
aan de Wijkgezondheidsprofielen die per wijk de
inventariseren welke emissies er te verwachten zijn, bij
dergelijke verontreinigingen.
kwaliteit van de leefomgeving in kaart brengt en de ervaren gezondheidsimpact een grotere plek krijgt.
bedrijven, particulieren, landbouw en verkeer. Vervolgens kunnen we gerichter meten. We gaan kijken hoe we aan
Een voorbeeld is de mate waarin luchtkwaliteit invloed
Uit de Wijkgezondheidsprofielen volgt een integraal,
de bronkant (gebruik en uitstoot) waar nodig beperkingen
heeft op de gezondheid. We meten en berekenen nu
gebiedsgericht beeld van de gezondheidseffecten. Op basis
kunnen opleggen.
op verschillende plekken de luchtkwaliteit, maar het
van onder andere deze Wijkgezondheidsprofielen gaan we
effect daarvan op de gezondheid is soms anders dan de
samen met de Teams Leefomgeving en sociale wijkteams
Zeer zorgwekkende stoffen
cijfers suggereren. Het kan bijvoorbeeld afhangen van
gebiedsgericht aan de slag met het verbeteren van de
We worden ons er steeds meer bewust van dat er nieuwe
de verblijfduur van mensen of het aantal mensen dat er
gezonde leefomgeving aansluitend op de Koersnota Van
stoffen zijn die mogelijk slecht zijn voor de gezondheid: de
woont. Daarom gaan we in kaart brengen hoeveel mensen
Wijken Weten.
zeer zorgwekkende stoffen (ZZS). We willen voorkomen
blootgesteld worden aan slechte luchtkwaliteit en in welke
dat deze stoffen in het milieu belanden. Daarom werken
mate. Ook kijken we daarbij specifiek naar kwetsbare
we samen met de ODRA aan het vergroten van de kennis
groepen zoals kinderen, mensen met luchtwegziekten en
over ZZS’en, onder andere door zicht te houden op de
ouderen. Op basis van deze informatie kijken we of het
11
Onze plannen in het kort
Waar dat nodig of wenselijk is stellen we
We stemmen de ambities af met de
specifieke normen en streefwaarden per gebied
Omgevingsdienst Regio Arnhem (ODRA) voor
op in het nader uit te werken Omgevingsplan;
een effectieve handhavingsstrategie;
Arnhem ontwikkelt als een van de
Op basis van de wijkgezondheidsprofielen gaan
uitwerkingen van de omgevingsvisie een
we na het vastellen van dit plan met de Teams
Omgevingskwaliteitskader. De gezonde
Leefomgeving gebiedsgericht aan de slag met
leefomgeving wordt, naast de gebruikelijke
het verbeteren van de gezonde leefomgeving,
ruimtelijke ontwikkelingsthema’s, onderdeel van
daar waar dit wordt herkend door Arnhemmers.
dit Omgevingskwaliteitskader; We brengen de staat van gezonde leefomgeving De GGD wordt actief in grote ruimtelijke
gebiedsgericht in kaart, onder andere in de
ontwikkelingen betrokken om vanuit een vroeg
Wijkgezondheidsprofielen;
stadium betrokken te adviseren over de gezonde leefomgeving als uitgangspunt. Zo krijgen
Meten is weten. We controleren onze
we inzicht in verbetermogelijkheden, risico-
milieumonitoring voor water, bodem en lucht.
vermindering, kansen en maatregelen om de
Waar nodig gaan we gerichter meten en
gezonde leefomgeving te beschermen.
leggen we vervolgens aan de bronkant nieuwe beperkingen op;
Bij grote beleidsvoornemens die impact hebben op de gezonde leefomgeving geeft
We vergroten samen met de ODRA de
de GGD advies over de uitwerking op en doet
kennis over ZZS, brengen substantiele
aanpassingsvoorstellen ten behoeve van de
uitstoters in beeld en zorgen dat bedrijven de
gezondheid.
informatieplicht en regels naleven;
Beleid
Uitvoering
Meten en monitoren
Onderzoek
12
Schone lucht
13
Luchtverontreiniging heeft van alle milieuthema’s de NO2 metingen per gebied van 2009 tot en met 2022
zwaarste negatieve impact op onze gezondheid. De 35
een jaar eerder overlijden dan wanneer er geen
30
luchtverontreiniging zou zijn. Ook heeft effect op hart- en vaatziekten, longkanker en astma. In Gelderland is bij 1 op de 7 longkankerpatiënten de ziekte toe te schrijven aan luchtverontreiniging. In Arnhem zou 1 op de 5 kinderen met astma de ziekte niet hebben wanneer er geen luchtverontreiniging was. Daarom gaat de gemeente werk maken van schonere lucht in Arnhem.
Beleidskeuzes 1. We zetten in op gezonde lucht voor iedereen in Arnhem
Gemeten NO2 (μg/m3)
GGD geeft aan dat inwoners van Arnhem gemiddeld
25 20 15 10 5 0 2009
2010
2011
Centrum
2012 Heijenoord
2013
2014
2015
Presikhaaf
2016
2017
Velperweg
2018 Zuid
2019
2020
2021
2022
Gemiddelde
Figuur 3 NO2 metingen per gebied van 2009 tot 2022
We blijven streven naar de doelen uit het Schone Luchtakkoord. We bereiden ons voor op de strengere normen
toch in de lucht zweven. Dit kan bestaan uit reststoffen
bronnen, maar van buiten Arnhem. De luchtkwaliteit in
in de nieuwe richtlijn die nu in Europa in voorbereiding is. Op
uit verbrandingsprocessen, slijtage van banden, maar
Arnhem is met name slecht nabij de centrumring en de
de lange termijn streven we naar de WHO-advieswaarden uit
bijvoorbeeld ook uit opgewaaid stuifzand en pollen. De
snelwegen door het ophopen van luchtvervuiling afkomstig
2021 voor stikstofdioxiden en fijnstof.
grootste veroorzaker van luchtvervuiling in Arnhem is
van gemotoriseerd verkeer. Het effect hiervan op de
verkeer. Verkeer is verantwoordelijk voor 65% van de
gezondheid wordt versterkt op plekken waar veel mensen
stikstofoxiden en 28% van het fijnstof in de lucht. Ook
aan deze luchtvervuiling wordt blootgesteld, zoals bij de
komt er veel fijnstof vrij bij het stoken van kachels op
centrumring.
