Onderzoek gezondheidsgevolgen houtrook RIVM
Tekst van het document
RIVM-briefrapport 2023-0335
onderzoeken, concluderen dat er meer onderzoek nodig is. De twee primaire onderzoeken veranderen deze conclusie niet. 3.3
Kanker In de review van Guercio et al. (2022) is ook het verband onderzocht tussen blootstelling aan houtrook en kanker (Guercio et al., 2022). Na het verschijnen van deze review is nog een primair onderzoek gepubliceerd hierover. Tabel 3 vat kort de review en het primaire onderzoek over kanker samen. Tabel 3 Gezondheidsuitkomsten en methode die zijn gebruikt om de aanwezigheid van houtrook te bepalen in de onderzoeken over het verband met kanker.
Eerste auteur, jaartal Guercio 2022 (review)
Gezondheidsuitkomst
Blootstellingbepaling
Stoker of niet-stoker
Longkanker (+/-)
Stoker (vs. niet-stoker)
Leng 2022
Longkanker (0)
Binnenshuis (vaak werd verwarmen en koken samen genomen en hout en kool gebruik samengenomen), zelfgerapporteerd Binnens- of buitenshuis (niet bekend), zelfgerapporteerd
+/-=wisselende resultaten 0=geen verband
3.3.1
Onbekend
Reviews Een eerdere literatuurreview van het RIVM (Mathijssen et al., 2019) kon geen uitspraak doen over een mogelijk verband tussen gebruik van een houtkachel of open haard en kanker, omdat slechts drie artikelen waren gevonden waarvan de resultaten inconsistent waren. Guercio et al. (2022) concluderen dat het bewijs voor een verband tussen blootstelling aan rook van vaste brandstoffen (waaronder hout) en longkanker beperkt is. Er is een verband met longkanker gevonden, maar dat wordt gebaseerd op een gering aantal onderzoeken dat zelf ook beperkingen heeft. Er zijn twee publicaties samengevat door Guercio et al. (2022) waarin blootstelling aan alleen houtverbranding is onderzocht (Hosgood et al., 2010; Malats et al., 2000) en drie publicaties waarin verbranding van hout en kolen tezamen is onderzocht (Hosgood et al., 2010; Ramanakumar et al., 2007; Sloan et al., 2012). In Hosgood et al. (2010) is een gepoolde analyse uitgevoerd van vier case-controlstudies waarin blootstelling aan houtrook werd onderzocht bij personen die in Noord-Amerika en Europa wonen. Hosgood et al. (2010) rapporteerden dat longkanker vaker voorkomt bij personen waarbij hout de voornaamste brandstof is, vergeleken met personen die voornamelijk gas, olie of elektriciteit gebruiken.
Na opsplitsing voor roken werd het verband niet gevonden in personen die nooit gerookt hebben, wel in personen die ooit gerookt hebben (Hosgood et al., 2010). Ook bleek dat het houtgebruik niet geassocieerd was met longkanker in de twee onderzoeken waarin controlepersonen uit de algemene populatie afkomstig waren (uitgevoerd in de Verenigde Staten). Dat was Pagina 30 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
wel in onderzoeken waarin controlepersonen uit het ziekenhuis zijn geworven (uitgevoerd in Europa). Het is onduidelijk waardoor dit verschil wordt veroorzaakt. De blootstelling aan houtrook was samengenomen voor verwarming en koken binnenshuis en is in alle vier de onderzoeken bepaald aan de hand van een vragenlijst. Daarbij werden respondenten gevraagd welke brandstof zij (het meest) gedurende hun leven gebruikten. De exacte vraag verschilde echter per studie. De case-controlstudie van Malats et al. (2000) met alleen personen die nooit hebben gerookt, vond een verband tussen het vaker voorkomen van longkanker en het zelfgerapporteerde houtgebruik gedurende meer dan 20 jaar vergeleken met minder dan 20 jaar. De onderzoekers van alle drie de publicaties waarin hout en kolen tezamen zijn onderzocht, vonden een verband met het vaker voorkomen van longkanker. In een in Canada uitgevoerde case-controlstudie (Ramanakumar et al., 2007) wordt bij drie groepen een verband gevonden: vrouwen die hout en/of gas hebben gebruikt voor verwarmen en koken, personen die 60 jaar of ouder zijn en blootgesteld zijn aan verwarming door hout of kool, en personen die gemiddeld/veel roken en blootgesteld zijn aan verwarming door hout of kool. Hosgood et al.
(2010) vonden dat longkanker vaker voorkwam bij personen die vaste brandstoffen gebruikten (hout en kool) en in Europa en Noord-Amerika wonen, vergeleken met personen die geen vaste brandstoffen gebruikten. Sloan et al. (2012) vonden alleen een verband bij personen die tien winters of meer waren blootgesteld aan hout- en koolverbranding die voor verwarming was gebruikt en vooral bij personen die waren blootgesteld toen ze jonger waren dan achttien jaar. Guercio et al. (2022) hebben geen onderzoeken gevonden die het verband tussen de bepaling van houtrook buitenshuis en longkanker onderzochten. 3.3.2
Primaire onderzoeken Leng et al. (2022) rapporteerden een bijna statistisch significant verband tussen zelfgerapporteerde blootstelling aan houtrook en het voorkomen van longkanker bij personen die roken of ooit hebben gerookt en in de staat New Mexico in de US wonen. Zoals hierboven genoemd (ook hoofdstuk 3.1.2 beschrijft Leng et al., 2022), heeft de bepaling van de blootstelling aan houtrook grote beperkingen.
3.3.3
Conclusie Er zijn enkele onderzoeken gepubliceerd die een verband vinden tussen longkanker en gebruik van een houtkachel. De gepubliceerde onderzoeken hebben beperkingen, waaronder het gebruik van zelfgerapporteerde blootstellingsmaten. In Matthijsen et al. (2019) en Guercio et al. (2022) werd ook geconcludeerd dat er nog geen conclusie mogelijk is over een verband met kanker. Het onderzoek van Leng et al. (2022) verandert deze conclusie niet.
3.4
Neurologische effecten In één review is dementie en houtrook onderzocht, waarin slechts één primair onderzoek is beschreven over het verband tussen houtrook blootstelling en dementie. Tabel 4 vat de review over dementie kort samen. Pagina 31 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
Tabel 4 Gezondheidsuitkomsten en methode die gebruikt zijn om de aanwezigheid van houtrook te bepalen in het onderzoek over het verband met dementie.
Eerste auteur, jaartal Chandra 2022 (review met slechts 1 relevant onderzoek)
Gezondheidsuitkomst
Blootstellingbepaling
Stoker of niet-stoker
Dementie (+)
Buitenshuis, centraal meetpunt en gemodelleerd (PM2,5) en zelfgerapporteerd
Stoker (vs niet-stoker)
+=wel een verband: hoger/vaker
3.4.1
Reviews Chandra et al. (2022) hebben een review gepubliceerd over het verband tussen blootstelling aan luchtvervuiling en dementie. Eén van die onderzoeken was uitgevoerd in Mexico en is dus niet relevant voor het huidige onderzoek. Verder hebben Chandra et al. (2022) één onderzoek samengevat waarin houtverbranding is onderzocht: in Oudin et al. (2018) is de blootstelling aan fijnstof (PM2,5) onderzocht die van houtverbranding afkomstig is. Fijnstof buitenshuis is gemodelleerd en gekoppeld aan informatie over de aanwezigheid van een open haard, houtkachel of houtketel (houtgestookte centrale verwarmingsketel). De aanwezigheid is bepaald door informatie van schoorsteenvegers en registers van houtkachels, open haarden en houtketels. Zij onderzochten 1.806 personen in Zweden. Zij vonden dat het risico op een door een arts vastgestelde dementie diagnose toenam met oplopende concentraties gemeten fijnstof. Zij vonden dat dementie vaker voorkwam bij mensen met een houtkachel of open haard in gebieden met de hoogste concentraties fijnstof (de hoogste kwartiel), vergeleken met mensen in gebieden met de laagste concentraties fijnstof (de drie laagste kwartielen) zonder houtkachel of open haard. Er was geen verschil als personen met en zonder houtkachel of open haard werden vergeleken binnen de gebieden met fijnstofconcentraties in de drie laagste kwartielen.