2. Blootstelling aan een slechte luchtkwaliteit moet zoveel mogelijk voorkomen worden. Waar de lucht van mindere kwaliteit is, willen we de blootstelling van mensen aan die lucht zoveel mogelijk
hout, wat kan leiden tot lokale gezondheidsklachten en
voorkomen en beperken.
geurhinder. Naast gezondheidsschade heeft stikstofuitstoot
Arnhem voldoet aan wettelijke normen
3. Kwetsbare groepen worden beschermd
ook gevolgen voor de natuur en de bodem. Deze gevolgen
Uit de metingen blijkt dat Arnhem voldoet aan de wettelijke
Kwetsbare groepen zoals ouderen, kinderen en mensen met
voor de gezonde bodem staan uitgewerkt in de paragraaf
luchtkwaliteitsnormen op dit moment. Tegelijkertijd heeft
‘Verbeteren Bodemkwaliteit’.
luchtvervuiling nog steeds een negatieve invloed op de
luchtwegaandoeningen of astma worden extra beschermd.
gezondheid. Daarom is in 2019 de Arnhemse Luchtagenda
De bronnen voor luchtvervuiling
Huidige situatie
‘Naar een schonere lucht in 2025’ vastgesteld. Ook
Gemotoriseerd verkeer grootste uitstoter
Veel luchtvervuiling bij drukke wegen
hebben we naast de uitvoering van de Luchtagenda
Gezondheidsschade door luchtverontreiniging is veelal
In bovenstaande figuur staan de metingen van NO2 per
het Schone Luchtakkoord (SLA) ondertekend. In dit
toe te schrijven aan fijnstof (PM10, PM2.5 en roet),
gebied in Arnhem afgebeeld. Arnhem meet NO2 op 34
samenwerkingsverband zetten we ons in voor een schonere
stikstofdioxiden (NO2) en laaghangende ozon (O3).
plekken, langs wegen, de Rijn, en het spoor. Een deel
en gezondere lucht voor Arnhem.
Fijnstof bestaat uit deeltjes die je niet kunt zien, maar die
van de concentratie in de lucht komt niet van lokale
14
willen we toewerken naar de nieuwe advieswaarden van
de blootstellingseffecten van slechte luchtkwaliteit in
de WHO en ons voorbereiden op de aanscherping van de
samenwerking met de GGD verder in kaart, en verkennen
EU-richtlijn. Het behalen van deze ambities is een zeer grote
we hoe deze effecten verder teruggebracht kunnen
opgave. Daarvoor zijn Europese en landelijke inspanningen
worden. Ook leggen we de intentie vast om ons luchtbeleid
nodig. En in Arnhem willen we ook doen wat mogelijk
periodiek te evalueren en waar nodig aan te passen.
is. In onderstaande tabel vind je de huidige ambitie van
Figuur 4 Overschrijdingspunten Europese normen voor NO2 in 2030 (Bron: CIMLK.nl)
Arnhem (SLA streefdoel), de geldende Europese normen,
Voorbereiden op nieuwe normstellingen
de voorgestelde aanscherpingen in 2030 en de meest
Ook bereiden we ons voor op de nieuwe EU-normen en voor
recente advieswaarden van de WHO. Conclusie: we zijn
de lange termijn op het behalen van de WHO-normen voor
op weg naar het behalen van de huidige EU normen en de
schone lucht. We verwachten dat eind 2024 duidelijk wordt
SLA streefdoelen voor 2030 mits we doorgaan met het
wat de nieuwe EU-normen gaan worden en wat Arnhem er
implementeren van de luchtmaatregelen. Voor het behalen
aan moet doen om deze te behalen. Zo zal er waarschijnlijk
van de nieuwe EU-normen is extra beleid nodig. Dat geldt
verdergaand luchtbeleid nodig worden om de nieuwe EU-
zeker voor het benaderen van de nieuwe advieswaarden van
normen en op lange termijn de advieswaarden van de WHO
de WHO.
te halen. Daarbij maken we inzichtelijk wat een reëel tempo is, in relatie tot de invloed die de gemeente Arnhem en andere partners hebben op de luchtkwaliteit.
Centrumring niet gezond zonder verdere aanscherping Daarnaast zijn er verdere aanscherpingen nodig om te zorgen dat de luchtkwaliteit in de toekomst voldoet aan wettelijke normen. De Europese Unie bereidt nu een
Indicator Huidige EU SLA streefnormen tot doel tot 2030 2030
Nieuwe EU Nieuwe WHO advies normen vanaf 2030
PM2.5
25
10
10
5
verwachting in 2030 bindend gaat zijn in alle lidstaten. Op
PM10
40
20
20
15
basis van bestaand beleid lijken we die niet te gaan halen.
NO2
40
40
20
10
aanscherping van de luchtkwaliteitsrichtlijn voor die naar
Een eerste berekening voor 2030 geeft aan dat er dan, met name rond de centrumring, zo’n 17 overschrijdingspunten
Haalbaar met huidig en gepland beleid
Haalbaar met extra inzet EU, NL en Arnhem
Niet haalbaar op korte termijn
Luchtvervuiling door verkeer beperken Gemotoriseerd verkeer is de grootste veroorzaker van lokale vervuiling, zoals hoge concentraties NO2. Daarom werken we in het Duurzaam Mobiliteitsplan aan maatregelen die helpen om de luchtkwaliteit te verbeteren op plekken waar die op dit moment ondermaats is en waar veel Arnhemmers aan luchtvervuiling worden blootgesteld, zoals het ontlasten van de centrumring. Arnhem heeft al een
zullen zijn waar we de EU-normen voor stikstofdioxide
Plannen voor schone lucht
milieuzone om dieselauto’s en dieselvrachtverkeer uit de
Aanscherpen van het luchtkwaliteitsbeleid
stad te weren. We onderzoeken nu hoe we de milieuzone
Ambities voor schone lucht
Met de aankomende Uitvoeringsagenda Lucht 2024-2030,
aan kunnen scherpen tot aan wat maximaal wettelijk
We kunnen niet stil zitten
die volgend op dit plan als eerste uitvoeringsagenda wordt
is toegestaan conform het coalitieakkoord, of kunnen
Om de negatieve gezondheidseffecten verder te beperken
voorgelegd aan de raad, evalueren we ons huidig beleid
uitbreiden naar een groter gebied. Ook kan de effectiviteit
heeft de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) de
en geven we aan waar aanvullende maatregelen nodig
van de milieuzone verbeterd worden door te monitoren
advieswaarden verder aangescherpt in 2021. In Arnhem
zijn om de afgesproken SLA-doelen te halen. We brengen
op uitval en door strakker te sturen dat hij zoveel mogelijk
(NO2) niet gaan halen.
15
Onze plannen in het kort
actief is. Daarnaast onderzoeken we ook of de milieuzone
Gerichter meten luchtvervuiling
in een later stadium verder uitgebreid kan worden om de
Om nog beter inzicht te kijken in de luchtkwaliteit gaan
SLA-doelen voor gezondheid te halen. Tevens voeren we
we in Arnhem extra meetpunten installeren voor het
vanaf 2026 een zero-emissiezone in voor stadslogistiek, die
meten van fijnstof (PM2,5) en breiden we het huidige
in samenhang met de milieuzone wordt bekeken. Hierbij zal
NO2-meetnet uit met PM2,5-meters. Ook leggen we de
We evalueren of we de SLA-doelen halen
conform hetgeen in het coalitieakkoord is afgesproken oog
verbinding tussen luchtkwaliteit en het aantal mensen die
en stellen nieuwe maatregelen op in de
zijn voor mensen die hierdoor in de problemen komen.
eraan worden blootgesteld. En we willen de berekende
Uitvoeringsagenda Lucht 2024-2030 om te
methode (CIMLK) samen met het RIVM verbeteren. Zo
kunnen voldoen aan de Europese richtlijn.
Effecten houtstook beperken
krijgen we meer inzicht in welke maatregelen de meeste
We gaan de effecten van houtstook op de luchtkwaliteit
gezondheidswinst opleveren. Jaarlijks worden de metingen
We onderzoeken een eventueel verbod op
verder terugdringen door het geven van voorlichting en
geanalyseerd en gaan we bijsturen met maatregelen in het
open haarden bij nieuwbouw.
informatie. Met subsidie stimuleren we om rookgaskanalen
kader van de Uitvoeringsagenda Lucht 2024-2030. Ten
onklaar te maken en/of te verwijderen. Er wordt onderzocht
slotte onderzoeken we welk type fijnstofdeeltjes veel
We beperken de luchtvervuiling in lijn
of een verbod op open haarden bij nieuwbouw mogelijk
impact hebben op de gezondheid om daarmee het beleid
met de verkeersplannen in het Duurzaam
is. Samen met de Teams Leefomgeving wordt wijkgericht
aan te scherpen.
Mobiliteitsplan, o.a. door in te zetten op
gekeken naar hoe het gebruik van de houtkachel
aanscherping en uitbreiding van de milieuzone,
verbeterd kan worden. En we werken nauw samen met
ontlasten van de centrumring en invoeren
toezichthouders van de ODRA om beter in kaart te
zero-emissiezone voor stadslogistiek.
krijgen waar veel houtstookoverlast plaatsvindt en hoe we daarop kunnen handhaven. Naast deze maatregelen
We geven subsidie om rookgaskanalen weg
zijn we ook betrokken bij het landelijk onderzoek
te halen en voorlichting om de effecten van
naar de gezondheidseffecten van houtrook. Arnhem
houtstook op de luchtkwaliteit terug te
heeft zich aangemeld als samenwerkingspartner in het
dringen.
onderzoeksvoorstel houtrook in het kader van de Nationale Wetenschapsagenda samen met o.a. TNO en het RIVM.
We scherpen onze luchtkwaliteitsmetingen aan, o.a., door meer PM2,5-meetpunten te installeren, blootstelling als factor mee te wegen en te onderzoeken welke fijnstofdeeltjes veel impact hebben op de gezondheid.
Beleid
Meten en monitoren
Uitvoering
Onderzoek
16
Verminderen omgevingsgeluid
17
Geluid hoort bij een levendige, bruisende stad. Denk
wegen die ten noorden van de stad direct grenzen aan
aan het dagelijks verkeer en aan het uitgaansleven, de
stadwijken en in het zuiden door de stad heen lopen.
horeca en evenementen. Te veel geluid kan leiden tot
Daarnaast vormen de Centrumring, de N225 en de
hinder en slaapverstoring, stress en vermoeidheid. Ook
Nijmeegseweg ook belangrijke verkeersaders door Arnhem.
kan het negatief zijn voor leerprestatie van kinderen. Bij
Ook is Arnhem een belangrijk spoorwegknooppunt. De
langdurige blootstelling is er een risico op onder andere
spoorlijn Utrecht-Duitsland loopt dwars door de stad. De
hoge bloeddruk en hartklachten. Ook dieren hebben last
spoorlijnen richting het zuiden (Nijmegen) en het noorden
van omgevingslawaai die natuurlijke ritmes verstoord,
(Zwolle) takken daarvan af en lopen eveneens langs
bijvoorbeeld bij zangvogels en kikkersoorten die elkaar
woonwijken. Daarnaast is er in Arnhem ook incidentele
niet meer kunnen horen. Het beperken van (ernstige)
geluidshinder, o.a. van buren, bedrijven, vliegverkeer en
geluidshinder draagt dus bij aan een betere gezondheid voor
evenementen.
alle Arnhemmers.