En er was geen verschil wanneer personen zonder houtkachel of open haard in gebieden met fijnstofconcentraties in de drie laagste kwartielen werden vergeleken met personen zonder houtkachel of open haard in het gebied met de hoogste kwartiel fijnstofconcentratie. De analyses zijn gecorrigeerd voor leeftijd, opleidingsniveau, lichamelijke activiteit, roken, geslacht, het hebben van overgewicht, taille-heup-ratio en alcoholgebruik. Een beperking van dit onderzoek is dat fijnstof buitenshuis is gebruikt als maat voor persoonlijke blootstelling aan fijnstof die afkomstig is van houtverbranding binnenshuis. Hoewel het voorkomen van een houtkachel, open haard of houtketel is bepaald, is niet nagegaan of personen deze daadwerkelijk gebruiken. Andere gebruiksdetails zijn ook onbekend, zoals het soort hout of hoe vaak er gebruik van is gemaakt.
3.4.2
Conclusie Er is nog te weinig onderzoek uitgevoerd naar het verband tussen blootstelling aan houtrook en neurologische effecten om conclusies te kunnen trekken. Eén onderzoek is uitgevoerd. In dat onderzoek is een Pagina 32 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
verband met dementie gevonden. Gezien de beperkingen is bevestiging uit toekomstig onderzoek nodig. 3.5
Middenoorontsteking Twee reviews (Bowatte et al., 2018; Guercio et al., 2021) zijn gepubliceerd, waarin een verband met middenoorontsteking (otitis media) bij kinderen is onderzocht. Sinds 2019 is een primair onderzoek gepubliceerd (Veivers et al., 2022). Tabel 5 vat kort de reviews en het primaire onderzoek over middenoorontsteking samen. Tabel 5 Gezondheidsuitkomsten en methode die gebruikt zijn om de aanwezigheid van houtrook te bepalen in de onderzoeken over het verband met middenoorontsteking.
Eerste auteur, jaartal Bowatte 2018 (review, slechts 2 relevante onderzoeken) Guercio 2021 (review bij kinderen)
Gezondheidsuitkomst
Blootstellingbepaling
Stoker of niet-stoker
Middenoorontsteking (+/-)
Buitenshuis, centraal meetpunt / gemodelleerd (PM2,5) Binnenshuis, zelfgerapporteerd
Onbekend en stoker
Middenoorontsteking (+/-)
Stokers, niet-stokers en onbekend
Veivers 2022
Middenoorontsteking (-)
Binnenshuis, zelfgerapporteerd Buitenshuis, centraal meetpunt Binnenshuis, zelfrapportage
+/-=wisselende resultaten -=geen verband: lager/minder vaak
3.5.1
Stoker (vs. niet-stoker)
Reviews Matthijsen et al. (2019) hebben een publicatie samengevat dat geen verband vond tussen het gebruik van een houtkachel of open haard en (terugkerende) middenoorontsteking (otitis media) bij kinderen (Pettigrew et al., 2004). Daarna zijn twee reviews gepubliceerd waarin ook een verband met otitis media is onderzocht bij kinderen (Bowatte et al., 2018; Guercio et al., 2021). In de systematische review van Bowatte et al. (2018) zijn meerdere mogelijke oorzaken van otitis media bij kinderen onderzocht, waaronder blootstelling aan houtrook. In totaal zijn drie onderzoeken samengevat waarin een verband tussen blootstelling aan houtrook binnenshuis en otitis media is onderzocht in een westers land (Daigler et al., 1991; MacIntyre et al., 2011; Pettigrew et al., 2004). Pettigrew et al. (2004) is al samengevat in Matthijsen et al. (2018), zoals hierboven ook beschreven. Uit het onderzoek van MacIntyre et al. (2011) bleek dat blootstelling aan houtrook binnenshuis geassocieerd was met het vaker voorkomen van otitis media bij kinderen. Kinderen geboren in Canada zijn gedurende hun eerste twee levensjaren gevolgd. Het aantal dagen dat er hout werd gestookt, is geschat door gebruik te maken van een aantal (indirecte) metingen en schattingen, zoals het aantal dagen dat Pagina 33 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
het koud genoeg was om te stoken en metingen van levoglucosan en fijnstof (PM2,5) in de buitenlucht. In de case-controlstudie van Daigler et al., (1991) werd een verband gevonden tussen het vaker voorkomen van otitis media bij Amerikaanse kinderen en het gebruik van een houtkachel. Er werd geen verband gevonden met het gebruik van open haard. Ouders hebben via een vragenlijst gerapporteerd over het gebruik van een houtkachel of open haard. Het is niet gerapporteerd hoe dit precies gevraagd is. Guercio et al. (2021) concluderen dat drie onderzoeken geen verband tussen houtverbranding binnenshuis en otitis hebben gevonden bij kinderen (Noonan et al., 2012; Pettigrew et al., 2004; Ware et al., 2014). Eén onderzoek vindt wel een verband tussen zelf-gerapporteerd houtkachel gebruik en otitis (Daigler et al., 1991). MacIntyre et al. (2014) vinden een verband tussen fijnstof in de buitenlucht en otitis. 3.5.2
Primair onderzoek In een onderzoek bij 2.872 kinderen (7-11 jaar) die gedurende 20072008 in twaalf verschillende Australische steden woonden, werd geen verband gevonden tussen het houtgebruik voor verwarming of koken en het vaker voorkomen van otitis media (Veivers et al., 2022). Wel werd een verband gevonden tussen het gasgebruik voor verwarmen, het gebruik van airconditioning en het hebben van een kat of hond en het vaker voorkomen van otitis media. De ouders is gevraagd of ooit een dokter otitis media bij hun kind heeft bepaald. Informatie over de huidige situatie en het eerste levensjaar voor wat betreft het binnenmilieu (het houtgebruik voor verwarmen of koken binnenshuis, maar ook bijvoorbeeld het gasgebruik, airconditioning, meeroken of het hebben van huisdieren) is ook via een vragenlijst bij de ouders opgehaald. Ook in dit onderzoek was dus sprake van zelfgerapporteerde bepaling van blootstelling.
3.5.3
Conclusie Er zijn nog te weinig onderzoeken uitgevoerd om een conclusie te kunnen trekken. De onderzoeken vinden wisselende resultaten voor otitis media bij kinderen.
3.6
Geurhinder en slaapverstoring Tabel 6 vat kort de primaire onderzoeken over geurhinder en slaapverstoring samen. Tabel 6 Gezondheidsuitkomsten en blootstellingsbepaling van de primaire onderzoeken over geurhinder en slaapverstoring op basis van het Onderzoek Beleving Woonomgeving.