Huidige situatie Beleidskeuzes
Het meeste geluidsoverlast komt van wegverkeer
1. Elk gebied een passend geluidsniveau
In 2022 zijn in opdracht van de gemeente Arnhem
Op sommige plekken in de stad mag het best wat drukker zijn,
geluidsbelastingskaarten opgesteld van wegverkeerslawaai,
op andere plekken hoort rust.
spoorlawaai, industrielawaai en vliegverkeerslawaai.
2. Actieve aanpak geluidshinder
Uit de geluidsbelastingkaarten volgt dat de meeste
Arnhem houdt vast aan ambitieuzere lokale streefwaarden
geluidsbelasting afkomstig is van het wegverkeer.
dan landelijk voorgeschreven.
De meeste geluidsbelasting is te vinden bij de grote
3. Minder geluidsoverlast van verkeer. Daarbij hebben we extra aandacht voor knelpunten met veel
ontsluitingswegen van provinciale- en rijksinfrastructuur (spoorlijnen, Pleijroute en A12).
overlast, zoals de Pleijroute, de Centrumring en de 30 km/u wegen.
Uit berekeningen blijkt dat 9,2% van de Arnhemmers ernstig gehinderd wordt door weg- of railverkeer, waarvan het
Figuur 5 Gemiddelde geluidsbelasting wegverkeer 2021 Lden (day-
Voorheen waren geluidsregels vooral gericht op
grootste deel komt van wegverkeer, 8,77%. Het aantal
evening-night). https://www.arnhem.nl/Inwoners/wonen_en_
binnenruimtes: rust in je huis of op je werk. We gaan ons ook
slaapverstoorden bedraagt in 2021 1,85% . Het aantal
milieu/Lucht_en_geluid/Geluid/Geluidskaarten_Arnhem
richten op een rust in de buitenruimte.
woningen en gebouwen met een hogere geluidbelasting
4. Ook buiten wordt rustiger.
3
neemt licht toe, vooral omdat er langs wegen de meeste
De bronnen van geluidshinder
nieuwe woningen bijkomen. Tegelijkertijd wordt er steeds
Gemotoriseerd wegverkeer is de belangrijkste bron
meer stil asfalt toegepast. Daardoor is er ondanks de
De belangrijkste bron van geluidshinder is gemotoriseerd
toename van woningen langs wegen, slechts een lichte
wegverkeer. Arnhem wordt ontsloten via een aantal (snel)
toename van het aantal woningen en gebouwen met een
3
Notitie Geluidsbelastingkaarten 2022
18
passend bij het karakter van de wijk, buurt of het gebied. In Ervaart - Arnhem
sommige gebieden, zoals het centrum, mag het best wat drukker zijn maar bij andere gebieden, zoals woonwijken,
matige of ernstige slaapverstoring door wegverkeer van < 50 km/uur (18 jr of ouder) [2020]
hoort een rustigere omgeving. Figuur 6 geeft een indicatie
matige of ernstige slaapverstoring door treinverkeer (18 jr of ouder) [2020]
van gebiedstyperingen voor geluid. Deze kaart kan alleen
matige of ernstige slaapverstoring door vliegverkeer (18 jr of ouder) [2020]
globaal gebruikt worden voor streefwaarden, omdat binnen de gebiedscontouren veel variatie is in de gewenste
ernstige geluidhinder door brommers/scooters (18 jr of ouder) [2022]
streefwaarden, soms zelfs op perceels- of gevelniveau. In
matige of ernstige geluidhinder door vliegverkeer (18 jr of ouder) [2022]
het beleidsplan Geluid hebben we dit nader uitgewerkt.
matige of ernstige geluidhinder door brommers/scooters (18 j r of ouder) [2022]
Met de komst van de Omgevingswet wordt het mogelijk om de streefwaarden voor geluid te verruimen. Arnhem
matige of ernstige geluidhinder door buren (18 jr of ouder) [2022]
houdt vast aan de ambitieuzere streefwaarden die we op dit
matige of ernstige geluidhinder door bedrijven/industrie (18 jr of ouder) [2022]
moment hanteren. Bij het toevoegen van woningen blijven
matige of ernstige geluidhinder door windturbines/windmolens (18 j r of ouder) [2022]
we maatwerk hanteren, afhankelijk van het karakter van het
matige of ernstige slaapverstoring door wegverkeer van > 50 km/uur (18 jr of ouder) [2020]
gebied en kijken we ook naar maatregelen om geluidshinder terug te dringen.
Bron: Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
Plannen voor meer rust in de stad Uitvoeringsagenda Geluid In 2024 gaat het college het Actieplan Omgevingslawaai
relatief hoge geluidsbelasting. Het is minder duidelijk waar
regio meer geluidsoverlast van wegverkeer ervaren, vooral
(Uitvoeringsagenda geluid) vernieuwen als opvolger van
en hoe geluidsoverlast effect heeft op de natuur rondom
als de maximumsnelheid lager is dan 50 km/uur, omdat hier
het Actieplan Omgevingslawaai 2021-2023. Het actieplan
Arnhem, alhoewel het aannemelijk lijkt dat met name de
’s nachts veel wordt geracet. De grootste bron waar men
is bedoeld om knelpunten in bestaande situaties op te
snelweg in Arnhem Noord een sterk verstorend effect heeft.
geluidshinder door ervaart zijn brommers en scooters (50%
lossen op basis van de geluidsbelastingkaarten die in 2022
van de ondervraagden).
zijn opgesteld. Een voorbeeld van een maatregel die we toepassen om geluidshinder te verminderen is het gebruik
20% van de volwassen ervaren slaapverstoring Naast berekenen, monitort de GGD ook de ervaren
Ambitie om omgevingsgeluid te verminderen
geluidshinder. Uit de monitor van de GGD Gelderland-
Elk gebied een passend geluidsniveau
Midden 20204 blijkt dat de helft van de volwassenen
In Arnhem willen we de negatieve gezondheidseffecten
Minder geluidshinder door verkeer
matige of ernstige geluidshinder ervaart in Arnhem. 20%
door geluid beperken. Maar dat kan op gespannen voet
De maatregelen uit het Duurzame Mobiliteitsplan dragen
van de volwassenen heeft last van matige of ernstige
staan met de bruisende stad die Arnhem is en met het
bij aan het terugdringen van geluidshinder, waaronder
slaapverstoring door wegverkeer onder de 50 km/u. In
verdichten van de stad door de bouw van woningen.
door het verminderen van de maximumsnelheid naar 30
Arnhem wordt ten opzichte van de andere gemeenten uit de
Daarom werken we met gebiedsgerichte streefwaarden,
kilometer per uur, het stimuleren van wandelen en fietsen,
4
https://incijfers.ggdgm.nl/viewer
van stil asfalt.
19
de realisatie van verschillende OV-hubs rond de binnenstad
En we kijken welke maatregelen, zoals aanpak van de bron,
en het ontmoedigen van autoverkeer in de binnenstad.
afscherming of het vergroten van de afstand tot de bron,
Daarbij hebben we extra aandacht in de planontwikkeling
we hiertegen kunnen treffen in overleg met omwonenden
voor knelpunten met veel overlast, zoals de Pleijroute en
en gebouweigenaren.
centrumring, waar we kijken of we met lokale maatregelen acute geluidshinder kunnen verhelpen.
Rustige zones in de stad We willen de resultaten uit het onderzoek hierboven
Aanpak snelheidsovertredingen op 30km/u wegen
gebruiken om rustige zones te creëren in Arnhem: plekken
In sommige wijken wordt er ’s nachts veel te hard gereden,
waar Arnhemmers in relatieve rust kunnen wandelen en
waardoor Arnhemmers uit de slaap worden gehouden.
recreëren. In zulke rustige zones kunnen veel opgaven
Vaak gaat dit om lange, rechte 30 km/u wegen die overdag
samenkomen, zoals hittestress, sport en bewegen, loop- en
niet veel overlast veroorzaken, maar die ’s nachts worden
fietsmobiliteit, stadslandbouw en natuur in de stad. Met slim
gebruikt om hard te rijden. In het duurzame mobiliteitsplan
inrichten kan er veel samenkomen in de rustige zones, zoals
kijken we samen met Arnhemmers in welke wijken we dit
door slim plaatsen van groen en bankjes. Daarom pakken we
kunnen aanpakken door een geloofwaardige weginrichting
de zoektocht naar rustige zones integraal op, zodat we op
en handhaving5.
drukke plekken in de stad rustige gebieden creëren die goed aansluiten bij de andere opgaves van de stad.
Ook buiten wordt rustiger
Figuur 6 Gebiedstyperingen voor geluid in Arnhem
5
link naar DMP
Voor een gezonde leefomgeving is het belangrijk dat het
Aanpakken ongelijke impact van geluidshinder
niet alleen binnen, maar ook buiten rustiger wordt. Arnhem
We zien dat veel Arnhemmers last hebben van geluidshinder,
was hierin al koploper: we zijn de eerste Nederlandse
maar de impact van geluidshinder is niet overal gelijk.
gemeente die in het beleid heeft vastgelegd dat er bij
Niet iedere Arnhemmer heeft de middelen om zich tegen
nieuwe geluidsgevoelige gebouwen zoals woningen ook
geluidsoverlast te beschermen door bijvoorbeeld zelf de
geluidsluwe buitenruimtes moeten worden gecreëerd.
eigen woning geluidsdichter te maken. Daarom gaan we
Maar om de Arnhemmers en met name de natuur echt goed
in de Wijkgezondheidsprofielen in kaart brengen in welke
te beschermen tegen geluidsoverlast nemen we nieuwe
wijken de meeste overlast van geluidshinder plaatsvindt.
maatregelen. We onderzoeken samen met de Teams
Daarna verkennen we samen met buurtbewoners, Teams
Leefomgeving waar en op welke plekken Arnhemmers nu
Leefomgeving en gebouwbeheerders welke aanvullende
overlast ervaren van geluidshinder in de publieke ruimte.
maatregelen er genomen kunnen worden.
20
Onze plannen in het kort
In de uitwerking van het Omgevingsplan houden
Op basis van dit overzicht onderzoeken we waar
we vast aan ambitieuzere lokale streefwaarden
we in Arnhem rustige en koele zones kunnen
en gaan we niet mee in de landelijke, onder
creëren waar men in het groen kan wandelen en
de omgevingswet toegestane verruiming van
recreëren.
de geluidsnorm voor wegverkeer. Hiervan kan alleen gemotiveerd worden afgeweken bij
We onderzoeken waar Arnhemmers zich niet
zwaarwegende belangen zoals woningbouw.
kunnen beschermen tegen geluidsoverlast en met welke maatregelen we hen kunnen helpen.
We stellen een nieuw (verplicht) Actieplan Omgevingslawaai op om knelpunten in bestaande situaties op te lossen op basis van de geluidsbelastingkaarten die in 2022 zijn opgesteld. We verminderen snelheidsovertredingen op 30 km/u wegen met aanpassingen aan de weginrichting en effectieve handhaving zoals opgenomen in het Duurzaam Mobiliteitsplan. We onderzoeken waar geluidsoverlast in de Arnhemse buitenruimte te hoog is en hoe we daartegen kunnen optreden.