Eerste auteur, jaartal Van Poll 2018
Gezondheidsuitkomst
Blootstellingbepaling
Stoker of niet-stoker
Geurhinder (+) Slaapverstoring (+)
Onbekend
Van Poll 2022
Geurhinder (+)
Zelfrapportage (geen onderscheid gemaakt naar binnen- of buitenshuis) Zelfrapportage (geen onderscheid gemaakt
Pagina 34 van 50
Onbekend
RIVM-briefrapport 2023-0335
Eerste auteur, jaartal
Gezondheidsuitkomst
Blootstellingbepaling
Slaapverstoring (+)
naar binnen- of buitenshuis)
+=wel een verband: hoger/vaker
Stoker of niet-stoker
Het Onderzoek Beleving Woonomgeving (OBW) bevat een vragenlijstonderzoek onder Nederlanders van zestien jaar en ouder. De uitvoering van het OBW vindt vanaf de editie 2019 jaarlijks plaats (van Poll en Simon, 2022). In 2021 vulden 1.990 personen de vragenlijst in. De vragen over geuroverlast van houtrook gaan over open haarden en allesbranders tezamen en barbecue en vuurkorven tezamen. In de vragenlijst van het OBW is niet specifiek gevraagd naar het type barbecue (bijvoorbeeld houtskool of gasbarbecues). In 2016 was 19,8 procent van de Nederlanders minstens enigszins gehinderd door geur die afkomstig is van barbecue en vuurkorven. 15,3 procent was enigszins gehinderd door de geur van open haarden en allesbranders (van Poll et al., 2018). In 2019 was 17,2 procent van de Nederlanders minstens enigszins gehinderd door geur afkomstig van open haarden en allesbranders. In 2020 was dat 16,6 procent en in 2021 18,2 procent van de Nederlanders. Voor barbecue en vuurkorven bedroeg dit 20,9 procent, 20,7 procent en 21,2 procent voor respectievelijk de jaren 2019, 2020 en 2021 (van Poll en Simon, 2022). Naast hinder kan geur ook zorgen voor slaapverstoring. Het OBW onderzoekt dit sinds 2016. In 2016 ondervond 5,9 procent van de Nederlanders slaapverstoring veroorzaakt door geur die afkomstig is van open haarden en allesbranders (Van Poll et al., 2018).
In 2019 vond 7,1 procent dat hun slaap minstens enigszins was verstoord door geur afkomstig van open haarden en allesbranders. In 2020 was dit 7,5 procent en in 2021 was dit 7,6 procent (van Poll en Simon, 2022). Voor barbecue en vuurkorven bedroeg dit 6,9 procent, 7,3 procent, 7,7 procent en 7,4 procent voor respectievelijk de jaren 2016, 2019, 2020 en 2021 (van Poll et al., 2018; van Poll en Simon, 2022). Geur afkomstig van open haarden en allesbranders, barbecue en vuurkorven was in de laatste drie jaren de allerbelangrijkste slaapverstoringsbron. 3.6.1
Conclusie Uit het OBW blijkt dat blootstelling aan houtrook geurhinder en slaapverstoring veroorzaakt.
3.7
Overige gezondheidsgevolgen Er zijn vier primaire onderzoeken gepubliceerd over een verband tussen blootstelling aan houtrook en geboortegewicht (Balidemaj et al., 2022; Fleisch et al., 2020), zwangerschapsuitkomsten (Assibey-Mensah et al., 2020; Fleisch et al., 2020) en zelfgerapporteerde depressie (Allaouat et al., 2021). Er zijn geen reviews gevonden over deze gezondheidsuitkomsten. Tabel 7 vat kort de primaire onderzoeken samen waarin het verband met de overige gezondheidseffecten is onderzocht. Pagina 35 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
Tabel 7 Gezondheidsuitkomsten en blootstellingsbepaling van de primaire onderzoeken over overige aandoeningen.
Eerste auteur, jaartal
Gezondheidsuitkomst
Blootstellingbepaling
Stoker of niet-stoker
Balidema j 2022
Geboortegewicht (+)
Buitenshuis, centraal meetpunt en modellering (PM2,5)
Onbekend
Fleish 2020
Geboortegewicht (+) Zwangerschapsu itkomst (+) Zwangerschapsu itkomsten (+)
Binnenshuis, zelfgerapporteerd
Stoker (vs. niet-stoker)
Buitenshuis, centraal meetpunt (PM2,5, black carbon en Delta-C)
Onbekend
Buitenshuis, gemodelleerd (PM2,5)
Onbekend
AssibeyMensah 2020 Allaouat 2021
Zelfgerapporteerde depressie (-)
+=wel een verband: hoger/vaker -=geen verband: lager/minder vaak
3.7.1
Primaire onderzoeken Balidemaj et al. (2022) vonden een verband tussen hogere blootstelling aan fijnstof tijdens de zwangerschap en zowel een lager geboortegewicht als het hebben van een geboortegewicht van <2.500 gram. Balidemaj et al. (2022) hebben in het zuiden van Zweden blootstelling aan fijnstof onderzocht die afkomstig is van kleinschalige verwarmingsbronnen (zoals houtkachels). Zij hebben een verspreidingsmodel in combinatie met een emissiedatabase gebruikt om de blootstelling aan fijnstof te berekenen. De emissiedatabase bevat meer dan 40.000 emissiebronnen in Zweden met geografische coderingen van kleinschalige verwarmingsbronnen, maar onder meer ook trein-, lucht- en wegverkeer en industrieën die gebaseerd zijn op meerdere archieven, organisaties en autoriteiten. Zij rapporteren dat fijnstof van kleinschalige verwarmingsbronnen, voornamelijk afkomstig is van houtverbranding. Er wordt echter niet gerapporteerd hoe dit precies is bepaald. De fijnstof in dit onderzoek is echter buiten gemeten, wat mogelijk een beperkt beeld geeft van de daadwerkelijke persoonlijke blootstelling (Balidemaj et al., 2022). Ook is er geen informatie beschikbaar over verschillen in blootstelling tussen zwangerschapstrimesters. Fleisch et al.
(2020) hebben het verband onderzocht tussen het gebruik van een houtkachel tijdens de zwangerschap en maternale abnormale glycemie (verminderde glucosetolerantie en/of zwangerschapsdiabetes) en het geboortegewicht van de baby. Zij vonden een verband tussen vrouwen die houtkachels gebruikten in het eerste trimester (versus degenen die dat niet deden) en het vaker voorkomen van abnormale glycemie tijdens de zwangerschap. Vrouwen die houtkachels gebruikten in het derde trimester bevielen vaker van kleinere baby's dan vrouwen die geen houtkachel gebruikten tijdens de zwangerschap. Er was geen Pagina 36 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
verschil wanneer blootstelling in de andere trimesters werd onderzocht. Indien nodig werd er gecorrigeerd voor vele factoren, waaronder de leeftijd, het opleidingsniveau, de BMI, het tabak- en alcoholgebruik van de moeder, het percentage dat een houtkachel gebruikte in de buurt en de afstand tot de dichtstbijzijnde grote autoweg. In totaal zijn 1.223 zwangere vrouwen in de Verenigde Staten onderzocht. De blootstelling aan houtrook tijdens zwangerschap werd bepaald door de vrouwen te vragen of zij tijdens de zwangerschap een houtkachel hebben gebruikt en in welke trimester van de zwangerschap zij dat deden. Vrouwen die een open haard gebruikten of diabetes hadden, waren van het onderzoek uitgesloten. Abnormale glycemie (versus normale glucosetolerantie) is gebaseerd op klinische glucosetolerantietests en artsendiagnose. Assibey-Mensah et al. (2020) onderzochten het verband tussen fijnstof die afkomstig is van wegverkeer en houtrook tijdens de zwangerschap (gehele, eerste en derde trimester) en pre-eclampsie (totaal, vroege aanvang of late aanvang van pre-eclampsie). In totaal zijn 16.116 geboortes in Monroe County, New York in de Verenigde Staten onderzocht. De blootstelling aan fijnstof (PM2,5) en Delta-C (een marker voor houtrook) in de wintermaanden (1 november–30 april) werd gemodelleerd.
De onderzoekers rapporteren dat ongeveer 30 procent van de fijnstofconcentratie in de lucht in de winter van houtverbranding afkomt. Hogere concentraties fijnstof en Delta-C in de lucht werden geassocieerd met een hoger risico op vroege aanvang van pre-eclampsie (≤34 weken). Er was geen verband tussen fijnstof die afkomstig was van houtrook tijdens de zevende tot negende zwangerschapsmaand en de kans op late-aanvang pre-eclampsie. Allaouat et al. (2021) vonden geen verband tussen blootstelling aan fijnstof (PM2.5) die afkomstig was van houtverbranding binnenhuis en zelfgerapporteerde depressie bij 5.895 personen in Finland. De concentratie fijnstof is gemodelleerd via buiten uitgevoerde metingen en verspreidingsmodellen. Dat was vervolgens gekoppeld aan het huisadres van de onderzochte personen. Depressie is onderzocht door respondenten te vragen of een arts in de afgelopen twaalf maanden bij hen de diagnose depressie had gesteld of dat een arts hen voor depressie had behandeld (ja/nee). 3.7.2
Conclusie In de drie onderzoeken naar effecten op zwangerschap en geboortegewicht zijn verbanden gevonden. De onderzoeken hebben echter beperkingen en er is nog te weinig onderzoek gedaan naar de effecten op zwangerschap, geboortegewicht maar ook depressie om conclusies te trekken. Deze gezondheidsuitkomsten waren niet opgenomen in voorgaande rapporten van het RIVM (Hagens et al., 2011; Matthijsen et al., 2018).
Pagina 37 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
Pagina 38 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
4
Conclusies
Dit rapport beschrijft de resultaten van een literatuuronderzoek naar de mogelijke gevolgen van blootstelling aan houtrook binnenshuis en buitenshuis op de gezondheid. Het RIVM is ook gevraagd om na te gaan of er verschillen zijn in effecten bij stokers en niet-stokers en of effecten sterker naar voren komen in gevoelige groepen (zoals zwangere vrouwen, kinderen of personen met een chronische ziekte). 4.1
Gezondheidsgevolgen van houtrook in het algemeen Het meeste onderzoek is uitgevoerd naar gevolgen voor de longen en luchtwegen. Er is nog te weinig onderzoek uitgevoerd naar andere effecten dan longen en luchtwegen, zoals geboortegewicht en dementie, om conclusies te kunnen trekken. Blootstelling aan houtrook wordt in meerdere internationale onderzoeken geassocieerd met onder andere COPD, verslechterde longfunctie en longontsteking. Ook een Nederlands onderzoek laat een verband zien namelijk kortademigheid in rust en toegenomen medicijngebruik voor luchtwegklachten (Samenwerking Houtrookonderzoek, 2022). Uit ander Nederlands onderzoek blijkt dat blootstelling aan houtrook geurhinder en slaapverstoring veroorzaakt. Daarentegen zijn er ook meerdere onderzoeken die geen verband vinden. De epidemiologische onderzoeken naar het verband tussen blootstelling aan houtrook en gezondheid laten dus wisselende resultaten zien. Het is echter bekend dat houtrook schadelijk is voor de gezondheid. Houtrook bevat namelijk altijd schadelijke stoffen, waarvan de effecten bekend zijn, zoals fijnstof en roet. Een belangrijke beperking is de bepaling van houtrookblootstelling. Er zijn onderzoeken van betere kwaliteit nodig om de gezondheidsgevolgen van houtrook beter te kwantificeren. Dit concludeerden ook al Hagens et al. (2011) en Mathijssen et al. (2019).
De recent gepubliceerde overzichtsartikelen van Guercio et al. (2022; 2021) trekken dezelfde conclusie. Het meten van houtrookblootstelling kan op verschillende manieren. Vaak krijgen de te onderzoeken personen de vraag of en hoe vaak zij een houtkachel of open haard gebruiken. Dit betreft dus onderzoek bij stokers, waarbij in sommige gevallen een vergelijking gemaakt wordt met niet-stokers. De uitstoot en blootstelling kan sterk verschillen tussen personen die hout stoken, afhankelijk van bijvoorbeeld het soort hout en de invloed van vervuilende stoffen van buiten. Hier wordt niet altijd rekening mee gehouden in de vragen. Wanneer gevraagd wordt naar het verleden, is het bovendien mogelijk dat personen zich niet altijd nauwkeurig het gebruik van een houtkachel of open haard kunnen herinneren. Een nauwkeurige bepaling van de blootstelling is op deze manier niet mogelijk, wat de wisselende resultaten kan verklaren. Er zijn objectieve en kwantitatieve metingen nodig. Metingen van vervuilende stoffen die (mogelijk) van houtrook afkomen, gebeuren meestal buiten op een centraal meetpunt. Hierbij wordt de gezondheid Pagina 39 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
van bewoners in de omgeving van dat meetpunt onderzocht. Dit betreft dan onderzoek bij stokers of niet-stokers, indien bekend is of zij hout stookten of juist niet. Dit is echter vaak niet bekend. Het meten van stoffen afkomstig van houtrook in de buitenlucht is een objectieve methode om de blootstelling te bepalen, maar niet zonder beperkingen. Vaak wordt fijnstof gemeten. Fijnstof kan echter ook van andere bronnen afkomstig zijn, zoals van het wegverkeer. Het meten van levoglucosan, maar ook van roet, in de lucht is een goede indicator van de aanwezigheid van houtrook in de lucht (Samenwerking Houtrookonderzoek, 2022). Ondanks dat houtrook vaak buiten is gemeten, is het aannemelijk dat de blootstelling van personen voornamelijk binnen plaatsvindt. De meeste personen besteden namelijk een groot deel van hun tijd binnen, vooral in de winter (meestal de periode waarin ook het meest gestookt wordt). De daadwerkelijke blootstelling wordt daarom beïnvloed door eigenschappen van het huis, waarmee met deze blootstellingsbepaling geen rekening wordt gehouden. Hierdoor kan het meten van houtrook buitenshuis mogelijk een minder goede maat zijn voor de persoonlijke blootstelling. Enkele onderzoeken hebben binnenshuis vervuilende stoffen afkomstig van houtrook daadwerkelijk gemeten met behulp van monitoren (Noonan et al., 2017; Robin et al., 1996; Walker et al., 2022).
Daarbij staat de monitor in dezelfde ruimte als de houtkachel of open haard. Dit is in potentie een betere maat voor de blootstelling van personen. Het is echter in een beperkt aantal onderzoeken gedaan en is alleen bij kinderen uitgevoerd. Een van de beperkingen is bovendien dat de metingen vaak kortdurend zijn (bijvoorbeeld 48 uur). Ook bevinden personen zich gedurende de onderzoeksperiode niet altijd in dezelfde ruimte als de houtkachel, waardoor het mogelijk niet goed de persoonlijke blootstelling weerspiegelt. 4.2
Gezondheidsgevolgen van houtrook bij stokers en niet-stokers Het onderzoek dat hierboven is beschreven is bij stokers of bij nietstokers uitgevoerd en voor een deel bij personen waarvan onbekend is of zij zelf hout stookten. Er is relatief veel onderzoek uitgevoerd bij stokers. In dat onderzoek worden personen onderzocht die zelf een houtkachel of open haard gebruiken en in sommige gevallen wordt hun gezondheid vergeleken met niet-stokers. In dit onderzoek is de blootstelling bijna altijd gebaseerd op zelfrapportage. Voor deze specifieke groep geldt ook dat de onderzoeken wisselende resultaten laten zien wat het verband met de gezondheid betreft. Er is slechts één onderzoek gevonden waarin de stokers van een barbecue zijn onderzocht. De blootstelling aan rook afkomstig van een barbecue is onderzocht bij personen die de barbecue zelf hebben gebruikt (Lenssen et al., 2022). Meer onderzoek is nodig om hier een conclusie over te trekken. Er is weinig onderzoek gedaan bij niet-stokers (oftewel omwonenden). De onderzoeken waarbij stokers worden vergeleken met niet-stokers, zijn minder geschikt wanneer geïnteresseerd in de gezondheidsgevolgen voor niet-stokers. De vraag is namelijk niet of niet-stokers beter of slechter af zijn dan stokers. Om het effect te onderzoeken dienen de niet-stokers apart van de stokers onderzocht te worden (stratificatie van Pagina 40 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
de analyse naar het verband tussen houtrook en gezondheid). Er zijn drie onderzoeken (Samenwerking Houtrookonderzoek 2022; Noonan et al., 2012; Bennet et al., 2010) gevonden waarin niet-stokers apart zijn onderzocht. Twee daarvan vonden een verband tussen houtrook in de buitenlucht en de gezondheid van de niet-stokers. In het Samenwerking Houtrookonderzoek (2022) word een verband gevonden tussen meer houtrook in de buitenlucht en kortademigheid in rust en toegenomen medicijngebruik voor luchtwegklachten bij niet-stokers. Noonan et al. (2012) vond een verband tussen een afname in fijnstof (PM2,5) in de buitenlucht en een afname in het voorkomen van een piepende adem, luchtweginfecties (verkoudheid, bronchitis, influenza) en keel ontsteking bij niet-stokers. Bij stokers werd hetzelfde verband gevonden. Dit verband verschilde dus niet tussen stokers en niet-stokers. Tot slot is er nog een derde onderzoek uitgevoerd bij niet-stokers waaruit geen verband is gebleken. Er werd geen verband gevonden tussen het voorkomen van luchtwegklachten en het wonen in een gebied waar veel gestookt wordt, ongeacht of de personen zelf stookten of niet (Bennet et al., 2010). Bij veel van het onderzoek waarin de blootstelling buiten wordt gemeten is niet bekend of de onderzochte personen zelf hout stookten of niet.