Beleid
Meten en monitoren
Uitvoering
Onderzoek
21
Verminderen hittestress
22
Hitte heeft een negatieve invloed op de gezondheid
Huidige situatie
Door de klimaatverandering stijgen de temperaturen
Arnhem heeft een relatief gunstig stadsklimaat vanwege de
wereldwijd. Vooral in dichtbebouwde gebieden neemt de
ligging aan de grote rivieren, het vele groen in en rond de
opwarming sterk toe. Iedereen heeft last van langdurige
stad en de groene hellingen van de Veluwezoom. Het meest
hitte en hittegolven, maar bij kwetsbare groepen zoals
gevoelig voor hitte zijn de binnenstad, de omringende
ouderen, chronisch zieken en jonge kinderen leidt dit tot
oudere wijken, de omgeving van winkelcentrum Kronenburg
Opwarming verschillend in Arnhem
ernstige gevolgen voor de gezondheid. Bekend is dat het sterftecijfer bij hittegolven vooral stijgt bij kwetsbare en oudere bewoners. Ook nemen slaapproblemen bij warme nachten bij bijna alle mensen toe, wat als gevolg heeft dat mensen minder uitgerust zijn en daardoor minder productief zijn en eerder fouten maken.
Beleidskeuzes 1. We voorkomen de negatieve gezondheidseffecten van langdurige hitte in Arnhem zoveel mogelijk. 2. Naast het verkoelen van de buitenruimte, gaan we extra inzetten op maatregelen gericht op het gebouw en de gebruiker.
De bronnen van hitte Door klimaatverandering neemt de temperatuur toe Klimaatverandering zorgt ervoor dat de gemiddelde temperatuur wereldwijd toeneemt en dat de hitte-extremen toenemen. In steden wordt dit effect verstrekt omdat er minder wind is en bestrating en gebouwen de energie van de zon opnemen en als warmte afstaan aan de omgeving. Dit noemen we het stedelijk hitte-eiland effect. Daarnaast zorgen menselijke activiteiten zoals industrie en verkeer voor een toename van de temperatuur. Airco’s kunnen woningen binnen verkoelen, maar warmen de buitenruimte juist verder op, wat bijdraagt aan de hittestress.
Figuur 7 Nachtminimum luchttemperatuur
23
van gevoeligheid voor hoge temperaturen tijdens warme periodes. Daarmee wordt de urgentie duidelijk van het verminderen van de opwarming op warmte plekken (oranje en vooral rode gebieden) en de bescherming van de verkoelende delen (blauwe eenheden). Deze hitteattentiekaart is al eerder vastgesteld door het college in de Strategie Klimaatadapatie 2020-2030 en geeft de aandachtspunten en prioritering waarop we ons hittebeleid ijken. De rode pijlen geven weer waar we de verkoelende werking vanuit open gebied op stedelijk gebied willen versterken. Bij het tegengaan van hittestress hanteren we de drie schaalniveaus van de landelijke Menukaart Hitte, namelijk Gebied, Gebouw en Gebruiker. Als het gaat om Gebied dan zijn we in Arnhem op de goede weg. Hittestress is één van de belangrijkste aandachtsgebieden vanuit de strategie klimaatadaptatie en is integraal onderdeel van het Figuur 8 Hitte-attentiekaart van Arnhem (uit Strategie Klimaatadaptatie Arnhem 2020-2030)
programma Radicaal Vergroenen. Met projecten als 10% minder verharding, het toepassen van de 3-30-300-regel voor meer groen en de realisatie van het Koele Netwerk
en de bedrijven- en industrieterreinen6. Maar opwarming van
De hitteattentiekaart
beogen we de hittestress in Arnhem te verminderen en zo
het stedelijk gebied is iets dat voor heel Arnhem speelt.
Om inzicht te krijgen in de mate van opwarming van de
de negatieve gezondheidseffecten beperken. Als het gaat
stad tijdens hittegolven, hebben we een hittekaart laten
om de twee andere schaalniveaus, gebouw en gebruiker,
Omdat we woningen gaan toevoegen, neemt de
maken. Deze kaart combineert onder meer windrichting
gaan we het beleid intensiveren.
bebouwingsdichtheid in Arnhem verder toe. Ook is op
en windsnelheid met informatie over de stad zoals
die plekken minder ruimte voor groen om zonnestralen te
hoogteverschillen, wijkopbouw en grondgebruik (water en
temperen en zijn er meer menselijke activiteiten die warmte
groen). Zo is in één oogopslag duidelijk waar het in de stad
uitstoten zoals industrie en verkeer. Zo koelt de stad ‘s
het gemakkelijk (te) heet wordt en waar niet.
nachts langzamer af, waardoor het temperatuurverschil met het platteland dan het grootst is. Dat is goed te zien
Op basis van de hittekaart hebben we een
op onderstaande kaart, die aangeeft hoe warm elke wijk ’s
‘hitteattentiekaart’ (figuur 8) ontwikkeld. Deze kaart
nachts is tijdens warme perioden.
geeft een indeling van Arnhem weer met categorieën
6
https://vng.nl/sites/default/files/2020-07/strategie_klimaatadaptatie_arnhem_2020_2030.pdf
24
Ambitie voor een gezond klimaat in de stad
Toegang tot koele (binnen)plekken voor kwetsbare
De ambitie is om zo veel mogelijk te voorkomen dat
doelgroepen
Onze plannen in het kort
kwetsbare Arnhemmers negatieve gezondheidseffecten
Voor kwetsbare doelgroepen, zoals ouderen, zorgen we
ondervinden van hoge temperaturen, zowel binnen- als
dat er koele uitvalsmogelijkheden zijn. Ten eerste gaan we
buitenshuis. Daarom hebben we speciale aandacht voor
onderzoeken welke bewoners het meest kwetsbaar zijn
We realiseren toegang tot koele (binnen)
gebouwen waar kwetsbare groepen wonen of onderwijs
voor de gevolgen van langdurige hitte. Voor hen realiseren
plekken voor kwetsbare doelgroepen.
krijgen. Het is de uitdaging voor Arnhem om woningen toe
we het Koele Netwerk in de openbare ruimte, bestaande uit
te voegen en tegelijkertijd de stad koel te houden.
schaduwroutes op belangrijke looproutes en koele plekken.