Wat het verband met gezondheid betreft lieten ook deze onderzoeken wisselende resultaten zien (Guercio et al., 2022; Guercio et al., 2021). 4.3
Gezondheidsgevolgen van houtrook bij kwetsbare groepen Er is relatief veel onderzoek uitgevoerd bij kinderen. De beschreven conclusies voor onderzoeken die de blootstelling binnenshuis onderzochten, zijn gebaseerd op het beschikbare onderzoek bij zowel kinderen als volwassenen. Dezelfde conclusie is mogelijk wanneer het onderzoek bij kinderen apart bekeken wordt; namelijk dat er in meerdere onderzoeken een verband wordt gevonden maar er ook onderzoeken zijn die geen verband vinden. Guercio et al. (2021) concluderen in hun review dat er bij kinderen geen verband is gevonden tussen blootstelling binnenshuis door houtverbranding en het risico op astma, piepende ademhaling en hoesten. Wel werd een geringe, nietstatistisch significante toename van het risico op infecties van de bovenste en onderste luchtwegen gevonden. Het onderzoek heeft beperkingen, waaronder een weinig nauwkeurige blootstellingsbepaling, vaak gebaseerd op zelfrapportage. Zoals hierboven ook al beschreven zijn bij kinderen enkele onderzoeken uitgevoerd waarbij de blootstelling aan houtrook (met fijnstof als indicator) binnenshuis is gemeten (Noonan et al., 2017; Robin et al., 1996; Walker et al., 2022). Deze onderzoeken laten wisselende verbanden zien met effecten op de longen en luchtwegen.
Er zijn geen overzichtsartikelen gevonden waarin het onderzoek voor andere mogelijk kwetsbare groepen (zwangere vrouwen, mensen met chronische ziekten) apart is samengevat. Enkele onderzoeken hebben het verband tussen houtrook en verschillende gezondheidsuitkomsten onderzocht bij personen met astma of COPD. Er is nog relatief weinig onderzoek uitgevoerd naar verbanden in mogelijk kwetsbare groepen. Bovendien is de variatie in uitkomsten groot en wisselen de resultaten. Ook in deze onderzoeken is de kwaliteit van bepaling van blootstelling beperkt. Pagina 41 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
4.4
Samenvatting De in het huidige literatuuronderzoek samengevatte onderzoeken geven aanwijzingen dat houtrookblootstelling zoals die zich in de Nederlandse situatie kan voordoen, nadelige effecten heeft voor de gezondheid. Er zijn echter ook onderzoeken die geen verband vinden met gezondheid en veel onderzoeken hebben nog beperkingen. Epidemiologische onderzoeken van betere kwaliteit zijn nodig om gezondheidsgevolgen van houtrook beter te kwantificeren. Ook in eerder gepubliceerde RIVM rapporten (Hagens et al., 2011; Mathijssen et al., 2019) werd geconcludeerd dat de blootstellingsbepaling verbeterd dient te worden. Ondanks dat bekend is dat houtrook altijd stoffen bevat die schadelijk zijn voor de gezondheid komt uit het epidemiologisch onderzoek geen eenduidig bewijs voor een verband met gezondheid. Een belangrijke, terugkerende beperking van het epidemiologisch onderzoek is de blootstellingsbepaling. Er zijn objectieve en kwantitatieve metingen nodig. Verder zijn andere uitkomsten dan longen en luchtwegen nog weinig onderzocht en is meer onderzoek nodig gericht op niet-stokers (omwonenden) en bepaalde kwetsbare groepen. Er is daarom beter en uitgebreider onderzoek nodig, vooral wat betreft de blootstelling, om de gezondheidseffecten van houtrook preciezer in te kunnen schatten.
Pagina 42 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
Bijlage 1 de zoekstrategie
Hieronder staat eerst de zoekstrategie voor de reviews en daarna de zoekstrategie voor de primaire onderzoeken. Er is een brede zoekactie naar reviews uitgevoerd op basis van zoektermen in titel, abstract en keywords. De term “black carbon” is ook opgenomen in de Embase search. Deze term is waarschijnlijk weinig relevant voor het huidige rapport, maar is voor de zekerheid toch opgenomen. Om de primaire literatuur te zoeken, is ook op basis van zoektermen in titel, abstract en keywords gezocht, maar alleen tussen 2009 en 2023, gezien het verschijnen van eerdere reviews. Voor de zekerheid is wel gezocht vóór 2009, maar alleen in titel en keywords. Ook is ”black carbon” niet opgenomen in de zoekstrategie. Tabel 8 Aantal gevonden referenties.
Zoekstrategie 1. Houtrook reviews 2. Houtrook
Aantal referenties Embase 387
Aantal referenties Scopus 141
Totaal (na ontdubbelen) 429
1.250
1.155
1857
1. Houtrook reviews Embase.com No. Query
Results
#28
#27 AND ([cochrane review]/lim OR [systematic review]/lim OR [meta analysis]/lim OR 'review'/it OR 'review':ti,ab) #12 AND #26
387
#13 OR #14 OR #15 OR #16 OR #17 OR #18 OR #19 OR #20 OR #21 OR #22 OR #23 OR #24 OR #25 'black carbon'/exp OR 'black carbon*':ti,ab
30797168
'central nervous system'/exp OR 'central nervous system*':ti,ab OR 'brain*':ti,ab 'nuisanc*':ti,ab OR 'annoy*':ti,ab OR 'annoyance'/exp
3094148
545386
#19
'asthma*':ti,ab OR 'copd':ti,ab OR 'bronchitis':ti,ab OR 'cough*':ti,ab OR 'wheezing':ti,ab OR 'inhalation':ti,ab (('adverse' OR 'health' OR 'respirator*' OR 'negative') NEAR/2 ('effect*' OR 'risk*')):ti,ab 'toxicol*':ti,ab OR 'toxic':ti,ab OR 'toxicity':ti,ab OR 'genotoxic*':ti,ab OR 'toxicology'/exp 'epidemiol*':ti,ab OR 'epidemiological data'/exp
#18
'cardiovasc*':ti,ab OR 'cardiorespirat*':ti,ab
832713
#17
'inflammat*':ti,ab OR 'inflammation'/exp
4954380
#16
'oxidative stress'/exp OR 'oxidative stress*':ti,ab
430510
#15
'respirator*':ti,ab OR 'lung*':ti,ab OR 'airway*':ti,ab OR 'intratracheal*':ti,ab OR 'pulmonar*':ti,ab
2411677
#27 #26 #25 #24 #23 #22 #21 #20
Pagina 43 van 50
4354
4961
11096
572789 1036863 4795960
RIVM-briefrapport 2023-0335
No.
Query
Results
#14
'diseases'/exp OR 'disease*':ti,ab OR 'symptom':ti,ab OR 'symptoms':ti,ab 'health'/exp OR 'health*':ti,ab
28271006
6265
#8
#1 OR #2 OR #3 OR #4 OR #5 OR #6 OR #7 OR #8 OR #9 OR #10 OR #11 ('biomass*' NEAR/2 ('smoke*' OR 'smoking' OR 'combust*')):ti,ab 'firepit*':ti,ab OR 'fire-pit*':ti,ab OR 'fireplace*':ti,ab OR 'fire-place*':ti,ab OR 'barbecue*':ti,ab ('wood' NEAR/3 ('fire*' OR 'heat*' OR 'burn*' OR 'smoke*' OR 'smoking*' OR 'combust*' OR 'stove*')):ti,ab 'woodfire*':ti,ab OR 'wood-fire*':ti,ab
#7
'woodheat*':ti,ab OR 'wood-heat*':ti,ab
84
#6
'woodcombust*':ti,ab OR 'wood-combust*':ti,ab
607
#5
'woodburn*':ti,ab OR 'wood-burn*':ti,ab
782
#4
'woodstove*':ti,ab OR 'wood-stove*':ti,ab
355
#3
'woodsmok*':ti,ab OR 'wood-smok*':ti,ab
988
#2
'wood*':ti AND 'heating method*':ti
1
#1
'wood smoke'/exp OR ('wood'/exp AND 'smoke'/exp)
573
#13 #12 #11 #10 #9
4961725
2195 941 3195 157
Scopus ((TITLE-ABS("woodsmoke*" or "wood-smoke*" or "woodstove*" or "wood-stove*" or "woodburn*" or "wood-burn*" or "woodcombust*" or "wood-combust*" or "woodheat*" or "wood-heat*" or "woodfire*" or "wood-fire*" or "firepit*" or "fire-pit*" or "fireplace*" or "fire-place*" or "barbecue*") OR TITLE(("wood" or "biomass*") W/2 ("fire*" or "burn*" or "smoke*" or "smoking" or "combust*"))) AND TITLE-ABS("health*" or "disease*" or "symptom" or "symptoms" or "respirator*" or "inhalation" or "lung*" or "airway*" or "intratrachael*" or "pulmonar*" or "oxidative stress*" or "inflammat*" or "cardiovasc*" or "cardiorespirat*" or "toxicol*" or "toxic" or "toxicity" or "genotoxic*" or "asthma*" or "copd" or "bronchitis" or "cough*" or "wheezing" or "brain*" or "neurologic*" or "central nervous system*" or "nuisanc*" or "annoy*")) AND DOCTYPE(re) Houtrookartikelen Embase.com No. Query
Results
#43
#41 OR #42
1250
#42
#39 AND [<1966-2009]/py
366
#41
#40 AND [2010-2022]/py
884
#40
#12 AND #25
1276
#39
#12 AND #38
1169
#38
#26 OR #27 OR #28 OR #29 OR #30 OR #31 OR #32 OR #33 OR #34 OR #35 OR #36 OR #37 'central nervous system'/exp OR 'central nervous system*':ti OR 'brain*':ti
29419091
#37
Pagina 44 van 50
2520032
RIVM-briefrapport 2023-0335
No.
Query
Results
#36
'nuisanc*':ti OR 'annoy*':ti OR 'annoyance'/exp
2995
#35
241315
#32
'asthma*':ti OR 'copd':ti OR 'bronchitis':ti OR 'cough*':ti OR 'wheezing':ti OR 'inhalation':ti (('adverse' OR 'health' OR 'respirator*' OR 'negative') NEAR/2 ('effect*' OR 'risk*')):ti 'toxicol*':ti OR 'toxic':ti OR 'toxicity':ti OR 'genotoxic*':ti OR 'toxicology'/exp 'epidemiological data'/exp OR 'epidemiol*':ti
#31
'cardiovasc*':ti OR 'cardiorespirat*':ti
224115
#30
'inflammat*':ti OR 'inflammation'/exp
4401743
#29
'oxidative stress'/exp OR 'oxidative stress*':ti
379463
#28
'respirator*':ti OR 'lung*':ti OR 'airway*':ti OR 'intratracheal*':ti OR 'pulmonar*':ti 'diseases'/exp OR 'disease*':ti OR 'symptom':ti OR 'symptoms':ti 'health'/exp OR 'health*':ti
1102821
#13 OR #14 OR #15 OR #16 OR #17 OR #18 OR #19 OR #20 OR #21 OR #22 OR #23 OR #24 'central nervous system'/exp OR 'central nervous system*':ti,ab OR 'brain*':ti,ab 'nuisanc*':ti,ab OR 'annoy*':ti,ab OR 'annoyance'/exp
30794976
545386
#19
'asthma*':ti,ab OR 'copd':ti,ab OR 'bronchitis':ti,ab OR 'cough*':ti,ab OR 'wheezing':ti,ab OR 'inhalation':ti,ab (('adverse' OR 'health' OR 'respirator*' OR 'negative') NEAR/2 ('effect*' OR 'risk*')):ti,ab 'toxicol*':ti,ab OR 'toxic':ti,ab OR 'toxicity':ti,ab OR 'genotoxic*':ti,ab OR 'toxicology'/exp 'epidemiol*':ti,ab OR 'epidemiological data'/exp
#18
'cardiovasc*':ti,ab OR 'cardiorespirat*':ti,ab
832713
#17
'inflammat*':ti,ab OR 'inflammation'/exp
4954380
#16
'oxidative stress'/exp OR 'oxidative stress*':ti,ab
430510
#15
'respirator*':ti,ab OR 'lung*':ti,ab OR 'airway*':ti,ab OR 'intratracheal*':ti,ab OR 'pulmonar*':ti,ab 'diseases'/exp OR 'disease*':ti,ab OR 'symptom':ti,ab OR 'symptoms':ti,ab 'health'/exp OR 'health*':ti,ab
2411677
1890
#8
#1 OR #2 OR #3 OR #4 OR #5 OR #6 OR #7 OR #8 OR #9 OR #10 OR #11 ('biomass*' NEAR/2 ('smoke*' OR 'smoking' OR 'combust*')):ti 'firepit*':ti OR 'fire-pit*':ti OR 'fireplace*':ti OR 'fireplace*':ti OR 'barbecue*':ti ('wood' NEAR/3 ('fire*' OR 'heat*' OR 'burn*' OR 'smoke*' OR 'smoking*' OR 'combust*' OR 'stove*')):ti 'woodfire*':ti OR 'wood-fire*':ti
#7
'woodheat*':ti OR 'wood-heat*':ti
15
#6
'woodcombust*':ti OR 'wood-combust*':ti
139
#34 #33
#27 #26 #25 #24 #23 #22 #21 #20
#14 #13 #12 #11 #10 #9
Pagina 45 van 50
50405 275041 4549267
27859164 1741149
3094148 11096
572789 1036863 4795960
28271006 4961725
470 197 844 35
RIVM-briefrapport 2023-0335
No.