We implementeren het lokaal Hitteplan
We gaan daarnaast extreme hitte (code rood) definiëren
en breiden het uit naar meer kwetsbare
Plannen voor een koele stad
en verkennen wat er nodig is. We brengen in kaart welke
doelgroepen.
Onderzoeken maatregelen tegen hittestress gericht op
organisaties een rol kunnen spelen wanneer langdurige
gebouwen en gebruikers
extreme hitte zou voorkomen. Ook gaan we criteria
We breiden het netwerk van sociale partners
Voor maatregelen gericht op het gebouw en de gebruiker
opstellen waar koele binnenlocaties voor onze meest
die zich verbinden aan het Lokaal hitteplan uit.
hebben we nog kennisleemtes die we de aankomende
kwetsbare inwoners aan moeten voldoen en onderzoeken
jaren moeten gaan invullen. Daarvoor is inzet nodig vanuit
we welke plekken voldoen aan de criteria. Samen met
We onderzoeken welke maatregelen we tegen
zowel het sociaal domein als het fysiek domein. Voor deze
andere gemeenten en veiligheidsregio’s die actief zijn op dit
hittestress kunnen nemen specifiek gericht op
kruisbestuiving is het ook gewenst dat we het netwerk
thema wisselen we kennis uit over hoe overheden acteren
de thema’s gebouwen en gebruikers.
van sociale partners uitbreiden. Alleen zo kunnen we de
wanneer er sprake is van extreme hitte. Met de inzet van
gezondheidsrisico’s oppakken en het centraal zetten in onze
de 3/30/300 regel zoals vastgelegd in de Omgevingsvisie
plannen om Arnhem hittebestendig te maken.
zorgen we voor het planten van meer bomen en creëren van (stads)parken.
Lokaal Hitteplan uitrollen en uitbreiden We willen de negatieve gezondheidseffecten van langdurige hitte zoveel mogelijk beperken. Daarom is samen met de GGD een eerste Lokaal Hitteplan voor Arnhem opgesteld. Dit plan richt zich in eerste instantie op thuiswonende 75-plussers en is een sociaal plan, gericht op ondersteuning
Beleid
van doelgroepen bij extreme hitte. Ons doel is om het Lokaal Hitteplan in de aankomende jaren uit te breiden met meer
Uitvoering
kwetsbare doelgroepen. Meten en monitoren
Onderzoek
25
Schone bodem
26
In de leefomgeving is de bodem, letterlijk en figuurlijk,
De bronnen van bodemverontreiniging
Huidige situatie
de basis. Een vitale bodem is van belang voor een
Oude verontreinigingen in de bodem en
De binnenstad van Arnhem en de oudere wijken
gezond ecosysteem voor mensen en dieren, voor schoon
loodverontreiniging
daaromheen zijn verontreinigd geraakt door ophogingen
grondwater en een rijke biodiversiteit. De afgelopen
Bodemverontreiniging is veelal in het verleden ontstaan
en bedrijfsactiviteiten. Loodverontreiniging in tuinen in
150 jaar hebben industrialisatie en uitbreiding van
door bedrijfsactiviteiten. Met name in de bovenste 1 á 2
oudere wijken ten noorden en oosten van de binnenstad
het stedelijk gebied hun sporen achtergelaten in de
meter van de grond bevinden zich verbrandingsresten uit
is een bekend gezondheidsrisico. Op de kaart zijn zowel
Arnhemse bodem. Verontreinigingen in de bodem kunnen
kolenkachels, puin van gesloopte bebouwing en afval en
verontreinigingen in bodem als in grondwater zichtbaar
gezondheidsrisico’s opleveren voor diegene die erin speelt
uitstoot uit schoorstenen van oude bedrijfjes. Ook met
gemaakt door de rode (bodem) en blauwe (grondwater)
of erop woont. Zo zijn er in een aantal wijken tuinen met
opslag en gebruik van brandstoffen en hulpstoffen (denk
gebieden.
te veel loodverontreiniging wat schadelijk kan zijn als
aan tankstations en chemische wasserijen) werd vroeger
hierin jonge kinderen spelen of groente verbouwd wordt.
minder zorgvuldig omgesprongen. Dit heeft geleid tot
Bodemverontreiniging is een belangrijke, gemeentelijke
bellen of ‘pluimen’ van verontreinigd grondwater, soms tot
wettelijke taak. De grote verontreinigingen in de Arnhemse
tientallen meters diep.
bodem zijn bekend en worden actief beheerd. Loodverontreiniging
Beleidskeuzes
Daarnaast is er loodverontreiniging ontstaan afkomstig
1. Iedere Arnhemmer met een tuin kan hierin gerust
van de industrie, maar kan er ook nu nog lood in de bodem
(moes-)tuinieren.
terecht komen door loodverf of loden waterleidingen.
De bodem in de tuin heeft daarvoor de juiste kwaliteit.