Query
Results
#5
'woodburn*':ti OR 'wood-burn*':ti
165
#4
'woodstove*':ti OR 'wood-stove*':ti
85
#3
'woodsmok*':ti OR 'wood-smok*':ti
403
#2
'wood*':ti AND 'heating method*':ti
1
#1
'wood smoke'/exp OR ('wood'/exp AND 'smoke'/exp)
573
Scopus TITLE("woodsmoke*" or "wood-smoke*" or "woodstove*" or "woodstove*" or "woodburn*" or "wood-burn*" or "woodcombust*" or "woodcombust*" or "woodheat*" or "wood-heat*" or "woodfire*" or "woodfire*" or "firepit*" or "fire-pit*" or "fireplace*" or "fire-place*" or "barbecue*" OR (("wood" or "biomass*") W/2 ("fire*" or "burn*" or "smoke*" or "smoking" or "combust*"))) AND ((TITLE-ABS("health*" or "disease*" or "symptom" or "symptoms" or "respirator*" or "inhalation" or "lung*" or "airway*" or "intratrachael*" or "pulmonar*" or "oxidative stress*" or "inflammat*" or "cardiovasc*" or "cardiorespirat*" or "toxicol*" or "toxic" or "toxicity" or "genotoxic*" or "asthma*" or "copd" or "bronchitis" or "cough*" or "wheezing" or "brain*" or "neurologic*" or "central nervous system*" or "nuisanc*" or "annoy*")AND PUBYEAR > 2009) OR (TITLE("health*" or "disease*" or "symptom" or "symptoms" or "respirator*" or "inhalation" or "lung*" or "airway*" or "intratrachael*" or "pulmonar*" or "oxidative stress*" or "inflammat*" or "cardiovasc*" or "cardiorespirat*" or "toxicol*" or "toxic" or "toxicity" or "genotoxic*" or "asthma*" or "copd" or "bronchitis" or "cough*" or "wheezing" or "brain*" or "neurologic*" or "central nervous system*" or "nuisanc*" or "annoy*")AND PUBYEAR < 2010))
Pagina 46 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
Literatuurlijst
Allaouat, S., T. Yli-Tuomi, P. Tiittanen, A.W. Turunen, T. Siponen, J. Kukkonen, L. Kangas, M. Kauhaniemi, M. Aarnio, T. Ngandu, T. Lanki (2021) Long-term exposure to ambient fine particulate matter originating from traffic and residential wood combustion and the prevalence of depression. J Epidemiol Community Health 75: 1111-1116. Assibey-Mensah, V., J.C. Glantz, P.K. Hopke, T.A. Jusko, K. ThevenetMorrison, D. Chalupa, D.Q. Rich (2020) Wintertime Wood Smoke, Traffic Particle Pollution, and Preeclampsia. Hypertension 75: 851-858. Balidemaj, F., E. Flanagan, E. Malmqvist, R. Rittner, K. Källén, D.O. Åström, A. Oudin (2022) Prenatal Exposure to Locally Emitted Air Pollutants Is Associated with Birth Weight: An Administrative Cohort Study from Southern Sweden. Toxics 10. Bennett, C.M., S.C. Dharmage, M. Matheson, J.L. Gras, J. Markos, D. Mészáros, J. Hopper, E.H. Walters, M.J. Abramson (2010) Ambient wood smoke exposure and respiratory symptoms in Tasmania, Australia. Sci Total Environ 409: 294-299. Bowatte, G., R. Tham, J.L. Perret, M.S. Bloom, G. Dong, N. Waidyatillake, D. Bui, G.G. Morgan, B. Jalaludin, C.J. Lodge, S.C. Dharmage (2018) Air Pollution and Otitis Media in Children: A Systematic Review of Literature. Int J Environ Res Public Health 15. Bui, D.S., J.A. Burgess, M.C. Matheson, B. Erbas, J. Perret, S. Morrison, G.G. Giles, J.L. Hopper, P.S. Thomas, J. Markos, M.J.
Abramson, E.H. Walters, S.C. Dharmage (2013) Ambient wood smoke, traffic pollution and adult asthma prevalence and severity. Respirology 18: 1101-1107. Chandra, M., C.B. Rai, N. Kumari, V.K. Sandhu, K. Chandra, M. Krishna, S.H. Kota, K.S. Anand, A. Oudin (2022) Air Pollution and Cognitive Impairment across the Life Course in Humans: A Systematic Review with Specific Focus on Income Level of Study Area. Int J Environ Res Public Health 19. Charred (2023) Charred rapport: https://charred.sites.uu.nl/wpcontent/uploads/sites/562/2023/02/Stook_rapport_07022023.pd f. Daigler, G.E., S.J. Markello, K.M. Cummings (1991) The effect of indoor air pollutants on otitis media and asthma in children. Laryngoscope 101: 293-296. Fleisch, A.F., S.M. Seshasayee, E. Garshick, J.W. Chipman, P. Koutrakis, E.R. Baker, M.R. Karagas (2020) Assessment of Maternal Glycemia and Newborn Size Among Pregnant Women Who Use Wood Stoves in Northern New England. JAMA Netw Open 3: e206046. Gan, W.Q., J.M. FitzGerald, C. Carlsten, M. Sadatsafavi, M. Brauer (2013) Associations of ambient air pollution with chronic obstructive pulmonary disease hospitalization and mortality. Am J Respir Crit Care Med 187: 721-727.
Pagina 47 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
Guercio, V., A. Doutsi, K.S. Exley (2022) A systematic review on solid fuel combustion exposure and respiratory health in adults in Europe, USA, Canada, Australia and New Zealand. International journal of hygiene and environmental health 241: 113926. Guercio, V., I.C. Pojum, G.S. Leonardi, C. Shrubsole, A.M. Gowers, S. Dimitroulopoulou, K.S. Exley (2021) Exposure to indoor and outdoor air pollution from solid fuel combustion and respiratory outcomes in children in developed countries: a systematic review and meta-analysis. Science of the Total Environment 755. Hagens, W.I., A.J.P. van Overveld, P.H. Fischer, M.E. Gerlofs-Nijland, F.R. Cassee (2011) Gezondheidseffecten van houtrook. Een literatuurstudie. RIVM rapport 609300027/2011. Hosgood, H.D., 3rd, P. Boffetta, S. Greenland, Y.C. Lee, J. McLaughlin, A. Seow, E.J. Duell, A.S. Andrew, D. Zaridze, N. SzeszeniaDabrowska, P. Rudnai, J. Lissowska, E. Fabiánová, D. Mates, V. Bencko, L. Foretova, V. Janout, H. Morgenstern, N. Rothman, R.J. Hung, P. Brennan, Q. Lan (2010) In-home coal and wood use and lung cancer risk: a pooled analysis of the International Lung Cancer Consortium. Environ Health Perspect 118: 1743-1747. Karanasiou, A., A. Alastuey, F. Amato, M. Renzi, M. Stafoggia, A. Tobias, C. Reche, F. Forastiere, S. Gumy, P. Mudu, X.
Querol (2021) Short-term health effects from outdoor exposure to biomass burning emissions: A review. Science of the Total Environment 781. Leng, S., M.A. Picchi, P.M. Meek, M. Jiang, S.H. Bayliss, T. Zhai, R.I. Bayliyev, Y. Tesfaigzi, M.J. Campen, H. Kang, Y. Zhu, Q. Lan, A. Sood, S.A. Belinsky (2022) Wood smoke exposure affects lung aging, quality of life, and all-cause mortality in New Mexican smokers. Respiratory Research 23. Lenssen, E.S., R.H.H. Pieters, S.M. Nijmeijer, M. Oldenwening, K. Meliefste, G. Hoek (2022) Short-term associations between barbecue fumes and respiratory health in young adults. Environmental Research 204. MacIntyre, E.A., U. Gehring, A. Mölter, E. Fuertes, C. Klümper, U. Krämer, U. Quass, B. Hoffmann, M. Gascon, B. Brunekreef, G.H. Koppelman, R. Beelen, G. Hoek, M. Birk, J.C. de Jongste, H.A. Smit, J. Cyrys, O. Gruzieva, M. Korek, A. Bergström, R.M. Agius, F. de Vocht, A. Simpson, D. Porta, F. Forastiere, C. Badaloni, G. Cesaroni, A. Esplugues, A. Fernández-Somoano, A. Lerxundi, J. Sunyer, M. Cirach, M.J. Nieuwenhuijsen, G. Pershagen, J. Heinrich (2014) Air pollution and respiratory infections during early childhood: an analysis of 10 European birth cohorts within the ESCAPE Project. Environ Health Perspect 122: 107-113. MacIntyre, E.A., C.J. Karr, M. Koehoorn, P.A. Demers, L. Tamburic, C. Lencar, M.
Brauer (2011) Residential air pollution and otitis media during the first two years of life. Epidemiology 22: 81-89. Malats, N., A.M. Camus-Radon, F. Nyberg, W. Ahrens, V. Constantinescu, A. Mukeria, S. Benhamou, H. Batura-Gabryel, I. Bruske-Hohlfeld, L. Simonato, A. Menezes, S. Lea, M. Lang, P. Boffetta (2000) Lung cancer risk in nonsmokers and GSTM1 and GSTT1 genetic polymorphism. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev 9: 827-833.
Pagina 48 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
Mathijssen, E.A.M., R.P. Bogers, K.J. Rijs (2019) Gevolgen van houtstook voor het binnenmilieu: een verkenning van de literatuur. RIVM Rapport 2018-0170. . Mészáros, D., J. Markos, D.G. FitzGerald, E.H. Walters, R. Wood-Baker (2015) An observational study of PM<sub>10</sub> and hospital admissions for acute exacerbations of chronic respiratory disease in Tasmania, Australia 1992–2002. BMJ Open Respiratory Research 2: e000063. Naeher, L.P., M. Brauer, M. Lipsett, J.T. Zelikoff, C.D. Simpson, J.Q. Koenig, K.R. Smith (2007) Woodsmoke health effects: a review. Inhal Toxicol 19: 67-106. Noonan, C.W., E.O. Semmens, P. Smith, S.W. Harrar, L. Montrose, E. Weiler, M. McNamara, T.J. Ward (2017) Randomized Trial of Interventions to Improve Childhood Asthma in Homes with Wood-burning Stoves. Environ Health Perspect 125: 097010. Noonan, C.W., T.J. Ward, W. Navidi, L. Sheppard (2012) A rural community intervention targeting biomass combustion sources: effects on air quality and reporting of children's respiratory outcomes. Occupational and Environmental Medicine 69: 354. Okokon, E.O., T. Yli-Tuomi, T. Siponen, P. Tiittanen, A.W. Turunen, L. Kangas, A. Karppinen, J. Kukkonen, T. Lanki (2021) Heterogeneous urban exposures and prevalent hypertension in the helsinki capital region, Finland. International Journal of Environmental Research and Public Health 18: 1-14.
Oudin, A., D. Segersson, R. Adolfsson, B. Forsberg (2018) Association between air pollution from residential wood burning and dementia incidence in a longitudinal study in Northern Sweden. PLoS One 13: e0198283. Pettigrew, M.M., J.F. Gent, E.W. Triche, K.D. Belanger, M.B. Bracken, B.P. Leaderer (2004) Infant otitis media and the use of secondary heating sources. Epidemiology 15: 13-20. Pope, R., K.M. Stanley, I. Domsky, F. Yip, L. Nohre, M.C. Mirabelli (2017) The relationship of high PM2.5 days and subsequent asthma-related hospital encounters during the fireplace season in Phoenix, AZ, 2008–2012. Air Quality, Atmosphere & Health 10: 161-169. Ramanakumar, A.V., M.E. Parent, J. Siemiatycki (2007) Risk of lung cancer from residential heating and cooking fuels in Montreal, Canada. Am J Epidemiol 165: 634-642. Robin, L.F., P.S. Less, M. Winget, M. Steinhoff, L.H. Moulton, M. Santosham, A. Correa (1996) Wood-burning stoves and lower respiratory illnesses in Navajo children. Pediatr Infect Dis J 15: 859-865. Samenwerking Houtrookonderzoek (2022) https://www.rivm.nl/houtrook/samenwerkinghoutrookonderzoek. Sarnat, J.A., A. Marmur, M. Klein, E. Kim, A.G. Russell, S.E. Sarnat, J.A. Mulholland, P.K. Hopke, P.E. Tolbert (2008) Fine particle sources and cardiorespiratory morbidity: an application of chemical mass balance and factor analytical source-apportionment methods.
Environ Health Perspect 116: 459-466.
Pagina 49 van 50
RIVM-briefrapport 2023-0335
Schwartz, C., A.K. Bølling, C. Carlsten (2020) Controlled human exposures to wood smoke: A synthesis of the evidence. Particle and Fibre Toxicology 17. Sloan, C.D., A.S. Andrew, J.F. Gruber, K.M. Mwenda, J.H. Moore, T. Onega, M.R. Karagas, X. Shi, E.J. Duell (2012) Indoor and Outdoor Air Pollution and Lung Cancer in New Hampshire and Vermont. Toxicol Environ Chem 94. van Poll, R., O. Breugelmans, D. Houthuijs, I. van Kamp (2018) Beleving Woonomgeving in NederlandInventarisatie Verstoringen 2016 RIVM. Rapport 2018-0084. van Poll, R., S. Simon (2022) Onderzoek Beleving Woonomgeving (OBW). Hinder en slaapverstoring, de 2021-cijfers. RIVM-rapport 2022-0083. Veivers, D., G.M. Williams, B.G. Toelle, A.M.C. Waterman, Y. Guo, L. Denison, B.Y. Yang, G.H. Dong, B. Jalaludin, G.B. Marks, L.D. Knibbs (2022) The Indoor Environment and Otitis Media among Australian Children: A National Cross-Sectional Study. Int J Environ Res Public Health 19. Walker, E.S., E.O. Semmens, A. Belcourt, B.B. Boyer, E. Erdei, J. Graham, S.E. Hopkins, J.L. Lewis, P.G. Smith, D. Ware, E. Weiler, T.J. Ward, C.W. Noonan (2022) Efficacy of Air Filtration and Education Interventions on Indoor Fine Particulate Matter and Child Lower Respiratory Tract Infections among Rural U.S. Homes Heated with Wood Stoves: Results from the KidsAIR Randomized Trial. Environ Health Perspect 130: 47002. Ware, D.N., J. Lewis, S.
Hopkins, B. Boyer, L. Montrose, C.W. Noonan, E.O. Semmens, T.J. Ward (2014) Household reporting of childhood respiratory health and air pollution in rural Alaska Native communities. Int J Circumpolar Health 73: 1-10. White, J.D., A.B. Wyss, T.T. Hoang, M. Lee, M. Richards, C.G. Parks, L.E. Beane-Freeman, J.L. Hankinson, D.M. Umbach, S.J. London (2022) Residential Wood Burning and Pulmonary Function in the Agricultural Lung Health Study. Environmental Health Perspectives 130. Williamson-Reisdorph, C.M., K.G. Tiemessen, K. Christison, S. Gurney, D. Richmond, K. Wood, T.S. Quindry, C.L. Dumke, J.C. Quindry (2022) Cardiovascular and Blood Oxidative Stress Responses to Exercise and Acute Woodsmoke Exposure in Recreationally Active Individuals. Wilderness & environmental medicine 33: 17-24. Yap, P.S., C. Garcia (2015) Effectiveness of residential wood-burning regulation on decreasing particulate matter levels and hospitalizations in the San Joaquin Valley Air Basin. Am J Public Health 105: 772-778.
Pagina 50 van 50
Dit is een uitgave van: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven Nederland www.rivm.nl september 2023
De zorg voor morgen begint vandaag