Lood kan schadelijk zijn voor het leervermogen van jonge
2. We sturen slim op bodemkwaliteit.
kinderen, wanneer zij het lood binnenkrijgen tijdens het
Waar mensen minder in contact komen met de bodem, zoals
buiten spelen. Ook kan het eten van groenten uit een
onder bebouwing of verharding, stellen we minder hoge eisen
verontreinigde tuin schadelijk zijn.
zonder de gezondheid te schaden. 3. Groene, vitale bodems
Stikstof
We sturen erop dat Arnhemse bodems bijdragen aan
Ook toegenomen uitstoot van stikstofdioxide (NO2)
Aanpak bodemverontreiniging op koers
biodiversiteit in de natuur, CO2-vastlegging en een goede
en ammoniak (NH3) schaden de gezondheid van de
De aanpak van bodemverontreiniging in Arnhem ligt
waterhuishouding.
bodem. Door deze stoffen wordt de bodem steeds
op koers. Op het moment zijn er nog 16 (voormalige)
rijker aan voedingsstoffen. Daardoor groeien bepaalde
bedrijfslocaties waar een (meerjarige) sanering loopt
Bij nieuwe opgaven die effect hebben op de bodem, zoals
plantensoorten sneller en overwoekeren ze zeldzame
of sprake is van nazorg. Als nieuwe verontreinigingen
geothermie of elektrificatie, zijn we alert of deze geen nieuwe
soorten, wat een bedreiging is voor de biodiversiteit. Ook
worden ontdekt beoordelen we of er risico’s zijn voor de
verontreinigingen veroorzaken
de bodembiodiversiteit lijdt hieronder, waardoor de bodem
gezondheid en de leefomgeving bij het huidige gebruik. Ook
minder CO2 vastlegt, minder goed water kan vasthouden en
het toekomstig verloop van verontreinigingen, met name in
4. Bescherm de bodem bij nieuwe opgaven
mineralen sneller uitspoelen.
27
het grondwater, wordt meegewogen. Als de verontreiniging
een gezond milieu en een gezonde Arnhemmer. Een gezonde
moet voldoen aan de waarden die bij categorie “wonen”
zich lijkt te verplaatsen richting kwetsbare gebieden zoals
bodem heeft een zuiverende werking op het grondwater
horen. We stellen minder hoge eisen aan openbaar groen,
Natura2000 gebieden of waterwingebieden, dan zijn alsnog
en zorgt voor gezonder groen in de stad. Bovendien dragen
onder infrastructuur of bebouwde oppervlakten. Daarvoor
sanerende maatregelen nodig.
vitale bodems ook bij aan de ambities voor de eetbare stad,
gaan we de bodemklasse ‘stedelijk wonen’ mogelijk maken.
stadslandbouw en de bestaande (school)moestuinen. We
In de bodemfunctieklassenkaart (zie hieronder) is zichtbaar
Ambitie voor een gezonde bodem
werken hier in nauw samen met Stadslandbouw, de eetbare
gemaakt hoe het streefbeeld er op wijkniveaus uitziet.
Loodverontreiniging in tuinen aanpakken
stad en het Programma Radicaal Vergroenen en sluiten
We streven ernaar dat iedere Arnhemmer in de eigen tuin
aan bij de Biodiversiteitsagenda. Ook maken we met de
kan (moes-)tuinieren. De bodem moet van hoge kwaliteit
Arnhemse Stikstofagenda plannen om de stikstofuitstoot in
zijn op plekken waar mensen in aanraking komen met
Arnhem te verminderen en de nadelige effecten daarvan op
verontreinigingen in de bodem. Dat kan zijn indirect, zoals
de Arnhemse natuur en bodems waar nodig te verkleinen.
bij het schoffelen in de aarde, of indirect door het eten van groentes geteeld in verontreinigde grond.
Plannen voor een gezonde bodem Faciliteren van tuineigenaren
We maken de bodem geschikt voor de beoogde functie
We benaderen de eigenaren van tuinen waar we een
Ons uitgangspunt bij nieuwe verontreinigingen blijft
mogelijk risico op loodverontreiniging verwachten en
de wettelijke zorgplicht. Maar volledig saneren van de
faciliteren hen met advies en maatregelen zodat de
Arnhemse bodem bij nieuwe gebiedsontwikkelingen
bodem gezond genoeg is om in te (moes)tuinieren. In
is logistiek ingewikkeld, duur en ook niet altijd even
2019 zijn we gestart met sanering van tuinen met actuele
noodzakelijk. Wanneer er immers ergens een parkeerterrein
gezondheidsrisico’s als gevolg van loodverontreiniging.
ligt of bedrijfsgebouwen komen is het minder relevant
Begin 2021 zijn we gestart met nieuw onderzoek naar de
dat de bodem van topkwaliteit is dan wanneer er een
verontreinigingssituatie in het Spijkerkwartier, St. Marten en
moestuin aangelegd wordt. Daarom maken we in Arnhem
een deel van het Arnhemse Broek. In tuinen met lood zullen
de bodem geschikt voor de beoogde functie. Binnen de
de actuele risico’s worden weggenomen (naar schatting
wettelijke kaders accepteren we een lagere bodemkwaliteit
20-40 tuinen).
in woongebieden waar dat geen of weinig invloed heeft op de gezondheid van mensen. In natuurgebieden en
Geschikte bodem bij nieuwe gebiedsontwikkelingen
waterwingebieden stellen we strengere eisen. Daarom
Bij nieuwe gebiedsontwikkelingen gaan we, indien nodig, de
maken we slimme keuzes door te kijken hoe schoon een
bodem saneren. Grote woningbouwprojecten, bijvoorbeeld
locatie precies moet zijn voor de gebruiksfunctie.
Rijnpark, worden gebouwd op voormalig industrieel gebied. We willen het mogelijk maken om hoge kwaliteit van de
Groene, vitale bodems
bodem te eisen waar dat nodig is en ruimte te laten waar
We streven in Arnhem naar vitale bodems met een goed
het kan. Aan de kwaliteit van de bodem in de tuinen en
werkende bodemvoedselkringloop. Dit is van belang voor
speelplaatsen stellen we hoge eisen. De bodem in de tuinen
Figuur 9 Nieuwe bodemfunctieklassenkaart Arnhem
28
Bescherm de bodem bij nieuwe opgaven
Onze plannen in het kort
Ten slotte hebben we aandacht voor nieuwe maatschappelijke opgaven die effect hebben op de bodem. Denk daarbij aan het leggen van nieuwe kabels voor netcongestie, stikstofdepositie, nieuwe ontwikkelingen
Op plekken waar Arnhemmers minder in
in ondergrondse energieopslag, waterstoftransport en
contact komen met de bodem, zoals onder